## PLaTeX i pdfPLaTeX

Dokumentacja niniejsza omawia pokrótce tworzenie formatów dla programów `tex` i `pdftex` (wersji TeX-a tworzącej od razu pliki PDF) ze wsparciem dla języka polskiego i ich użycie w środowisku opartym na `web2c` (dystrybucje TeX Live/teTeX/fpTeX) lub MiKTeX.

Poniżej pokazano prosty przykład tworzenia pliku z użyciem pakietu PLaTeX. Pakiet ten dostarcza narzędzi potrzebnych do składu dokumentów w języku polskim LaTeXem 2e.
Autorzy pakietu: Mariusz Olko i Marcin Woliński.
Więcej informacji na temat samego pakietu -- patrz plik `czytaj.txt` dystrybucji PLaTeX.

Ponadto w dystrybucjach dołączono przykładowy plik `doc/latex/platex/tstlatex.tex`. służący do przetestowania poprawnego działania formatu LaTeX/PLaTeX. Początkującym użytkownikom zaleca się zapoznanie z zawartością tego pliku. Plik ten dostępny jest także na serwerze GUST. Techniczne szczegóły dotyczące użycia pakietu polski.sty (główny element pakietu platex) dostępne są po dwukrotnym uruchomieniu:
`platex polski.dtx`
`platex polski.dtx`
i wyświetleniu wynikowego `polski.dvi`.

### I. Przygotowanie formatu LaTeX2e do obsługi języka polskiego

Format w systemie TeX to wstępnie prekompilowany (aby przyspieszyć jego analizę przez program `tex/pdftex`) zestaw makrodefinicji oraz reguł przenoszenia wyrazów dla wybranego zestawu języków. Plik formatu z reguły posiada rozszerzenie `.fmt`. Tworzenie formatu to, w skrócie, uruchomienie programu `tex/pdftex` z opcją `--ini` i wczytanie odpowiedniego pliku inicjującego (dla LateX jest to plik `latex.ltx`). W LaTeX 2e zestaw reguł przenoszenia wyrazów jest zwyczajowo deklarowany w pliku o nazwie `language.dat`. Plik ten znajduje się zwykle w podkatalogu `tex/generic/config/language.dat` lokalnej konfiguracji systemu TeX bądź w identycznym podkatalogu katalogu głównego instalacji. Modyfikacja `language.dat` polega na usunięciu w tym pliku znaku komentarza `%' w wierszu
`polish plhyph.tex`
i ewentualnym zablokowaniu takim znakiem niepożądanych deklaracji wzorców dzielenia wyrazów. Przygotowanie formatu:

- standardowe: w teTeX należy uruchomić program `texconfig`, uaktywnić reguły dzielenia wyrazów dla języka polskiego (menu `Hyphenation` uruchamia edycję pliku `language.dat`; po zapisaniu zmian w pliku i zakończeniu edycji, zostanie automatyczne wygenerowany format `latex.fmt` zawierający wybrane wzorce dzielenia oraz mechanizm Babel przełączania języków; `texconfig` tworzy ponadto dowiązanie (lub program) `latex`.
  Dla dociekliwych: powyższe odpowiada uruchomieniu z linii poleceń:
  `fmtutil --byfmt latex`
  zaś na niższym poziomie -- poleceniu
  `tex --ini --progname=latex latex.ini`
  W instalacji MiKTeX (od wersji 2.0) należy uruchomić menu `MiKTeX Options`, zaznaczyć w podmenu `Languages: polish` reguły przenoszenia wyrazów, po czym w menu `TeX Formats` wygenerować (przyciskiem `Build`) nowy format `latex.fmt`, zawierający polskie wzorce.
  Format `pdflatex.fmt` dla programu `pdftex` tworzony jest analogicznie.
- niestandardowe, które tworzy ,,czysty'' format LaTeX2e zawierający jedynie wybrane wzorce dzielenia wyrazów, bez zbędnych mechanizmów Babel. Jest to metoda preferowana przez wielu polskich użytkownikow. ;-) Dlaczego PLaTeX a nie Babel? O tym poniżej. Dla odróżnienia przyjęto nazywać taki format `platex` (lub `pdfplatex` dla pdfTeX). Formaty te korzystają z ,,prywatnej'' kopii pliku `language.dat` z zadeklarowanymi od razu polskimi i angloamerykanskimi wzorcami przenoszenia wyrazów. Procedura opisana w poprzednim punkcie pozwala na wygenerowanie takich formatów za pomocą programu `texconfig`: menu `Formats` uruchamia edycję pliku `fmtutil.cnf`, należy tu odblokować wiersz dotyczący formatu `platex` lub `pdfplatex` (usunąć znak # przed deklaracją interesującego nas formatu) i , po zapisaniu pliku, powrócić do menu nadrzędnego; ,,w tle'' zostanie wykonany program `fmtutil`; utworzone zostanie ponadto dowiązanie `platex` (`pdfplatex`).
  W wypadku gdy nie mamy (jeszcze) programu `texconfig` (fpTeX dla Windows) procedura generowania formatu `platex` (lub `pdfplatex`) da się przedstawić następująco:
  1. należy odszukać plik `texmf/web2c/fmtutil.cnf` (edytujemy kopię tego pliku znajdującą sią w lokalnym drzewie katalogów TeX-owych użytkownika lub w drzewie przeznaczonym na lokalne konfiguracje; położenie właściwego pliku pokaże uruchomienie polecenia `kpsewhich fmtutil.cnf`);
  2. w pliku fmtutil.cnf należy odblokować wiersz dotyczący formatu `platex` lub `pdfplatex` (usunąć znak #);
  3. uruchomić polecenie: `fmtutil --byfmt platex --dolinks` (lub `fmtutil --byfmt pdfplatex --dolinks`).
  Dla MiKTeX (od wersji 2.0) należy uruchomić menu `MiKTeX Options`, w podmenu `TeX Formats` zaznaczyć format `PLaTeX` (lub `pdfPLaTeX`) i utworzyć (przyciskiem `Build`) potrzebne formaty.

