
مسعود احمد چودھری

سُندری

اَج وی ہڑھ دازور نہ ٹٹا تے نہ بیڑی ٹھلی- مہانیاں نے جواب دے دتا تے دریائوں پار جان والے مسافر تھک ہار کے ڈیگر ویلے پچھانہہ پرتن لگ پئے- اجہے سمے کجھ ایسے وی مسافر ہوندے سن جیہڑے بہت دوروں آون پاروں واپس نہیں سن جا سکدے تے مجبوراً اوہناں نوں دریا دے کنڈھے والے پنڈ ای رات کٹنی پیندی سی- نیڑے تیڑے دے پاندھی تے گھرو گھری چلے گئے پر اک سیٹھ جیا بندہ تے اک اوہدا کاما کسے توں پچھ رہے سن کہ اساں رات کٹنی اے۔ اوہناں نوں کسے نے دس پائی کہ لمبڑداراں دی حویلی چلے جائو اوہ پاندھیاں نوں منجی بسترہ تے روٹی ٹکر وی دیندے نیں-

اوہ ساڈی حویل دے بوہے اگے آکے کھلو گئے تے اندروں کسے دے باہر آون دی اڈیک وچ سن- میں باہر نکلیا تے اوہناں پچھیا لمبڑداراں دی حویلی ایہو ای اے''؟ میں اوہناں دی مجبوری نوں سمجھ گیا- انج وی ایہہ کوئی نویں گل نہیں سی- جس دن وی دریا لانگھا نہ دیندا کوئی نہ کوئی پاندھی حیولی وچ آیا ای رہندا سی- ایسے کر کے میری ماں ہڑھاں دے دناں وچ نوراں نائن نوں شام تک گھر ای رکھی رکھدی سی کیوں جے پروہنیاں لئی روٹی ٹکر دا سر بندھ کرنا ہوندا سی-

دوواں پروہنیاں نوں منجیاں تے بٹھا کے حقے دے پچھیا پر اوہ حقہ نہیں سگریٹ پیندے سن- پانی دھانی پیایا- ترکالاں پٹیاں تے ان پانی کھوا کے' بسترے وچھا کے میں ویہلا ہو کے سکول دے کم وچ رجھ گیا-

اٹھویں جماعت وچ پڑھدا ساں- اودوں پاکستان دی عمر 7 سال سی تے میں 15 ورھیاں دا ساں- دریائوں پار پنج پنڈ پاکستانی علاقے وچ سن تے اوس توں اگے انڈیا دا علاقہ شروع ہوندا سی- اوہناں پنج پنڈاں دے وسنیکاں لئی آر پار جانا اوکھا کم سی- خاص کر اوہناں دناں وچ جد دریا گاہن نہیں سی ہوندا- ایناں پنڈاں دے وسنیک عام طور تے اک دوجے نوں جان دے سن- پر ساریاں پروہنیاں نوں تے ہر کوئی نہیں سی پچھان سکدا- ایسے پاروں گلاں سنن وچ اوندیاں سن کہ کجھ لوک ایس جگہ تو بارڈر پار کر کے سمگلنگ دا دھندا کردے نیں-

ادھی رات نوں جد میری جاگ کھلی تے سیٹھ واجد تے اوہدا کاما مھینا مسیح اجے تک گلیں رجھے ہوئے سن- میری فیر اکھ لگ گئی- سرگی توں پہلاں اٹھیا تے اوہ دوویں اجے وی جاگ رہے سن- پتہ نہیں کڑیاں لمیاں کہانیاں سن جیہناں کارن اوہ ساری رات ستے نہیں سن- سویرے اوہناں نوں چھاہ ویلا کرا کے میں سکول دی راہ لئی تے اوہ دوویں دریا ول منہ کر گئے-

کوئی مہینے بعد اوہ دوویں فیر آئے پر آئے اوس ویلے جد مہانا بیڑی ٹھل کے ٹر گیا سی-تے اوہ رات وی اوہناں نوں ساڈی حویلی وچ کٹنی پئی- مھینا مسیح اک عجیب مخلوق سی- سنڈے ورگا قد کاٹھ تے رج کے کالا رنگ- ہتھاں پیراں تے گوڈے گوڈے میل- لاگے بیٹھے بندے نوں اوہدے کولوں شاہن اوندی سی- سر دے والاں وچ ککھ پھسے ہوئے سن- کپڑے دھوان دی وی اوہنے کدے کھیچل نہیں سی کیتی تے نہ بدلن دی- لگدا سی اودوں ای بدلدا ہونا اے جد پاٹ جاون- میلے کچیلے دند تے لال لا مسوڑھے- جد سہدا تے اوہدے کولوں ڈر لگدا- اوہدے ساہ دی سوکر دور بیٹھے بندے نوں وی سنائی دیندی سی- سیٹھ واجد نے اوہدی تعریف کردیاں دسیا کہ اوہ تن چار من بھار چک کے وی عام بندے وانگ ای ٹر سکدا اے- پہلے دن جد اوہناں اگے باراں روٹیاں رکھیاں- سیٹھ نے صرف اک روٹی کھاہدی پر مھینا مسیح باقی یاراں دیاں یاراں ای روٹیاں- دال دا بھریا ہویا چھنا تے بالٹی لسی دی چاڑھ گیا تے خورے اجے وی رجیا سی کہ نہیں۔ بندہ کاہدا سی جن سی اوس رات مھینے نے میرے نال گلاں کردیاں پچھیا- ''توں کدے فلم دیکھی اے-'' نہیں- میں اوہنوں جواب دتا کیوں جے اس زمانے پنڈاں تھاواں وچ فلم دا ناں ای سندے ہوندے ساں فلم دیکھی نہیں سی- اوہ مکروہ جہیا ہاسا ہس کے آکھن لگا ''انڈیا وچ بہت سوادی فلماں لگدیاں نیں'' تے فیر ہولی جہی میرے کن کول آکے آکھن لگا جے توں اک دن میرے نال چلیں تے تینوں انڈیا دی فلم وکھاواں- کتھے؟ میں اوہنوں پچھیا- ایدھر اودھر ویکھ کے مینوں کہن لگا-''

''انڈیا وچ'' اک میری عمر ہولی تے دوجا ذہن کچا تے کچے کچ ای کردے نیں-

مہانے نے پانیاں دے پیر حضرت خضر دا ناں دھیا کے ونجھ پھڑیا تے بیڑی دا پہلا پور مونہہ ہنیرے ای پار لا دتا- اگلے دن چھاہ ویلا اساں انڈیا دے اک پنڈ تخت سنگھاں دے نمبردار سورت سنگھ دی حویلی وچ کیتا- چھاہ ویلے توں بعد سیٹھ تے مھینا اپنے کم کاج لئی نمبردار دے منڈے نہال سنگھ دا سنگ کر گئے۔ تے میں کلا ای حیولی وچ رہ گیا- کولھی جئی دوپہر ہوئی تے سورت سنگھ دی سوانی پریت کور حویلی وچ آئی- میں ویکھیا بھانویں اوہدی جوانی دی دوپہر ڈھل چکی سی پر پیجا بن جٹی واقعی سردارنی لگدی سی- مینوں سہمیا ہویا ایانا ویکھ کے میرا ناں پچھیا تے فیر پیار نال گھر لے گئی- ویڑھے وچ منجی ڈھا کے مینوں بٹھایا تے اندروں میرے لئی دودھ لین چلی گئی- باہرلا بوہا کھلن دی آواز سن کے میریاں نظراں بوہے ول گیاں- انج لگا جویں میں سفنا ویکھ رہیا ساں- ستیاں نہیں جاگدیاں اک پری ورگی کڑی اندر اوندی نظر آئی- کڑی کیہ سی انج لگا جویں کوئی حسن ہنیری ویڑے آ وڑی ہووے اوہدے ہتھ وچ اخبار سی- اوہنے میرے نیڑے آکے پاکیزہ تے معصوم جہیا پرنام کیتا پر میں پرنام دا جواب نہ دے سکیا- خورے میرے بلھ سیتے گئے سن- اوس حسن دے شاہکار نوں ویکھ کے انج لگا جویں میری نبض کھلو گئی ہووے اکھیاں نوں جھمکن دی جاچ ای بھل گئی سی- سکول دی یونیفارم چٹے رنگ دی سلوار قمیض تے ہلکے آسمانی رنگ دی سلکی کناری والی چنی- گورا چٹا تے سندوری رنگ کالیاں تے نشیلیاں اکھاں۔ سیاہ کالے چمکیلے پراندے توں بے نیاز لمیاں والاں نے اوہدے چھمک ورگے لک نوں کجیا ہویا سی- کسے ماہر مصور دا پنسل نال تراشیا ہویا مجسمہ- کڑی نہیں آکاش توں اتری کوئی مخلوق سی- اوہدی ہلکی ہلکی معصوم مسکراہٹ ویکھ کے کئی وار میرے دل دی دھڑکن بند ہون پئی- دل وچ آیا کنا چنگا ہووے جے ایہہ جیڈی سوہنی اے ایڈا سوہنا ایہدا ناں وی ہووے۔ اک اوپرا پروہناں ویکھ کے اوہ اک دو لمحے میرے کول کھلوتی- اوہدیاں پھل دیاں پتیاں ورگیاں بلھیاں اجے کھلن ای لگیاں سن جے اوہدی ماں نے واج ماری ''سندر کور ایہہ دودھ دا گلاس پروہنے نوں دے آ'' دل خوش ہوگیا اوہدا ناں وی اوہدے ورگا سی- اوہ دودھ دا گلاس لین گئی تے اوہدی تائی گورمیت کور نے نال دے گھروں کندھ توں دی جھاتی ماردیاں آکھیا ''نی کڑے پریتو- مبارک ہووے سندر کور فرسٹ ڈویژن وچ پاس ہوگئی اے- مینوں تے ہنے ای راجی نے دسیا اے- پریت کور نے جواب وچ آکھیا ''تائی نوں وی مبارک ہووے'' سندر کور اک بے جان مورتی دے ہتھ وچ دودھ دا گلاس پھڑا کے چلی گئی- گلاس وچ کوئی بہتا دودھ تے نہیں ہوندا پر پتہ نہیں کیوں دودھ مکن دا ناں ای نہیں سی لے رہیا- سندر کور دے بلھاں تے لا جونتی پھلاں ورگا ہاسہ سی- خورے ایس لئی کہ اوہ اج مڈل دے امتحان وچوں فرسٹ ڈویژن وچ پاس ہوئی سی- گھڑی مڑی مینوں تک کے ہسن تے مینوں خےال اوندا خورے ایس لئی تک رہی اے کہ میرا ابا وی پیار نال مینوں پت سندر آکھ کے بلائوندا سی تے خورے سندر کور نوں وی میں سندر لگدا ہوواں- اوہدا ویڑھے وچ لٹکدی مٹکدی پھرنا کیہ سی اک حسن دا محشر سی- اوہنوں ویکھ کے کسے شاعر دا گیت میرے بلھاں تے نچ کھولتا-

جس سرونوں ٹردیاں تکیا نہیں

اوہ اوس مٹیار نوں ویکھ لوے

جیہڑا رستہ گھر دا بھلیا نہیں

اوہ اوس مٹیار نوں ویکھ لوے

میں سرونوں ٹردیاں تے ویکھ ای لیا سی تے ہن گھر دا رستہ بھلن نوں وی جی کردا سی- ایناں سوچاں وچ ڈبا ساں- سورج وی لہہ گیا سی تے ڈیگر ویلا ہوگیا- سندر کور دی ماں کڑی دے پاس ہون تے پرات وچ گڑ پا کے ہیڈ ماسٹرنی دا شکریہ ادا کرن چلی گئی تے سندر کور نوں کہہ گئی ہانڈی روٹی دا آہر کر لئیں- گھر پروہنے آئے ہوئے نیں۔

سندر کور میرے سامنے چھلا چونکا کر رہی سی- میرا جی کیتا اوہ میرے نال کوئی گل کرے۔ لگدا سی اوہدا جی وی چائوندا سی کوئی گل کرن نوں۔ پر اک تے اوہدی سنگن والی عمر تے اتوں اک اوپرا منڈاکندھاں نوں تے کن ہے سن- پر اسیں دوویں گونگے ساں… فیر میں بڑا حوصلہ کر کے پچھیا ''سندر کیہ پکا رہی ایں؟ اوہنے دسیا پروہنیاں لئی اچیچ کرنا ساڈی ریت اے۔ ایسے لئی سور دا ماس پکا رہی آں- پر اسیں تے ایہہ نہیں کھاندے- کیوں جے ایہہ مسلماناں لئی حرام اے- ایہہ سن کے اوہ پریشان ہوگئی- تے اوہ ویڑھے دے دوجے پاسے چگدے ککڑ ککڑیاں نوں آ آ کر کے دانے پائون لگ پئی تے فیر اوہناں وچوں چراٹ مار کے اک ان بانگا ککڑ پھڑ لیا- ککڑ دے کڑکائون تے اوہدی تائی دا پنجاں ستاں ورہیاں دا کڑی ورگا منڈا بچن سنگھ آگیا- تے سندر کور نے آکھیا بچنیا جا مسیتوں مولوی کولوں حلال کروا لیا- میرے لئی اوہنے دوجے چھلے تے ککڑ والی توڑھی دھر دتی- پر میں ویکھیا کہ اوہو ڈوئی اوہ سور والی ہانڈی وچ پھیردی سی تے اوہو ککڑ والی ہانڈی وچ- میں آکھیا سندر کور سور والی ڈوئی پھیرن نال ککڑ وی حرام ہوگیا اے۔ اوہ بڑی پریشان ہو کے پچھن لگی- اوہ کیوں؟ میں اوہنوں کجھ ہور آکھ کے پریشان کرنا نہیں ساں چاہندا- گل ولا گیا تے اوہنوں پچھن لگ پیا ''پڑھن توں بعد کیہ کرن دا ارادہ اے۔''اوہ کجھ دیر چپ رہی تے فیر نخرے بھرے انداز نال آکھیا مہندی لا کے ڈولی چڑھاں گی کسے سوہنے منڈے دی- میں سندر کور نوں جویں جویں ویکھدا ساں تویں تویں ویکھن دی تریہہ ودھدی جاندی سی- جی کردا سی اوہ گلاں کردی جاوے تے میں سندا جاواں- کم کردی کردی اوہنے کئی واری میرے مونہہ ول انج تکیا جویں اوہدیاں نظراں کجھ گواچا ہویا لبھ رہیاں ہون- مینوں اوہدیاں اکھاں وچ انجانے تے پاکیزہ جہیے پیار دے ڈورے نظر آئے ''تہاڈا ناں کیہ اے'' اوہنے جھکدی جھکدی نے پچھیا- جد میں دسیا کہ ناں تے میرا کجھ ہور اے پر میرا ابا مینوں پیار نال پت سندر کہہ کے بلائوند اے- تے اوہنے تحریلی تے کواری جہی مسکراہٹ بلھاں ہیٹھ لکائوندی نے چنی دا نکا جنا گھنڈ کڈھ لیا تے ہولی جہی آکھیا ''ٹھیک ای ناں رکھیا اے تہاڈے ابے نے'' فیر اکھاں اکھاں وچ خورے کنیاں گلاں ہویاں- تے انج لگدا سی جویں اسیں مدتاں توں اک دوجے دے جانو ہاں- میں ہولی جیہی پچھیا میرا جی کردا اے جے تینوں سندری آکھ کے بلاواں- اوہنے سنگدی سنگدی نے آکھیا جویں تہاڈی مرضی'' سندری' سندری' سندری' جی کردا سی ایہو لفظ کہندا رہواں-

باہرلا بوہا کھلا- اوہدی ماں آگئی تے ساڈیاں گلاں دا سلسلہ مک گیا- ماں نے پچھیا دوجی ہانڈی وچ کیہ پکایا ای- ''ککڑ نکے پروہنے لئی'' سندر کور نے دسیا- رات نوں روٹی کھان لگیاں میں بہانہ لایا کہ میرا گلا خراب اے- میری بے بے آہندی ہوندی اے گلا خراب ہووے تے مرچاں والی چیز نہیں کھائی دی- اوہ سارے ہس پئے- پر سندر کور اصل گل سمجھ گئی تاں ای اوہ نموجھاں جہی سی- تے میں روٹی گڑ نال کھاہدی تن دن تے دو راتاں سورت سنگھ دی حویلی وچ گزاریا ہویا ویلے بھلاواں وی تے نہیں بھل سکدا- سیٹھ واجد تے مھینا ہر روز اپنے کسے کم ٹر جاندے تے مینوں حیولی چ کلا ای چھڈ جاندے۔ میرے اکلاپے نوں دور کرن دن وچ کئی وار سندر کور' آئوندی رہندی- کدے لسی لے کے کدے دوپہر دا کھانا تے کدے کئیاں وچھیاں نوں پانی ڈھائون اسیں ڈھیر گلاں کردے پر فیر وی دل چاہندا گلاں نہ مکن- سندر کور نے میرے گھر دیاں جیاں بارے کئی واری پچھیا تے فیر آکھیا لگدا اے تہاڈا اپنی ماتا جی نال بڑا پیار اے- تیرے دن دیاں ترکلاں پیا تے مھینے مسیح نے سورت سنگھ نوں آکھیا ٹانگہ منگوا دیو میں منڈے نوں فلم دکھائون جانا اے- میرا جان نوں جی نہیں سی کردا- میں سوچ رہیا ساں کہ سندری نالوں سندر ہور کہڑی فلم ہونی اے-

پر میں انکار نہ کر سکیا تے اوہناں دے نال ٹر پیا- گھروں نکلن لگیاں سندری ڈیوڑھی وچ کھلوتی ہوئی سی- میں اوہدے ول ویکھیا تے مینوں انج لگا جویں اوہدیاں اکھاں کہہ رہیاں سن ''نکے پروہنے نہ جا'' کنا چنگا ہوندا میں اوہدی گل من لیندا پر اپنے پنڈوں تے میں آیا ای فلم ویکھن ساں۔ مہینے نوں کویں ٹالدا-

پنجاں میلاں تے شہر سی- فلم دیاں ٹکٹاں لے لیاں- مھینا مسیح سینمے دے بروہاں والے کھوکھے توں سگریٹ لے رہیا سی جد اوہنے پیسے دتے تے کھوکھے والے نے ویکھ کے آکھیا ''ایہہ تے پاکستانی روپئے نیں'' چھیتی نال مہینے نے اوہدے کولوں پیسے پھڑ لئے تے کھیسے وچوں کڈھ کے انڈیا دا دساں دا نوٹ دتا پر کھوکھے والا سانوں عجیب عجیب نظراں نال ویکھن لگ پیا- سینمے وچ جا بیٹھے- مہینے مینوں دسیا کہ ایس فلم دی ہیروان مدھو بالا اے جہنوں لوک حسن دی دیوی آہندے نیں پر جدوں فلم شروع ہوئی تے میرے مونہوں نکل گیا- ''سندری'' مہینے نے میری ایہہ گل نہ گائولی کیوں جے اوہنوں پتہ نہیں سی کہ سندری کون اے- فلمی سکرین تے ہور وی اداکار اوندے ہونے نیں پر مینوں صرف سندری دے علاوہ کجھ وی دکھائی نہیں سی دیندا- اجے تھوڑی فلم چلی سی جے اک انسپکٹر پولیس تے چار پنج سپاہی آگئے- اوہناں سانوں سینمے چوں باہر کڈھ کے اکھاں بنھ کے جیپ وچ سٹ لیا تے جیپ اچیاں نیویاں راہواں اتے نسن لگ پئی تے انج اسیں نویں پینڈے پے گئے۔ اکھیاں تے پٹی ہون کارن کجھ نظر نہیں سی اوندا پر سندری دیاں اکھاں جیپ دے اگے اگے صاف نظر اوندیاں سن تے بار بار کہہ رہیا سن '' میں آہندی ساں نا نہ جا'' جد ساڈیاں اکھیاں توں پٹی لاہی گئی تے اسی اک تھانے ورگی بلڈنگ وچ ساں- بغیر کجھ پچھن دسن توں اک بڈھے تے ان پڑھ جئے تھانیدار نے گجدی آواز وچ آکھیا ''کڈھ دیاں گا تہاڈی ساری جاسوسی'اوہنے اٹھ کے مہینے نوں پنج ست سوٹیاں مار دتیاں۔ اجے میرے ول اوہنے سوٹی اگری سی- جے میریاں کناں نے سندر دی آواز سنی ''ایہہ میرا پروہنا اے ایہنوں کجھ نہ آکھیو'' میرے مونہہ ول ویکھ کے تھانیدار اوتھے ای کھلو گیا- اینے چر وچ اک وڈے افسر دی جیپ تھانے وچ آکے رکی- سارے عملے نے سلوٹ کیتا- اوس افسر نے ساڈے بارے پچھیا- پوری گل سن کے اوہ حکم دے گیا ''ایہناں نوں خفیہ پولیس دے گھلو'' رات حوالات وچ کٹی- اگلے دن سانوں اک ایسے گنجے سر والے افسر دے پیش کیتا گیا جیہڑا بغیر کجھ پچھے اکھاں نال ساڈے چہریاں توں کنا چر کجھ پڑھدا رہیا- فیر اوہنے مینوں کلے نوں بلا کے پچھیا- میں ساری گل سچ سچ دس دتی- اوہنے مہینے کولوں کجھ وی نہ پچھیا تے اک حوالدار نوں بلا کے آکھیا- ''صرف سمگلر نیں جاسوس نہیں۔ ایناں دا چالان کر دیو-''

عدالت نے دوسری پیشی تے چھ چھ مہینے قید دی سزا سنا دتی- دن اجے اندر باہر سی اک سپاہی جیل والیاں نوں کہہ رہیا سی- ''سانبھو اپنے پروہنے''- اوس دن توں اسیں گورداسپور جیل دے پروہنے بن گئے- باقی قیدی اندر جا رہے سن- سانوں دوواں نوں جیل دی ڈیوڑھی وچ ای ٹھہرائی رکھیا- اک قیدی نے پچھیا ''نویں آئے او'' ہاں! میں اوہنوں جواب دتا- اوہنے دسیا کہ ایس جیل دی ریت اے کہ نویں اون والیاں نوں پہلے دن سلامی تے دوجے دن ناشتہ کرایا جاندا اے- سلامی تے ناشتے والی گل میری سمجھ وچ نہ آئی- میں قیدی ول سوالیہ نظراں نالتکن لگ پیا تے اوہنے آکھیا تہانوں ہنے پتہ لگ جائے گا- فیر اک سپاہی اندرلے گیٹ توں اندر لے گیا- ڈپٹی جیلر نے جیہڑا مہینے وانگوں اک اگڑ توس جہیا بندا سی- مہینے دا ناں پچھیا تے جرم- تے فیر ٹھاہ ٹھاہ کردے پنج ست تھپڑ مہینے دے مونہہ تے مار دتے۔ ایہہ اوہناں دی پہلے دن دی سلامی سی- مہینے توں بعد ڈپٹی جیلر گجدا ہویا مینوں وی سلامی دین اگے ودھیا پر خورے کیوں اوہدے ہتھ رک گئے۔ اک آواز سنائی دتی- ''ایہہ میرا پروہنا اے ایہنوں ہتھ نہ لاویں-''

میرا چہرہ ویکھ کے اوہدا غصہ ٹھنڈا پے گیا- ڈپٹی اپنے دفتر چلا گیا تے سانوں جیل دی اک بیرک وچ لے گئے۔ اگلے دن ای سویر ہوئی- باقی دے قیدی اپنی اپنی مشقت تے لگ گئے پر سانوں اوتھے ای رکھیا- بیرک دے نمبردار قیدی نے دسیا- پہلا دن اے تہانوں ناشتہ کرائونا اے'' ایہہ سن کے میں سمجھ گیا کوئی سلامی ورگی گل ہونی اے۔ جے نمبردار نے اپنے نال چلن دا حکم دتا-جیل دے ویڑے وچ جیلر کرسی ڈھا کے بیٹھا سی- جیل دی ریت سی کہ پہلے دن قیدیاں نوں پٹھیاں لماں پا کے پنج پنج لتر مارے جاندے سن-

جیلر نے کڑکدی آواز نال مہینے نوں لمیاں پین دا حکم دتا پر مہینا لما نہ پیا- دو تن واری جیلر دی آواز گونجی پر مہینے دے کن تے جوں تک نہ رینگی- اک وسل وجی تے پنج ست ڈانگاں والے سپاہی آگئے- جیلر دے اشارے تے اوہ مہینے نوں ڈانگیں ڈھہہ پئے۔ پر مہینا اوس ویلے تک لما نہ پیا جد تک بے ہوش ہو کے ڈگ نہ پیا- میں کول کھلوتا کمب رہیا ساں کہ خورے میرے نال کیہ ہووے گا- اج اک واری فیر سندری دی آواز آئی ''ایہہ میرا پروہنا اے انہوں کجھ نہ آکھیو'' جیلر نے میرے مونہہ تے کجھ دیکھیا تے سپاہیاں نوں واپس جان دا اشارہ کیتا- کجھ دیر بعد مہینا اٹھیا- کپڑے جھاڑ کے جیلر نوں آکھن لگا مرداں نوں اپنے آپ لما پینا مہنا اے- گل ہوئی نا صاحب! تینوں سواد آیا اے ناشتہ کرائون دا تے مینوں ناشتہ کرن دا- جیلر نے اک ڈھیڑ واری مہینے ول ویکھیا تے فیر اپنے دفتر چلا گیا-

ہن اسیں پکے مشقتی قیدی ساں 10 سیر منج کٹنا روز دی مشقت سی- میری کچی عمر تے سکولیا منڈا- میں کویں مشقت کر سکدا ساں- پر صدقے جاواں اوس ماں دے جنے مہینے ورگا جنا جمیا سی- باقی قیدی اجے اپنی اپنی مشقت وی پوری نہیں سن کردے جے بارہ وجے توں پہلاں مہینا میری وی تے اپنی وی 20 سیر منج کٹ کے سر دے والاں ہار باریک کر چھڈدا سی تے پٹ تے تھاپی مار کے ڈرائونا تے مکروہ ہاسا ہس کے آہندا ''اجے جوان دا جسا پگھرن لگا سی جے منج مک گئی اے-''

جیل وچ وی اک وکھرا جہان آباد ہوندا اے- ون ون دی لکڑی' بھانت بھانت دیاں بولیاں تے ون سونے جرم' رات نوں قیدیاں دیاں بریکاں وچوں رنگا رنگا دیاں لے سریاں تے کجھ مدھر تے کومل سراں وچ انترے تے استایاں گائون دیاں واجاں اوندیاں- اج وی ماہیے دے اوہ بول مینوں نہیں بھلے جیہڑی ہر روز زنانہ بیرک وچوں ماجھاں کپتی جیہڑی سردے سائیں دا سرلاہ کے جیل آئی سی بڑی حسرت نال گائوندی سی- 
؎

اڈ جاواں میں ہوا بن کے

جندریا جیل دیا شالا ٹٹ جا خدا کر کے

نال دی مردانہ بیرک وچوں سوہن سنگھ جیہڑا بھونڈ عاشق دے ناں نال مشہور سی تے اوہ کسے مٹیار دے عشق دے روگ کارن جیل آیا سی- اوہدا اکلوتا بیت جیہڑا اوہ جد ترنگ وچ ہندا تے مچھ نوں وٹ چاڑھ کے تے موہڈا ہلا کے اکثر سنائوندا ہوندا سی اجے وی میرے کناں وچ گونجدا رہندا اے کہ ؎

روپ کواری دا

دن چڑھدے دی لالی

ساڈی بیرک وچ میرے اک پاسے مہینے دا کھڈا سی تے دوجے پاسے بابے تاجے دا- جہنوں لوک تاجا پکھنڈی وی آہندے سن- بابے تاجے نوں اوہدیاں شریکاں نے بے گناہواں ای قتل دے کیس وچ پھسا دتا سی- بابا تاجا ہولے دل والا بندہ سی- رون روان والیاں گلاں کرنا اوہدی عادت سی- ایسے پاروں کوئی وی قیدی اوہنوں اپنے لاگے والے کھڈے تے ٹکانا نہیں سی کرن دیندا- اوہدے ہر ویلے روندیاں رہن تے ای لوکی اوہنوں تاجا پکھنڈی آہندے سن-

اوہنوے جد آکھنا میرے نکے نکے پوترے سوہنا تے کمالا اپنی دادی کولوں پچھدے ہونے نیں کہ ساڈا بابا کتھے وے تے اوہ وچاری کیہ جواب دیندی ہونی ایں- گھر لیلا رکھیا ہویا سی قربانی لئی خورے اوہنوں کسے پانی دھایا ہونا اے کہ نہیں- کدے اوہنے اک چڑی ول ویکھ کے آکھنا میرے نالوں تے ایہہ چڑی چنگی اے جیہڑی اڈ کے جیل توں باہر وی جا سکدی اے تے میں نہیں جا سکدا- فیر اوہنے بکیں بکیں رون لگ پینا- اوہدیاں گلاںسن کے میریاں اکھاں وی ترپ ترپ کرن لگ پیندیاں تے میں باجے تاجے دے کھڈے کولوں اٹھ کے ہور کھڈے تے چلا جاندا-

