Kapittel 3. First steps with Wilber
| Del I. Komme i gang med GIMP |

## Kapittel 3. First steps with Wilber

## 1. Hovudvindauge i GIMP

Revisjonshistorie
Revisjon $Revision: 1767 $ | 2006-09-04 | KoSt

Figur 3.1. Standardvindauge i GIMP

Biletet over syner eit vanleg oppsett for GIMP. Du finn igjen ein del vindauge:

| Verktøyskrinet: Dette er hjartet i GIMP. Her finn du dei overordna menyane og ein del knappar med ulike symbol på. Du trykker på desse knappane for å velje verktøy eller andre funksjonar.
| Verktøyinnstillingar: Like under verktøyboksen finn du ei innlimt tavle som viser aktivt verktøy (i dette tilfellet Rektangelmarkeringa) og ein del knappar for å stilla inn dette verktøyet.
| Eit biletvindauge: Kvart bilete som blir opna i GIMP, blir vist i eit eige vindauge. Kor mange biletvindauge du kan ha opne samstundes, blir bestemt av ytingane til datamaskinen din, ikkje av GIMP. Det er også mogeleg å køyre GIMP utan biletvindauga, men nytteverdien av dette er naturleg nok nokså avgrensa.
| Lagdialogen: I dette vindauget kan du sjå lagstrukturen til det aktive biletet. Du kan også utføre ulike operasjonar på laga. Det er råd å gjere noen få ting på eit bilete utan å bruke lag, men det meste av biletbehandlinga blir utført på dei ulike laga biletet er delt opp i. Difor vel mange brukarar av GIMP å ha denne boksen framme heile tida.
| Penslar/Mønsterelement/Fargeovergangar: Dialogboksen under lag-dialogen syner dialogane for å behandla penslar, mønsterelement og fargeovergangar. Dialogvindauget for penslane er her opna, dei andre markerte med symbol.

Dette forslaget kan du sjå på som eit minimumsoppsett. Det finst eit tital andre dialogar som blir brukte av GIMP til ulike føremål, men som oftast hentar brukaren desse fram når det er behov for dei, og stenger dei att etter bruk. Det vanlegaste er å ha verktøyskrinet, med verktøyvala, og lagdialogboksen opne heile tida. Verktøyskrinet er så viktig for det aller meste du gjer i GIMP, at dersom du stenger dette, vil du også avslutte GIMP. (Dersom du har ulagra arbeid liggjande, får du spørsmål om du verkeleg vil avslutte). Verktøyinnstillingane er eigentleg ein eigen dialogboks som på biletet over er limt inn til verktøyskrinet. Dett er ganske praktisk i og med at det er vanskeleg å utnytta verktøya effektivt utan å sjå korleis dei er innstilte. Lagdialogen vil alltid vere i bruk når du arbeider med lagdelte bilete, det vil i praksis seie omtrent alltid. Det er vel heilt unødvendig å nemne at det også er praktisk å ha biletet framme når du arbeider på det.

| Notat

Dersom skjermen din etter kvart blir noe rotete, er det heldigvis lett å få fram att det arrangementet som er vist ovanfor. I Fil-menyen i verktøyboksen vel du Fil → Dialogar → Opprett nytt dialogvindauge → Lag, kanalar og baner, og du vil ende opp med ein skjerm nokså lik den viste. Dersom du i den same menyen vel Fil → Dialogar → Verktøyinnstillingar, dukkar det opp ein boks med verktøyalternativ nett slik som vist på skjermdumpen. Kanskje må du sjølv lime han på plass like under verktøyboksen. (I avsnittet Dialogar og tavler finn du nærare forklart korleis du limer inn dialogboksar). Du kan ikkje lage nytt verktøyskrin. Du får rett og slett ikkje lov til å kvitta deg med det eine du har utan å avslutta GIMP.

I motsetnad til mange andre program, kan du i GIMP ikkje legge alt mogleg — t.d. kontrollar og bilete — i eitt enkelt vindauge. Utviklarane av GIMP meiner at det er dårleg filosofi å ha alt i same vindauget fordi dette tvingar programmet til å utføre ei lang rekke funksjonar som betre kan gjerast av ein dedisert vindaugebehandlar. I tillegg sløser dette bort mykje tid for programmerarane, og gjer det også (nesten) umogleg å få GIMP til å arbeida tilfredsstillande på alle operativsystema GIMP er laga for.