  W omawianych wyżej przypadkach tworzony jest plik formatu `platex.fmt` (lub `pdfplatex.fmt`), który jest umieszczany w katalogu właściwym dla tego rodzaju plików, oraz tworzony jest program `platex` lub `pdfplatex` (uruchamia on program `tex` lub `pdftex` z odpowiednim formatem).

#### Dlaczego PLaTeX a nie Babel?

(Fragment ten jest cytatem z listu nadesłanego na listę dyskusyjną GUST przez Marcina Wolińskiego).
W porównaniu do pakietu Babel, PLaTeX ma kilka mniej lub bardziej istotnych zalet: </para>

- PLaTeX udostępnia tradycyjne definicje nazw polskich funkcji trygonometrycznych `\tg`, `\ctg`, `\arc` i polskich znaków mniejsze-równe oraz większe-równe.
- PLaTeX umie poprawne przenosić wyrazy złożone (tj. takie jak np. biało-czerwony) udostępniając do tego celu polecenie `\dywiz`.
- PLaTeX wstawia prawidłowe odstępy na końcu zdania.
- Babel nie wspiera do końca fontów w układzie OT4 (fontów PL), co powoduje, że polskie znaki diakrytyczne w wyrazach wstawianych automatycznie przez LaTeX (dokładnie ,,ę'' w słowie część oraz ,,ą'' w słowie ,,załącznik'') sklejane z dwóch znaków. Jest to drobny, ale ciągle nie usunięty błąd. (Można go poprawić samodzielnie dokonując niewielkiej modyfikacji pliku polish.sty z dystrybucji pakietu Babel.) Obwiedniowe fonty OT4 są niezastąpione przy tworzeniu plików w formacie PDF.

<para> Podsumowując: jeżeli nie potrzebujemy środowiska wielojęzycznego to dużo mniejsza objętość pakietu PLaTeX oznacza także mniejszą liczbę błędów i potencjalnych kolizji z innymi częściami LaTeXa.
[achiwum GUST-L, list z 06/06/1997] </para>

### II. Użycie

Aktualne implementacje, oparte na Web2c, a także MiKTeX pozwalają na prawidłowe przekodowanie znaków diakrytycznych w pliku TeX-owym na wewnętrzną reprezentację, stosowaną przez programy. W Polsce, niestety, stosowane są różne ,,standardy'' kodowania diakrytyków w tworzonych przez użytkownika plikach, zależnie od systemu operacyjnego. Dla potrzeb systemu TeX używamy zewnętrznych, tekstowych plików TCX, pozwalających ,,obsłużyć'' różne spotykane ,,standardy''. Dzięki temu przekodowanie działa też w drugą stronę, kiedy TeX wyświetla komunikaty i zapisuje pliki `.log`, a także pliki ze spisem treści, skorowidzem itp.