جیل وچ سندری دا خیال اک پل وی میرے ذہن وچوں نہ وسریا اوہدی یاد لا بیٹھی سی ڈیرہ میرے دل دے وہڑے جیل وچ قیدیاں نال ملاقات کرن تے پابندی تے نہیں ہوندی پر غیر ملکی قیدیاں نال تعلق ظاہر کرن توں ہر بندہ ڈردا اے- ایسے لئی سردار سورت سنگھ نے اک واری وی ساڈی ملاقات نہ کیتی- حالانکہ اوہ بڑی پہنچ والا بندا سی- وڈی عید جیل وچ ای آئی- عید و الے دن اک سپاہی نے دستر خوان وچ بدھا ہویا سانوں ڈھیر سارا کھانا دیندیاں آکھیا سردار سورت سنگھ نے کسے بڑی وڈی سفارش نال تہاڈے لئی کھانا باہروں گھلیا اے- کپڑا کھولیا- دو قسم دا سالن سی- ککڑ دا لائون وی سی تے گڑ دی روڑی وی- روٹیاں وچوں اک رقعہ نکلیا جہدے وچ لکھیا سی-

''نکے پروہنے! ہانڈی پکائوندیاں میں ککڑ وچ سور والی ڈوئی نہیں پھیری- اینویں جھکدا نہ رہیں- اج عید اے- رج کے کھائیں۔ تے جے گلا خراب اے تے گڑ وی گھلیا اے-''

''سندری''

ایہہ پڑھ کے میں کھانا کیہ کھانا سی- اج میرے اندر وی بابے تاجے دی روح سما گئی سی- سارا دن بلک بلک کے روندا رہیا- رات وی روندیاں لنگھ جاندی جے سندری خواب وچ آکے نہ آہندی کہ 
''حوصلہ تے دلیری جواناں دا گہنا ہوندا اے''

کنا بھاگاں والا دن سی جد جیلر نے مینوں تے مہینے نوں اپنے دفتر وچ سد کے آکھیا- تہاڈی چنگی کار کردگی تے تہانوں اک مہینہ پہلو ای رہا کیتا جا رہیا اے- کل تسیں آزاد ہوووگے- اوس رات اک پل وی میری اکھ نہ لگی- خوشی تے غم ساری رات اکھاں ساہمنے نچدے رہے- خوشی ایس گل دی کہ کل رہائی ملن والی اے۔ غم اس پاروں کہ ہن سندری دا ملک چھڈنا پئے گا- ایتھے ہوندا تے خورے کدے مل ای پیندی جیل وچ وی حوصلہ دین والی-

دن چڑھیا تے جیل دی گڈی تے بٹھا کے اک افسر تے تن چار سپاہی سانوں اوسے بارڈر تے لے گئے جتھوں اسیں انڈیا وچ داخل ہوئے ساں۔ جیل والے بارڈر دے کنڈھے تے سانوں چھڈ کے چلے گئے پر میرے پیر اگے نہیں سن ٹر رہے۔ پیر اپنے آپ ای پچھانہہ نوں ٹر پئے۔ سندری دے گھر ول- مہینا پچھوں واجاں مار رہیا سی- پر اوہدیاں واجاں لئی میرے کن بولے ہوگئے سن- میں ہور تیز ٹرن لگ پیا- واہو دھائی کردا لگا جا رہیا ساں جے اک بڑی سریلی آواز سنی جہیڑی کہہ رہی سی رک جا- رک جا- میرے پیر کھلو گئے- تے اج میں فیر اک جاگدیاں سفنہ ویکھن لگ پیا- ساہمنے سندر کور پلکاں اتے موتی سجا کے کھلوتی سی- اج نہ اوہدے چہرے تے الھڑ شوخیاں نہ پھلاں ورگا کوارا کوارا ہاسا سی- اج اوہ اک سیانی عمر دی متاں دین والی دانی جہئی دیوی لگ رہی سی- اوہنے بولن دی بڑی کوشش کیتی پر کنبدے بلھاں چوں آواز نہیں سی نکل رہی- اوہنے مینوں لہندے پاسے انگلی نال اک ہستی ول اشارہ کیتا- میں ویکھیا تے ساہمے چٹی چادر وچ لپٹی ہوئی میری ماں کھلوتی سی- اج نہ اوہدے چہرے تے نمبردارنی والا رعب داب سی تے نہ آواز وچ چودھرانی والا کھڑکادڑ کا- اوہدیاں بلھاں تے لوری ورگے بول سن- بغیر ہونٹ ہلائے ممتا وچ ڈبی آواز نال کہہ رہی سی- 
''وے جیون جوگیا

جوانیاں مان سوہنیا

ایدھر تک ایدھر دو مانواں نیں

اک ماں تے

دوجی دھرتی ماں سوہنیا

تے میرے پیر اپنے آپ ای پچھانہہ پرت پئے- 
k k k

﻿
مارگریٹ گریوز

پنجابی رنگ: نادر علی

ہریاندھ

شالا اکلا بھی کوئی نہ ہووے اوہ وی کُومے جیہا- نہ کوئی اوہدا اگا نہ کوئی اوہدا پِچھا پیو ہوشیں توں پہلوں مر گیا ماں موئی تے دساں ورھیاں دا آہیا دساں مرلیاں دا اِک ٹُک آہیا پر اوتھے اُگے کوئی شے نہ ڈبھ اُگنی تے کنڈے- اِک کُومے دی بکری آہی اوہ شودھی سیالے وِچ بُھکھ نال مر گئی- کِسے ترس کھا کے لوڈھے ویلے روٹی دے چھوڑنی- مائی ہساں پیالہ لسی دا- ادھی روٹی اوس راتیں کھانی تے ادھی وڈے ویلے لسی نال-

پر پالے وِچ بُھکھ ودھیری لگنی- اِک دینہہ اوہ بیٹھا ڈبھ دے سُکے کھتے پیا رووے- اوس نوں لگا کوئی ہور بھی کول پیا روندا سی- ویکھیا تے ہرے رنگ دا اِک پری دا بچہ- پری اوس اکھیں تے نہیں سی ڈِٹھی پر سُنی سُنائی گل آہی پِنڈوں لہندے پریاں دی وستی دی- اوس نِکے جیہے بچے نوں تلی تے چا لیا- پریاں زباناں جاندیاں ہوئیاں:

''کون ایں وائی توں کون ایں؟

''میں تے بُھکھن بھانا ہویا تینوں کاہدا رون اے؟''

بچے بریک جیہی اواز وِچ کہیا:

''ہری پری دا بچہ ہاں ہریاندھ اے میرا ناں

شام انھیرا پے گیا اے میں کلا کِتھے جاں''

کُومے کہیا، '' رات رہ جا میرے کول دینہہ چڑھے گھر ٹُرجائیں-''

''چھاہ ویلے سیوے دے ویلے آوسی میری ماں

ہرا میں راتیں باہر رہیا تے مر جاواں گا تھاں''

اِک پوہ دا مہینہ تے ہریاندھ اصلوں ٹھنڈا ٹھار جُوں ڈدھ دا بچہ ہووے!

کُومے اوہنوں روٹی دِتی- راتیں اگ بالی اِک جُلا پاٹا اُتے پایا تے ہریاندھ نوں ہوش آیا- ہُن اوہ ہسے تے گاویں:

'' اُتے ہووے نِگھی جُلی کُھل جان میرے انگ

کُومیا! من موہنیا! جو منگنا ای اج منگ!''

کُوما ہسیا، ''میرے ٹُک وِچ ککھ نہیں اُگدا- ڈبھ اے تے سُول نیں- مینوں ہاڑی چھولے دے- نالے ہولاں چباں دا- نالے گرمیاں وِچ بُھنا کے کھاں دا!''

ہریاندھ وڈے ویلے ماں نوں دسیا کُومے کِنج میری جان بچائی اے- ہری پری کول ہر شے دا بِی سی- اوس کہیا ، ''چھولے پچھیترے نیں پر ہو ویسن-''

''پوہ نہ پون کَکر تے مانہہ نہ وسے مینہہ

چھولے تیرے اُگسن تیرا ہری پری نال نینہہ!

دساں مرلیاں وِچ اینے چھولے ہوئے پئی سانبھے نہ جان-

اگلے سال مُڑ ساونی وِچ کُومے ہر شے دا بِی پایاپر اُگی کوئی شے - مُڑ ڈبھ دی ڈبھ! پری دُوجی واری کدے نہیں آوندی پر کُوما اینا رویا، نالے اوس گاویا :

پوہ نہ پون ککر تے مانہہ نہ وسے مینہہ

چھولے تیرے اُگسن تیرا ہری پری نال نینہہ!

بریک جیہی ہسن دی اواز آئی-

''کیہ لایا ای کُومیا؟ کوئی رُت دا لا توں بی!

پوہ نہ لگن مُنجیاں تے کنک نہ ساون جی!

کُومے ہریاندھ تے ہری پری نے سارے بے موسمے بِی چُنے مُڑ چھولے لائے ہاڑ آیا تے مُنجی دی پنیری لائی ساریاں فصلاں رج ہوئیاں اوس دو وِگھے حِصے تے بھی لائے-

''جِس ویلے سِر بیجیا اُسدا بنیا ڈھو!

ہاڑی پکن ہاڑِیاں تے ساونی کتیں ہو!''

ہُن ہر فصل اوس رُت نال لانی مائی ہسی اوس نال سِیر پایا ہری پری نوں اوس ہر فصل تے یاد کرنا تے چِڑیاں نوں دانہ پانا- آہدے نیں چِڑی پری دی بھین اے- رب دِیاں رب جانے- کُوما کہے پری ویکھی اے تے کون منے گا ٹی وی نے لوکاں دی مت مار چھوڑی اے!

v

﻿
خلیل احمد

آئو جیمز جونز دی کہانی پڑھئیے

جیمز جونز ہِک امریکی لِکھاری اے- ایہنے کہانیاں تے ناول لِکھے نیں- ایہدے ناول ''فرام ہئیر ٹو اٹرنٹی'' تے ''میری منتھ آف مے'' بڑے مشہور ہوئے- جیہڑی کہانی اسیں ہُن پڑھن لگے آں اوہدا ناں اے ''نن سِنگ سو وائلڈلی''- ایہہ پینگوئن سائز دی کتاب دے قریب قریب چالیہہ صفحیاں تے پُوری ہوئی اے- کہانی دی سُنجان کراندیاں اوہ لِکھدا اے، ''لِکھن دا کم ہِک سمجھوتہ ہے جو کُجھ تُسیں کہنا چاہوندے او تے جو کُجھ اوس صِنف دی پابندیاں اندر رہندیاں تُسیں کہہ سکدے او، ایہناں دے وِچکار- پر ایس کہانی واری میں پابند نہیں ہویا- ایہہ آپ بیتی دے نیڑے ہے، پر ایہنوں سارے دا سارا بدل دِتا گیا اے-''

اٹھ حِصیاں وِچ ونڈی ہوئی ایس کہانی دا پہلا حِصہ اِنج شُروع ہوندا اے: سِلوینس میرک دا فنڈا لیک وِچ کیبن کرائے تے لین دے دو سبب سن- اوہدے ناول نوں بریک لگ گئی سی تے اینیاں کہانیاں وِکیاں ای نہیں پئی اوہ مشیگن دے جنگلاں وِچ جان جوگا ہووے- نال فنڈالیک نورمافرائی دے گھروں وی نیڑے سی- اوہ وِن سینیز توں رات نوں آن کے سویر فجرے آپنے کم تے جا سکدی سی-

سلوینس تے نورما ایس بہارے ویاہ کرن والے سن-

''وین، تینوں نہیں پتہ میرے گھر والے کِنے سخت نیں- توں اوہناں نوں نہیں سمجھدا- جے اوہناں نوں ایہہ پتہ چل جائے میں تیرے نال آن لئی اوہناں نال جُھوٹھ بولیا اے- اوہ تے مر ای جان گے- اوہناں نے میرے لئی بڑا کُجھ کیتا اے-میں جو کُجھ سِکھیا سبھ اوہناں دی دین اے-''

''میں سمجھناں'' سلوینس اوہنوں دسیا، ''اوہ تیرے لئی چنگا ای سوچدے نیں، پر اوہ ایس گل نوں نہیں سمجھدے ہُن توں جوا ن کُڑی ایں- توں آپنی حیاتی آپ ٹور سکنی ایں- نالے اوہ مینوں پسند نہیں کردے-''

اوہنے اوہدی گل کٹی، ''نہیں، وین، تینوں اوہ تینوں پسند کردے نیں- بس اوہ تینوں سمجھدے نہیں، جس طرحاں میںسمجھنی آں- اوہ تیرے اندر لُکیاں کامیابیاں نہیں ویکھ سکدے، جِس طرحاں میں ویکھنی آں- اوہ تیری اچھیائی نہیں ویکھ سکدے-''

اوہنے سوچیا … اوہ ویکھ وی کیویں سکدے نیں- اوہ اوہنوں ایس لئی پسند نہیں کردے کیونجو اوہناں نوں پتہ اے اوہ کہانی کاری توں پہلے بار چلاندا سی- 
''اوہ تینوں ایس لئی ناپسند کردے نیں توں کِسے اِک تھاں چھ مہینے توں بُہتا ٹِکدا ای نہیں- سارے مُلک وِچ کدیں ایدھر کدیں اودھر- '' نورما اوہنوں دسن لگی، ''اوہناں دا خیال اے ہُن تینوں کِتے وس پینا چاہیدا اے-''

''میرا وی ایہو ای خیال اے-'' سیلوینس نے کہیا، ''پر وسن لئی میرا کاراں ویچنا تے ضروری نہیں نا-''

مسٹر فرائی، وِن سینیز دی ہِک بڑی وڈی کار ایجنسی دے مالک سن- اوہ چاہوندے سن میرک وی ویاہ توں بعد اوہناں نال رل کے کم کرے- لِکھن دا کم وی ایہدے نال نال کردا رہوے-

''صحیح اے نا-'' نورما کہیا، ''اوہ ٹھیک کہندے نیں، لِکھن وِچ کیہڑا مستقبل ہے-''

کدیں کدیں سلوینس سوچدا سی نورما فرائی اوہناں دی دِھی کیویں ہو سکدی اے- نالے پھیر فوج والی گل وی سی-

نورما نے اوہنوں دسیا، ''اوہناں نوں ایہہ گل سمجھ نہیں آوندی توں فوجی افسراں والے سکول جان توں اِنکار کیوں کیتا-''

''میں پاگل آں- دس دے اوہناں نوں-''

''وین مینوں پتہ اے توں باقی دے فوجیاں وانگوں نہیں- آئی لَو یو، وین!''

نورما نے کئیں واری سلوینس نوں سمجھان دی کوشش کیتی سی- ''میں ایہہ دوگلے پن والی زِندگی نہیں چلا سکدی- بڑا مُشکل اے میرے لئی-''

''ایہہ کیبن تے اسیں اِک مہینے لئی لیا اے بس-''

''ایہہ صِرف ایس واری تے نہیں- سال توں بُہتا ہو گیا اے میں آپنے ماپیاں نوں جُھوٹھ تے لایا ہویا اے- ایہہ اسان گل نہیں، وین-''

''پر ہُن توں سُکھی ہو جا- ایس بہار میں تینوں اِک دیانت دار عورت بنا دیاں گا-''

اوہ ایس مذاق تے ہولا جیہا ہسی- پر اوہدِیاں اکھاں وِچوں اتھرو ڈُلھ پئے- اوہ حیران رہ گیا- ''ایہہ کیوں بھئی؟''

''تیرے لئی ایہہ مذاق اے-''

''میرا ایہہ مطلب تے نہیں-''

''تے ہور کیہ اے- توں طنز کر رہیاں - سُوئیاں چبھو رہیاں- میرے نال کھیڈ رہیا ایں-''

''سُن میری جان- میں ایہہ سبھ کُجھ بالکل نہیں کر رہیا- جے توں ایہہ سمجھنی ایں تے اسیں فنڈا لیک داپروگرام ختم کر دینے آں-''

''میں ایہو جیہی کوئی گل کیتی اے-''

''توں ایہو جیہی گل نہیں کیتی- پر میں تینوں دُکھی نہیں کرنا چاہوندا-''

''جے توں کلا مشیگن جاندا تے میرے لئی ایہہ زیادہ دُکھ دی گل سی- میں ایہہ سوچ وی نہیں سکدی توں میرے کولوں اینا دور ہوویں-''

''میرے کول اینے پیسے ای نہیں سن- رس یاں آرکی کولوں اُدھار تے لے سکدا ساں- جِت تے جیویں اوہناں دا مقدر اے-''

''میں بالکل نہیں چاہوندی توں جوارِیاں کولوں اُدھار پھڑیں-''

''ایہدے وِچ کیہڑی بُرائی اے- اوہ چنگے بندے نیں- اوہ جواری نہیں- اوہناں کدیں وی کوئی قتل نہیں کیتا- ہاں، تھوڑے جیہے جرمن ضرور مارے نیں-''

''پر توں اوہناں کولوں پیسے اُدھار نہیں لینے- تینوں لوڑ اے تے میں آپنے ڈیڈی کولوں لے لینی آں-''

''ٹھیک اے-'' سلوینس نے کہیا-

''توں ایہہ کیویں سمجھ لیا میں فنڈا لیک نہیں آنا چاہوندی ساں- میں تے ایتھے دے لوکاں بارے سوچدی آں- تینوں نہیں پتہ، توں ایہناں نوں نہیں جاندا-''

نورما لئی رات باہر رہنا مُشکل نہیں سی- اوہدے لئی پریشانی دی گل پارک وِچ جانا سی-

''وین، پارک وِچ شام نوں آنا تے ٹھیک اے- ایس ویلے کافی لوک آوندے نیں- اوتھے نہاوندے وی نیں- پر صُبح چار وجے گیٹ توں لنگھنا عجیب لگدا اے- کُجھ دِناں مگروں، محافظ تے ضرور شک کرن گے-''

''کرن دے- کیہ کر لین گے اوہ-''

''اوہ بڑا کُجھ کر سکدے نیں- پارک دے ذمہ دار ایہدے بارے بڑے سخت نیں- تینوں پتہ اے جو کُجھ میں کردی پئی آں، اوہو جیہی کُڑی بارے لوکیں کیہ سوچدے نیں- تیرا کیہ خیال اے جدوں لوک میرے تے گُھوری پان گے تے مینوں کیہ محسوس ہووے گا-''

''کِسے نے تیرے ول ویکھنا وی نہیں-'' سلوینس نے اوہنوں دسیا، '' سُن، فنڈالیک دا خیال میرا نہیں- میرے ولوں تے اسیں اج رات ویاہ کر لینے آں- پر تیری ماں دے چرچ وِچ شادی کرن دے وڈے وڈے منصوبیاں دا کیہ بنے گا-''

''ایہہ اصل گل تے نہیں-''

''ہاں- جدوں تک ایہہ ناول پُورا نہیں ہوندا- پُورا ہوئے گا تے پیسے مِلن گے- اسیں ہُن ایہو جیہے اِک کمرے دے گھر وِچ تے نہیں رہ سکدے، جیہدے وِچ باورچی خانہ وی نہیں-''

''کُجھ ہویا تے ایہہ تیری ذمہ داری اے-''

''ہاں- جے کوئی آیا تے اوہنوں اسیں کہواں گے اسیں میاں بیوی آں- میں کیبن والے نوں ایہو ای دساں گا-''

''پر اسیں ویاہے ہوئے تے نہیں- قانون مُطابق تے نہیں- جے اوہ لائسنس منگ لین-''

''اوہ لائسنس نہیں منگدے- اوہناں تے تیرے پیسیاں ول ویکھنا اے-''

''اچھا ، ایہہ تیرا کم اے-''

''ہاں، ایہہ طے سمجھ-''

''ہُن پریشانی ختم- تے ایس سوہنے جیہے مُکھ تے سوہنی جیہی مُسکان-'' سلوینس نے نورما نوں آپنے نیڑے کیتا-

''ٹھیک اے، وین-'' اوہ مُسکرائی- ''پر وین، عورتاں شادی توں پہلے… ''

''بس، بس-'' اوہنوں غُصہ آ گیا-

نورما کیہ کہندی رہی اوہنے کُجھ نہ سُنیا- اوہدا مطلب کُجھ ایہہ سی: توں بس ایہدے بارے ای سوچدا رہنائیں-

اوہنے دھیان ای نہ دِتا- 
پہلا حصہ مُکا کے میں سوچیا ، جونز نے ایہدے وِچ اِک طرحاں سبھ کُجھ ای دس چھڈیا اے- اوہنے آپنے دوویں وڈے کِرداراں توں پُوری پُوری واقفی کرا دِتی اے- ویکھو، اگے کیہ ہوندا اے-

وین نے جِس قصبے وِچ کیبن کرائے تے لیا سی، اوہ اِک جدید قصبہ سی- ایتھے کافی سہولتاں موجود سن- پر اوہدے کیبن دے نزدیک وڈی گِنتی وِچ مُسافراں دے کیمپ گڈے سن- مطلب ایہہ جدید قصبہ ہوندیاں ہویاں وی ایتھے گھروں باہر رہن دِیاں سارِیاں اوکڑاں تے مُشکلاں موجود سن- فائدہ کوئی وی نہیں- تے سارے لوک وی ایہو جیہے، جیہڑے ہِک دُوجے نوں بُھکھیاں نظراں نال ویکھدے سن- اکھاں وِچ اکھاں پا کے- وین پریشان سی ایہہ سبھ کُجھ نورما نوں پسند نہیں آئے گا- پر نورما جدوں پہلی شام اوتھے آئی تے اوہنوں ایہہ سارا کُجھ بڑا چنگا لگا- چھوٹا جیہا جنگل، چھوٹا جیہا کیبن- کشتی وِچ سیر کردیاں نورما کہن لگی، ''ایہہ سبھ کُجھ کِنا سوہنا اے وین-''

اوہ کُجھ ہولا ہو گیا-

''وین- میرے نال وعدہ کر- شادی مگروں اسیں سال وِچ اِک واری ایہو جیہی کِسے تھاں تے ضرور جایا کراں گے-''

''ہاں- نورما- توں ویکھدی جا- اسیں سارا وقت اِنج ای گُزاراں گے- شادی توں بعد تے ہور زیادہ- سال وِچ دو ہفتے آزادنہیں- اسیں سارا ویلا آزاد رہواں گے- زِندگی اِک ایڈوینچر ہونی چاہیدی اے- کوئی رومانس نہیں- بس ایڈوینچر-''

نورما میک اپ دے شیشے وِچ آپنے آپ نوں سنوارن لگی- کِشتی کِسے شرابی وانگوں ڈولدی تے شیشہ ہل جاندا- ''نہیں وین، ایہنوں سنجیدہ وی ہونا چاہیدا اے- زِندگی کھیڈ تے نہیں نا-''

''کھیڈ، کھیڈ… کیہ مطلب اے؟'' وین نے اوہدے گل پھڑ لئی، ''ہُونہہ… تیرا منصوبہ کِتے ایہہ تے نہیں… میں تیرے پیو دے کاروبار وِچ شریک ہو جاواں- کیوں ایہو ای مطلب اے نا تیرا؟''

اوہنے ہلکا جیہا ہاسا ہسیا، ''وین، جو کُجھ توں کرنا چاہنائیں، اوہ کر… میں بس ایہو ای چاہنی آں-''

اوہ جدوں کیبن وِچ پرتے تے ہر پاسے ہنیرا سی- نورما نے فٹو فٹ کھانا تیار کیتا- سلاد پہلے توں بنی رکھی سی- اوہ بڑی چنگی کُک سی- تے کھانا وی بڑا چنگا تیار ہویا-

اوہ کافی لے کے آئی تے وین نے دو سِگریٹ سُلگا لئے- اینے چِر وِچ باہر گڈی بند ہون دی آواز آئی- اوہنے گڈی وِچوں اُترے بندیاں دی آواز پچھان لئی- ایہہ رس تے آرکی سن- اوہناں نوں پتہ ای نہیں لگا تے اوہ چارے اوہناں دے ساہمنے اندرموجود سن- 
نورما اوہناں نوں جاندی سی- اوہ اوہناں نال کدیں مِلی نہیں سی، نہ ای مِلنا چاہوندی سی- وین نے اوہناں بارے اینا کُجھ دسیا سی، اوہ اوہناں نوں فورا" پچھان گئی- اوہناں نال دو زنانیاں وی سن- وین خاموش سی-

آرکی نے پُچھیا، ''ایہہ شے کِتھوں لبھی اے، وین؟''

نال ای اوہ نورما نال مُخاطب ہویا، ''سوہنیے، کِتھے لُکایا سی ایس بھیڑے نے تینوں؟''

رس نے وی حِصہ پایا، ''ایہہ پاگل آرکی تے کِسے ہور نوں لیا رہیا سی تیرے لئی- ایہنوں پتہ ای نہیں سی، توں تے نورما نال ہوئیں گا-''

وین نے اوہناں دوواں دا تعارف نورما نال کرایا- تے نورما دا اوہناں نال- پر ہُن ایہہ سبھ بیکار سی- جو ہونا سی اوہ ہو گیا سی- آرکی تے رس نے وی سانبھن دا جتن کیتا- پر نورما تاں دروازے تے کھلوتی سی- تے اوہ دو زنانیاں میز دے نال-

نورما باہر نِکلی تے وین وی اوہدے پِچھے نسیا- ''میری گل تے سُن… ویکھ… ''

''میں چلی آں-'' اوہنے وین ول ویکھیا ای نہیں-

''نہیں- نہیں… نورما-''

''میں ہُن واپس وی نہیں آنا-''

''نہیں- باِلکُل نہیں-''

''فیر توں ہُنے ایسے پل اوہناں نوں ایتھوں نسا دے-''

''میں ایہہ کیویں کر سکناں، میری جان- اوہناں نے سانوں کیہ کہیا اے- اوہ تیری بے عِزتی نہیں کرنا چاہوندے-''

''فیر میں گھر چلی آں-''

''اوہ میرے یار نیں- میں اوہناں نوں کیویں نسا دیاں-''

''یار-'' نورما گجی، ''یار نیں تیرے-کیہ کیتا اے اوہناں نے تیرے لئی- شراب پیاندے رہے نیں تینوں، عورتاں نال سواندے رہے نیں تینوں- ایہو جیہیاں عورتاں،'' اوہنے کیبن ول اشارہ کیتا-

''ایہہ قرض اوہناں نے دتا اے- تاں ای توں تے میں ایتھے اکٹھے آں-''

''میں تینوں روکیا سی نا- اوہناں کولوں قرض نہ لویں- میں آپنے ڈیڈی کولوں لے آندی-''

''ہاں- تیرے ڈیڈی کولوں-''

''تینوں آپنی گل دا کوئی پاس نہیں- توں جُھوٹھا ایں- میں تینوں ویکھنا وی نہیں چاہوندی- میں کدیں سوچیا وی نہیں سی میرے نال حیاتی وِچ اِنج وی ہوئے گا-''

وین نے اوہنوں سمجھان دی کوشش کیتی- روکیا-

''بالکُل نہیں- میں چلی آں- توں آپنے یاراں نال رہو- تینوں ایہو کُجھ پسند اے-''

جدوں اوہدی گڈی دِیاں بتِیاں دِسنیاں بند ہو گئیاں تے اوہ کیبن وِچ مُڑ آیا- اوہ چارے اُنج ای کھلوتے سن- وین نے اوہناں نوں بٹھایا- گلاس بھرے- تے سبھ خاموشی نال گُھٹ بھرن لگے-

''وین-'' آرکی بولیا، ''توں اوہدے پِچھے جا- ہُنے-''

''کیوں؟ کاہدے لئی؟ تُسیں کیہ کرو گے؟''

''جِنے چِر وِچ توں اوہنوں لے کے واپس آئیں گا- اسیں ایتھوں ٹُر جاواں گے-''

رس وی بولیا، ''جے سانوں پتہ ہوندا اوہ تیرے نال اے- اسیں آندے ای نہ-''

''پاگلاں والِیاں گلاں نہ کرو-'' وین نے اوہناں نوں حوصلہ دِتا، ''ایہہ وی کوئی گل اے- تُسیں میرے یار او-''