Tidlegare versjonar av GIMP (opp til 1.2.5) var visstnok dårlege på dialogar. Avanserte brukarar måtte ofte ha eit halvt dusin dialogvindauge opne samstundes, spreidde utover skjermen og svært vanskelege å halde styr på. Frå og med GIMP 2.0 er dette mykje betre organisert i og med at det gir deg lov til å feste ulike dialogar saman på ein fleksibel måte. (Lag-dialogen på skjermdumpen er faktisk sett saman av fire ulike dialogar, representerte med faner: Lag, kanalar, bane og angre). Det kan ta litt tid å lære dette systemet, men når du først har lært det, håper vi at du vil like det.

Dei neste avsnitta vil føre deg gjennom dei ulike komponentane i kvart av vindauga viste på skjermdumpen, og forklare korleis dei kan brukast. Når du har lese gjennom dette, pluss avsnittet som forklarer dei grunnleggjande strukturane for eit GIMP-bilete, bør du ha lært nok til å kunne bruke GIMP til det meste du måtta ha bruk for innan biletbehandling. Deretter kan du kikke gjennom resten av handboka ein dag du finn tid til det, eller du står fast på eit problem. Du vil truleg bli overraska over dei nærast utallege subtile og spesialiserte måtane du kan bruke GIMP på. Ha det morosamt!

### 1.1. Verktøyskrinet

Revisjonshistorie
Revisjon $Revision: 1768 $ | 2006-09-06 | KoSt

Figur 3.2. Verktøyskrinet

Verktøyskrinet er hjartet til GIMP. Dette er den einaste applikasjonen du ikkje kan kopiera eller lukke. Her er ein rask gjennomgang av kva du kan finne i skrinet.

| Tips
I verktøyskrinet, som i det meste av GIMP elles, kan du la musepeikaren kvile ei lita stund over eitt eller anna, og det vil til vanleg dukke opp ei lita melding som fortel kva dette er og kva det kan brukast til. I mange tilfelle kan du også trykke F1-tasten for å få meir hjelp om det som er under musepeikaren.

| Menyen for verktøyskrinet: Denne menyen er noe spesiell. Han inneheld ein del kommandoar som ikkje finst i dei andre menyane i GIMP. Dette gjeld mellom anna menyen for å setje diverse innstillingar for GIMP, lage ulike typar dialogboksar osv. Dette er nærare omtala i avsnittet om menyen for verktøyskrinet.
| Verktøyikona: Dette er ikon som også er knappar for å aktivera verktøy for eit uttal føremål: velje ut deler av biletet, male på biletet, omforme bileta osv. Du finn meir om dette i avsnittet Verktøyskrinet. Her finn også eit oversyn over korleis du kan arbeide med verktøya. Kvart verktøy er nærare omtala i kapitlet om verktøya.
| Forgrunns-/bakgrunns-fargar: Fargerutene her syner gjeldande forgrunnsfarge (strekfarge) og bakgrunnsfarge. Klikkar du på ei av fargerutene, dukkar det opp ein fargeveljar som gir deg høve til å endre fargen som er i bruk. Klikk på den doble pila og dei to fargane bytter plass. Klikk på symbolet i nedre, venstre hjørnet for å setje fargane til svart og kvit.

Pensel/Mønsterelement/Fargeovergangar Symbola her viser gjeldande val for desse. Penselen blir brukt av alle verktøya som du kan male på biletet med. (“Maling” i dette tilfellet inkluderer også visking og å gjere biletet meir utydeleg). Mønsterelementet blir brukt for å fylle utvalde område på biletet. Fargeovergangen blir brukt kvar gong eit verktøy har behov for gradvise overgangar mellom farger eller fargenyansar. Klikk på kvart av symbola for å få opp dialogvindauget som gir deg høve til å endra innstillingane.

Aktivt bilete: Dette er nytt frå og med GIMP 2.2. I GIMP kan du arbeide med mange bilete samstundes, men bare eitt av dei er til ei kvar tid aktivt. Her finn du ein miniatyr av det aktive biletet. Klikkar du på miniatyren, kjem det opp ei liste over alle dei opne bileta slik at du kan velje kva bilete du vil arbeide med. Du kan oppnå det same ved å klikka direkte på det vindauget du ønskjer å opna.

| Notat
Dersom det aktive vindauget ikkje er synleg, kan du henta det fram med menyen Innstillingar.

| Notat
GIMP startar alltid opp med dei same verktøya aktive. Dersom du heller vil starte opp med dei verktøya du brukte sist økt, kan du gå inn i menyen Innstillingar i hovudmenyens Innstillingar Inndataeiningar Lagra innstillingar for inndataeiningar ved avslutning.