Uruchomienie polecenia:
`latex --translate-file=TCXFILE myfile.tex`
oznacza uruchomienia TeX-a z formatem `latex.fmt` i z odpowiednią tablicą przekodowań (ich lista znajduje się poniżej). W identyczny sposób uruchamiamy polecenie `platex`.

Przekodowanie (plik TCX) może być deklarowane bezpośrednio w pliku TeX-owym. Począwszy od wersji Web2c 7.4, wymaga to podania w wierszu poleceń opcji `--parse` lub włączenia jej na stałe, co wymaga zmiany w głównym pliku konfiguracyjnym `texmf.cnf`:
`parse_first_line = t`
(t -- od `true', zamiast domyślnego przypisania f -- od `false').

Przykładowo, jeśli pierwszy wiersz pliku zawiera komentarz strukturalny postaci
`%&platex --translate-file=il2-pl`
to plik może być przetworzony za pomocą polecenia `tex plik.tex`; zostanie wtedy wczytany format `platex.fmt` oraz tablica `il2-pl.tcx` przekodowania z układu iso8859-2 do układu fontów PL (wewnętrznego dla programu TeX; w LaTeX-u ma on kryptonim OT4).

Tym samym zbędna jest deklaracja w preambule pliku LaTeX-owego:
`\usepackage[latin2]{inputenc}`

`\usepackage[OT4]{fontenc}`

W dystrybucjach dostarczono szereg plikow TCX. Można je znaleźć w katalogu `texmf/web2c/`:

amiga-pl.tcx | AmigaPL do PL
il2-pl.tcx | iso8859-2 (latin2) do PL
cp1250pl.tcx | Windows cp1250 do PL
cp852-pl.tcx | IBM cp852 do PL
macce-pl.tcx | Apple MacCE do PL
maz-pl.tcx | Mazovia do PL

A oto przykład pliku LaTeX-owego:

            %& --translate-file=cp1250pl
            \documentclass[a4paper]{article}
            \usepackage{polski}
            \begin{document}
              Polskie literki piszemy w standardzie Windows cp1250: .....
            \end{document}

Jak widać, nasz plik ma krótką preambułę -- pakiet `polski` korzysta domyślnie z zainstalowanych fontów PL (odpowiada mu układ OT4, więc zbędna jest deklaracja `\usepackage[OT4]{fontenc}`). Jeśli korzystamy z fontów EC nasza preambuła powinna zawierać dodatkowy wiersz:
`\usepackage[T1]{fontenc}`

### III. Polskie fonty PostScriptowe

Aktualne dystrybucje zawierają fonty serii PL (spolonizowane standardowe dla TeX-a fonty CM) w wersji Type 1 (postscriptowe). Można je także znaleźć w najbliższym węźle CTAN lub jego kopii, np.:
`ftp://sunsite.icm.edu.pl/CTAN/fonts/psfonts/polish/plpsfont/`.
Pliki `.pfb` powinny znaleźć się w podkatalogu `texmf/fonts/type1/public/pl/` naszej instalacji, zaś pliki map fontowych (`.map`) oraz wektory kodowań (`.enc`) -- w katalogu `texmf/dvips/pl/`

W dystrybucjach opartych na Web2c zautomatyzowano, poprzez użycie programu `updmap`, proces tworzenia map fontowych dla programów `dvips`, `pdftex` i `dvipdfm`. Poniżej omówiono więc jedynie czego ten proces dotyczy.

Sterownik `dvips` (zamieniający wynik pracy TeX-a, plik DVI, do formatu PostScript) wymaga aby deklaracje map fontowych (dla fontów PL konkretnie zawartość `texmf/dvips/pl/pl.map`) były dołączone do pliku `texmf/dvips/config/psfonts.map`. Mapy fontowe można alternatywnie dołączyć w pliku `texmf/dvips/config/config.ps` (lub jego lokalnej kopii), dopisując wiersz:
`p +pl.map`
po deklaracji głównej mapy fontowej: `p psfonts.map`.

Aby fonty Type 1 były użyte przez program `pdfTeX`, należy sprawdzić jakie mapy fontowe są deklarowane w pliku `texmf/dvips/config/pdftex.map` -- powinien on także zawierać deklaracje map fontowych dla fontów PL.

W dystrybucjach wszystkie aktualnie dostępne polskie fonty Type1 są gotowe do użycia zarówno przez program `dvips`, jak i `pdftex`.

Bardziej szczegółowe omówienie instalacji fontów Type1 zawarte jest w artykule Instalowanie fontów Type1/True Type.

Staszek Wawrykiewicz (StaW@gust.org.pl), 13.01.2003.