''پر اوہ اِک شریف عورت اے- توں اوہدے نال ویاہ وی کر رہیا ایں- شریف عورتاں ایہہ سبھ کُجھ پسند نہیں کردِیاں- ٹھیک اے توں اِک ادیب ایں، پر تینوں ایہہ پتہ ہونا چاہیدا اے-''

''شریف عورت دا کیہ مطلب اے؟'' وین نوں غُصہ آ گیا-

''جے اِک مرد شریف عورت نوں پسند کردا اے تے اوہنوں اوہدی گل مننی چاہیدی اے- اِنج اوہ اِک شریف مرد بن جاندا اے-''

''مینوں ایہو جیہی شریف عورت نہیں چاہیدی-'' وین نے گل مُکان دی کیتی-

پر آرکی تے بڑا وڈا بحثیا سی- اوہ سِنگ پھسا لیندا تے اوہدے کولوں جان چُھڈانا مُشکل ہوندا- وین بحثنا نہیں سی چاہوندا- اوہ تے ہور کُجھ سوچ رہیا سی- ایہہ واقعہ تے آون والی حیاتی دا نمونہ اے- کلا وین ای نہیں، سارے ای وکھو وکھ گل کردے سن- آرکی، رس سبھ- جیویں ہاتھی تے پنج انھے ہون-

اوہناں چاراں آپنے آپنے بِسترے کیبن وِچ وچھائے- وین پورچ وِچ لمّا پے گیا- اوہ بڑی دیر سوچدا رہیا- پر اوہنوں کُجھ سمجھ نہ آئی- اوہنے ہِک واری پھیر آپنے آپ نوں اوس ہِک جُملے نال چُپ کران دی کوشش کیتی، جیہدے نال اوہنے باقی دیاں چاراں نوں چُپ کرایا سی-

''مینوں ایہو جیہی شریف عورت نہیں چاہیدی-''

سویرے جدوں اوہدی نِیندر کُھلی تاں اوہ ٹُر گئے سن- کیبن وِچ تِن خالی بوتلاں، گلاس تے سِگرٹ دے ٹوٹے وِکھرے سن- اِنج لگدا سی رات بڑی زبردست پارٹی ہوئی اے-

اوہنے سارے برتن صاف کیتے- چیزاں آپنی آپنی تھاں سانبھیاں- ناشتہ بنایا، کیتا تے گھر نوں سواریا-

ہِک دِن لنگھ گیا- شام لنگھ گئی- ہِک ہور شام لنگھ گئی- اوہ نہ پرتی- ناول تے کم اُنج ای رُکیا سی- ایہہ ''مہینہ وار کتاب'' وِچ کیویں چھپ سکدا اے-

ایتھے تیکر پڑھ کے میرے ذہن وِچ کِھچ تان شُروع ہو گئی- ویکھو ہُن کیہ ہوندا اے- اوہ واپس آندی اے جاں نہیں- جاں وین اوہدے پِچھے جاندا اے- مینوں آپنیاں ایہو جیہیاں گلاں چیتے آئیاں- ایہو جیہیاں ناراضگیاں، رنجشاں تے آکڑ- آپنے دوستاں، واقفاں دِیاں کہانِیاں یاد آئیاں- ٹُٹدے یرانے یاد آئے- مننا، مناونا یاد آیا- آکڑ تے انا تے ایہدے کارن یاد آئے- ایہہ کارن صحیح وی تے ہو سکدے نیں- وین صحیح سی جاں غلط، پر اوہنوں نورما دے پِچھے نہیں جانا چاہیدا- میری خواہش ہُن ایہو سی- میں اوہدی تھاویں ہوواں تے بالکُل نہ جاواں- جے اوہ نورما پِچھے ٹُر گیا تے ایہہ اوہدی ہار ہووے گی- نورما ہمیش اوہنوں تھلے لائی رکھے گی- ہر زنانی اِنج ای کردی اے- اِنج ای کرنا چاہوندی اے- وین نوں بالکُل نہیں جانا چاہیدا- سمجھ آ جائے نورما نوں وی-

ہُن اوہنے مچھیاں پھڑن دا شغل چھیڑ لیا- شام ہون توں پہلے جھیل تے ٹُر جاندا تے ہنیرا ہون مگروں وی کُنڈی لائی بیٹھا رہندا- سجا ہتھ تھک جاندا تے کُنڈی کھبے ہتھ وِچ پھڑ لیندا- پھیر سجے وِچ- مچھیاں پانی توں اُتانہہ آوندیاں، پھیر تھلے ٹُبھی مار جاندِیاں- چارے دے نیڑے آوندیاں پھیر غائب ہو جاندِیاں-

نورما وی اِنج ای کردی اے، اوہنے سوچیا-

وین سویرے جھیل تے تاری مارن وی آوندا- اوتھے اوہدی مُلاقات لیمن نال ہوئی- اوہ پارک دے ٹھیکیداراں وِچوں سی- لیمن نے اوہدی مُلاقات فِلپس تے اوہل نال کروائی- فِلپس پارک دا سُپریٹینڈنٹ سی- اوہل اوتھے دا چیف گارڈ- اوہ بولا سی- اوہدا سجا ہتھ پہلی عالمی جنگ وِچ کھس گیا سی- لیمن وی اوس جنگ وِچ شامل سی- اوہ پہلی جاں دوسری جنگ بارے گھٹ ای گلاں کردے- اوہناں دی دِلچسپی تیسری جنگ وِچ بُہتی سی- اوہناں دا خیال سی سانوں بِنا کُجھ سوچیاں بم استعمال کرنا چاہیدا اے- اِنج امریکی تے امریکہ دوویں محفوظ ہو جان گے- اوہنوں چیتے آیا نورما وی ایہو کہندی اے-

فنڈالیک بڑا سوہنا پارک سی- جنگل، جھیل- پتلے پتلے بازوواں تے ٹنگاں والِیاں نوجوان کُڑیاں تے دُبلے پتلے مُنڈے، ایہناں پِچھے پِھرن والے- موٹے موٹے یہودی جوڑے، جیہڑے پرِیاں دی کہانی دے ڈڈو جاپدے سن سونے دے اوس پہاڑ دی راکھی کرن والے، جیہدی مالک دیوی کدیں پرتدی نہیں- کاناں وِچ کم کرن والے مزدُور جیہناں نال اوہناں دِیاں موٹے ڈِھڈاں تے بھارے پِچھے والِیاں بیویاں ہوندیاں، چار پنج سیانیاں نوں سانبھدِیاں تے ڈُبن توں بچاندِیاں- لمے تڑنگے سُکے سُکے کسان، دُھپاں دے سیکے ہوئے- پِکنِک مناندے جوان جوڑے کُجھ برتری دا احساس رکھن والے کیونجو ایہناں کول نویاں نکور کاراں ہوندِیاں- تُسیں ایتھے ایہہ سبھ کُجھ ویکھ سکدے سو- ایتھے ایہہ سبھ کُجھ سی- پر نورما فرائی ورگی شے کولوں کیویں بچیا جا سکدا اے- اکھاں مِیٹ کے وی نہیں-

اصل گڑ بڑ تے ساڈے تحفظ دے تصور وِچ اے- ہر کم تحفظ دے ناں ہیٹھ کیتا جاندا اے، پر تحفظ کدے وی مُمکن نہیں ہو سکیا- ہر بندہ لڑدا اے، قتل کردا اے، نالے آپنے جوان سُفنے تیاگدا اے- کیوں- تحفظ لئی- جیویں اسیں ہُن ہِک تیجی جنگ دی تیاری پئے کردے ہاں- پر کیہ تحفظ حاصل ہویا؟ کدے وی نہیں- حاصل کیہ ہویا: بندیاں نوں اِجڑاں وانگ ہانکا لایا گیا، نالے اوہناں نوں مشین بنایا گیا- تحفظ تے نہیں- ہاں، خوف ضرور حاصل ہویا-

وین آپنے ذہن اندر سارے دے سارے لوکاں نوں ویکھ سکدا سی- ایس عظیم غلط تصور پِچھے نسدا- آپنی حیاتی دی کوئلے دی کان دِیاں غُلام گردشاں وِچ پاگلاں وانگوں بھوندا- آپنے وِرثے دی بے جان ماچس نال آپنے پیندے نوں روشن کردا- ایہناں لوکاں وِچ سلوِینس فیرک آپو، تے نورما فرائی وی شامل سن-

دو بوتلاں خالی ہو گئیاں سن- اوہنے نشے وِچ سوچیا: کیہ ہُن کھریاں زنانیاں جمنیاں بند ہو گئیاں نیں-

اوہ جُمعے دی شامیں پرت آئی- وین جھیل توں کیبن واپس آیا تے ہنیرا ہو گیا سی- نورما دی کار باہر سڑک تے کھلوتی سی- کیبن اندر بتیاں بلدیاں سن- اوہ اندر جان توں جھکیا- پل دا پل کھلو گیا- اوہ پِچھلی جُمعرات نوں گئی سی- ایہناں اٹھاں دیہاڑیاں وِچ اوہنے آپنے آپ نوں ہِک نویں معمول دا عادی کیتا سی- ہُن ایہہ سارا کُجھ پھیر بدل گیا اے- اوہ کیہ کرے- اوہنوں آپنے پَیراں وِچ کمزوری محسوس ہوئی جیویں اوہ پہاڑ چڑھ کے آیا اے- ایہہ سمجھنا زیادتی سی پئی اوہ ہِک ہفتے وِچ بدل گئی ہونی اے- اوہدا خیال سی اوہ لعن طعن کرے گی- لڑے جھگڑے گی- پر ایہو جیہا کُجھ وی نہ ہویا-

میں سوچیا: ایہہ ہوئی نا گل- آئی اے نا آپو واپس- ہُن ایہدی آکڑ ٹُٹی اے- جے وین آپو ٹُر جاندا ایہنوں مناون لئی تے ایہنے ہور سِر تے چڑھ جانا سی- وین نے بالکل صحیح کیتا- اِنج ای کرنا چاہیدا اے-

چُلھا بل رہیا سی- میز تے کافی تیار رکھی سی- بیڈ تے نویاں چادراں وِچھیاں سن ، جیہڑیاں اوہ لے کے آئی سی- ایس واری اوہ ہِک وڈا بیگ وی نال لیائی سی- ایہہ بوہے دے نال ای پیا سی- اوہ ایہدے اُتے ڈِگدا ڈِگدا بچیا-

اوہنے لمی جیہی گردن اُتے چھوٹے جیہے نازک سِر دے والاں نوں پگڑی وانگ ہرے رنگ دے سکارف نال بنھیا سی- اِنج جاپدا سی اوہ ہمیش دی ایتھے ای اے- کِدھرے وی نہیں گئی- اوہنوں کُجھ سمجھ نہ آئی اوہ کیہ کہوے، گل بات کیویں شُروع کرے- ایہہ کم وی نورما نے آپو کر لیا- اوہنے آرکی جاں رس جاں جھگڑے دا ذِکر ای نہ کیتا-

''میرے بغیر توں آپنا دھیان کیویں رکھ سکنائیں؟'' اوہنوں غُصہ وی سی تے اوہ مُسکراندی وی پئی سی- اِنج گل بات دا مُڈھ بجھ گیا- پر وین ہُن وی سوچدا سی ویکھو لڑائی کدوں شُروع ہوندی اے-

''توں کِنیاں مچھیاں پھڑیاں؟''

''کوئی نہیں-'' وین نے اوہنوں پُچھیا، ''تیرے گھر والے ٹھیک نیں؟''

''ہاں- بالکُل- تینوں یاد کردے نیں-''

اوہنے سوچیا ایہہ کیویں ہو سکدا اے- اوہنے آپنے آپ نوں ول چابی دے لئی سی پئی اوہ معذرت نہیں کرے گا- پر ہُن اوہنوں شرمندگی ہوئی- نورما نے آپنی آکڑ ختم کر کے اوہدی آکڑ نوں بچا لیا- عورتاں بارے آرکی دِیاں گلاں ٹھیک سن-

لو ایہہ وی کوئی گل اے- ہُنے پتہ چل جائے گا ایہنوں- مینوں غُصہ آ گیا- ایہہ وین کیہ کرن لگا اے- ایہہ وی نورما دی چال اے، پرت آنا- ہُنے ساہمنے آ جائے گا-

اوہ بڑے سبھا نال ایدھر اودھر جاندی آندی سی- باورچی خانہ، کمرہ، کھانے دی میز- اوہ اوہنوں واچدا رہیا- ایہو جیہی دلیری تاں تعریف قابل اے- اوہ اوہدے کولوں لنگھی تے کھلو گئی، اوہنوں چُمن لئی- وین نے اوہنوں آپنے نیڑے کر لیا- گُھٹ لیا- اوہ اوہدی گرفت وِچوں نِکلنا چاہوندی سی-

''گوشت چُلھے تے سڑ جائے گا- وین-''

''تے ایدھر میں…''

''نہیں، اِنج نہیں-''

''میں ہُن آپنے تے قابو نہیں رکھنا چاہوندا-''

''نہ… وین، میں وی چاہوندی ساں، توں چھیتی پرت آویں تے اسیں کھانا کھا کے جھیل تے جا کے، تاری لائیے-''

''اسیں ہُن وی جا سکنے آں-'' وین نے کہیا-

''ہُن مُشکل اے-'' اوہ باری کول جا کے رُکھاں ول ویکھن لگی-

''گوشت تیار ہوندیاں… اوتھے سارا کُجھ بند ہو جائے گا-''

''گوشت رہن دے… فیر سہی، ہُن جھیل تے جائیے-''

''نہیں- ایہہ خراب ہو جائے گا- توں ویکھیا نہیں- میں بیگ نال لے کے آئی آں… میں ہُن سوموار دی سویر تیکر ایتھے ای آں- ساڈے کول بڑا وقت اے-''

''ٹھیک اے-''

''میں آپنا تاری دا سُوٹ وی لیائی آں، جیہڑا توں لیا کے دِتا سی- توں تے ہُنے مینوں اوس سُوٹ وِچ ویکھیا وی نہیں- کل میں اوہو پاواں گی-''

''ہُنے کیوں نہیں- اِک واری ہُنے پا کے وکھا-''

اوہ ہس پئی، ''نہیں نہیں- کھانے توں بعد-''

گوشت بڑا سوادی سی تے تاری دا سُوٹ وی-

ایہدا اشتہار ''لائف'' رسالے وِچ آیا سی- وین نے ایہہ ڈاک راہیں نورما لئی منگوایا تے ایس علاقے وِچ ایہنوں پہلوں پہل نورما نے پایا- اگلے دِن جھیل تے ایس سوٹ نے اِک چھوٹا جیہا ہنگامہ کھڑا کیتی رکھیا-

''ویکھ… ہر بندہ میرے ایس سُوٹ نوں ای جھاکدا پیا اے-'' اوہنے زمین تے چٹائی وچھاندیاں خوشی نال ہولی جیہی وین نوں دسیا، ''ہیں- نا-''

اوہنے آسے پاسے ویکھیا- بندے اوہدے ول ای جھاکدے سن- سکول دے مُنڈیاں دا دھیان وی ایدھر ای سی-

''ہُن اوہناں ول ای نہ ویکھی جا-'' نورما نے اوہنوں ڈکیا-

''میرا خیال اے، زنانیاں دِیاں نظراں نیں سُوٹ تے، بندیاں دِیاں تے نہیں-''

''ہُن جھگڑا نہیں، وین!'' اوہ چٹائی تے لمی پے گئی- اوہدے نال وین وی لما پے گیا- اوہنوں سوچ آئی اوہ اوہدے کولوں پِچھلی رات دا بدلہ پئی لیندی اے- عورتاں کدیں کدار اِنج وی کردِیاں نیں- نورما تے پہلے وی اِنج کردی رہی اے- پر ہُن تے ایہہ بدل گئی اے- بدلی وی ہے کہ نہیں؟

وین نے نورما نوں پُچھیا، ''کاہدا جھگڑا؟''

''تینوں نہیں پتہ-'' اوہ سُورج ول ویکھدی رہی-

''نہیں- مینوں کیہ پتہ-''

اوہنے مُڑ کے وین ول ویکھیا، ''بندیاں وِچ اینی سیکس نہیں ہوندی جِنی تیرے وِچ ہے- پر توں مینوں اِنج وی قبول ایں- جیہو جیہا وی ایں- توں مینوں ایہہ نہ دسیا کر پئی ہر بندہ تیرے وانگ ای اے- میرا پیار اِنج ای رہوے گا- میں واپس نہیں آئی- آپ ای آئی آں نا- تینوں پتہ اے ہر بندہ زنانیاں نوں اِنج نہیں ویکھدا جیویں توں ویکھنا ایں-''

''اچھا… اوہ اِنج نہیں ویکھدے؟''

''ہاں… بالکُل-''

''کوئی اِک ناں؟''

''ڈھیر ناں دس سکنی آں-''

''نہیں کوئی اِک-''

اوہ مُسکرائی، ''میرا پیو-''

اوہدے چہرے توں اِنج لگدا سی جیویں اوہنے وین نوں ڈھا لیا اے- اوہدے توں ہر گیا اے- وین چُپ ہو گیا- اوہ اوہدے پیو بارے کُجھ وی کہنا نہیں سی چاہوندا- کیونجو اوہ مِسٹر فرائی دی اِکّی ورھیاں دِھی نوں سمجھا نہیں سکدا سی پئی اوہدے گھر والیاں نے کیویں اوہناں دی شادی روکن دی کوشش کیتی- اوہ ایہدے توں واقف ہووے گی-

''تے ہور بڑے-'' نورما آپنی جِت نوں پکا کردی سی، ''میرے نال جیہڑے مُنڈے پڑھدے سن اوہ عورتاں دی عِزت کردے سن- پر تینوں اوہناں دا کیہ پتہ-''

''ہاں، صحیح اے-''

''اچھا… دفع کرو ایہنوں-''

''ہاں… چل کے تاری لائیے-''

''بس ہُن ختم… میرا ایہہ مطلب نہیں سی- مینوں ایہہ چنگا نہیں لگدا- میں پاگل ہو جانی آں-''

''کیہ مطلب؟''

''ہولی… دُوجے سُن لین گے- میں تیری ہوان والی بیوی آں- تیرے ساہمنیوں جیہڑی وی کُڑی لنگھدی اے توں اوہنوں جِس طرحاں تکنا ایں… تیرا کیہ خیال اے تیری بیوی کیہ محسوس کرے گی-''

''دس… توں نہیں چاہوندی بندے تینوں پسند کرن- تیری تعریف کرن-'' وین نے اوہنوں پُچھیا-

''ایہہ اِک علیحدہ گل اے- توں چیزاں نوں رلا کیوں دینائیں- کُڑیاں لئی ایہہ بالکُل فِطری اے پئی مرد اوہناں دی تعریف کرن-''

''ٹھیک… مرداں لئی وی کُڑیاں دی تعریف کرنا بالکُل فِطری اے- میں سارِیاں کُڑیاں دی تعریف کرناں- ایہو ای سچ اے- ایس توں وکھ میں جو کُجھ وی کہواں گا اوہ جُھوٹھ اے… تاری لائیے چل کے؟''

''نہیں- ہُن میرا جی نہیں کردا- اوہناں دی تعریف کرنا وکھرا کم اے تے سوچاں وِچ اوہناں دے کپڑے لاہنا وکھرا-''

''ہاں… ٹھیک اے-''

اوہناں دے نیڑے ای ہِک ہور جوڑا موجود سی- اوہ ہِک دوجے وِچ رُجھے سن جیویں ایس دُنیا وِچ بس اوہو نیں… ہور کوئی نہیں- وین اوہناں ول ویکھدا سی- اوہنے سوچیا: ایہناں وِچ وی اِنج دلیل بازی ہوندی اے جاں نہیں؟

''کُڑیاں اِنج نہیں سوچدیاں، جو کُجھ اوہناں کول ہے اوہدی نمائش کرن- ایہو جیہی سوچ تے اوہناں کُڑیاں دی ہوندی اے جیویں اوہ دو آئیاں سن تیرے یاراں نال - بُہتیاں کُڑیاں تے فیشن دے پِچھے ہوندیاں نیں- اوہ تے ایہہ وی نہیں سوچدیاں پئی بندے اوہناں بارے کیہ سوچن گے-''

''تینوں یقین اے، اوہ نہیں سوچدیاں-'' وین نے زور دِتا-

''ہاں- بالکُل-''

''میں تے بس ایہہ کہہ سکناں… '' اوہ اوس جوڑے ول ویکھدا رہیا- ایہناں نوں ویکھ کے اُمید پیدا ہوندی سی، پر پھیر مایوسی وی- کیونجو پِچھلے دو سالاں وِچ اوہ ایہو جیہیاں چیزاں نوں پِچھے چھڈ آیا سی- اوہ کِھج گیا: میں روحانی محبت دے عظیم قومی ادب دی مُخالفت وی کرناں- پر ایہدے کولوں بچ نہیں سکدا-

مُنڈا ڈِھڈ بھار لمّا پیا سی تے کُڑی اوہدے اُتے جُھکی ہوئی سی- اوہ ہولی ہولی بولدے تے ہسدے سن- کُڑی نے اوہدا ہتھ پھڑیا سی- پھیر اوہنے مُنڈے نوں موڈھے توں چُم لیا-

نورما کہن لگی، ''سارے مرد ایہو جیہے نہیں- سبھ نوں دسنا سمجھانا ضروری نہیں- ہاں، تیرے ورگیاں نوں دسنا ضروری اے- جیویں تُوں ہُن اوس کُڑی ول ویکھ رہیا ایں-''

''میں اوہناں دوواں ول ویکھ رہیاں-''

''ہاں- بالکُل- توں تے کُڑی ول ویکھیا ای نہیں… ہیں نا؟''

''میں اوہنوں ویکھیا اے-''

اوہ اوہدے کولوں کل رات دا حساب چُکاندی پئی سی- اوہ پُچھنا چاہوندا سی اوہ اِنج کیوں کردی اے- پر اوہنے بیٹھ کے سِگرٹ سُلگا لیا-

دُنیا وِچ تہانوں ہر چیز دی قیمت دینی پیندی اے- تُسیں کوئی شے خریدنی اے، قیمت دیو- اوہ قیمت دین لئی تیار اے- نورما نوں اوہدی قیمت، جیویں دوجیاں نوں اوہناں دی قیمت دِتی سو- اوس جوڑے نوں ساہمنے ویکھ کے ایہہ گل بڑی بے رحم جاپدی سی- پر حقیقت ایہہ ہے پئی پنجاں ورھیاں مگروں ایہہ جوڑا وی ایسے مُقام تے ہووے گا-

کش کِھچدیاں اوہ لوکاں ول ویکھدا رہیا- ایہہ محافظ کِدھر پیا آوندا اے- بڑی تیزی نال آ رہیا اے- اوہل وردی وِچ سی تے بڑے غُصے وِچ وی- سلوینس دے دِل وِچ قانون دا پُرانا خوف جاگ پیا- اودوں اوہ فوج وِچ سی- ہُن تے اوہ ہِک عام شہری اے- اوہنے ایدھر اودھر ویکھیا- پر اوہنوں اوتھے ایہو جیہی کوئی گل نظر نہ آئی، جیہڑی قانون نوں واج ماردی ہووے- 
پر اوہل نوں ایہو جیہا کُجھ نظر آیا سی- اوہ سِدھا اوہناں دے نیڑے لمے پئے جوڑے کول آن کھلوتا- اوہدیاں اکھاں اِنج چمکدیاں سن، جیویں جنگل دا مُحافظ کِدھرے جنگل وِچ بھڑکدی اگ دی کھوج لا لوے-

''ایہہ کوئی عاشقاں دا اڈّہ نہیں-'' اوہل اوہناں تے گجیا- اوہ دوویں حران پریشان اوہنوں تکدے رہے-

وین نے سوچیا: لو پروٹسٹنٹ پیو دادے… کالوین، تے ویزلی، تے کرامویل آ گئے نیں-

''کیہ مطلب اے؟'' مُنڈے نے پُچھیا-

''پُتری ایہہ محبت کرن دا مقام نہیں- ایہہ لوکاں دا پارک اے- اسیں ایتھے ایہو جیہا کم پسند نہیں کردے-''

''ایہو جیہا کم… کیہڑا؟''

ہُن سارے لوک ایدھر ویکھدے سن- تے اوہل ساریاں دا محافظ بن کے اختیار جھاڑ رہیا سی- کُڑی خاموش سی- اوہ کُجھ نہ بولی- اوہدے چہرے تے سُرخی آندی سی تے جاندی سی-

اوہل نے نیواں ہوکے مُنڈے نوں کہیا، ''میرے نال بحث نہ کر- ایتھے پارک وِچ توں تے ایہہ کُڑی جیہڑی بے ہودگی کر رہے او… اسیں ایتھے ایہہ نہیں ہون دینی-''

مُنڈے نے کُڑی نوں تسلی دِتی، ''پریشان ہون دی لوڑ نہیں-''

اوہل دا غُصہ ودھ رہیا سی، ''تُسیں دوویں میرے نال چلو- ایہہ حکومت دا پارک اے تے ایہدے کُجھ قانون وی نیں- ایہہ ویکھنا ساڈا فرض اے، ایتھے کوئی بے ہودگی نہ ہووے-''

''او بھائی آپنا کم کر… اسیں کوئی غلط کم نہیں کردے ساں-'' مُنڈا ہُن بولن لگا-

''تینوں پتہ اے توں قانون نال آڈھا لا رہیا ایں-'' اوہل نے مُنڈے نوں والاں توں پھڑ کے چُک لیا-

مُنڈا کھڑا ہو گیا- اوہ غُصے وِچ سی، ''توں کیہ چاہنا ایں؟''

اینے چِر وِچ فِلپس وی اوتھے اپڑ گیا- اوہناں دوواں نے مُنڈے نوں باہواں توں پھڑ لیا تے دھرِیکن لگے- مُنڈے نے آپنے آپ نوں چُھڈان دی کوشش کیتی، ''کِتھے لے جانا اے مینوں… لے چلو-''

اوہل نے مُنڈے دے مُونہہ تے مُکہ ماریا پھیر اوہ دوویں اوہنوں گھسیٹن لگے- مُنڈا کُڑی ول ویکھ رہیا سی تے لوک مُنڈے ول- ہِک زنانی کہن لگی، ''ایہناں نوں سبق سِکھانا چاہیدا اے-'' کُڑی بے وساہی جیہی ہو کے زمین تے وِچھی چادر وِچ لک جانا چاہوندی سی-

ہُن تے سلوینس اُٹھ کھلوتا- اوہدا دِل جیویں ڈِھڈ وِچ لہہ آیا- اوہدا سریر شعور نوں پرے سٹ دینا چاہوندا سی- اوہنوں کُجھ کرنا چاہیدا اے-

''وین، توں کیہ کرن لگا ایں؟'' نورما نے کمبدی آواز وِچ اوہنوں روکیا: بہہ جا… ایہہ تیرا کم نہیں-

''میں جا رہیاں-'' اوہنے اُچی آواز وِچ جواب دِتا- تے اُڈیکن لگا شاید ہور کوئی وی اُٹھ پوے- کوئی نہ اُٹھیا- اوہناں نے اوہدے نال نظراں ای نہ ملائیاں-

ٹھیک اے، جہنم وِچ جائو تُسیں سارے، اوہنے سوچیا-

''تُوں کُجھ نہ کر، وین- نہ جا-''

اوہ چُپ رہیا- اوہدے وِچ قانون دا پُرانا خوف جیوندا سی- اوہنوں چیتے آیا میمفِس وِچ ایم پی دے دو بندیاں نے اوہنوں کیویں کُٹیا سی- تے اوہدے نک دی ہڈی بھن چھڈی سی- اوہنے لمّا ساہ کِھچیا، خبرے اِنج خونی قِسم دا غصہ جاگ پوے-

اوہ اوہناں مگر ٹُر پیا- نورما اوہنوں واجاں ماردی رہی- ''وین مُڑ جا، بے وقوف نہ بن- مُڑ جا-''

لیمن اوتھے پہلوں ای موجود سی- اوہنے سلوینس میرک نوں ہیلو کردیاں آکھیا، ''مینوں بالکُل پسند نہیں، ایہو جیہیاں گلاں، پر کیہ کراں-''

''اوہدا کیہ بنے گا؟''

''مقدمہ تے جرمانہ-''

''جے اوہ جرمانہ دے دیندا اے تے بڑا پاگل ہوئے گا- اوہنوں چایہدا اے اُلٹا اوہناں تے مقدمہ کراوے-''

لیمن حران جیہا ہو گیا، ''ایہدا کوئی فائدہ نہیں- اُلٹا نُقصان ای ہوندا اے- مُنڈے لئی بہتر ایہو ای اے پئی اوہ ایس تجربے نوں بُھل جاوے تے ایہدے توں سبق سِکھے-''