### 1.2. Biletvindauget

Revisjonshistorie
Revisjon $Revision: 1768 $ | 2006-09-17 | KoSt

Figur 3.3. Biletvindauget med dei viktigaste komponentane

I GIMP blir kvart bilete opna i eitt, eller i noen få tilfelle i fleire, separate vindauge. Vi byrjar med å presentere dei komponentane som blir sette automatisk i eit ordinært biletvindauge. Noen av desse kan rett nok fjernast med kommandoar i Vis-menyen, men du finn kanskje ut at det er like greitt å ha dei på plass.

| Tittellinja: Øvst i biletvindauget finn du eit lite område som viser namnet på biletet og noen andre opplysningar om det. Tittellinja blir eigentleg laga av datamaskinen, og ikkje av GIMP. Difor kan utsjånaden skifte etter kva operativsystem du nyttar og korleis dette er sett opp. Du kan tilpassa ein del av innstillingane for tittellinja i dialogen Innstillingar dersom du ønskjer det.

Biletmenyen: Like under tittellinja finn du Biletmenyen (dersom du ikkje har vald å gjere han usynleg). Denne menyen gir deg tilgang til det meste du kan gjere med eit bilete. (Det finst noen få globale settingar som bare er tilgjengelege frå hovudmenyen). Du kan også få tilgang til biletmenyen ved å høgreklikka på biletet [1], eller ved å venstreklikka på pilsymbolet i øvre, venstre hjørne dersom du av ein eller annan grunn finn dette enklare. Vidare: Dei fleste menyfunksjonane kan også nåast frå tastaturet med Alt-tasten pluss den bokstaven som er understreka i menyen. Endeleg kan du også definera dine eigne snartastar dersom du opnar Tastatursnarvegar i dialogen Innstillingar i hovudmenyen. (Du finn det under Grensesnitt i filoversynet).

| Menyknappen: Klikk på denne knappen for å få fram menyen som eige menyfelt. Køyrer du av ein eller annan grunn med usynleg biletmeny, kan du få fram menyen når du treng han ved å trykke Shift-F10.

Linjal: I normaloppsettet er det synlege linjalar over og til venstra for biletet. Dette for å vise koordinata til musepeikaren inne i biletet. Til vanleg viser linjalane biletpunkt (pikslar), men dette kan du endre. Sjå nedafor.

Ein av dei viktige bruksmåtane for linjalane er å lage hjelpelinjer. Klikkar du på ein linjal og dreg musepeikaren inn på biletet, vil det bli laga ei hjelpelinje på biletet. Slike hjelpelinjer er nyttige når du ønskjer å plassera noe nøyaktig. Hjelpelinjene kan flyttast ved å klikka på dei og dra dei til ny posisjon, eller du kan flytta dei heilt ut av biletet for å bli kvitt dei.

| Snarmaske av/på: Nede i venstre hjørne av biletvindauget finn du knappen for å veksle mellom snarmaske av eller på. Snarmaska blir brukt for å syne markerte område av eit bilete. Sjå Snarmaske for nærare detaljar.
| Peikarkoordinat: Nede til venstre finn du koordinata for peikaren. I praksis er dette som oftast koordinata for musepeikaren dersom du bruker mus. Dersom peikaren kjem utanfor biletet, blir koordinata viste i grått. Måleeiningane er dei same som du har sett for linjalane.
| Måleeining: (Frå og med GIMP 2.2). I normalsettinga blir det brukt pikslar (px) som måleeining på linjalane, men det kan av og til vere behov for andre måleeiningar. Du kan velje etter behov med denne menyen. (Merk at innstillingane i “Punkt for punkt” i Vis-menyen kan påverke måten biletet blir skalert på. Sjå Punkt for punkt for nærare detaljar).
| Zoomknappen: (Frå og med GIMP 2.2). Det finst mange måtar å forstørre eller forminske visninga av biletet på (zoome biletet), men denne knappen er oftast den raskaste dersom dei valde intervalla passar.

Statusområdet Som oftast viser dette området kva del av biletet som for tida er aktivt, i tillegg til kor mykje minneplass biletet nyttar. Du kan tilpassa visinga etter eige ønskje ved å gå inn på Fil → Innstillingar → Biletvindauge → Tittel og status i hovudmenyen. Når du utfører tidkrevjande operasjonar vil innhaldet i dette vindauget fortelje kva for operasjon som blir utført akkurat nå, og kor langt prosessen er komen.

| Notat
Mengda av minne som biletet bruker er som oftast mykje større enn filstorleiken. For eksempel vil eit 69,7 Kb .png-bilete bruke 256 Kb minneplass når det blir vist på skjermen. Dette kjem av at biletet er rekonstruert frå ei pakka fil. I tillegg lagar GIMP ein kopi av biletet slik at du eventuelt kan angra det du måtte gjere med biletet.