''ہاں… اوہنوں سبق سِکھنا چاہیدا اے ساڈا کلچر کیہو جیہا اے- تے ایس لئی اوہنوں تُہاڈے پارک دا احسان مننا چاہیدا اے-''

''ایہہ پارک میرا نہیں- میرا اختیار ہووے تے میں پالیسی وِچ تبدیلی ضرور لیاواں- پر میں بے بس ہاں-''

''میں وی چلاں-''

''کِدھر؟''

''جِتھے اوہنوں لے گئے نیں-''

''ٹھیک اے- مرضی تیری-''

نورما وی اوتھے آن ڈُھکی سی، ''ہُن تیری تسلی ہو گئی اے- توں ہِیرو بن گیا ایں- ہیں نا-''

لیمن نے اوتھوں ٹُر جانا ای بہتر سمجھیا- وین دا خیال سی، اوہ سانوں دوواں نوں ویاہیا یقین کردا اے-

نورما بولدی گئی، ''تماشہ بن گیا اے ساڈا- لوک ہسدے نیں ساڈے تے-''

''ہسن دے-''

''میں اوہناں نوں کیہ آکھ سکنی آں-''

''میں چلاں اوتھے ای-'' وین نے نورما نوں دسیا، ''توں نال چلیں گی؟''

''پر کیوں؟ کاہدے لئی؟''

نورما وین ول ویکھدی رہی- اوہ کُڑی آپنیاں شیواں سانبھ کے لیمن کول آئی- شرمندی شرمندی- لیمن نے اوہنوں بڑی تمیز نال دسیا، اوہ مُنڈے نوں کِتھے لے گئے نیں-

''توں ہُن بڑا ہیرو پُنا کر لیا اے، بس کر- ہُن اوتھے جاکے وی ہاسا بنیں گا-''

''ٹھیک اے- دفع کرو ایہنوں-'' وین غُصہ کھا گیا: پھیر میں تیرے نال چلدی گھر… ہیں؟

اوہنوں آپنے غُصے تے حرانی ہوئی تے نورما نوں وی-

''ساڈے لئی ایہو ای بہتر اے… ہُن-''

اوہ دوویں چُپ چُپیتے کیبن مُڑ آئے-

نورما آندیاں سار ای باورچی خانے وِچ وڑ گئی تے لنچ تیار کرن لگی- اوہنے کپڑے تبدیل کیتے- اوہ سوچدا رہیا، کل شام کِنیسوہنی سی جدوں اوہ جھیل توں پرتیا تے اوہ ایتھے موجود سی- بندے کولوں بُہتی توقع نہیں کرنی چاہیدی- مینوں وی آپنے کولوں ایہو جیہا مُطالبہ نہیں کرنا چاہیدا، جیہڑا میری طاقتوں باہر اے- زِندگی تے بس سمجھوتہ ای سمجھوتہ اے- ہمیشہ اِنج ای سی تے اِنج ای رہوے گی- ایس توں بُہتا انصاف نہیں ہو سکدا، جِنا ایتھے ایس ویلے ہویا اے- طاعون تے قابو پائو تے چیچک آ جاندی اے- چیچک تے قابو پائو، ٹائیفائڈ آ جاندا اے- ٹائیفائڈ تے قابو پائو، پولیو آ جاندا اے- اوہ جُ کُجھ کرنا چاہوندا سی، ضروری نہیں اوہدا کوئی نتیجہ وی نِکلے- اوہنوں خبر سی نورما اوہنوں کِنا پیار کردی اے- ہِک عُمر توں بعد بندہ سبھ بندیاں ورگا ہو جاندا اے- اوہ نورما دے تے آپنے پیو ورگیاں بندیاں نوں سخت ناپسند کردا سی- پر ایہہ دُنیا ایہو جیہے بندیاں نال ای چلدی اے، بھاویں اوہ جُھوٹھے ای کیوں نہ ہوون- زِندہ رہن لئی ہِک جُھوٹھے دی حیثیت توں وی تھلے ڈھینا پیندا اے- تے کوئی بندہ ایس سارے وِرثے نوں بس ہِک دم تیاگ نہیں سکدا- اوہ ایہدے توں بچ نہیں سکدا- ایس چلدی دُنیا توں وکھ ہون لئی اوہنوں کِتے نہ کِتے تے کھلونا پئے گا-

کپڑے تبدیل کردیاں اوہ جو کُجھ سوچ رہیا سی اوہدی وجہ توں اوہنوں کپڑے تبدیل کرن وِچ بُہتا ای ویلا لگ گیا- اوہ باورچی خانے ول آیا تے نورما نے اوہنوں ہس کے ویکھیا-

''نورما… میں جا رہیاں-''

اوہنے سوچیا نورما نوں اندازہ ہووے گا-

''اسیں ہُنے کیہ فیصلہ کیتا اے-''

''میں نہیں- فیصلہ توں کیتا سی- میں تے جانا چاہناں- نال، تینوں وی لے جانا چاہناں- اُنج تیری مرضی، توں نہ جا- پر مینوں نہ روک- تینوں کوئی حق نہیں مینوں روکن دا-''

''میں نہیں روکدی- پر توں فیر تماشہ بنیں گا- اسیں دوویں تماشہ بناں گے- توں جانا اے، جا-''

''میرا جانا کوئی مسئلہ نہیں- ساڈے وِچکار کوئی ہور شے رڑکدی اے-'' وین نے اوہنوں سمجھایا-

اوہ پل دا پل اوہدے ول ویکھدی رہی، ''مینوں تے سمجھ نہیں آوندی- اِک عاشق مُنڈا جرمانہ دیندا اے تے ایہہ گل ساڈے وِچکار کوئی مسئلہ تے نہیں-''

'' بس ایہو تے گل اے- میرا مسئلہ منُڈا نہیں- اوہل نے مُکہ مُنڈے نوں نہیں ماریا تینوں مینوں ماریا اے، نورما-''

نورما نے قہقہہ لایا-

''نورما- اسیں اِک دُوجے نال مسلسل جُھوٹھ بولدے رہے آں- توں مینوںآپنے پیو دے کاروبار وِچ شامل کرنا چاہوندی سیں- کیوں ٹھیک اے نا-''

''نہیں- میں تے ایہہ چاہونی آں، توں اوہ کر جو توں چاہونا ایں-''

''گل سُن- آکڑ، عِزت، محبت، سبھ کجُھ چھڈ کے سچ بولئیے- بس اِک واری سچ بولئیے-''

اوہ خاموش رہی- پھیرکہن لگی، ''میرا خیال اے، توں آپنا لِکھن دا کم وی کر تے نال کُجھ پیسے وی بنا لویں، تے کیہ حرج اے- پر توں تے اِک ادیب بن کے بُھکھا مرنا چاہونا ایں- ہیں نا-''

''پہلی گل تے ایہہ میں کدیں بُھکھا نہیں رہیا- چنگی بھلی گُزارناں- تے دُوجی گل… ''

''توں کِسے بار تے کم کرنا چاہونا ایں؟'' نورما نے اوہدی گل پوری کیتی-

''بالکُل سچ- اوہ میری سوچ نوں بدلن دی کوشش تے نہیں کردے نا-''

''تیری حد تیکر- تیرے لئی تے ایہہ ٹھیک اے- پر میں تیری ہون والی بیوی آں، میرا وی تیرے تے کُجھ حق اے- میں خانہ بدوش بن کے زِندہ نہیں رہنا چاہوندی- میں نہیں چاہوندی لوک مینوں گھٹیا سمجھن- غریب طبقے دی- میں آپنے لئی، آپنی اولاد لئی تحفظ چاہونی آں-''

''تیرا کیہ خیال اے، تیری ماں کول تحفظ ہے؟''

''ہاں- بالکُل- میری ماں جدوں وی کِسے شے دا آکھدی اے، میرا پیو لیا دیندا اے- معقول ہووے، بس-''

''توں کدے نہیں سوچیا تیری ماں راتاں نوں منصوبے بناندی ہووے گی، پریشان ہوندی ہووے گی، اوہنوں خوف آندا ہووے گا کِتے ایہہ تحفظ گواچ نہ جائے، تیرے پیو نوں کُجھ ہو نہ جائے… جدوں کدیں اوہ شہروں باہر جاندا اے- ایہہ سبھ کُجھ ہو سکدا اے- توں ایہنوں تحفظ سمجھی ایں-''

اوہ سلاد وِچ چمچہ ہلان لگی، ''ایہو جیہا تحفظ تے کِسے عورت نوں نہیں مِل سکدا-''

''مِل سکدا اے- جے تُسیں ایہو جیہی زِندگی گُزارنی چھڈ دیو… جیہو جیہی گُزاردیاں او-''

''میرے ماں پیو دے پِچھے کیوں پے گیا ایں - توں جانا اے تے جا- بس ایہہ یاد رکھیں توں پرتیں گا تے میں ایتھے نہیں ہونا-''

وین نوں ایسے گل دا ڈر سی-

میں سوچیا: لے کر لے معذرت- بدل گئی اے نورما-

وین نے اوہنوں سمجھانا چاہیا، ''توں فیر آپنے آپ نوں دائ تے لا رہی ایں… مینوں دھمکان لئی-''

''جو وی سمجھ لے-''

''تینوں پتہ اے، ایہدا کوئی فائدہ نہیں- پِچھلی واری وی ایہو ای ہویا سی- ایہہ تے مینوں ہور مجبور کرن والی گل اے-''

نورما نے ہس کے کہیا، ''توں جا- ہُن ایہہ آن جان نہیں ہووے گا- ہُن ایہہ دھمکی نہیں-''

''ٹھیک اے-''

اوہدا خیال سی نورما سمجھدی اے اوہدی ایہہ دھمکی کم وکھا جائے گی-

''ہمیشہ تے اِنج نہیں چل سکدا- سانوں کوئی فیصلہ کر لینا چاہیدا اے-'' نورما نے تجویز دِتی-

''تیرا مطلب اے، فیصلہ کر لئیے، کون مالک اے…''

''اچھا… توں ایہنوں اِنج سمجھنا ایں- پر میں اِنج نہیں سمجھدی- تینوں اینی جِنی گل سمجھ نہیں آوندی- میں تیرے کولوں آپنا حق منگنی آں-''

''نالے توں ہمیش مینوں ایہہ وی جتاندی ایں- ایہہ حق توں ای مینوں دِتا اے-اِنج ای اے نا-''

''ایہہ فضول گل اے-''

''توں مینوں بے اخلاقا کہنی ایں- پر تُسیں شریف عورتاں آپنی قیمت بُہت اُچی رکھدیاں او- کِسے دِن تے بازار وِچ ایہہ قیمت تھلے آئے گی- کِسے دِن تے تُہاڈے ورگیاں شریف عورتاں دے باوجود… اشتہاراں وِچ سیکس توں وکھ وی کوئی شے نظر آوے گی-''

''تُوں غُصہ کیوں کھا رہیاں ایں، وین- جو توں چاہنا ایں میں اوہو پئی کردی آں- میرا احسان من- میں تینوں آزادی حاصل کرن دا موقع پئی دینی آں- توں بس اینا کر… ایتھوں ٹُر جا- فیر توں آزاد ہوویں گا- لما پے کے سوچیں میں اوہدے کولوں جان چُھڈا لئی اے-''

''مینوں توں پئی چھڈنی ایں-'' وین نے گل صاف کیتی، ''میں تینوں نہیں چھڈ رہیا- تیرا پیو مینوں الزام نہیں دے سکدا- بالکُل نہیں-''

''توں ڈردا ایں اوہدے کولوں؟''

''سوہنئیے پریشان نہ ہو- ہور بڑے نیں، جیہڑے تیرے قابو آ جان گے- ستاں دِناں اندر کوئی نہ کوئی پھس جائے گا- سبق سِکھ تے اگے ایہدے توں فائدہ چُک- اکثر عورتاں ناکامی توں کدے سبق نہیں سِکھدیاں-''

نورما نے اوہنوں گاہل کڈھی، ''دفع ہو جا- آرکی تے رس کول جا- اوہناں گشتیاں کول جا- تیرا مقام اوہو اے-''

اوہ غُصے وِچ کمبدا باہر آ گیا- بندہ جدوں پاگل ہو جائے تے کِنا سچا ہو جاندا اے- اوہ ہولی ہولی ٹُردا گیا- شاید اوہ آواز مار لوے- جے اوہنے سدیا اوہ واپس مُڑ جائے گا- پر اوہ واپس نہیں جا سکدا- ایہہ تے ہمیش اِنج ای چلنا اے- جدوں اوہ ویکھے گی اوہ جِت گئی اے، اوہ بدلہ لین تے آ جائے گی- اوہ کُجھ وی کہوے اوہدے پلّے کوئی گل نہیں پینی-

اوہنے کار دا بُوہا کھولیا تے کھلو گیا- اوہدا خیال سی اوہ ہُن وی اوہنوں بُلا لوے- پر اوہنے ڈُسکنا شُروع کر دِتا- اوہ ہُن نویں ہتھیار توں کم لے رہی اے- ایہہ وی اوہنوں واپس بُلان دا ہِک انداز سی- اوہ سوچدی ہووے گی شاید ایہہ دھمکی کم کر جائے- اوہدے رون وِچ سوانیاں والا اعتماد سی-

اوہنے کار دا بُوہا زوردی بند کیتا- اوہدے رون دی اواز چانچک رُک گئی- شاید صدمے توں- اوہنے کار پِچھانہہ کیتی تے پھیر نسا دِتی- اوہنوں اِنج سہی ہویا جیویں کِسے نے اوہدیاں ہتھکڑیاں لاہ دِتیاں نیں- اوہنوں کھول دِتا اے-

اوہ سِدھا عدالت اپڑیا- سبھ کُجھ ہو مُکیا سی- فلپس تے اوہل ہُنے اوتھے ای سن- اوہناں دسیا مُنڈا جرمانہ جمع کرا کے کُڑی نال ٹُر گیا اے- اوہنے گڈی واپس نسائی- کیبن خالی سی- نورما ٹُر گئی اے- بیڈ دِیاں چادراں، تے بارِیاں دے پردے، جیہڑے اوہ لیائی سی، غائب سن- ہِک اُجاڑ جیہی خوشبو کُھلری سی- سلاد دا پیالہ چمچے سمیت میز تے سی- پورا بھریا- اوہ آپنا سامان سانبھن لگا- اوہنے کھان والیاں شیواں وی 
اکٹھیاں کر لئیاں، جیہڑیاں اوہ لیائی سی تے ایتھے ای چھڈ گئی سی-

چلو چنگا ہویا- جان چُھٹ گئی ایہدی- میں سوچیا، 'زنانیاں تے چاہوندیاں نیں جو اوہ چاہن اوہ بن جائو- تھلے لگ جائو جاں تھلے لا لوو- ایہہ انسان نہیں بن سکدیاں ڈردِیاں نیں-'

راہ وِچ وین دا ٹاکرا لیمن نال ہویا- اوہنے سلوینس نال بُہتی گل نہیں کیتی- سوچدا ہووے گا ایہہ مُنڈے دی وجہ توں فنڈالیک چھڈ کے جا رہیا اے- وین ہُن لالر دی جھیل تے جانا چاہوندا سی- اوتھے نورما نال میل دا کوئی اِمکان نہیں- ہاں، آرکی تے رس مِل سکدے نیں- پھیر، لالر نِجی پارک اے، اوتھے ٹوپیاں والے مُحافظ نہیں ہون گے- اوہ ہِک مہینہ اوتھے گُزار سکدا اے-

لالر جھیل ہِک نواں کلچر سی- اوہنوں اوتھے بڑا سکون مِلیا- اوہ رج کے کم کرنا چاہوندا سی تے اوہنوں گُجھی نِیندر دی لوڑ وی سی- اوہنے ناول شُروع کر دِتا- سارا ناول اخیر تیکر اوہدے ساہمنے کُھلا پیا سی- لِکھدیاں ایہہ بڑی اچھی گل اے- تُہانوں رُکنا کھلونا نہیں پیندا- ہُن اوہنوں مہینہ وار کتاب کلب دی فِکر نہیں سی- اوہ خوب لِکھدا تے خوب سوندا- ادھی راتیں اوہدی اکھ کُھل جاندی- اوہ کپڑے پاندا تے سڑک تے ٹُر پیندا- چار چار پنج پنج میل- ناول پُورا ہویا- تے اوہ ہولا ہو گیا- اوہنوں ہِک دیہاڑے چیتے آیا، اوہنے کِتے پڑھیا سی سبھ توں پہلوں ایسے علاقے دی ہِک زنانی نے، جِتھے اوہ موجود سی، گھوڑے دِیاں واگاں کِھچیاں سن، جدوں ایہہ سمجھیا جاندا سی پئی گھوڑے تے بیٹھی زنانی نوں دوویں لتاں اِکو پاسے رکھنیاں چاہیدیاں نیں- اوہنے سوچیا اوہنوں ایتھے ای وس پین بارے فیصلہ کرنا چاہیدا اے-

…

﻿
+ سجناں دی

آصف محمود، لہور

پنجابی دی ادبی بولی تے علاقائی بولڑےاں

پروفےسر ڈا کٹر مرزا حامد بےگ ہوراں ثناور چدھڑ دی کتاب ''پپل پرانی بھوئیں دا'' بارے پنچم وچ چھپے آپنے مضمون وچ گلاں تاں ابھےار کےتےاں نےں تے کےتےاں وی بِنا کوئی دلےل دِتےاں' نرا آپنی پسند دے حساب نال نےں' اےس کرکے عقل دلےل نال نتار کے وےکھن دی لوڑ تاں اےہناں سارِیاں نوں ای اے- پر جےہڑی گل اوہناں پنجاب دے وکھو وکھرے سنھاں دےاں بولڑےاں)بولی دے علاقائی انگ،dialects( نوں رلا کے لکھن دی نِندےا وچ کےتی اے' اوہ اچےچا گوہ منگدی اے-

مرزا صاحب فرماوندے نےںجو''لہوری انگ وچ لہندی نا تڑکا مانہہ چنگا نہیں لگا…لہوری انگ نی پنجابی وچ لہندی جاں چھاچھی نا ورتارا آخر کےوں؟ کےا نرول چھاچھی' لہندی' پوٹھوہاری ےاں سرائیکی وچ نہےں لکھےا ونج سکنا؟''جےکر اےہہ گل نری 'مانہہ چنگا نہےں لگا' تےک ای رہندی تاں اک واراں ہس کے اےہنوں کناں وچ وی ماریا جا سکدا سی- پر پِچھوں جےوےں اوہناں لکھےا اے جو اےہہ گل اوہ دِھےاں نوں آکھ کے اصل وچ نونہاں نوں سُنا رہے نےں' تاں اوہدے توں انج لگدا اے جےوےں اوہ آپنی اےس گل نوں کوئی ادبی اصول سمجھدے نےں- پر اصول تاں کسے منطق تے دلےل نال بندے نےں جےہدی دس پاون دی اوہناں کھےچل کوئی نہےں کےتی-مرزا صاحب اینا مراتبہ آپنا پک نال سمجھدے نےں جو اوہناں نوں جےہڑی گل چنگی نہ لگے اوہدے بارے بنا کسے دلےل دے وی اوہ دوجےاں نوں سناؤترےاں پا سکدے نےں-اسےں اےس رولے وچ نہےں پےندے تے اوہناں دے اےس فلسفے نوں کسے ادبی پروہت دی بانی سمجھن دی تھاوےں اےہدا نتارا عقل تے دلےل نال کر کے وےکھنا چاہوندے ہاں-

پہلی گل تاں ایہہ اے جو کسے وی بولی دی لِکھتی شکل دے مُڈھلے پواڑے نبےڑن دی سبھ تھےں پہلی ٹھاہر اوس بولی دا کلاسےکی ادب ہوندی اے- تے آپنی وڈکی شاعری ول جدوں اسےں جھاتی ماردے ہاں تاں سانوں ہر شاعر وچ ای پنجاب دی ہر بولڑی دا لشکارا وکھالی پےا دےندا اے- ساڈا کوئی وڈکا شاعر نرا کسے خاص سنھ دی بولڑی دا شاعر نہےں- سارے دے سارے ای پورے پنجاب دے سانجھے نےں- تے اوہ اےس کرکے جو اوہناں آپنی رچنا وچ ہر جوہ دی بولڑی دا انگ ورتےا اے- 'لہندی نا تڑکا' تاں خاصکر سانوں ہر شاعر وچ ای اُگھڑ کے دِسدا اے بھاوےں اوہ پہاڑی جوہ دے مےاں محمد ہوون' شےخوپورے دے وارث تے بابا نانک ہوون، لہور دے شاہ حسےن ہوون جاں قصور دے بلھے شاہ ہوون- سچل سرمست تے خواجہ فرےد تاں سگوں سندھی دے لفظ وی ورتے ہن، تے بابا نانک آپنےاں سارےاں اُداسےاں وچ جس جس جُوہ دا پانی پےتا اے، اوہدی بولی وچوں وی موتی چُگ کے آپنی جھولی گھتے نےں- اےس کرکے اک سُجھاونی تاں مرزا صاحب لئی ساڈی اےہہ اے جو سےانِےاں سساں آپنےاں نونہاں نوں اوہناں گلاں دےاں سناوترےاں نہےں پاوندےاں ہوندےاں جےہناں توں آپنے ای گھر دےاں وڈکےاں دے پرتاوےں مِہنے ملن دا اگوں ڈر ہووے- پر ہو سکدا اے مرزا صاحب اےہناں بزرگ ہستےاں نوں وی غلط ای سمجھدے ہوون، جاں اُنج ای اےہناں نوں آپنے وڈکے منن توں نابر ہو جاون- پر مُڑ سوال اےہہ ہوسی جو دلےل اسےں کس نوں منئیے؟ اک ڈھنگ اےس گل نوں پرکھن دا ایہہ وی ہو سکدا اے جو جگ دےاں دوجےاں بولےاں ول جھاتی مار وےکھئیے- انگرےزی کوئی وِےہہ ملکاں وچ بولی جاون والی وڈی بولی اے' تے ہر جا دا آپو آپنا انگ اے- آہندے نےں لندن دےاں چونہواں کُوٹاں دی بولی آپس وچ نہےں رلدی' پر جدوں لکھتی انگرےزی نوں اسےں وےکھدے ہاں تاں ولائت دی' آسٹرےلےا دی' نےوزی لےنڈ دی' کےنےڈا دی تے امرےکی انگرےزی دے آپو آپنے انگ دی کنی کُو نرولتا سانوں وکھالی دےندی اے؟ دور جاون دی سانوں لوڑ نہےں، اُڑدو دی مثال ای وےکھ لو جےہڑی بنی ای بولڑےاں نہیں سگوں بولےاں دے رلے نال ہوئی اے- اےس بولی وچ نرول لفظالی دا تاں خےر کوئی سوال ای نہیں پر حد اےہہ اے جو گرائمر وی نرول نہےں- جےہڑا لفظ عربی توں آےا اوہدے لئی گرائمر عربی دی، جےہڑا فارسی توںآےا اے اوہدے لئی فارسی دی تے ہندی توں آئے لئی ہندی دی- مرزا صاحب نوں جےکر پنجابی بولڑےاں دی رلت چنگی نہیں لگدی تاں اڑدو پڑھدےاں لکھدےاں اوہناں دا پتہ نہےں کےہ حال ہوندا ہووے گا! تے جےکر اےہہ رلا اوہناں نوں اڑدو وچ دُنےا دی کسے وی دلےل صدقہ قبول اے تاں مُڑ اوہی دلےل پنجابی لکھت اتے کےوں لاگو نہےں ہوندی؟

اےہہ سوال اے اصل وچ لسانےات دا- ہُن لسانےات دے سارے اصول تاں اےس نکی جےہی تھاں اُتے اسےں دوہرا نہےں سکدے' پر اشارے جِنی اےنی گل اسےں پھےر وی کر سکدے ہاں جو ہر وڈی بولی دے وچ کئی بولڑےاں تے علاقائی انگ ہوندے نےں' پر کوئی وی بولڑی آپنی سگوےں شکل وچ ادبی بولی نہےں ہوندی- پھےر وی ادبی بولی عام خلقت دی بولی نالوں وکھ ہوندےاں وی خلقت توں دراڈی نہےں ہوندی- انج دی ادبی بولی بنن وچ ہور وی بڑا کُجھ ہوندا اے' پر اک بہوں وڈا سِےر بولڑےاں دے سانجھ ورتارے دا وی ہوندا اے-ادبی بولی سگوں نرا بولڑےاں نوں رلاوندی ای نہیں' وکھو وکھ انگاں دےاں اصل سانجھاں نوں پھرول کے لفظاں دےاں اوہناں شکلاں دی بھال کردی اے جےہناں وچ ہر انگ دا لشکارا وکھالی دیندا ہووے-) وےروے لئی آصف خاں ہوراں دی نک سُک وےکھو( 
گل اصل وچ تےر وانگوں سدھی اے پئی جےہڑےاں جُوہاں دے واسےاں دا آپس وچ مےل ورتن ہوندا اے اوہناں دےاں بولےاں وچ وی وٹک وٹاندرا اچےت ای ہوندا جاندا اے- تے جِنےاں کوئی بولےاں آپنی اصل وچ اک دوجے دے نےڑے ہوندےاں نےں اونا ای چھےتی اوہ اکدوجے نال رسدےاں نےں- اےہہ رلت اکو بولی دےاں بولڑےاں وچ سبھ توں سوکھی ہوندی اے کےونجو بولی اصل وچ ہوندی ای اکو اے- لفظالی وی ڈھےر سانجھی' گرائمر وی انتاں دی نےڑے' تے بولی دا رہتلی پچھوکڑ وی سانجھا- انج دی رلت نال بولی دا پِڑ موکلا ہوندا اے- رلدے ملدے معنےاں والے لفظاں دا بھنڈار ودھدا اے' جےہڑا گل بات نوں سوادی بناون دا اک وڈا ادبی رچھ اے- پر سارےاں توں وڈی گل اےہہ اے جو اےس نال وکھو وکھرےاں جُوہاں وِچ وسدے جی اِک دُوجے دے نےڑے ہوندے نےں- اےہہ ہونی قدرتی ہوندی اے، جےہڑی لکھت توں بِنا وی مےل ورتن نال آپنے آپ ای واپر جاندی اے- پر لکھت اےس کم نوں چھوہلا کردی تے دُراڈےاں جوہاں دے اوہناں جئیاں نوں وی اکدوجے دے نےڑے لے آوندی اے جےہناں دا آپس وچ ذاتی مےل جول نہےں وی ہو رہےا ہوندا- جےکر پنجابی وچ لکھن پڑھن دا رواج اووےں ہوندا جےوےں دا ہونا چاہےدا سی' تاں بولڑےاں وچ اےنا فرق خبرے ہوندا ای نہ-تے جےہڑا وی کوئی آہر خلقت وچکار موکلےاں سانجھاں دا مُڈھ بنھدا اے اوہ جےہڑے جی نوں چنگا نہےں لگدا' اوہنوںآپنا چِت سودھن دی لوڑ ہوندی اے- 
اک ہور گل جےہڑی بولڑےاں دی اےس رلت دے پکھوں وےکھن والی اے اوہ اےہہ اے جو اُنج تاں مرزا صاحب نے پورے لہندے پنجاب دی بولی نوں لہوری' چھاچھی' لہندی تے سرائیکی ورگےاں وڈےاں وڈےاں انگاں وچ ونڈ دتا، پر عام اکھان اے جو باراں کوہاں تے بولی بدل جاندی اے- اےہناں چونہہ انگاں دے وچ اگوں کوتر سو بولڑےاں نےں- جےوےں مرزا صاحب نےآپ وی نجم حسےن سےد بارے آکھےا اے جو لہندی وچ جھنگوی نوں رلاوندے نےں- اےوےں ای لہندی وچ چنےوٹ دا' سرگودھے' مےانوالی تے خوشاب ورگے ہور وی کئی انگ نےں- سرائیکی وی ملتان' بہاولپور تے ڈےرے دی وکھووکھری اے- پہاڑی انگ وچ وی ہندکو توں لے کے جہلم تائیں خبرے کنے کُو ہور لہجے نےں- تے ہر دولہجےاں دے وچکار اِک ادھ پِنڈ تاں اوہناں دے رلوےں لہجے دا وی آوندا ای اے-جےکر انج دے پاٹک اسےں پاون تُر پئے تاں کتھے کتھے پاواں گے؟

بولی کسے وی سماج وچ جےوندے وکھو وکھرے مےلاں دی خلقت دے وچ سانجھ دا سبھ توں وڈا وسےلہ ہوندی اے' تے بولےاں دی ونڈ اصل وچ خلقت دی ونڈ اے جےہڑی کسے وی پکھ توں نہ خلقت دے ہِت وچ اے تے نہ ای ملک تے قوم دے ہِت وچ- سو بولڑےاں دی نرولتا اُتے اڑی کرنا کسے وی حساب نال کوئی سمجھداری تے علم والی گل نہےں-

اِک سوال مرزا صاحب اےہہ وی پُچھےا سی جو ''کےا نرول چھاچھی' لہندی' پوٹھوہاری ےاں سرائیکی وچ نہےں لکھےا ونج سکنا؟ '' اےس دا اُتر بہوں سوکھا اے پئی سرپر لکھےا جا سکدا اے-پنجابی بولی نوں اےس وےلے اجےہے لکھےاراں دی وی لوڑ اے، جےہناں نوں موکلے گھےر دی ادبی بولی دے گُن بھاوےں نہ وی سمجھ وچ آون' پر پھےر وی اوہ پنجابی وچ لکھن تاں سہی! مرزا صاحب جےہے پنجاب دے سپتراں نوں انج دا بھرواں سےر پاونا چاہےدا اے-پر اےتھے اک سجھاونی اسےں مرزا صاحب نوں ہور دےنا لوڑدے ہاں پئی نرول چھاچھی وچ لکھن دی گل کرن توں پہلوں اوہناں نوں آپنے اےس مضمون دی بولی ول تاں اِک جھاتی مار ای لےنی چاہےدی سی-جےکر لہوری وچ لہندی نا تڑکا ماڑی گل اے' تاں پھےرچھاچھی وچ انگرےزی' عربی تے فارسی نا ورتارا آخر کےوں ؟ جےکر اوہ سچی مُچی نرول چھاچھی وچ لکھن جوگے ہوگئے تاں اِنجآپنی لکھت دے گُناں راہےں اوہناں دے نرول بولڑی والے فلسفے دا وی آپنے آپ پرچار ہوندا رہسی-اےس عاجز دا خےال اے جو نرول بولڑی دی لکھت جےکر سردی نہ ہووے تاں نرول پنجابی لکھن دا چارہ تاں بندے نوںکرنا ای چاہےدا اے' اوہدے لئی بھاویں دوجےاں بولڑےاں نا تڑکا ای لاونا پےندا ہووے-

خلیل احمد، لہور

لمی کہانی تاں تُساں چھاپ دِتی- پر ایہدے وِچ دو تبدیلیاں نال ایہدا مفہوم بدل گیا اے-

پہلی تبدیلی تے کہانی دے سرناویں وِچ اے، ''آئو جیمز جونز دی اِک کہانی پڑھئیے'' نوں تُساں ''آئو جیمز جونز دی کہانی پڑھئیے'' کر دِتا اے- ایہدے توں انِج لگدا اے جیویں اسیں جیمز جونز دی آپنی حیاتی دی کہانی پڑھن لگے آں- جد کہ اصل سرناویں دا مطلب سی پئی جیمز جونز دِیاں کہانیاں وِچوں اِک کہانی پڑھاں گے-

دوسری تبدیلی کہانی دے پہلے دو پیریاں نوں باقی کہانی دی نِسبت چھوٹے پوائنٹ وِچ لِکھنا اے- ایہدے توں اِنج جاپدا اے پئی ایہہ پیرے کہانی کار تے کہانی دا تعارف نیں- جد کہ ایہہ اصل کہانی دا حِصہ سن-

تُساں وی محسوس کیتا ہوئے گا ایہہ کہانی نِرا ترجمہ نہیں سگوں اصل انگریزی کہانی نال اِک تجربہ کرن دا جتن اے- انگریزی کہانی دے کُجھ حِصیاں دی چون؛ اوہناں دا آزاد ترجمہ؛ کہانی پڑھن والے دا کہانی نال تعلق تے کہانی وِچ جو کُجھ ہو رہیا اے اوہدے بارے اوہدا ردِعمل یاں اِنج کہہ لوو آپنی نہیں، اِک پرائی بولی دی کہانی نوں اِک پڑھن والا کیویں پڑھدا اے ایس تکنیک نال انگریزی کہانی دا پنجابی وِچ اُتارا کرن دی کوشش کیتی گئی اے-

جے ایہہ خط ''پنچم'' وِچ چھپ جائے تاں پڑھن والیاں لئی کہانی نوں سمجھنا تے جاچنا تولنا سوکھا ہو جائے گا-

شاہد حُسین بروہی، جیکب آباد سِندھ

تُساں آکھیا سی کہ اسیں رسالہ شاہ مُکھی وِچ چھاپنے آں پر ایہہ تاں عربی فارسی رسم الخط اے- اِک گل کراں، پنجابی ہین بُہت ای امیر پر پنجابی کتاباں پڑھنا تے پنجابی وِچ بولنا خبرے شان دے خلاف سمجھدے نیں- پنجابی زبان نوں اُردُو کھاندی جا رہی اے پر کُجھ نہیں ہو رہیا- جے اُردُو رابطے دی تے باقی زباناں قومی زباناں قرار دے دِتیاں جاون تاں خبرے کُجھ پُوری پے جاوے- اِک تجویز دینی چاہناں بئی سِندھی، پنجابی، سرائیکی تے ہِندکو دا رسم الخط اِک ای ہونا چاہیدا اے- پنجابی تے سرائیکی دے کُجھ حرفاں دی ادائیگی سِندھی رسم الخط وِچ موجود اے، جے نہیں تاں ایہہ سِکرپٹ رومن ہونا چاہیدا اے جیہدا تُہانوں تے گورمُکھی پڑھن والیاں نوں فائدہ ہوسی- یاں پھیر ایہو رسم الخط نسخ وِچ ہووے- پشتو دا تاں نسخ وِچ اے جے پنجابی دا ہووے تاں ایہدے نال کمپیوٹر دے پروگراماں وِچ اسانی ہوسی- 
سِندھ وِچ تاں ایہہ بحث چل رہی اے کہ سِندھی زبان دا سِکرپٹ رومن ہونا چاہیدا اے، ایہدی الف بے وی بن گئی ہوئی اے- جے ایہہ ہو گیا تاں سِندھی زبان کمپیوٹر تے اِنٹرنیٹ اُتے وی آ جاسی-

@

تبسم اقبال ملک، لہور

تُساں مارچ اپریل پراگے دے مُکھ بول وِچ آصف خاں ہوراں دے فوت ہوون دی تاریخ 17 اپریل 2000 لِکھی ہوئی اے- حالاں 12 اپریل نوں تاں اوہناں دا منکھ اکٹھ ہویا سی- مینوں لگدا اے تُسیں ایہہ تاریخ لِکھدیاں بُھلیکھا کھا گئے او- آوندے پنچم وِچ ہو سکے تاں ایہدی سودھ کردیاں اصل تاریخ لِکھ دیا جے-

)تبسم جی، تُساں کھری دس پائی اے، اسیں خاں ہوراں دی موت دا دیہاڑ ٹھیک نہیں لِکھیا- ایس لئی اسیں تُہانوں وی تے آپنے ہورناں سجناں نوں وی سودھ کراندے پئے کہ آصف خاں ہوریں 17 اپریل نوں نہیں 17 مارچ 2000 نوں فوت ہوئے-

بُھل دی دس پاون لئی اسیں تُہاڈے شُکر گُزار آں-(

@

عبداللہ خالد خان، لالہ موس'ی

لہور قِلعے اُتے بدرُوحاں دا قبضہ

کُجھ دِن پہلاں میرے دو بھانجے تے اوہناں دا اِک نارویجین بیلی مِسٹر گائیر ناروے توں آئے ہوئے سن- میرے بھانجے یوسف نوں ہسٹاریکل تھاواں ویکھن دا شوقین اے- لہور ساڈے دیس دا بھرواں تاریخی خزانہ سانبھی بیٹھا اے- جدوں اسیں لہور ول مُہاڑ کیتا تے یوسف کہن لگا، سبھ توں پہلاں اساں لہور قلعہ ویکھاں گے- اساں لہور قلعے دی سیر سپاٹ لئی اِک گھنٹہ رکھ لیا سی پر اِک اِک تھاں تے کھلو کے ڈُونگھی نطر نال ویکھدیاں ویکھدیاں سانوں قلعے وِچ تِن گھنٹے لگ گئے- ایس تاریخی سیر وِچ لہور قلعے دے عملے نے چنگا رنگ بھریا تے ایہہ ٹُور رنگیلا ہو گیا-

قلمی مخطوطے تے قُران پاک جِس میوزیم وِچ رکھے ہوئے نیں، اوس دے بُوہے اُتے میوزیم کُھلن دا ویلا 9 وجے صُبح لِکھیا ہویا اے- اسیں ساڈھے نو وجے تِیں کُجھ اُپر اوتھے اپڑے- برانڈے وِچ لوکیں ایدھر اودھر کھلوتے سن- میوزیم دا بوہا بند سی پر جندرے لتھے سن- اسیں آپنے دھیان بُوہے کھول کے اجے اِک پَیر ای اندر دھریا سی کہ اِک کُرلاٹ کنیں پئی- اساں سمجھیا کِسے بادشاہ دی روح نہ آ گئی ہووے- جدوں ہوش تھاویں آئی تاں پتہ لگا ایہہ کُرلاٹ نہیں سی للکار سی، میوزیم دا گیٹ کیپر سانوں اندر وڑن توں روک رہیا سی- ہنیرے وِچوں اِک یُرقان دا ماریا آنجلہ نیڑے آیا تے پتہ لگا ایہہ ای بندہ گیٹ کیپر اے-

گیٹ کیپر اڑی پے گیا کہ تُسیں آپنا پَیر سردل توں باہر کرو تے میں قلعے دے پُرانے وسنیک خواجہ سراواں طرحاں ''رسم دروازہ کُھلائی' پُوری کراں- ایدھر اسیں وی فیضؔ ہوراں دے مُرید ہوئے اساں اوہناں دا ایہہ شعر پلے بنھیا ہویا اے:

جو رُکے توں کوہِ گراں تھے ہم

جو چلے توں جاں سے گُزر گئے

ایتھے پربت وانگوں جم جان یاں دین دی گل آ گئی سی- گیٹ کیپر نوں گھڑی وکھائی پونے دس وجدے سن پئے- میوزیم نو وجے کُھل جانا چاہیدا سی، پر قلعے دا خواجہ سرا وی لکھاں مرداں اُتے بھارا ہوندا اے! اوہ وی اڑیا ہویا سی- ساڈے پِچھے میوزیم ویکھن والیاں دا اکٹھ ودھ گیا سی تے گل وی ودھ رہی سی- اچن چیتی میں ال'ہ دین دا چراغ بوجھے وِچوں کڈھیا تے گیٹ کیپر نوں انگریزی دے پنج حرف پڑھ کے پُھوک ماری - حرف سن ''PRESS -''

ایہہ پنجے حرف مئوکلات دے نال میوزیم دے گیٹ کیپر نوں جھگ دی طرہاں بہہ جان تے مجبور کر گئے- اوہ پریس ای نہ ہویا ، کُجھ کُجھ اِمپریس وی ہو گیا- ساڈے غیر مُلکی مہمان گائیر نوں ایس بدتمیزی دا دُکھ سی- اساں اوہنوں دلاسہ دِتا تے دسیا کہ اسیں لوک ''ہلکی پُھلکی بدتمیزی'' دے عادی ہو گئے ہوئے آں- اوہنوں ایہہ وی دسنا پیا کہ ساڈے مُلک وِچ تھلڑے مُلازم شاہ توں ودھ شاہ پرستی وِکھاندے نیں- اللہ بخشے نظام دِین مرحوم نوں، جیہناں دا ناں مِرزا سُلطان بیگ سی، اوہ آپنے اِک افسر دوست نوں مِلن گئے- دفتر دے چپڑاسی مِرزے ہوراں نوں ڈک لیا تے اکھاں کڈھ کے بولیا، ہولی بول اندر صاحب بیٹھا ای-'' نظام دِین تے جماندرُو مخولی سن، ہس کے کہن لگے، ''صاحب دفتر وِچ کُھلا ہویا اے؟'' شاہ پرست چپڑاسی نظام دِین ہوراں نوں دھکے وی ماردا پر اندر بیٹھے افسر نے جپڑاسی نوں جِھڑکیا تے آکھیا، ''مِرزا صاحب نوں اندر آن دے-'' نارویجین گائیر ایہہ ہاسا بکھیڑا سُن کے کُجھ نارمل ہویا- قلعہ ویکھدیاں ویکھدیاں جدوں اسیں سِکھ ہِسٹری میزیم وِچ آئے تاں میں آپنے پروہنیاں نوں چیلیانوالہ، گُجرات، فیروز پور وِچ ہون والیاں جنگاں بارے دس رہیا ساں کہ اِک لوکو اِنجن دے رنگ والے صاحب وِچ آن کھلوتے تے کوجھی اُردُو وِچ بولے، ''ایہہ مقامی لوکاں تے انگریزاں دی جنگ نہیں سی- ایہہ تے سِکھاں تے انگریزاں دی جنگ سی- مقامی لوک تے انگریزاں ولوں وی لڑے سن-'' مینوں شک ہون لگ پیا کہ ایس قلعے وِچ اورنگ زیب عالمگیر دی رُوح ہووے نہ ہووے کلائیو تے ڈائر دی بدرُوح ضرور رہندی اے- تاں ای ایس کاگ ورگے بندے نوں انگریز دی حمایت دا دورہ پیا اے-

ساڈے ناروے توں آئے پروہنے پُچھیا، ''ایہہ کیہ آہندا اے؟'' اوہنوں پُوری گل بدرُوحاں والے تبصرے سنے سُنائی تے اوہ کُھل کے ہسیا- میں اوس بندے کولوں پُچھیا، ''تُسیں قلعے دی سیر کرن آئے او؟'' کہن لگا، ''نہیں میں ایس میوزیم وِچ مُلازم آں-'' 
میں اندرے اندر ہسیا کلائیو تے ڈائر ہوراں آپنی وکالت دا پُورا پُورا پربندھ کیتا ہویا اے- اگے جا کے ایسں میوزیم وِچ مہاراجہ رنجیت سِنگھ دیاںقلمی تصویراں نیں- تھلے آکھیا ہویا اے، '' LION OF PUNJAB '' اسیں آپنے پروہنیاں نوں مہاراجہ دے چنگے کم تے بہادری دے قصے ای سُنا رہے ساں کہ اوہی صاحب وِچ مُڑ آن کھلوتے تے کہن لگے، ''کِسے پینٹر نے انام شنام لین لئی ایہہ فوٹو ہتھ نال بنائی سی- لالچی پینٹر نے دوویں اکھاں بنا چھڈیاں نیں ، رنجیت سِنگھ دی تاں اِکو اکھ سی-'' میں اوہنوں ٹوکیا تے دسیا کہ مصور نے اِک اکھ اُتے گہرا شیڈ دِتا اے تے دُوجی اکھ روشن بنائی اے- نالے بہادری تے وریام ہون لئی اکھ دی نہیں جِگرے دی لوڑ ہوندی اے- اوس ویلے کِنے دو اکھاں والے ہتھیار سُٹ کے غُلامی دے سنگل پاون نوں تیار ہو گئے سن؟!

ایہہ گل وی جدوں اساں ترجمہ کرکے آپنے مہمان نوں سُنائی تاں اوہ بڑا حیران ہویا، ''ایہہ لوک بدیسی حاکماں دے ترانے اُتے آپنے لوکاں دی مِٹی کیوں پلیت کردے نیں؟'' میرے کول ایہدا کوئی جواب نہیں سی- قلعے دے دوواں میوزیماں دی چنگی یاد لے کے اسیں پِھردے پھراندے شیش محل وِچ آ نِکلے- ویڑھے وِچ وانساں دا جنگلہ لا کے رعایا نوں اگے جان توں روک دِتا ہویا سن نیں- اگے صفائی دا کم ہو رہیا سی- مِسٹر گائیر نوں شیش محل بُہت پسند آیا تے اوہناں قلعے دے وردی پوش مُلازم نال فوٹو چِھکاون دی خاہش کیتی- جنگلے دے نال اِک لمیاں تے نیویاں مُچھاں والا مُلازم کھلوتا سی- اساں اوہنوں پُچھیا- کہن لگا، ''میں نہیں!'' میں آکھیا، حرج کیہ اے؟ اوس سِر نیواں کیتا - مینوں لگا جیویں سِنگاں اُتے چکن لگا ہووے- سِر ماردیاں آکھن لگا، ''سانوں آرڈر نہیں-''

جے اسیں مُک مُکا کر لیندے تاں ایہنے ساڈی گل نہیں سی سٹنی- اسیں سارا دِن لہور دے گلیاں بزار تے تاریخی تھاں ویکھدے پِھرے - پر ایہہ قلعے دِیاں بدرُوحاں ساڈے نال ای رہیاں- اسیں ایہناں اُتے ہسدے رہے-

مینوں ٹاور آف لنڈن اج وی چیتے آوندا اے- ایہدے چوکیداراں نوں ''بِیف اِیٹر'' آکھدے نیں- اوہ بڑی سوہنی لال وردی پاوندے نیں- سیر تے آئے بندے اوہناں نال کھلو کے کئیں فوٹواں بنواندے نیں تے اوہناں اگوں کدیں نہ نہیں کیتی- اِک ایہہ ساڈے قلعے دے چوکیدار ویکھ لوو-@

ڈاکٹر محمدآصف محمود

اےڈز دا روگ

اےڈز دا ناں ڈاکٹراں وی کوئی 1980 دے نےڑے تےڑے ای سُنےا سی- چوکھی مشاہوری اےہدی اودوں ہوئی جدوںامرےکہ دے مشہور فلمی اےکٹر راک ہڈسن نوں اےہہ روگ ہوون دا لوکاں نوں پتہ لگا-اودوں اےہدے بارے سانوں اصلوں کُجھ نہےں سی پتہ- لگدا سی جےوےں کوئی اسمانی قہر اے جےہڑا رب دےاں نافرماناں اُتے لہہ پےا اے-پر ہن وےہیاں ورھےاں پِچھوں سانوں اےہدے بارے بڑا کُجھ پتہ لگ گیا ہوےا اے' تے ہن اےہہ مرض اُنج دا لاعلاج وی نہےں رہےا جےویں دا پہلوں سمجھےا جاوندا سی- پر پھےر وی اےہہ روز دےہاڑی پہلوں نالوں ودھدا جارہےا اے تے خےال اے جو اےس وےلے اےہدے سبھ توںچوکھے روگی بھارت وچ نےں- پاکستان وچ اےہدے روگےاں دی گِنتری بارے کئی ڈھنگ دے گوےڑ لائے جاوندے نےں- پکی تھِتی گل تاں کوئی نہیں پر خےال اے جو اک لکھ دے نےڑے اےہدے روگی ساڈے آلے دوالے وی کھِلرے ہوئے نےں-

اےڈز دے روگ نوں سمجھن واسطے پہلوں اےس گل دا پتہ ہونا چاہےدا اے جو قدرت نے اےس گل دا پربندھ پہلوں توں ا ی کےتا ہوےا اے پئی جےکر کسے چھوت والے روگ دا کوئی جراثےم بندے دے سرےر وچ آن وڑے تاں روگ پےدا کرن توں پہلوں ای اوہنوں مار مکاےا جاوے-سرےر دے چوکےدارے دی اےس بِےڑ)نظام( دے وکھو وکھرے انگ نےں-اک کےمےاوی )Humoral immunity( جس وچ وجود انج دے کےمےاوی مادے بناوندا اے جےہڑے باہروں دھاڑکرن والے جراثےماں لئی اک خاص ڈھنگ دے زہر ورگا کم کردے نےں-دوجا انگ سےلولر اِمیونٹی )Cellular immunity( اکھواوندا اے جس وچ وجود دے سےل )Cells( کئی ون سونے ڈھنگاں راہےں باہروں آئے دھاڑوی دا راہ ڈکدے نےں- اےہہ دووےں انگ آپس وچ اک دوجے نال پرُچے وی ہوندے نےں تے وکھو وکھ وی-اےہہ تاں خےر لما جھےڑا اے پر ساڈے لئی اےنا ای بتھیرا اے جو اےڈز وچ سرےر دے چوکےدارے وچوں اےہہ سےلاں والا انگ اِک حساب نال مارےا جاوندا اے-چوکےدارے دےاں چُولاں کھوچلےاں ہوجاندےاں نےں' تے بعضے اُنج دے جراثےم وی بندے دے سرےر نوں سنّھ لاون جوگے ہو جاندے نےں، جےہڑے ترکڑے بندے نوں ماڑی جےہی کوئی جھرےِٹ وی مارنہےں سکدے-

جےوےں ون سوَنّے بندے دے وےری ہوندے نےں' اووےں ای وکھو وکھرے ہر وےری توں بچن لئی آہر کرنے پےندے نےں-سےلاں والا چوکےدارا وی اگوں کئی ڈھنگ دا اے تے اےہناں وچوں اوہ سےل، جےہڑے اےڈز دی مار نال نتانے ہو جاندے نےں' اوہ اجےہے ہوندے نےں، جےہڑے ہولی ہولی مار کرن والے' پر ذرا لِےچڑنسلاںدے جراثےماں نوں روکن لئی ہوندے نےں' جےوےں ٹی بی' داد )وجود نوںاُلّی جاں پھپھوندی لگن( تے ہور کئیں انج دے روگ جےہناں واسطے ساڈی بولی وچ کوئی ناں نہیں- اےہہ اوہ روگ ہوندے نےں جےہڑے ترکڑے بندے نوں وی جےکر لگ جاون تاں اےہناں دا دارُو اوکھا ہوندا اے- اُتوں جس وےلے چوکےدارا وی نتانا ہو جاندا اے تے کئی وگاڑ ہور بن جاندے نےں، مثلاً بندے اُتے جراثےم جدوں دھاڑ کردے نےں تاں اوہدے روگ دِےاں تاپ' پِےڑ تے ورم ورگےاں علامتاں اصل روگ صدقہ نہےں سگوں جراثےماں تے چوکےدارے دی لڑائی صدقہ ظاہر ہوندےاںنےں-پر اےڈز وچ لڑائی تاں ہو ای نہےں سکدی اےس لئی اےہہ علامتاں کِتھوں آونےاں نےں- سو مُکدی گل ایہہ اے جو اِک تے چھوت روگ لگدا چھےتی اے' دوجے روگ جدوں لگ جاندا اے تے کنا کنا چر اوہدیاں علامتاں باہر نہیں آوندیاں اےس لئی پتہ چِرکا لگدا اے تے تےجا اےہہ جو روگ لگدے انج دے نےں جےہناںاُتے دارُو وی گھٹ اثر کردے نےں-

وجود دا چوکےدارا لِسا ہوون نال جو کُجھ روگی نال ہوندا اے' اےہہ تاں اےس روگ دے وگاڑ دا اک پکھ اے-دوجا پکھ اےہدا اےہہ اے جو اصل بھانا جےہڑا ورتدا اے اوہ تاں چوکےدارے نال پےا ورتدا اے- اےہہ پورا نظام ہولی ہولی کھادا جاندا اے تے' چھوت روگاں توں وکھرےاں اےہدیاں آپنےاں علامتاں وی ہو سکدےاں نےں،مثلاً سرےر وچ تھاں تھاں ہجےِراں دےاں گِلٹےاں بن جاندےاں نیں' تے اےس چوکےدارے دا آپنا اک خاص ڈھنگ دا کےنسر وی ہو جاندا اے-

اےہہ گل ہُن تقرےباً سارے ای جاندے نےں جو اےہہ روگ اک وائرس )جراثےماں دی سبھ توں نِکڑی قسم( نال ہوندا اے جےہدا ناں سائنسداناں اےچ آئی وی )Human immunodefficiency virus( رکھےا اے-اےہہ وائرس روگی دے پورے وجود وچ ای رلکےا رہندا اے تے لہو دے نال نال وجود دِےاں سارِےاں لےساں وچ وی آجاندا اے' جےوےں تُھک' نک دا پانی تے جنسی مےل وےلے نکلن والے زنانے تے مردانے ہر ڈھنگ دے مادے- پر اگلے بندے نوں لگدا اےہہ ماس وچ آئی کسے ترےڑ راہےں ای اے- نروئی کھلڑی وچوں اےہدے جراثےم نہیں لنگھ سکدے-لہو تے وجود دےاں لےساں راہےں اک بندے توں دوجے نوں اےہہ روگ لگن دے ترے ڈھنگ نےں: 
-1 روگی لہو دا تبادلہ 
اےہہ بِنا مُعائنے دے لہو چڑھاون نال وی ہوسکدا اے' روگی دی ورتی ہوئی سرنج کسے ترکڑے لئی مُڑ کے ورتن نال وی تے اِک پاسے جدھر چوکھے لوکاں دا دھےان نہےں جاندا اوہ اے نائی دا اُسترا- بعضے سجن سمجھدے نےں جو بلےڈ والے اُسترے دا کوئی ڈر نہیں، پر گل اِنج نہےں جے اُسترا کسے روگی اُتے ورتےا گےا اے تاں اوہدے بلےڈ نوں اُتوں پھڑن والی لوہے دی ڈنڈی نال کوئی جراثےم چمبڑےا رہ سکدا اے-اےہہ اُسترا بلےڈ بدل کے وی جدوں کسے ترکڑے اُتے ورتےا جاسی تاںاوہنوں بلےڈ نال جےہڑی کوئی ماڑی موٹی جھرِیٹ وی آوے گی اوہدے راہےںجراثےم لہو وچ رل جاسن- نالے اُنج وی نائی جے داڑھی بناون لگےاں بلےڈ بدل وی لےن تاں حجامت کردےاں قلماں والی تھاں تاں اکھ بچا کے پرانا بلےڈ مار ای جاندے نےں- جے اےس مرض توں بچنا وی ہووے تے داڑھی وی نائی توں ای بنواونی ہووے تاں چنگا اے جو بندہ بلےڈ والا اُستراآپنا لے لوے تے اوہنوں نائی کول گھروں لے کے جاوے-شک تاں سائنسداناں نوں بڑا چِر مچھر دے وڈھن نال اےس روگ دے پھےلن دا وی رہےا اے کےونجو اےس وچ وی لہو دا تبادلہ ہو سکدا اے' پر اےہہ گل حالے تےکن ثبوت نہےں ہوئی- ناڑاں وچ نشے دے ٹےکے لاون والے وی گندےاں سرنجاں ورتن صدقہ بڑی چھےتی اےس روگ دے ڈھائے چڑھ جاندے نےں-

-2 جِنسی مِلاپ

دوجا وڈا ڈھنگ اےس روگ دے لگن دا جنسی ملاپ اے' اوہ جنے دا تیمیں نال ہووے جاں جنے دا جنے نال-خطرہ تاں چُمّن وچ وی اے' پر تھوڑا -آہندے نےں انج اےڈز لگن لئی کوئی اک پےالی تھُک دا تبادلہ لوڑِےدائے-

-3 جماندرُو

تےسرا ڈھنگ اے ماں دے ڈِھڈ وچوں بچے نوں جمن توں وی پہلوں اےس روگ دے لگن دا-اےڈز والی ماں دے تناں وچوں اک بال نوں اےہہ روگ جماندرو ہو جاندا اے-سو سِدھی جےہی گل اے پئی جےکر ماں نوں پتہ ہووے جو اوہنوں اےڈز دا روگ اے' تاں اوہنوں آپنی اگلی نسل تے رحم کرکے بال جمن توں پرہیز کرنا چاہےدا اے-پےو دا روگ نُطفے راہےں سِدھا تاں بال نوں نہےں لگدا' پر پےو توں ماں نوں لگدا اے تے اگوں پھےر بال نوں-سو اخلاقی اصول نال اجےہے مرد نوں تاں وےاہ ای نہیں کرنا چاہےدا- لہندے ملکاں وچ تاں جےکر اےس مرض دا کوئی روگی آپنے روگ بارے اگلے نوں دسے بنا کسے نال ویاہ کرا ئے جاں اُنج ای جنسی ملا پ کر گھِنے تاں اےہہ بہوں وڈا جُرم اے-

) اےہہ وی چےتے رکھنا چاہےدا اے جو کالا ےرقان وی ایہناں ای ترے ڈھنگاں نال پھےلدا اے(

علامتاں

1- روگ دے شروع وچ ' جراثےم لگن توں کوئی ترے کو مہےنےاں پچھوں ستر فےصد روگےاں نوں تاپ' گلا خراب ' جوڑاں دےاں پےڑاں تے ہجےراں دا اِک دورہ پے سکدا اے جےہنوں دوچار دےہاڑےاں وچ آپ ای موڑا پے جاندا اے-

2- پھےر اک لما چر روگی ظاہرا حساب نال اُکا ٹھےک ٹھاک رہندا اے'جاں اےنوےں نکےاں موٹےاں تکلےفاں آوندےاں نےں- کھلڑی دے روگ تے مونہہ دے چھالے ہوسکدے نےں' ہجےراں پے سکدےاںنےں' تیمےاں نوںبار بار اوہلے والی تھاں دی کُھرک پے سکدی اے' ٹی بی بڑی عام اے تے کےنسر وی ہو سکدا اے-