Avbrytknappen: Denne finn du nede i høgre hjørnet av biletvindauget. Dersom du byrjar ein tidkrevjande operasjon (som oftast eit programtillegg) og under utføringa av programmet kjem fram til at du eigentleg ikkje har bruk for dette, kan du avbryte programmet med denne knappen.

| Notat
Noen av programtillegga likar dårleg å bli avbrotne og demonsterar dette ved å øydeleggja biletet. Kanskje like greitt å la programmet gjere seg ferdig, og så bruke “angre” etterpå.

Navigasjonskontroll: Denne knappen nede i høgre hjørnet gjer mest nytte for seg når du arbeider med store bilete eller store forstørringar. Klikkar du på denne, og held museknappen nede, vil du få fram ein miniatyr av det biletet du arbeider med. Dersom dette biletet er større enn skjermen, vil du også få fram ei ramme som viser det synlege utsnittet. Ved å flytte på ramma, kan du velje kva for eit biletutsnitt som skal synast i arbeidsvindauget. (Det finst også andre måtar å få fram navigasjonsvindauget på. Sjå Navigasjonsdialogen ). Er maskinen din sett opp slik, kan du bruke den midtre museknappen eller musehjulet for å flytte deg rundt i biletet.

| Inaktiv ramme: Ubrukt skjermplass. Du kan ikkje gjere noe direkte med dette området.
| Biletvisinga: Den viktigaste delen av biletvindauget er naturlegvis biletvisinga. Denne er plassert midt i vindauget, omgitt av ei prikkelinje som markerer yttergrensa for biletet. Resten av biletvindauget er nøytralt grått. Du kan endre storleiken på biletet på mange måtar, inklusive med zoom-knappen nemnd ovanfor.
| Kople biletvisinga og biletvindauget: Dersom denne knappen er aktivisert, vil storleiken på biletvisinga forandre seg etter storleiken på biletvindauge.

### 1.3. Dialogar og tavler

Revisjonshistorie
Revisjon $Revision: 1740 $ | 2006-09-04 | KoSt

#### 1.3.1. Festeområdet

Frå og med GIMP 2.0 og 2.2 har du stor fridom til å setje opp eigne dialogvindauge. I staden for å leggje kvar dialog i eit eige vindauge, kan du gruppera dei ved å lime dei inn på ei eiga tavle i eit dialogvindauge. Ei “tavle” er eit vindauge som kan innehalde fleire ulike dialogar, som t.d. dialogen for verktøyalternativ, penseldialogen osv. Ei tavle kan likevel ikkje innehalde biletvindauge. Kvart bilete har alltid sitt eige vindauge. Tavla kan heller ikkje innehalde dialogar som gjeld globalt for heile GIMP, som for eksempel innstillingar eller dialogvindauget for Nytt bilete.

Figur 3.4. Dei to festeområda er markerte med kvitt

Kvar tavle har eit sett med festeområde, slik som dei to som er markerte med kvitt på biletet over. Til vanleg er desse områda vanskelege å oppdaga. Folk flest legg ikkje merke til dei før andre gjer dei merksame på at dei grå strekane er noe meir enn pynt.

#### 1.3.2. Festehandtak

Kvar dialog som kan limast opp på ei tavle har eit handtaksområde. Dette er markert med kvitt på figuren. Dette området er normalt usynleg, men du finn det ved at musemarkøren skifter til ei hand når du treff området. Når du skal lime opp ein dialog, klikkar du i handtaksområdet til dialogen og drar dialogen til festeområdet der du ønskjer å lime inn dialogen.

Figur 3.5. Området for handtaket er markert med kvitt

Biletet viser området der du kan få tak i dialogen for å flytta han.

Legg du fleire dialogar i same tavleområdet, vil dei skifte til faner representert med ikonar. Når du klikkar på ei fane, vil aktuell dialog dukke opp slik at du kan bruke han.

#### 1.3.3. Biletmenyen

Somme tavler har også ein biletmeny. Dette er ei nedtrekksliste med alle bileta som for tida er opne i GIMP. Du kan bruke denne menyen for å velje kva for bilete du vil arbeide med. Dersom Auto-knappen er aktivisert, vil menyen vise namnet på det biletet du for tida arbeider med.