3- اخےر تے پھےر مرض جدوں پورا زور کردی اے تاں ون پوَنےاں چھوت مرضاں لگ جاندےاں نےں' کوئی دارُو نہےں پھُردا تے روگی وےہندےاںوےہندےاں ہتھاں وچوں تِلک جاندا اے-

روگ دی پچھان)تشخےص(

اےس روگ دا شک تاں ہر اوس بندے بارے ہو سکدا اے، جیہدا مرض لاون والے حالات نال واہ پےا ہوےا ہووے تے خاصکر جے اوہنوں بار بار چھوت مرض وی ہورہے ہوون' پر اصل پچھان اےہدی لہو دے ٹےسٹاں نال ای ہوندی اے' جےہڑے علامتاں ظاہر ہوون توں وی بڑا پہلوں روگ پچھان لےندے نےں- جےکر مرض دا شک چوکھا ہووے تاں ٹےسٹ وچ مرض نہ نکلےاں ترے ترے مہےنےاں دے وقفے نال ٹےسٹ تن چار واری کروانا چاہیدا اے-انج بڑا ای گھٹ ہوندا اے جو مرض نہ ہووے تے پھےر وی ٹےسٹ بھلےکھے نال خطرے دی ٹلی کھڑکا دےوے-

دارُو

سبھ توں چنگی گل تاں اےس روگ توں بچنا ای اے' جےہدے ڈھنگ اسےں اُتے دس آئے ہاں' پر ہُن اےہہ روگ پہلوں وانگ اُکا لاعلاج نہےں رہےا - کئی دوائیاں اےہدےاں نکل آئیاںنےں جےہناں نال مرض جے ہڈوں نہ وی جاوے تاں اوہنوں بڑا سارا قابو کےتا جا سکدا اے- پر اےہہ دوائیاں انتاں دےاں مہنگیاں نےں-

b

ڈاکٹر طارق رحم'ن

لتھا: رانا اسلم پرویز

ماں بولی وِچ پڑھاون

اقوام متحدہ نے 21 فروری نوں بین الاقوامی سطح اُتے ماں بولی دا دِن مِتھیا اے- ایس دِن نوں مناون لئی ہور وجوہات توں علاوہ بنگلہ دیش دِیاں حکومتی کوششاں وی شامل نیں- بنگلہ دیش وِچ ایہہ دِن ''ایکوشے'' اکھواندا اے- ایہہ 1952 دے اوس خوفناک دیہاڑے نوں یاد کراندا اے جدوں ڈھاکہ یونیورسٹی دے طالب علماں نے پُلس دی مخالفت دے باوجود جلوس کڈھیا، جِس تے پُلس نے فائرنگ کر دِتی تے کئیں جاناں ضائع ہوئیاں- کُجھ چِر پِچھوں ایہہ دِن ادبی دُنیا وِچ وی منایا جان لگیا- بنگالی طلبائ نے آپنی ماں بولی نوں مُلک دی دُوجی وڈی تے دفتری کماں کاراں دی بولی منوان لئی جیہڑی جدو جہد کیتی اوہدی یاد وِچ ایتھے اِک شہید مینار وی اُساریا گیا-

ایہہ دِن جذباتی تے سیاسی طور اُتے ایڈا کُو اہم ہو گیا پئی 1971 وِچ ایہہ بنگالی قومیت دی بڑی وڈی علامت بن گیا- ایہو سچ اے پئی ایہہ دِن مشرقی بنگال وِچ شناخت دی بنیاد دی تبدیلی دی وجہ بنیا تے نسلیاتی قومیت دی بُنیاد رکھ دِتی گئی، جیہڑی 1971 وِچ پھل لے آئی -جیویں کہ اقوام مُتحدہ نے ایس دِن نوںبین الاقوامی ماں بولی دا دِن قرار دِتا اے تے آئو ویکھیے ہاں پئی ماں بولی وِچ تعلیم دین دا اصول ساری دُنیا وِچ لاگو وی ہو سکدا اے کہ نہیں - سبھ توں پہلاں ماں بولی وِچ تعلیم دین لئی اقوام متحدہ دے وچاراں دا جائزہ لئیے- یونیسکو دی 1953 دی اِک تحقیق وِچ ایس اصول دا اعلان کیتا گیا- ایہہ گل سُورج دی روشنی وانگوں ظاہر اے پئی بچے لئی ماں بولی وِچ تعلیم ای بہترین اے- نفسیاتی طور تے آکھیا جاندا اے پئی ہر بچے دے ذہن وِچ بامعنی علامتاں دا نظام ہوندا اے جیہڑا آپنی گل آکھن تے سمجھن لئی آپو آپ کم کردا اے- عمرانیاتی طور اُتے ماں بولی اوس طبقے دی شناخت دا ذریعہ بندی اے جیہدے نال بندے دا تعلق ہوندا اے- تعلیمی طور اُتے بچہ کِسے ہور زبان دے مُقابلے وِچ ماں بولی وِچ زیادہ جلدی سِکھدا اے- ماں بولی وِچ تعلیم دین دا سِلسلہ مغربی مُلکاں وِچ تے کامیاب اے کیوں جو اوتھے ہر مُلک وِچ اوہدی آپنی زبان وِچ نوکریاں وی دِتیاں جاندیاں نیں- جے ہر زبان وِچ نہ وی سہی تاں اوہدی معیاری قِسم وِچ ضرور اِنج ہوندا اے پر ایہہ گل افریقہ تے ایشیا دِیاں نویاں ریاستاں وِچ اینی کامیاب نہیں- پہلا مسئلہ عملی قِسم دا اے- مثال دے طور تے تنزانیہ وِچ 126 قبائلی زباناں بولیاں جاندیاں نیں- سواحلی سمندر دے کنڈھے بولی جان والی اِک زبان اے تے ذریعہ تعلیم وی اے- ایس لئی اوتھے بچیاں نوں ماں بولی وِچ مُڈھلے تصورات نہیں سِکھائے جاندے- ایتھوپیا دے مُلک وِچ حُکمران طبقہ اِک زبان ایم ہیرک بولدا اے تے ایہو ای زبان خواندگی ودھان لئی استعمال ہوندی سی- پر کُجھ چِر پِچھوں 1979 وِچ ایہہ پالیسی چھڈ دِتی گئی تے پندراں کُو ہور زباناں ذریعہ تعلیم قرار دِتیاں گئیاں- ایہہ پالیسی کامیاب تے رہی پر وڈی مہنگی ثابت ہوئی- کئیں ہور وکھو وکھ زباناں بولن والے مُلکاں وِچ زباناں دی گِنتی اینی چوکھی اے تے اوہناں وِچوں بُہت ساریاں اینیاں غیر معیاری نیں کہ ایہناں وِچ تعلیم دینا نامُمکن اے-

اُنج جیہناں مُلکاں وِچ تھوڑیاں زباناں بولیاں جاندیاں نیں- اوتھے ماں بولی وِچ تعلیم دین دا کیس وڈا مضبوط اے تے کجُھ صُورتاں وِچ ایہناں مُلکاں وِچ ایہہ کم کرنا نامُمکن اے ایہہ کُجھ پیچیدہ قِسم دی وجوہات دی بِنا تے ہوندا اے جیہناں دا تعلق زبان نال تے ہوندا اے پر ایس توں چوکھا سیاست تے معیشت نال ہوندا اے- کئیں واری تے اِنج ہوندا اے پئی حکومت آپے ای ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم منن توں انکار کر دیندی اے- کیونجو اوہ چاہوندی اے اِکو زبان ہووے جیہڑی قومی شناخت دا ذریعہ ہووے- ایہدے پِچھے نظریہ ایہہ ہوندا اے پئی اِک قومی جھنڈے تے اِک قومی ترانے دی طرحاں اِکو ای قومی زبان ہووے تے دوجیاں زباناں نوں قومی زبان دا ویری سمجھیا جاندا اے- ایہناں نظریات دی بُنیاد تے مغربی پاکستان دے حکمران طبقیاں نے تعلیمی میدان وِچ علاقائی زباناںدے کردار توں انکار کر دِتا- ہِندوستان وِچ وی نہرو نوں اِک زبان توں ودھ زباناں دے نظرئیے نال مُتفق ہون وِچ دس سال لگے تے اوہنے جنوبی ہِندوستان دِیاں زباناں نوں اوہناں دا جائز مُقام دِتا- ایہدی وجہ سی کہ آندھرا پردیش تحریک وِچ اِک دراوڑی پوئی سری رامولو نے مرن تیک بُھکھ ہڑتال کر دِتی سی، جیہدے بعد نہرو نے ایہنوں تسلیم کر لیا جو ہِندوستان وچ زبان دی بنیاد تے ریاستاں نوں ونڈ دتا جاوے-

زبان دی بنیاد تے ایہہ فاشنر م قوم پسندی وچ نواں رجحان نہیں - فرانس وچ 1539ئ وچ صرف اک ماڑی جیہی تعداد پاریسی فرانسیسی زبان بولدے سن - پر سرکاری طور اُتے ایہنوں لاطینی زبان دی تھاں تے متعارف کروایا گیا تے پھیر1794ئ وچ فرانسیسی توں علاوہ تمام زباناں اُتے پابندی لا دتی گئی صرف1951ئ وچ قانون وچ کجھ نرمی ورتی گئی تے کجھ زباناں جیویںکہ Breton,Occitan,Basque,Catalan جیہڑیاں صرف میوزیم تک ای رہ گئیاں سن بولیاں جان لگیاں- انگلستان وچ انگریزی ایہو جے ڈریکو لائی قانوناں توں بغیر ای پھلدی رہی تے گیلک Gaelic ورگیاں ہور زباناں آپنی موت آپ مرگئیاں- مختصر گل ایہہ ہے کہ قوم پرستی دے پھیلن نال تے سرکاری طور تے تگڑیاں زباناں دی زوراوری مریڑیاں زباناں دے غائب ہون دا سبب بندیاں نیں تے اج کل دے حالات وچ ایہہ عمل ہور تیز ہوندا اے- جدوں نوکریاں بندیاں دی ضرورت بن جاندیاں نیں تے میڈیا پہلاں توں ودھ Ubiquitiousبن چکیا اے- پر ایہہ وی جدید حالات وچ ای ممکن اے جو کسے زبان نال جڑے ہوئے ذہین لوک اِنٹیلی جینشیا دبائو دے وچ زبان دے بارے تحریکاں شروع کر دے نیں-

ایہہ گل صرف اج کل دے مواصلات دے پھیلائو والے حالات وچ ای ممکن اے جو ایس قسم دیاں تحریکاں شروع کیتیاں جا سکدیاں نیں- ایہو ای وہ مقابلہ کرن والی طاقت اے جیہڑی زباناں نوں زندہ کر سکدی اے-تے ایہدے بولن والیاں نوں متحرک کر سکدی اے کہ اوہ اقتدار شیواں خدمتاں نوکریاں ایتھوں تیک کہ مرکز کولوں خود مختاری دا مطالبہ کر سکدے نیں- ایہہ چوکھے دلائل اج کل دے جدید حالات دا حصہ نیں جیہدی وضاحت میری کتاب 'پاکستان وِچ زبان تے سیاست' وچ کیتی گئی اے-

ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم منن توں انکار وچ اک طنزیہ گل ایہہ وی ہو سکدی اے پئی ایہدے آپنے بولن والے ایس نوں سکولاں وچ سکھن توں انکار کر دین - ایہہ اوہناں حالات وچ تے نہیں ہو سکدا جدوں اوس زبان دے بولن والے وڈی تعداد وچ ہوون یاں ایہہ زبان پہلاں ای سکولاں وچ پڑھائی جاندی ہووے جیویں کہ بنگالی تے سندھی زبان پرجے زبان آپنے بولن والیاں وچ احساس کمتری دا باعث بن جاوے تے لوکیں ایہہ سمجھن لگ پین کہ ایہہ زبان اوہناں نوں ہمیش تیکر کسے گھٹیا رُتبے تے پہنچا دیوے گی، جیویں کہ افریقہ وچ کالے آپنی ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم بنان دی راہ وچ روڑے اٹکاندے رہے- اوہناں دی دلیل ایہہ سی پئی ایہہ اک چال اے، جیہدے نال اوہناں نوں چنگیاں نوکریاں لئی نا اہل کیتا جا رہیا اے، جیہڑیاں نوکریاں انگریزی تے دو جیاں افریقی زباناںبولن والیاں نوں مل سکدیاں نیں-

جنوبی ایشیا وچ آپنے سر سید احمد خاں نے ای شبہ ظاہر کیتا کہ لاہور وچ اک یونیورسٹی بنا کے جیہڑا ایتھے زباناں والے مضمون پڑھائے جاندے نیں ایہہ ساری مسلماناں نوں پچھے رکھن دی اک سازش اے- شیت ایسے پاروں ماں پیو پاکستان وچ آپنے بچیاں نوں بلوچی تے پشتو زباناں پڑھان لئی تیار نہیں ہوندے- کیوں جو پاکستان وچ ایہناں زباناں بارے ایتھوں تیک کہ اردو زبان وچ وی سکولاں وچ پڑھن والیاں نوں غریب ای سمجھیا جاندا اے- جیہڑے آپنے بالاں نوں انگریزی میڈیم والے سکولاں وچ پڑھان دی ہمت نہیں رکھدے، اوہ ایہہ زباناںپڑھواندے نیں- ایہو ای گل ہندوستان تے برطانیہ دِیاں پچھلیاں کالونیائی ریاستاں لئی وی سچ ای-

سچی تے حقی گل ایہہ وے پئی بہت سارے لوکیں زبان سکھن دے عمل نوں اقتدار حاصل کرن دا ذریعہ سمجھدے نیں- لوکیں اوہ زبان سکھنا پسند کر دے نیں، جیہڑی حکومتی حلقیاں وچ بولی جاندی ہووے یاں حکومت کرن والے بولدے ہوون یاں انتظامیہ، فوج، عدلیہ، کامرس، تجارت، میڈیا، سائنس تحقیق تے تعلیم وچ استعمال ہوندی ہووے- ایس لئی کہندے نیں کہ زبان اوہ سکہ اے جیہدے نال اقتدار خریدیا جاندا اے- ایتھے اقتدار توں مراد معاشی تے اُچا معاشرتی تے معاشی مرتبہ اے- ایس کر کے لوکیں اوہ زبان سکھنا پسند کر دے نیں، جیہڑی اوہناں نوں وڈے نفعے اوہناںنوں وڈیاں نوکریاں حاصل کرن تے ایس توں علاوہ وڈے تے بااثر لوکاں دے حلقہ اثر وچ داخل ہوون دے قابل بنا دیوے-

ایہہ حقیقت پسندانہ تحریک )Pragmatic Drive(اوس جذباتی تحریک نالٹکرائ پیدا کر دیندی اے- جدوں جذباتی تحریک چلا کے لوکیں آپنی ماں بولی نوں بچانا چاہندے نیں یاںکسے غیر ملکی زبان دا دفاع کرنا چاہندے نیں- عام طور اُتے ایہہ توازن حقیقت پسندانہ تحریک ول ای جھکدا اے- پر بعض ویلے انج ہو جاندا اے کہ کسے انقلابی قسم دی زبان دی تحریک پاروں ایہہ توازن گھٹ طاقتور زبان ول وی ہو جاندا اے-

ایہناں حالات وچ سوال ایہہ پیدا ہوندا اے پئی ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم بنان لئی کجھ کیتا جا سکدا اے کہ نہیں؟ایہدا جواب ایہہ ہے کہ کلا بندہ کجھ زیادہ نہیں کر سکدا پر ریاست کر سکدی اے- جے حکومت نے ایہہ کم زبان لئی شروع کیتا تے ہونا ایہہ ہے کہ امیراں نے آپنے بچیاں لئی ہور مہنگے سکول کھولنے شروع کر دینے نیں تے جے حکومت ایہہ کم اقتدار تے اختیار لئی کرے جیویں کہ اوہ نوکریاں دیواوے تے پھیرحکومت بہت کجھ کر سکدی اے- کیوں جو لوکاں نے ملازمت تے لبھنی ای ہوندی اے تے جے ماں بولی ایس کم وچ مدد دین لگ پوے تاں لوکیں ایہنوں سکولاں وچ پڑھنا شروع کر دین گے- پر ایہہ کم ایڈا سوکھا وی کوئی نہیں - کیوں جو ایس اُتے خرچہ بڑا ہوندا اے تے حکومتاں دی خطرہ محسوس کر دیاں نیں کہ اوہناں دیاں وفاقی اکائیاں وکھری زبان وچ کم کرن تے اقتدار وچ موجود حلقے جیہڑی اگلی زبان وچ سرمایہ کاری کرچکے ہوندے نیں اوہ نویں زبان دے لاگو کرن دے کم نوں وگاڑ دین گے کیوں جو ایہہ کم اوہناں نوں اقتدار توں باہر کر سکدے نیں-

ایہہ وی اک گل اے کہ جنوبی ایشیائی ملکاں نوں انگریزی دی لوڑ اے- کیوں جو بین الاقوامی نوکر شاہی ایس زبان نوں ورتدی اے- قرضے تے عطیے دین والے ملک ایہنوں بولدے تے ورتاندے نیں- ڈپلومیٹ، تمام کھلاڑی تے دنیا دے سارے فیصلے کرن والے تے مقتدر حلقے ایہنوں ورتدے نیں- انگریزی زبان دی ایہہ خوبی اے کہ ایہہ بولن والے دی لبرل جمہور ی قدراں تے جدیدیت تک رسائی نوں سوکھا بناندی اے- ایہنا ں حالات وچ بھلا پاکستان ورگا ملک انگریزی زبان نوں سکولاں دی سطح توں مکا سکدا اے؟ میں تے ایہو ای سوچناں کہ ایہہ ممکن نہیں - اِنج کرنا ہے وی خود کشی کرن دے برابر- پر جے انگریزی نوں اک لازمی مضمون دے طور اُتے سارے بچیاں لئی اہم سمجھیا جاندا اے تے ایہہ صرف اشرافیہ لئی ای ذریعہ تعلیم نہیں رہنی چاہیدی - ایہدے نال انگریزی زبان وی پھیلے گی تے ماں بولی دی قدرقیمت وچ وی اضافہ ہووے گا- ایہدے نال اخراجات وچ اضافہ ہووے گا پر جے بچیاں نوں ایہہ احساس دوایا جاوے کہ اوہناں دی ماں بولی قابل نفرت نہیں تے بچیاں نوں نفسیاتی طور اُتے آپنی زبان دی قدر ہووے گی-

ایہہ گل اک وار پھیر دسنی ضروری اے- کہ ماں بولی جے سارے بچیاں نوں نہیں پڑھائی جاندی تاں پھیر ایہدا کوئی فائدہ نہیں تے ایہہ غربت تے کمزوری دی اک ہور علامت بن جاوے گی- کیوں جو غریب بچے ماں بولی وچ تعلیم حاصل کرن گے پر امیر بچے انج نہیں کرن گے تے جے ماں بولی وچ تعلیم حاصل کرن والیاںواسطے ملازمت دے موقعے نہیں ہوون گے تے ایہہ اک وادُھو بھار ثابت ہووے گی- اصل اہمیت انصاف اقتدار تے برابری دے موقعیاں دی اے- سارے بچیاں نوں شروع دی تعلیم ماں بولی وچ دینی چاہیدی اے-سارے بچیاں نوں لازمی طور اُتے انگریزی سکھنیچاہیدی اے- ساریاں بچیاں نوں صوبیاں دے درمیان رابطے لئی اردو وی سکھنیچاہیدی اے تے سارے بچیاں نوں ایہہ موقع وی حاصل ہووے جو اوہ ابتدائی سطح تے سکھی جان والی زبان وچ ملازمت وی حاصل کرن- سارے لوکاں نوں ایہہ گل وی دسن دی لوڑ اے کہ اعل'ی تعلیم ، بین الاقوامی سرگرمیاں تے وسیع رابطیاں لئی انگریزی زبان وچ مہارت وی ضروری اے- جے ایہہ پالیسی اختیار کر لئی جاوے تے ایہہ زبان دِیاں موجودہ پالیسیاں توں ودھ منصفانہ ہو سکدی اے-

n 
'نی لے دے مائے کالیاں باگاں دی مہندی'

فریدہ خانم

''گیا ویلا خاہش نال کیویں آندا جا سکدا اے؟ اینا اے پئی چنگا سنگیت ہووے، سُکھاواں ماحول تے سمجھدار سُنوئیے!!'' فریدہ خانم نے ایڈے ہِرکھ نال آکھیا جیویں چنگا ویلا کدیں نہیں آنا- اوہناں دا رُوح، اوہناں دا ذہن کِتے ہوردے پُجیا ہویا سی، اوس ویلے وِچ، جیہڑا بِیت گیا ہویا سی-

فریدہ خانم حالے وی نظراں وِچ کُھبدے نیں، حدوں ودھ کے سائو تے دُھر اندرتائیں رِیت نال جُڑے ہوئے- ٹشن )گلیمر( تے اُتوں کسب گُن اوہ راگ رنگ دِیاں شاماں دی جِند جان ہوندے نیں- میڈیا اوہناں نال پہلے دِن توں نہال اے-گُنی گائیک ہوندیاں اوہناں دی گھن چھاوِیں ہوند، کِیلواں رکھ رکھائ تے نرم ملائم ورتارا ایہناں وسباں اوہناں نوں ہور وی سپھل کیتا اے- اِنج ای اوہناں دی دُوجیاں لئی چاہ اے پئی جیہڑا اِک واری نیڑے آوندا اے اوہناں دا ای ہو کے رہ جاندا اے- 
ایہناں وسب گُناں توں سار ہوندی اے فریدہ خانم نِکیاں ہوندیاں کیہڑے رُکھاں دی چھاں ہنڈھائی اے- سنگیت اوہناں دا گھروکا کم سی- مشہور گائیکہ مُختار بیگم دی چھوٹی بھین ہون کر کے اوہ اجیہے گھر وِچ وڈے ہوئے، جِتھے سنگیت وسدا سی- فریدہ خانم مساں پنجاں سالاں دے سن جدوں مُختار بیگم آغا حشر نال کم کرن لئی امبرسروں کلکتے جا وسے- کلکتے دے کسب کلا لئی راس ہوون نے سنگیت کاراں نوں نواں جیونا دان کر دِتا سی- مُختار بیگم نوں خانصاحباں تے پنڈتاں گُنیاں نال میل مُلاقات دا چنگا ڈھوئ لگا- فریدہ خانم ہوریں آکھدے نیں، ''میرے لئی کِسے گُنی اُستاد دی بھال شُروع ہوئی- مُختار بیگم نوں فیصلہ کرنا اوکھا سی- پر میری خوش بختی کہ مینوں خانصاحب وڈے غُلام علی خاں نے شاگردکر لیا- خانصاحب عاشق علی خاں وی مینوں سِکھاون والیاں وِچ سن- میں ستاں سالاں دی ساں جدوں میں سِکھنا شُروع کیتا تے اوس ویلے ہِندوستان وِچ جِنے وی وڈے وڈے گوئیے سن، سارے ای میرے لئی مثال بنے- ''

مُختار بیگم آپنیاں کسب رُجھاں پاروں سارے ہِندوستان وِچ پِھردے سن، بمبئی تے دِلی اوہناں دِیاں دو وڈیاں ٹھاہراں سن- ''دِلی وِچ اودوں بڑی گُن چرچا سی- آل اِنڈیا ریڈیو دا دِلی سٹیشن سنگیت دی سبھ توں ودھ قدر کردا سی- اِک واری اسیں پُورا اِک سال دِلی ٹِکے رہے-'' فریدہ ہوراں چیتے کردیاں دسیا-

''ہِندوستان دے سبھ وڈے وڈے گوئیے تے سازکار یاں تاں دِلی ای رہندے سن تے یاں ایتھے نِت آئے رہندے سن- ایڈِیاں سنگیت کار ہستیاں نوں مِلیاں ایہناں دی کاراگری، عاجزی تے سادہ زِندگی توں بڑا کُجھ سِکھیا جا سکدا سی- ایتھے رہن نال مینوں بڑیاں گلاں دا پتہ لگا، مینوں آپنا کم پرکھنا آیا تے ایڈیاں وڈیاں مثالاں مُوجب آپنا سبھائ ورتارا ڈھالن دی جاچ آئی-

سارا آل دوالا ای گُن چرچا دا سی تے پھیر بڑا دوستانے والا- اُستاد آپنے شاگرداں دے اگے ودھن دا بڑا دھیان رکھدے سن تے اوہناں دے چنگے وکھالیاں اُتے ڈھیر مان کردے سن- وڈے نِکیاں نوں بڑی نیجھ نال سُندے، تھاپڑا دیندے تے اوہناں دی ہر پکھ توں مدد کردے- پیار تے چاہت دا کوئی دُھر دھج نہیں سی- ہر کِسے نوں کسب گُن دی لگی رہندی سی- ٹشن، پیسہ تے مشہوری اوہناں ویلیاں وِچ کوئی ویکھدا ای نہیں سی- آہ تے ویکھدیاں ویکھدیاں ای سبھ کُجھ بدل گیا اے-''

مہا سنگیت کاراں نوں ویکھن سُنن تے پھیر اوہناں دِیاں چونکیاں دین نال فریدہ خانم ہوراں دا آپ وساہ تاں بن گیا ہویا سی پر اوہناں دُنیا ساہمنے گانا پاکستان بنن مگروں ای شُروع کیتا- فریدہ خانم زیڈ اے بُخاری ہوراں نوں بڑا بھِج کے وڈیاندے نیں- ''اوہناں پاروں ای میں آپنا کلاکار ہوون منوا سکی-''

''میں آپنا ناں ریڈیو پاکستان توں بنایا، نِرا میں ای نہیں ہوراں کئیاں نے وی- ریڈیو بڑے سُچے ڈھنگ نال سنگیت نوں وڈیاندا سی، جیہدے نال چنگیاں چیزاں لوکاں وِچ آپنی تھاں بناوندیاں سن- ہر ورھے ''جشنِ بہاراں '' ہونا، کانفرنساں ہوندیاں رہنیاں- سردار خاں، اختر حُسین، روشن آرائ بیگم تے اُستاد چھوٹے غُلام علی خاں ایتھے گاونا- سنگیت وِچ جیہڑا جیہڑا وی کوئی ہے سی، اوہنے آونا تے گاونا- ایڈے ایڈے کسب کلا والے گُنی لوکاں دے نال گاویاں بڑیاں چیزاں لبھنیاں تے آپنے آپ نوں گھڑن بناون دی جاچ آونی- سُنوئیے بڑیاں باریکیاں دے جانُو ہونے تے اوہناں بڑی جانتکاری نال ہُنگارا دینا-''

فریدہ خانم دی جوانی ، سوہنِپ تے گانا اُتوں اوہناں دے ہر ویلے نال پھبویں کپڑے اکھاں ٹھر جاندیاں ویکھن والیاں دِیاں- ہتھاں دا ہِلن جُلن تے مُونہہ دا اُتار چڑھائ اوہناں دے گانے نوں ڈھیر گُڑھی ہوئی واشنا دا چھٹا لا دیندا- اوہ آپنے ویلے دے شاعراں دِیاں بڑے دھیان نال چُنیاں شیواں نوں ایڈے جیوندے ڈھنگ نال گاوندے کہ سُنن والیاں نوں ہوش مت نہ رہندی- فریدہ خانم آپوں وی آپنے گانے دا سواد لیندے صاف دِس پیندے- اوہ آکھدے نیں، ''جے لفظاں وِچ کُجھ نہ ہووے تاں گاون دا سواد کیہ آونا اے-''

سن پنجاہ توں سٹھ تائیں بڑا کُھلیاں سوچاں دا زمانہ سی- پاکستان دی حکومت نے آئے دِن کلاکاراں دِیاں منڈلیاں باہردے مُلکاں وِچ گھلی رکھنیاں- اوہناں اوتھے میلیاں وِچ تے پاکستان دیہاڑ دے اکٹھاں وِچ آپنا کلا وکھالا کرنا- فریدہ خانم وی سوویت یونین، چین، برطانیہ، افغانستان تے کئیاں ہورناں دیساں وِچ پاکستان ولوں گئے- ''پاکستان دی دُوجے دیساں وِچ کلا راہیں سفارت کیتیاں بڑا مان ہوندا- ایہناں دوریاں وِچ ہر کلاکار آپنی چوکھی توں چوکھی کلا وکھاون دا جتن کردا کیونجو ایہدے نال نِرا اوہدے ای نہیں سگوں مُلک دے ناں دا وی سوال ہوندا سی-''

شرُوع شُروع وِچ فریدہ خانم پلے بیک سِنگر تے ایکٹرس دے طور تے فِلماں ول وی گئے، ''مینوں چھیتی سمجھ آ گئی کہ فِلماں دا میرے پہلے کم یعنی گانے نال ٹکرا ئ ہوندا اے- میری سِکھلائی ساری گویا ہوون دی سی- ہُن مینوں چون کرنی پینی سی- میں گانے دی ای چون کیتی- مینوں ہمیش گا کے خوشی ہوندی اے- فِلماں تے پلے بیک گانے دا اِک آپنا سواد اے پر مینوں ایہہ سواد نہیں سی آ سکیا- سینما جو کُجھ دین کردا سی، میرے لئی اوہ کوئی وڈی گل نہیں سی-

'' مُڑ پاکستان وِچ گانے وجانے دا دُوجا وارا شُروع ہویا- کلباں، ائیر فورس تے آرمی دے اکٹھاں وِچ سنگیت کاراں نوں سددے- دُوجے شہراں وِچ ایہو جیہیاں سوسائیٹیاں بنیاں ، جیہڑیاں کنسرٹ کرواندیاں- ''ثُریا مُلتانیکر، اقبال بانو، مہدی حسن، امانت علی فتح علی، نزاکت علی سلامت علی ایہناں وِچ لازمی جاندے-مالا تے فردوسی بیگم نے وی کئیں واریں آن رلنا- ایہدے نال اِک اجیہی فضا بن گئی جیہڑی سنگیت لئی بڑی راس سی- کلاکار جیویں سارے اِکو ٹبر دے جِی ہوون- پھیر جیہڑے لوکاں سدنا اوہناں کلاکاراں نوں وِکائو سودے دی تھاں سُچے تے جیوندے جاگدے جی سمجھنا، آدر دینا- ایس ورتارے پاروں بُہت ودھیا سنگیت سُنن نوں لبھدا-

''ہولی ہولی ایہہ پدھر نیویں ہوندی گئی- کلاکار دا آدر تے اوہدے توں سُچے کم دی آس کرن دی تھاں کمرشل اِزم آ گیا- وسیب اُتے راتیں جمیاں )نودولتیاں( دا راج ہو گیا-''

فریدہ خانم ٹیلیویژن آون دے زمانے نوں بڑے سواد نال چیتے کردے نیں، ''ٹی وی نے آپنے شُروع دے زمانے وِچ رِیت نوں بڑا سانبھیا- لہور ٹی وی دا ماحول بڑا گُن مانتا تے دوستانے دا سی- کلاکاراں نال بڑا نیاں کیتا جاندا- سنگیت نوں پہل دِتی جاندی تے اُچی تھاں رکھیا جاندا- ایہہ بڑا چنگا لگدا سی-''

فریدہ خانم اج کل پہلاں واکن روز لما چوڑا ریاض نہیں کردے، پر اوہناں ریاض چھڈیا وی نہیں- ایہنیں دِنیں اوہ رضا کاظم ہوراں نوں چونویاں ٹُھمریاں تے غزلاں ریکارڈ کرواندے پئے نیں- سِدھی گل اے پئی ایہدے لئی اوہ بڑی محنت کردے نیں- 
ورھیاں توں اوہناں گانے نوں سارا دھیان دینا چھڈیا ہویا اے- پہلاں اوہناں دا ویاہ ہویا تے اودوں، پھیر بچے ہو پئے-ہُن کُجھ سال ہوئے نیں اوہناں دے گھر والے نوں گُزریاں، ایہدی پاروں اوہناں دِیاں گھروکیاں رُجھاں ہور چوکھیاں ہو گئیاں نیں- پر اوہناں دے سارے بچے آپو آپنی تھاں گھراں باراں والے نیں- اوہناں دِیاں پنج دِھیاں تے اِک پُتر اے - ایہہ سارے راضی خوشی وسدے نیں- فریدہ خانم دوہتریاں پوتریاں والے ہو گئے نیں، پر اوہناں دی شان اج وی پہلاں واکن ای اے- 
گانے نال اوہناں دی لگن کدیں وی مَٹھی نہیں پے سکدی، ''مینوں جدوں کِدھرے چنگی تھاویں، چنگے پروگرام وِچ سدیا جاندا اے میں ضرور برضرور جانی آں-مینوں آس رہندی اے پئی گُزرے ویلیاں والیاں محفلاں مُڑ 
بھکھن گِیاں-''

v

روزانہ ''ڈان'' لہور دے شُکرئیے نال

)اُلتھا، وادھا گھاٹا: مقصود ثاقب( 
﻿
پیارے کہانی کار،

میں تیری کہانی شولڈر بیگ، اج سویرے اودوں ای پڑھ لئی سی جد ڈاک چِ ''نیل کنٹھ'' دا نواں انک آیا سی۔

میں اوسے ویلے اپنا پرتیکرم لکھنا نئیں سی چائوہندی، لکھ دیندی تے اوہ اوہو جیہا ای ہوندا اے جیہو جیہا توں اپنی کہانی چِ ''وندنا'' دا ناں دے کے میرے بارے لکھیا اے۔ مینوں غلط رنگ چِ پیش کیتا اے۔ میری کہانی چوں پتا اے کیہو جیہی عورت دا چرتر ابھر دا اے؟ …اوہدے نال توں مینوں چلدی پھردی عورت، سوسائٹی گرل، نکے موٹے مطلباں لئی دوستیاں گنڈھدی پھردی، کم عقل تے بے وفا سدھ کیتا اے… اپنے گریبان چِ مونہہ پا کے دس کہہ میں ایہو جیہی ای آں؟ کی تیری ایہہ کہانی مینوں اوہناں لوکاں چِ بدنام نئیں کرے گی جیہڑے تیرے تے میرے سمببدھاں نوں جانے نے؟

خیر، ہن شام ہو گئی اے کہانی پڑھی نوں کئی گھنٹے بیت چکے نے۔ میں ایہہ چٹھی یونیورسٹی کیمپس چِ تیرے دوست میرچندانی دے فلیٹ دی بالکونی چِ بیٹھی لکھ رہی آں… ایہہ شاید ہن وی لکھ نہ ہوندی۔جے مینہ نہ وسدا ہوندا۔ میرچندانی جالندھر گیا ہویا اے۔ اپنے داہڑی والے گنجے قوی دوست نوں ملن۔ تے میں اڈیک کر رہئی آں کہہ مینہ رکے تے میں ایتھوں نکلاں۔ جے تینوں تیرا دوست، لکھیا پڑھنا چنگا نئیں لگدا تا ایہنوں ''میرا دوست'' کر کے پڑھ لوہیں۔

جے میں نجی طرفداریاں توں اچی ہو کے سوچاں تاں کیہہ سکدی آں کہہ تیری ایہہ کہانی چننگی اے۔ تینوں کہانی لکھن آئوندی اے۔ توں بیتیاں گھٹناواں، ہوئیاں گلاں، آئے سفنیاں، چتوی زندگی تے سنیاں پڑھیاں کہانیاں نوں رلا ملا کے چنگی کہانی گھڑ لیندا ایں، اوہ تیرے ہتھ نئیں آئوندا مینوں تاں پہلاں وی کئی وار لگیا سی، ایہہ کہانی پڑھ کے تاں پکا وسئیواس ہو گیا اے پئی جنہوں توں یتھارتھ جاں سچ کہندا ایں، اوہ تیرا اپنا پالیا ہوئیا بھرم اے۔ توں اوس بھرم نوں سچ من کے سوچ سوچ کے ایڈا وڈا کر لیندا ایں کہہ اوہ تینوں سم مچ دا سچ لگن لگ پیندا اے۔ توں میرے بارے جو کجھ لکھیا اے۔اوہ اوہو جیہا ای سچ اے۔ توں شولڈر والی نوں کنی رومانٹک جیہی کافی ہائوس چِ کلاکاراں دے پچھے پھرن والی بنا دتا اے ایہہ کڈا جوٹھ اے… میں کویتا لکھدی آں، ٹھیک۔ پر میں تینوں کدوں کہیا سی کہہ مینوں قوی بنا دے… نالے تیرے جیہا مینوں بناوی کی سکدا اے۔ جیہڑا آپ ای ادھورا اے۔ نال توں آپ ای تاں کیہا کردا ایں پئی کلاکار بنائے نئیں جا سکدے۔

اصل چِ ایہہ سبھ کجھ تیریاں مانسک گنڈھاں نے پیدا کیتا ہوئیا اے۔ تیرے بارے تیرے اک الوچک دوست نے ٹھیک ای لکھیا اے… توں اپنیاں کہانیاں وچ وی پاتراں توں بدلا لیندا رہندا ایں۔ جد کوئی پاتر تیرے کولوں نیک بنن لگدا اے۔ تیرے اندر بیٹھا گھٹیا بندا سڑجاندا اے۔توں جدے اوہنوں پنکچر کر دیندا ایں۔ سوئی مارن دا ایہہ موں توں اپنے آپ توں وی نئیں روک سکدا۔

انج لگدا اے، تیرے اندر کئی زہر گھلے پئے نے کسے نال موہ تے محبت وی تیرے اوہناں زہراں چوں پیدا ہوندی اے۔ ایس گل تے مینوں تیرے تے غصہ وی آئو ندا اے۔ تے ہمدردی وی پیدا ہوندی اے۔

ایس کہانی چِ توں اوہ گلاں کیوں نئیں لکھیاں۔ جنہاں نال تیرا گھٹیا روپ وی ساہمنے دس پیندا… توں لکھیا اے، اوہدے شولڈر بیگ چِ میریاں کہانیاں دیاں کتاباں سی… اوہنے اپنے شولڈر بیگ چوں کویتا واں کڈھ کے میرے اگے رکھ دتیاں سن۔ ایہہ کڈھا جھوٹھ اے… اونج مینوں پتا اے پئی توں کہانی بنائون لئی ایہہ کھ لکھیا۔ پر میں تینوں سچائی دا احساس کرائون لئی ایہہ لکھ رہئی آں۔ جھوٹھیاں تینوں ملن توں پہلاں تاں مینوں پتا ای نئیں سی کہہ توں کہانیاں لکھدا ایں۔ تے اک ساہتک پرچے دا سمپارک وی ایں۔ مینوں تاں توں اونجے چنگا لگیا سی۔ کافی ہائوس چِ تسینوں مل کے تیرے نال دو گلاں کر کے مینوں بھا گیا سی توں۔ مینوں توں چھوٹے شیر دا سچا سچا تے بھولا بندا لگیا سی۔ اودوں مینوں کی پتا سی کہہ توں اینا تنگ دل تے کم ظرف نکلیں گا… تں میرے لئی اک دن اوہ شبد ورتے سی نا؟…یاد اے تینوں؟… ایہہ گل توں اودوں آکھی سی جد توں میرے مونہوں میرے پتی دی برائی سن کے تڑف گیا سی۔ تو پکھنڈ کردا اوہنوں چنگا کہی جا رہئیا سی تے میں تینوں سمجھاندی رہئی سی پئی اوہدا چنگا ہونا وی میرے دکھاں دا کارن بننا پئیا اے۔ توں اک دم موڈ بدل کے مینوں اپنے نال اپنی میانی چِ لے جان لئی زور پان لگ پئیا سی تے اپنی اوس گھٹیا سوچ توں اپنی ایس کہانی چِ دس دتی اے۔ دوستی دیاں وی کئی پدھراں ہوندیاں نے۔ توں تاں صرف ایہو جاندا ایں کہہ دو ای رشتے ہوندے نے… محبت دا جاں نفرت دا میرے تے میر چندانی وچکار جیہڑا رشتہ اے۔ اوہ اک خاص خاص پدھردی دوستی اے۔ چل چھڈ، ایہہ گل تیری سمجھ چِ نئیں آئونی کاہنوں بحث کرنا ایں۔

دل کردا اے تینوں کسے دن ٹروتھ سیرم دا انجکشن دے دیاں۔ فیر فیر توں سچ بولیں۔ جھوٹھ، پکھنڈ، لوک لاج تے سنہمنے بیٹھے سنن والے دی نظرتوں بے نیاز ہو کے سچ باہر نکلے۔ اوسدی بنیاد تے میں خاکہ کھچا پتا اے کیہو جیہا پاتر نکلے گا؟ جنہوں دیکھ کے توں برداشت نئیں کر سکیں گا۔

ہاں، توں لکھیا اے، سیکٹر 17 چِ میں تیرے کولوں دی لنگھی سی۔ میں تینوں دکھی نئیں سی کرنا چائوہندی… ایہہ خط پڑھ کے وی توں اوکھا ہوویں گا۔ مینوں کمینی کہیں گا تے جوابی حملہ کرنا چاہیں گا۔

توں لکھیا اے… ایہہ ''کجھ ہونا'' سالاکی اے؟ ایویں غصہ جیہا، ایرکھا جیہی،نفرت جیہی، ہور پتا نئیں کی کی جیہا۔… میں دستاں ایہہ کی اے۔ ایہہ تیری چھوٹا آدمی ہون دی ہن بھاونا اے۔ کدے میں سمجھدی سی کہہ توں آتمک طور تے ایناں اچا انسان غریبی چِ پس رہیا ایں۔ تیری آکھی اک گل یاد کر کے حیرانی ہوندی اے۔ ودھیا کلاکار توں پہلاں ودھیاانسان بننا ضروری اے… اوہ ودھیا انسان کتھے اے؟ اوہ شخص جنہوں توں میرچندانی دا ناں دتا اے، جہنوں توں نفرت دا پاتر بنایا اے۔ اوہ تیرے نالوں ودھیا کلاکار نا سہی، ناٹک نروہشک وی چھڈو اوہ ایاں دوہاں نالوں کتے ودھیا انسان اے۔ دوجے دیاں بھاوناواں دا ستکار کرن والا۔ کہانی چِ توں ''کچ ٹٹن'' دی گل بہت سوہنی بنائی لے ڈنگھا دکھ دسن دا ایہہ ودھیا ڈھنگ اے پڑھ کے بڑا سواد آیا۔ ایہہ کلامینوں آئوندی اے۔ کسے اک بھاونا نوں پھیلا کے ساری کہانی اتے وچھا دینا تے پاٹھک نوں اوہدے وچ پھسا لینا عام پاٹھک تیریاں ایہناں جگتاں نال کملے ہو جاندے نے۔ پر مینوں پتا اے، اوہ احساس تیرا پل دو پل دا ای ہواندا اے۔ جاں گھڑی دو گھڑی دا۔ فیر اوس توں فیر اوس توں مکت ہون دیاں تینوں کئی جگتاں آئوندیاں نے…

ایس کہانی چِ توں اپنے آپ نوں جیہڑا سارا دن دکھ چِ پئسیا اے۔ اوہ جھوٹھ اے مینوں پتا اے توں سانوں کٹھیاں نوں جاندا ویکھ کے دکھی ہوئیا ہووینگا توں جدوں دفتر گیا ہوویں گا چٹھی تے ایڈوانس لئے کے بارچِ گیا ہووینگا۔ جاں میانی چِ بیہہ کے پیندا رہئیا ہووینگا… فیر سیکٹر 7 دی مارکیٹ چِ جا کے دوآلے کھڑے دوستاں نوں سمجھودھن کر کے بکیا ہووینگا… ایس طرحاں اک ہفتے دی چپ دا بدلا لے کے اپنی میانی دی چھت تے لیٹ ہوئیا ہوویں گا… ہور تیرے ورگے بھگوڑے کروی کی سکدے نے۔ اوہ تے ایہی جاندے نے آپ اپنے آپ نوں دکھ پوچا کے جاں اپنے اندر دکھ کٹھا کر کے سوآد کیویں لئی دا اے… تے اوہدے نال دوجیاں نوں کیویں ماری دا اے… توں ایہہ گل کدے کسے کہانی چِ لکھی اے۔

توں لکھیا اے، جد میری ایہہ آوستھا ہوندی اے، میں اوہ نئیں رہندا، جنہوں میرے دفتر دے لوک، متر، رشتے دار، میری پتنی، میرے بچے تے کافی ہائوس دے ہور واقف جاندے نے… ایہہ ٹھیک اے، پر توں ایہہ سچائی نئیں لکھی کہہ اودوں توں وحشی ہو جاندا ایں۔ تے کسے توں وی بدلا لین لئی کاہلا پئیا ہوندا ایں۔ تینوں یاد ہوے گا دو ڈھائی مہینے پہلاں، جد توں شرابی ہوئیا مینوں 16 سیکٹر دی م ارکیٹ دے چونک چِ ملیا سی۔ توں مینوں گاہلاں کڈھیاں سن کجھ لوک تینوں دیکھ کے ہسے سن۔ تے کجھ لوک مینوں دیکھ کے۔ فیر توں فٹ پاتھ لے لیٹ گیا سی، تاں جو میں تینوںتھری ویہلر تے لد کے تیری میانی چِ چھڈ آواں… ایس طرحاں رل کے ہمدردی جتن دی گل توں ایس کہانی چِ کیوں نئیں لکھی؟ تیری ایس بیہودہ حرکت نال مینوں کنی تکلیف ہوئی سی۔ میں لوکاں دیاں نظراں چِ کنی ذلیل ہو گئی سی، تینوں احساس ای نئیں۔ توں تاں صرف ایہہ جاندا ایں کہہ تینوں دکھ ہوئیا۔

اصل چِ ایہہ دکھ کسے دے نئیں۔ تیرے اپنے پیدا کیتے ہوئے نے۔ ایہہ تیری اک مانسک بیماری اے۔ توں اپنی کلپنا چِ دکھ دی کوئی پیدا کر لیندا ایں۔ تے دکھی ہوندا رہندا ایں۔ سکھ ساڈے اندر بندی مٹدی کمپوزیشن دا ناں اے۔ اوہدی بدلدی رہندی اے پر توں اپنے اندر دی کمپوزیشن اینی وگاڑ لئی اے کہہ سکھ پیدا ای نئیں ہوندا… مینوں تاں لگدا اے پئی کہانی لکھدا ہوئیا وی توں اپنے آپ نوں اپنے پاتر دے راہیں ہمدردی دا پاتر بنائی جاندا ایں۔ اپنے آپ تے ترس کھان دی ایہہ بیمار اچی تیریاں ہور کہانیاں توں دی ظاہر ہوندی اے۔ جنہاں وچ کدے توں ٹی بی دا روگی ایں تے کدے کینسر دا۔ ایس کہانی ''شولڈر بیگ'' چِ تیری ایہہ اپنے آپ نوں دکھ نال مارنا ایسے روگ دی نشانی اے۔

میں حیران آں کہہ جے کوئی چیز دوستی دے ناں تے مینوں دے ای دتی، تاں اوہ تیرے تے بوجھ پائونا کیویں ہو گیا؟ تے کسے نوں خریدن والی گل تاں بے حد گھٹیا سوچ اے۔ توں ایس حد تک گر جائیں گا میں کدے کلپنا وی نئیں سی کیتی۔ نالے ایہہ کی فضول گل بنا لئی، سگریٹ والی؟… میں کدوں تیری میانی چِ میک اپ کر کے تیرے اتے جھک کے، تیرا سگریٹ والا ہتھ پھڑ کے اپنے مونہہ نوں لا لیا سی؟… سچی گل تاں صرف اینی سی کہہ میں کرسی تے بیٹھی نے ایش ٹرے چِ پئے تیرے سگریٹ دا اک کش کتے لئیا سی۔ جیہڑا مینوں چنگ نئیں لگا۔

تیری ضد پرن والی گل توں مینوں خیال آیا، کدے توں لگدا سی، توں آپ وی مندا ایں۔ کہہ غریبی تیرے ہڈاں تک چِ وستی پئی اے۔ تیری جیب بھاویں بھری ہووے پر نوٹ کڈھن لگیاں تینوں سوچ پے جاندی اے۔ میرچندانی تیتھوں بالکل الٹ اے۔ اوہنوں دوستاں تے پیسے خرچ کے جیب خالی کر کے وی سوآد آئوندا اے… میں تاں پیسے لین دین بارے کدے سوچیا وی نئیں سی۔

توں اپنی کہانی چِ دو وار رات دے قرضے دا ذکر کیتا اے اوہ قرضہ کیہڑا اے؟… ایہہ کتے اوہ تے نئیں جس دا ذکر توں اک وار اک ناٹک دے سواد… مینوں دا قرض …دے حوالے نال کیتا سی۔ تے گلاں کردیاں بھائوک ہوکے توں میرے اتے اوہ قرض پا دتا سی۔ تے میں پیار دے دباتھلے آ کے، مونہوں کجھ بولے بنا من لئیا سی۔ جاں انج کہئیے، میتھوں من ہو گیا سی۔ پر کہانی چِ آئی ایہہ گل سانوں جانن والیاں دے دلاں وچ غلط فہمیاں پیدا نئیں کرے گی' توں سوچ کے دیکھ… پر توں کی سوچنا اے۔ توں مرد اے نا، اوہ تاں ایہہ گل چاہوندے نے، تے فیر ایہنوں اپنی مردانگی سمجھدے نے۔

فیر وی میں اک گل صاف کر دیاں۔ جے قرض موڑن دا مطلب دوستی نبھائونا اے۔ تاں ایہہ کہن چِ مینوں کوئی سنکوچ نئیں پئی جد میں تینوں دوست کیہا سی، تاں دوستی نبھائونی وی جاندی سی۔ تے رات دا قرض، موڑنا وی، پر تیرے ورگے ہوچھے بندیاں نال کیویں نبھے؟

تیری ایس کہانی چِ مینوں اک گل ہور چنگی لگی اے، تیری کلپنا چِ پیدا ہوئیا اک سوال، پہلاں نابھے والی نوں تاں پوچھ لے؟…'' ایہہ گل کلپت سہی، پر تیری زندگی دی سچائی ضروری اے، توں اپنی پتنی تے بچیاں پرتی کینی ذمے واری سمجھدا ایں۔ ایہہ تیرے چھوٹے شہر دے ہون کر کے اک ودھیا گن اے، میں وفاداری جاں بے وفائی دے چکر چِ نئیں پیندی، ایہہ تیری انسانی دوستی دی بھاونا اے… میرا وچار اے کہہ کہانی ایس گل تے مکنی چاہیئدی سی۔ توں اپنے پروارپرتی ایماندار ایں۔ پر میں نئیں۔ کدے کدے مینوں ایس گل تے خاصف تنگی ہوندی اے۔ پر چھیتی ای میرے اندر ایہہ دلیل پیدا ہو جاندی اے۔ کہہ میری ہوند صرف اپنے بچیاں تے پتی لئی ای نئیں۔ ایہہ جیون اوس گھرچ عام لوکاں وانگوں بتا دین لئی نئیں۔ ایہدے اندر کوئی ادبھوت شکتی اے جیہڑی مینوں اڈائی پھردی اے۔ ایہہ گل سوچدیاں میرا من میرے ٹبر دے پیار توں اکا کورا ہو جاندا اے۔ تے کسے ہور پیار نال بھرہون لئی تڑفدا ہوندا اے۔

میں زندگی چِ بہت گھٹ جھوٹ بولیا اے، اوہدے چوں سبھ توں ودھ اپنے پتی اگے تے سبھ توں گھٹ تیرے اگے بولیا اے۔میں ہور وی بہت ساریاں سچیاں گلاں کرنیاں چائوہندی آں۔ پر اوہ ایس چٹھی چِ نئیں ہو سکدیاں۔

ِِ توں سمجھدا ایں، اک توں ای دکھی ایں؟ توں ای سبھ توں ودھ درد مند ایں؟… اصل چِ گل ایس توں الٹ اے توں اینا دکھی نئیں ہوئیا، جناں توں ظاہر کیتا اے… تے میں ظاہر کرنا نئیں چائوہندی، جیہدے نال میری اک وعجیب مانسک آوستھا ہو گئی اے، جیویں اونا میرے اندر سک کے جم گیا اے۔ اک مہینے توں پئی چاہ رہئی آں کہہ کتے کلی بیہہ کے جی بھر کے رو لواں۔ پر مینوں ایس کم لئی ناویہل ملدی اے تے نا ای کوئی تھاں۔

کئی وار کوئی فلم دیکھدیاں جاں کتاب پڑھدیاں میرا رون نوں دل کر آئوندا اے۔ ہنجو نکل وی پیندے نے۔ پر میں گھٹن لگ پیندی آں۔ مینوں نال بیٹھیاں دے دیکھن دا ڈر لگن لگ پیندا اے۔اوہ سین کسے دکھ دا نئیں ہوندا ملاپ دا وی نئیں ہوندا۔ رون دا کوئی ہور کارن وی نئیں ہوندا بس ایویں جی کرآئوندا اے۔ پئی دل چِ پئی ایس زہر دی گنڈھ نوں کھور کے باہر دگادیاں۔ کدے کلی بہن دا وی موقع ملدا اے، پر اودوں چاہون تے وی رون نئیں آونندا۔ دس، ایہہ کی آوستھا اے؟ ایہہ تیرے اندر کھبے کچ نالوں کی گھٹ اے؟

میریاں دتیاں چیزاں ساڑنا مینوں بڑا دلچسپ لگیا اے۔ کہانی پڑھن توں بعد ایہہ گھٹنا میرکلپنا چِ وار وار دوہرائی جاندی رہئی۔ہر وار مینوں جیہڑی فلم دسدی، اوہ تیری لکھی نالوں کتے ودھ سپشٹ تے سمجھ آئون والی سی۔ توں تے ایہہ گل اک پیرا لکھ کے مکادتی۔ پر مینوں اوس بندے دا چہرا وی دسدا رہئیا اے۔ جیہڑا ایہہ سبھ کجھ نا چائوہندا ہوئیا وی کر رہئیا اے۔ اگ لائون توں پہلاں اگ لائوندیاں اگ بلدی دیکھدیاں، چیزاں دے موڑن توڑن توں محسوس کر دیاں تے فیر دھوئیں دی بو، ھتمس، تے فیر اوس کمرے توں باہر نکلدے اوس پاتر دے چہرے نوں میں دیکھ لیئا اے۔ جیہدے بارے کجھ دستدیاں توں دوچتی چِ آویں گا، اسیں تیرے کول آ کے تیری ایس احمقانہ حرکت دا ناٹک کھیڈاں گے۔ 
مینوں آس اے، ایہہ چٹھی پڑھ کے تینوں کجھ سمجھ آوے گی… اک گل میں سپیشٹ کر دیاں، جینہوں توں عشق سمجھدا ایں، اوہ مینوں نا تیرے نال سی تے نا ای میچندانی نال اے۔ ایہہ کوئی سودے بازی وی نئیں، بس دوستی دا اک رشتہ اے، جیہدے وچ لین دین دی کوئی گل نئیں، جے کوئی تاں اوہ محبت دی بھاونا اے… توں اپنیاں برائیاں سمیت اک چنگا دوست ایں۔ میرے دل چِ ہالے وی تیرے لئی پیار اے۔ لے اک آخری گل سن، توں ایویں نا پھریا پھر میں اک سیمینار دے سلسلے چِ دلی جا رہئی آں۔ سینچر دی رات نوں ٹر آوانگی، تد تک میرچندانی وی تڑ آویگا، ایتوار دی سویر نوں اسیں تیری برساتی وچ آواں گے فیر لڑ لویں۔ کڈھ لویں گاہلاں، دل دا بوجھ ہولا کر لویں… فیر اسیں تینوں لے کے جاواں گے۔ جتھے ساڈی مرضی۔ اوس دن توں ساڈا ہووینگا۔ سارے دا سارا

تیری 
''وندنا''

﻿
''مائی جینی''

(1)

رنگ کنک ونہ ، اکھاں وچ ہر ویلے رہن والی نمی نمی سرمے دی بھائ، منہ تے لمیاں لمیاں جھریاں تے اتوں اکھاں اکھاں تے چٹے شیشیاں والی عینک، ہتھ وچ وانس دی ڈنگوری، پیراں وچ پنج ست سال دی چمڑے دی جتی۔ جینی جدھروں وی لنگھدی تے آنڈھ گوانڈھ دیاں ساریاں جناناں منہ جوڑ جوڑ کے گلاں کر دیاں تے جدوں اپنی گل آکھدیاں ''لے آ ہائے نی اوہدے تے چار پتر نیں چار، سارے ای سینہ وانگر، اچے لمے گھبرونیں'' تے اوہدا سینہ فخر نال تن جاندا تے اوہ اپنے آپ نوں اک واری فیر جوان لے الھڑ محسوس کرن لگ پیندی تے اوہدا رنگ ٹہک پیندا تے چہرے تے اک جوانی دی لالی دی لہر خشبو طراں کھلر جاندی۔ تے ہر کوئی ویکھن والا اوہدے تے رشک کردا تے سوچدا کہ اصل زندگی تے جینی دی زندگی اے۔

(2)