Figur 3.6. Biletmenyen er markert med kvitt

Noen tavletypar viser til vanleg biletmenyen når dei blir opna, slik som “Lag, kanalar, baner” gjer det. Andre gjer det normalt ikkje. Du kan likevel alltid fjerne eller legge til biletmenyen på ei tavle etter behov med “Vis biletmenyen”-knappen i Fane-menyen omtalt nedanfor. (Unnatak: Du kan ikkje legge til ein biletmeny på den tavla som inneheld Verktøyskrinet).

#### 1.3.4. Fanemenyen

Figur 3.7. Knappen for fanemenyen er markert med kvitt

I kvar dialog har du tilgang til ein spesialmeny med fanerelaterte operasjonar ved å klikke på fanemenyknappen. Nøyaktig kva for kommandoar som dukkar opp, vil variera frå dialog til dialog, men han vil alltid innehalde operasjonar for å lage nye faner, eller for å lukke eller deaktivere dei.

Figur 3.8. Fanemenyen for lagdialogen

Ein fanemeny gir deg tilgang til følgjande komandoar:

Innhaldsmeny

  Øvst på kvar fanemeny finn du innhaldsmenyen. Denne menyen viser operasjonar relaterte til den spesifikke fanemenyen dette gjeld. For eksempel vil innhaldsmenyen for mønsterdialogen innehalde eit sett av operasjonar for å arbeide med mønster.

Legg til fane

  Her kjem du inn i undermenyen for å legge inn alle dei tilgjengelege dialogane som faner.

Lukk fane

  Som namnet seier, denne vil lukke fanen. Dersom dette er den siste dialogen på tavla, vil også tavla bli lukka. Effekten er den same som å klikke på knappen “Lukk fane”. (Knappen merka “x” ved sida av knappen for fanemenyen).

Løys fane

  Denne kommandoen løyser fana frå tavla og legg ho som einaste fane i eit nytt dialogvindauge. Du kan gjere det same ved å dra fana ut av tavla og sleppe ho på ein tilfeldig plass på skjermen.

Storleik på førehandsvisinga

  Figur 3.9. Storleik på førehandsvisinga

  Ein del av dialogane har ein fanemeny for å bestemme storleiken på førehandsvisinga. Normalverdien er Middels. For eksempel viser penselmenyen eit bilete av alle tilgjengelege penslar, og ein meny for å bestemme storleiken på førehandsvisinga.

Fanestil

  Figur 3.10. Undermenyen for fanestil

  Denne undermenyen kan dukka opp dersom det er fleire dialogar i same tavleområdet. Du kan her bestemme fire vilkår som bestemmer utsjånaden til fanemenyen han gjeld for. Ikkje alle vala er tilgjengelege for alle dialogane.

  Ikon

    Vis eit ikon som representerer dialogtypen.

  Status nå

    Dette valet er bare tilgjengeleg i dialogar der du kan velje eit eller anna, som til dømes pensel, mønsterelement eller fargeovergang. Det viser ei fane som syner kva for eining som er vald.

  Tekst

    Viser dialogtypen som tekst.

  Ikon og tekst

    Gir breiare faner med både ikon og tekst som viser dialogtypen.

  Status og tekst

    Dersom den er tilgjengeleg, blir både den valde eininga og den valde dialogtypen vist.

Vis som liste/tabell

  Desse vala blir vist i menyboksar der du har høve til å velje einingar frå eit sett, slik som penslar, mønster, bokstavtypar osv. Du kan her velje å vise einingane som ei liste med namn og andre opplysingar for kvar eining, eller som ein tabell sett opp i eit rutemønster med ikon for kvar eining, men utan namn. Kvar av måtane har sine fordeler. Listeforma gir deg mest informasjon, medan tabellforma kan vise fleire einingar samstundes. Dei fleste dialogane blir i normaloppsettet viste på listeform, men for eksempel dialogane for penslar og mønster vil normalt bli viste på tabellform.

Vis vald bilete

  Dersom dette valet er avkryssa, vil ein biletmeny bli vist øvst i dialogvindauget. Dette valet er ikkje tilgjengeleg for dialogar feste til verktøyskrinet.

Følj aktivt bilete

  Dersom denne er avkryssa, vil biletmenyen øvst i dialogvindauge vise kva for bilete som er aktivt. Innhaldet i dialogvindauget vil også følgje det biletet du til ei kvar tid arbeider med. For å kunne bruke dette valet, må også “Vis vald bilete” vere avkryssa.

[1] På Apple Macintosh kan du bruke Ctrl + museknappen.

2. Å starte GIMP for første gong |  | Kapittel 4. Getting unstuck