شے ویکھ کے پھو نہ چھڈ لیا کر مائیے، کدی جروی لیا کر،نوں نئیں روٹی تلوکھدیاں آکھیا تے اک رکھی روٹی اتے امب دی پھاڑی اک ٹٹی جئی چنگیر وچ رکھ کے ہتھ نال توے تے لگی روٹی نوں پرتایا تے دوجے ہتھ نال جہیڑا کہ سکے آٹے نال بھریا ہویا سی اپنی نک وچوں تھوڑے جے نکلدے موتی نوں صاف کر کے اک گروتوں اوہدے اگے انج سٹی کہ روٹی کجھ چنگیر توں باہر نکل آئی نے امب دی پھاڑی اتے کنی ساری چلہے دی سوا چمبڑ گئی۔ اوہنے چپ کر کے روٹی جھاڑی تے امب دی پھاڑی نوں پھڑکے اپنی چنی دے پلونال صاف کر کے روٹی تے رکھ کے برکی بنھی تے اینا آ'کھیا ''دھیے میں کتی تے نئیں'' چل چل چنگا چوسا کھان نوں دیو تے نالے گلاں سنو نالے چورنالے چتر اپنے بالاں دے منہ وچوں کڈھ کے روٹی دی برکی دئی دی اے اتوں تیرے نخرے نئیں مکدے۔ بڈھی کنجری تے تیل دا جاڑا تے اک بال نیں ود کے مائی ہتھوں چنگیر کھولئی تے اگوں دند کڈھن لگ پیا تے دوجے بال وی ہسن لگ پئے موئی نہ مگروں لتھی۔ چنمبڑ ای جاندی اے۔ ہن کیہڑا ایسنوں پیراں طراں بٹھاوے۔ تے پھو پھوں کر دی توے تے روٹی پرتان وچ لگ پئی تے نالے جو منہ وچ آیا بڑ بڑکر دی رہی۔

مائی چپ کر کے اٹھی تے ڈنگوری کھڑکاندی دوجے گھرنوں ٹر پئی لے کھاں آ گئی جے سورجن تاری ایہہ تے ڈائناں طراں خورے تکاندی ای رہندی اے کہ کدھے گھر چنگا چوسا پکدا پیا اے۔ قبروچ تیریاں لتاں نیں تینوں کیہ لگے دنیا دے کماں کاراں تے چیجاں نال۔ توں چپ کر کے اللہ تووا کر۔ دوجی نوں نیں دہلیز توں اندر آندیاں ای مائی نوں ویکھ کے بولنا شروع کر دتا۔ نال ای اک کچھڑ چکے منڈے نوں جیہڑا کہ دودھ چنگ دا پیاسی دو تن ڈھائی سیر دے مک کڈھ مارے۔ جدھے نال نیانا اچی اچی روئون لگ پیا تے لتاں چھڑیاں مارن لگ پیا مائی دا پتر جیہڑا کہ دھپ وچ سسا سیکن لئ یمنجی تے لیٹیا سی اکھاں ملدا اٹھایا تے جدوں اوہدا دھیان مائی ول پیا تے اہدیاں اکھاں ہور لال ہو گئیاں بے بے ایدھر نہ آیا کر تینوں ویکھ کے نیانے انج ڈر جاندے نیں۔ وڈے بھائ ال چلی جا۔ مائی وچاری دو تن دن دی بھکھی بھانی جیہڑی کہ پانی تے گزارہ کر دی پئی سی ہن بالکل ای ادھ موئی جئی ہو گئی سی۔ اوہدے کولوں تے صحیح طراں ٹریا وی نئیں سی جا رہیا۔ تے اوہ پیر گھسیٹ کے ٹرن لگ پئی جدھے نال کنی ساری کھیہ اوہدے پچھے اڈن لگ پئی تے اوہ پٹھے پیراں پشاں نوں مڑ پئی۔

تیری بے بے نخرولی نخرولی چھنڈار کسے تھاں دی ویکھ تے سہی تہریاں دو گلاں دا سول ای پے گیا سوں۔ نال ای پیروی گھسا کے ٹرن لگ پئی اے۔ فریبن ناہووے تے نوں نیں اپنی رہندی کوندی کسر وی کڈھی۔ مائی جیہڑی نوہنہ دے گھر وی گئی کسے اوہنوں کھوپیاں والی، کسے چھنڈار، کسے ڈائن، کسے فریبن، پھپھے کٹن،کسے لاوادھوڑی، نہرار داستی، مستی، اج کھاندی، بڈھی کنجری، واری ہوئی، مشٹنڈی جو جدھے منہ وچ آیا پار کیتا۔کسے وی پتر اپنی رن نوں ہٹکیا نئیں۔ ناں ای ماں نوں روٹی پچھی سگوں اپنیاں رناں دی پکھ ماری ہاں چپ کیتے رہے۔ تے ایہہ کوئی اج دی گل نئیں سی، مائی دے سائیں مرن مگروں کیناں ای سالاں تو ایہہ کیتا ای بن گیا سی۔ مائی نوں کنی واری اپنے سائیں دا خیال آیا تے اوہ رج کے روندی، جے اج اوہ کول ہوندا تے مینوں کاہنوں ون ون دی بولی سننی پیندی، پر زندگی اچنبھیاں دا ناں اے۔ اوہ سوچدی تے چپ کر کے اپنی زندگی دے دیہاڑے پورے کر دی رہی۔

اک دیہاڑے محلے دی نکر تے دوتن بڈھیاں کھلیاں گلاں پئیاں کر دیاں سن۔ بڑی سوہنی موت آئی اے مائی جینی نوں اوہ تے ستی سوں گئی اے لگدی ای نئیں مری ہووے۔اللہ ہر اک نوں ایویں دی موت دیوے۔ اک آنکھن لگی پتھراں دا تے رو رو کے ای برا حال ہو گیا اے۔ تے نوواں وچاریاں اک نوں تے رورو کے غش ای پے گیا۔ دوجی آکھن لگی لے کھاں کے مانواں ورگی باچھائی کیتوں ہور لبھ جائے تے لوک مانواں نوں رون ای کیوں؟ دوجی نونہہ نیں تے روٹی دی برکی وی منہ تے دھر کے نئیں ویکھی بڑیاں ای چنگیاں نوواں نیں۔ طاہرو تے بڑا ای روندی سی۔ اللہ ہاری ساری نوں ایویں دیاں نوواں دیوے اک آکھدی میں تے پہلوں ای آکھدی ساں مائی جینی دے مقدر بڑے تیز نیں۔

ہر کوئی اوہدی زندگی تے موت پاروں اوہنوں مقدراں والی آکھدا پر ایس گل نوں کوئی نئیں سی جان دا کہ مائی جینی نیں دو تن دن بھکھے بھانے رہ کے اک پک کے کنک دے بھڑولے وچ رکھن والیاں گولیاں کھا کے اپنی زندگی نوں ختم کیتا اے۔

﻿
مسعود احمد چودھری

سُندری

اَج وی ہڑھ دازور نہ ٹٹا تے نہ بیڑی ٹھلی- مہانیاں نے جواب دے دتا تے دریائوں پار جان والے مسافر تھک ہار کے ڈیگر ویلے پچھانہہ پرتن لگ پئے- اجہے سمے کجھ ایسے وی مسافر ہوندے سن جیہڑے بہت دوروں آون پاروں واپس نہیں سن جا سکدے تے مجبوراً اوہناں نوں دریا دے کنڈھے والے پنڈ ای رات کٹنی پیندی سی- نیڑے تیڑے دے پاندھی تے گھرو گھری چلے گئے پر اک سیٹھ جیا بندہ تے اک اوہدا کاما کسے توں پچھ رہے سن کہ اساں رات کٹنی اے۔ اوہناں نوں کسے نے دس پائی کہ لمبڑداراں دی حویلی چلے جائو اوہ پاندھیاں نوں منجی بسترہ تے روٹی ٹکر وی دیندے نیں-

اوہ ساڈی حویل دے بوہے اگے آکے کھلو گئے تے اندروں کسے دے باہر آون دی اڈیک وچ سن- میں باہر نکلیا تے اوہناں پچھیا لمبڑداراں دی حویلی ایہو ای اے''؟ میں اوہناں دی مجبوری نوں سمجھ گیا- انج وی ایہہ کوئی نویں گل نہیں سی- جس دن وی دریا لانگھا نہ دیندا کوئی نہ کوئی پاندھی حیولی وچ آیا ای رہندا سی- ایسے کر کے میری ماں ہڑھاں دے دناں وچ نوراں نائن نوں شام تک گھر ای رکھی رکھدی سی کیوں جے پروہنیاں لئی روٹی ٹکر دا سر بندھ کرنا ہوندا سی-

دوواں پروہنیاں نوں منجیاں تے بٹھا کے حقے دے پچھیا پر اوہ حقہ نہیں سگریٹ پیندے سن- پانی دھانی پیایا- ترکالاں پٹیاں تے ان پانی کھوا کے' بسترے وچھا کے میں ویہلا ہو کے سکول دے کم وچ رجھ گیا-

اٹھویں جماعت وچ پڑھدا ساں- اودوں پاکستان دی عمر 7 سال سی تے میں 15 ورھیاں دا ساں- دریائوں پار پنج پنڈ پاکستانی علاقے وچ سن تے اوس توں اگے انڈیا دا علاقہ شروع ہوندا سی- اوہناں پنج پنڈاں دے وسنیکاں لئی آر پار جانا اوکھا کم سی- خاص کر اوہناں دناں وچ جد دریا گاہن نہیں سی ہوندا- ایناں پنڈاں دے وسنیک عام طور تے اک دوجے نوں جان دے سن- پر ساریاں پروہنیاں نوں تے ہر کوئی نہیں سی پچھان سکدا- ایسے پاروں گلاں سنن وچ اوندیاں سن کہ کجھ لوک ایس جگہ تو بارڈر پار کر کے سمگلنگ دا دھندا کردے نیں-

ادھی رات نوں جد میری جاگ کھلی تے سیٹھ واجد تے اوہدا کاما مھینا مسیح اجے تک گلیں رجھے ہوئے سن- میری فیر اکھ لگ گئی- سرگی توں پہلاں اٹھیا تے اوہ دوویں اجے وی جاگ رہے سن- پتہ نہیں کڑیاں لمیاں کہانیاں سن جیہناں کارن اوہ ساری رات ستے نہیں سن- سویرے اوہناں نوں چھاہ ویلا کرا کے میں سکول دی راہ لئی تے اوہ دوویں دریا ول منہ کر گئے-

کوئی مہینے بعد اوہ دوویں فیر آئے پر آئے اوس ویلے جد مہانا بیڑی ٹھل کے ٹر گیا سی-تے اوہ رات وی اوہناں نوں ساڈی حویلی وچ کٹنی پئی- مھینا مسیح اک عجیب مخلوق سی- سنڈے ورگا قد کاٹھ تے رج کے کالا رنگ- ہتھاں پیراں تے گوڈے گوڈے میل- لاگے بیٹھے بندے نوں اوہدے کولوں شاہن اوندی سی- سر دے والاں وچ ککھ پھسے ہوئے سن- کپڑے دھوان دی وی اوہنے کدے کھیچل نہیں سی کیتی تے نہ بدلن دی- لگدا سی اودوں ای بدلدا ہونا اے جد پاٹ جاون- میلے کچیلے دند تے لال لا مسوڑھے- جد سہدا تے اوہدے کولوں ڈر لگدا- اوہدے ساہ دی سوکر دور بیٹھے بندے نوں وی سنائی دیندی سی- سیٹھ واجد نے اوہدی تعریف کردیاں دسیا کہ اوہ تن چار من بھار چک کے وی عام بندے وانگ ای ٹر سکدا اے- پہلے دن جد اوہناں اگے باراں روٹیاں رکھیاں- سیٹھ نے صرف اک روٹی کھاہدی پر مھینا مسیح باقی یاراں دیاں یاراں ای روٹیاں- دال دا بھریا ہویا چھنا تے بالٹی لسی دی چاڑھ گیا تے خورے اجے وی رجیا سی کہ نہیں۔ بندہ کاہدا سی جن سی اوس رات مھینے نے میرے نال گلاں کردیاں پچھیا- ''توں کدے فلم دیکھی اے-'' نہیں- میں اوہنوں جواب دتا کیوں جے اس زمانے پنڈاں تھاواں وچ فلم دا ناں ای سندے ہوندے ساں فلم دیکھی نہیں سی- اوہ مکروہ جہیا ہاسا ہس کے آکھن لگا ''انڈیا وچ بہت سوادی فلماں لگدیاں نیں'' تے فیر ہولی جہی میرے کن کول آکے آکھن لگا جے توں اک دن میرے نال چلیں تے تینوں انڈیا دی فلم وکھاواں- کتھے؟ میں اوہنوں پچھیا- ایدھر اودھر ویکھ کے مینوں کہن لگا-''

''انڈیا وچ'' اک میری عمر ہولی تے دوجا ذہن کچا تے کچے کچ ای کردے نیں-

مہانے نے پانیاں دے پیر حضرت خضر دا ناں دھیا کے ونجھ پھڑیا تے بیڑی دا پہلا پور مونہہ ہنیرے ای پار لا دتا- اگلے دن چھاہ ویلا اساں انڈیا دے اک پنڈ تخت سنگھاں دے نمبردار سورت سنگھ دی حویلی وچ کیتا- چھاہ ویلے توں بعد سیٹھ تے مھینا اپنے کم کاج لئی نمبردار دے منڈے نہال سنگھ دا سنگ کر گئے۔ تے میں کلا ای حیولی وچ رہ گیا- کولھی جئی دوپہر ہوئی تے سورت سنگھ دی سوانی پریت کور حویلی وچ آئی- میں ویکھیا بھانویں اوہدی جوانی دی دوپہر ڈھل چکی سی پر پیجا بن جٹی واقعی سردارنی لگدی سی- مینوں سہمیا ہویا ایانا ویکھ کے میرا ناں پچھیا تے فیر پیار نال گھر لے گئی- ویڑھے وچ منجی ڈھا کے مینوں بٹھایا تے اندروں میرے لئی دودھ لین چلی گئی- باہرلا بوہا کھلن دی آواز سن کے میریاں نظراں بوہے ول گیاں- انج لگا جویں میں سفنا ویکھ رہیا ساں- ستیاں نہیں جاگدیاں اک پری ورگی کڑی اندر اوندی نظر آئی- کڑی کیہ سی انج لگا جویں کوئی حسن ہنیری ویڑے آ وڑی ہووے اوہدے ہتھ وچ اخبار سی- اوہنے میرے نیڑے آکے پاکیزہ تے معصوم جہیا پرنام کیتا پر میں پرنام دا جواب نہ دے سکیا- خورے میرے بلھ سیتے گئے سن- اوس حسن دے شاہکار نوں ویکھ کے انج لگا جویں میری نبض کھلو گئی ہووے اکھیاں نوں جھمکن دی جاچ ای بھل گئی سی- سکول دی یونیفارم چٹے رنگ دی سلوار قمیض تے ہلکے آسمانی رنگ دی سلکی کناری والی چنی- گورا چٹا تے سندوری رنگ کالیاں تے نشیلیاں اکھاں۔ سیاہ کالے چمکیلے پراندے توں بے نیاز لمیاں والاں نے اوہدے چھمک ورگے لک نوں کجیا ہویا سی- کسے ماہر مصور دا پنسل نال تراشیا ہویا مجسمہ- کڑی نہیں آکاش توں اتری کوئی مخلوق سی- اوہدی ہلکی ہلکی معصوم مسکراہٹ ویکھ کے کئی وار میرے دل دی دھڑکن بند ہون پئی- دل وچ آیا کنا چنگا ہووے جے ایہہ جیڈی سوہنی اے ایڈا سوہنا ایہدا ناں وی ہووے۔ اک اوپرا پروہناں ویکھ کے اوہ اک دو لمحے میرے کول کھلوتی- اوہدیاں پھل دیاں پتیاں ورگیاں بلھیاں اجے کھلن ای لگیاں سن جے اوہدی ماں نے واج ماری ''سندر کور ایہہ دودھ دا گلاس پروہنے نوں دے آ'' دل خوش ہوگیا اوہدا ناں وی اوہدے ورگا سی- اوہ دودھ دا گلاس لین گئی تے اوہدی تائی گورمیت کور نے نال دے گھروں کندھ توں دی جھاتی ماردیاں آکھیا ''نی کڑے پریتو- مبارک ہووے سندر کور فرسٹ ڈویژن وچ پاس ہوگئی اے- مینوں تے ہنے ای راجی نے دسیا اے- پریت کور نے جواب وچ آکھیا ''تائی نوں وی مبارک ہووے'' سندر کور اک بے جان مورتی دے ہتھ وچ دودھ دا گلاس پھڑا کے چلی گئی- گلاس وچ کوئی بہتا دودھ تے نہیں ہوندا پر پتہ نہیں کیوں دودھ مکن دا ناں ای نہیں سی لے رہیا- سندر کور دے بلھاں تے لا جونتی پھلاں ورگا ہاسہ سی- خورے ایس لئی کہ اوہ اج مڈل دے امتحان وچوں فرسٹ ڈویژن وچ پاس ہوئی سی- گھڑی مڑی مینوں تک کے ہسن تے مینوں خےال اوندا خورے ایس لئی تک رہی اے کہ میرا ابا وی پیار نال مینوں پت سندر آکھ کے بلائوندا سی تے خورے سندر کور نوں وی میں سندر لگدا ہوواں- اوہدا ویڑھے وچ لٹکدی مٹکدی پھرنا کیہ سی اک حسن دا محشر سی- اوہنوں ویکھ کے کسے شاعر دا گیت میرے بلھاں تے نچ کھولتا-

جس سرونوں ٹردیاں تکیا نہیں

اوہ اوس مٹیار نوں ویکھ لوے

جیہڑا رستہ گھر دا بھلیا نہیں

اوہ اوس مٹیار نوں ویکھ لوے

میں سرونوں ٹردیاں تے ویکھ ای لیا سی تے ہن گھر دا رستہ بھلن نوں وی جی کردا سی- ایناں سوچاں وچ ڈبا ساں- سورج وی لہہ گیا سی تے ڈیگر ویلا ہوگیا- سندر کور دی ماں کڑی دے پاس ہون تے پرات وچ گڑ پا کے ہیڈ ماسٹرنی دا شکریہ ادا کرن چلی گئی تے سندر کور نوں کہہ گئی ہانڈی روٹی دا آہر کر لئیں- گھر پروہنے آئے ہوئے نیں۔

سندر کور میرے سامنے چھلا چونکا کر رہی سی- میرا جی کیتا اوہ میرے نال کوئی گل کرے۔ لگدا سی اوہدا جی وی چائوندا سی کوئی گل کرن نوں۔ پر اک تے اوہدی سنگن والی عمر تے اتوں اک اوپرا منڈاکندھاں نوں تے کن ہے سن- پر اسیں دوویں گونگے ساں… فیر میں بڑا حوصلہ کر کے پچھیا ''سندر کیہ پکا رہی ایں؟ اوہنے دسیا پروہنیاں لئی اچیچ کرنا ساڈی ریت اے۔ ایسے لئی سور دا ماس پکا رہی آں- پر اسیں تے ایہہ نہیں کھاندے- کیوں جے ایہہ مسلماناں لئی حرام اے- ایہہ سن کے اوہ پریشان ہوگئی- تے اوہ ویڑھے دے دوجے پاسے چگدے ککڑ ککڑیاں نوں آ آ کر کے دانے پائون لگ پئی تے فیر اوہناں وچوں چراٹ مار کے اک ان بانگا ککڑ پھڑ لیا- ککڑ دے کڑکائون تے اوہدی تائی دا پنجاں ستاں ورہیاں دا کڑی ورگا منڈا بچن سنگھ آگیا- تے سندر کور نے آکھیا بچنیا جا مسیتوں مولوی کولوں حلال کروا لیا- میرے لئی اوہنے دوجے چھلے تے ککڑ والی توڑھی دھر دتی- پر میں ویکھیا کہ اوہو ڈوئی اوہ سور والی ہانڈی وچ پھیردی سی تے اوہو ککڑ والی ہانڈی وچ- میں آکھیا سندر کور سور والی ڈوئی پھیرن نال ککڑ وی حرام ہوگیا اے۔ اوہ بڑی پریشان ہو کے پچھن لگی- اوہ کیوں؟ میں اوہنوں کجھ ہور آکھ کے پریشان کرنا نہیں ساں چاہندا- گل ولا گیا تے اوہنوں پچھن لگ پیا ''پڑھن توں بعد کیہ کرن دا ارادہ اے۔''اوہ کجھ دیر چپ رہی تے فیر نخرے بھرے انداز نال آکھیا مہندی لا کے ڈولی چڑھاں گی کسے سوہنے منڈے دی- میں سندر کور نوں جویں جویں ویکھدا ساں تویں تویں ویکھن دی تریہہ ودھدی جاندی سی- جی کردا سی اوہ گلاں کردی جاوے تے میں سندا جاواں- کم کردی کردی اوہنے کئی واری میرے مونہہ ول انج تکیا جویں اوہدیاں نظراں کجھ گواچا ہویا لبھ رہیاں ہون- مینوں اوہدیاں اکھاں وچ انجانے تے پاکیزہ جہیے پیار دے ڈورے نظر آئے ''تہاڈا ناں کیہ اے'' اوہنے جھکدی جھکدی نے پچھیا- جد میں دسیا کہ ناں تے میرا کجھ ہور اے پر میرا ابا مینوں پیار نال پت سندر کہہ کے بلائوند اے- تے اوہنے تحریلی تے کواری جہی مسکراہٹ بلھاں ہیٹھ لکائوندی نے چنی دا نکا جنا گھنڈ کڈھ لیا تے ہولی جہی آکھیا ''ٹھیک ای ناں رکھیا اے تہاڈے ابے نے'' فیر اکھاں اکھاں وچ خورے کنیاں گلاں ہویاں- تے انج لگدا سی جویں اسیں مدتاں توں اک دوجے دے جانو ہاں- میں ہولی جیہی پچھیا میرا جی کردا اے جے تینوں سندری آکھ کے بلاواں- اوہنے سنگدی سنگدی نے آکھیا جویں تہاڈی مرضی'' سندری' سندری' سندری' جی کردا سی ایہو لفظ کہندا رہواں-

باہرلا بوہا کھلا- اوہدی ماں آگئی تے ساڈیاں گلاں دا سلسلہ مک گیا- ماں نے پچھیا دوجی ہانڈی وچ کیہ پکایا ای- ''ککڑ نکے پروہنے لئی'' سندر کور نے دسیا- رات نوں روٹی کھان لگیاں میں بہانہ لایا کہ میرا گلا خراب اے- میری بے بے آہندی ہوندی اے گلا خراب ہووے تے مرچاں والی چیز نہیں کھائی دی- اوہ سارے ہس پئے- پر سندر کور اصل گل سمجھ گئی تاں ای اوہ نموجھاں جہی سی- تے میں روٹی گڑ نال کھاہدی تن دن تے دو راتاں سورت سنگھ دی حویلی وچ گزاریا ہویا ویلے بھلاواں وی تے نہیں بھل سکدا- سیٹھ واجد تے مھینا ہر روز اپنے کسے کم ٹر جاندے تے مینوں حیولی چ کلا ای چھڈ جاندے۔ میرے اکلاپے نوں دور کرن دن وچ کئی وار سندر کور' آئوندی رہندی- کدے لسی لے کے کدے دوپہر دا کھانا تے کدے کئیاں وچھیاں نوں پانی ڈھائون اسیں ڈھیر گلاں کردے پر فیر وی دل چاہندا گلاں نہ مکن- سندر کور نے میرے گھر دیاں جیاں بارے کئی واری پچھیا تے فیر آکھیا لگدا اے تہاڈا اپنی ماتا جی نال بڑا پیار اے- تیرے دن دیاں ترکلاں پیا تے مھینے مسیح نے سورت سنگھ نوں آکھیا ٹانگہ منگوا دیو میں منڈے نوں فلم دکھائون جانا اے- میرا جان نوں جی نہیں سی کردا- میں سوچ رہیا ساں کہ سندری نالوں سندر ہور کہڑی فلم ہونی اے-

پر میں انکار نہ کر سکیا تے اوہناں دے نال ٹر پیا- گھروں نکلن لگیاں سندری ڈیوڑھی وچ کھلوتی ہوئی سی- میں اوہدے ول ویکھیا تے مینوں انج لگا جویں اوہدیاں اکھاں کہہ رہیاں سن ''نکے پروہنے نہ جا'' کنا چنگا ہوندا میں اوہدی گل من لیندا پر اپنے پنڈوں تے میں آیا ای فلم ویکھن ساں۔ مہینے نوں کویں ٹالدا-

پنجاں میلاں تے شہر سی- فلم دیاں ٹکٹاں لے لیاں- مھینا مسیح سینمے دے بروہاں والے کھوکھے توں سگریٹ لے رہیا سی جد اوہنے پیسے دتے تے کھوکھے والے نے ویکھ کے آکھیا ''ایہہ تے پاکستانی روپئے نیں'' چھیتی نال مہینے نے اوہدے کولوں پیسے پھڑ لئے تے کھیسے وچوں کڈھ کے انڈیا دا دساں دا نوٹ دتا پر کھوکھے والا سانوں عجیب عجیب نظراں نال ویکھن لگ پیا- سینمے وچ جا بیٹھے- مہینے مینوں دسیا کہ ایس فلم دی ہیروان مدھو بالا اے جہنوں لوک حسن دی دیوی آہندے نیں پر جدوں فلم شروع ہوئی تے میرے مونہوں نکل گیا- ''سندری'' مہینے نے میری ایہہ گل نہ گائولی کیوں جے اوہنوں پتہ نہیں سی کہ سندری کون اے- فلمی سکرین تے ہور وی اداکار اوندے ہونے نیں پر مینوں صرف سندری دے علاوہ کجھ وی دکھائی نہیں سی دیندا- اجے تھوڑی فلم چلی سی جے اک انسپکٹر پولیس تے چار پنج سپاہی آگئے- اوہناں سانوں سینمے چوں باہر کڈھ کے اکھاں بنھ کے جیپ وچ سٹ لیا تے جیپ اچیاں نیویاں راہواں اتے نسن لگ پئی تے انج اسیں نویں پینڈے پے گئے۔ اکھیاں تے پٹی ہون کارن کجھ نظر نہیں سی اوندا پر سندری دیاں اکھاں جیپ دے اگے اگے صاف نظر اوندیاں سن تے بار بار کہہ رہیا سن '' میں آہندی ساں نا نہ جا'' جد ساڈیاں اکھیاں توں پٹی لاہی گئی تے اسی اک تھانے ورگی بلڈنگ وچ ساں- بغیر کجھ پچھن دسن توں اک بڈھے تے ان پڑھ جئے تھانیدار نے گجدی آواز وچ آکھیا ''کڈھ دیاں گا تہاڈی ساری جاسوسی'اوہنے اٹھ کے مہینے نوں پنج ست سوٹیاں مار دتیاں۔ اجے میرے ول اوہنے سوٹی اگری سی- جے میریاں کناں نے سندر دی آواز سنی ''ایہہ میرا پروہنا اے ایہنوں کجھ نہ آکھیو'' میرے مونہہ ول ویکھ کے تھانیدار اوتھے ای کھلو گیا- اینے چر وچ اک وڈے افسر دی جیپ تھانے وچ آکے رکی- سارے عملے نے سلوٹ کیتا- اوس افسر نے ساڈے بارے پچھیا- پوری گل سن کے اوہ حکم دے گیا ''ایہناں نوں خفیہ پولیس دے گھلو'' رات حوالات وچ کٹی- اگلے دن سانوں اک ایسے گنجے سر والے افسر دے پیش کیتا گیا جیہڑا بغیر کجھ پچھے اکھاں نال ساڈے چہریاں توں کنا چر کجھ پڑھدا رہیا- فیر اوہنے مینوں کلے نوں بلا کے پچھیا- میں ساری گل سچ سچ دس دتی- اوہنے مہینے کولوں کجھ وی نہ پچھیا تے اک حوالدار نوں بلا کے آکھیا- ''صرف سمگلر نیں جاسوس نہیں۔ ایناں دا چالان کر دیو-''

عدالت نے دوسری پیشی تے چھ چھ مہینے قید دی سزا سنا دتی- دن اجے اندر باہر سی اک سپاہی جیل والیاں نوں کہہ رہیا سی- ''سانبھو اپنے پروہنے''- اوس دن توں اسیں گورداسپور جیل دے پروہنے بن گئے- باقی قیدی اندر جا رہے سن- سانوں دوواں نوں جیل دی ڈیوڑھی وچ ای ٹھہرائی رکھیا- اک قیدی نے پچھیا ''نویں آئے او'' ہاں! میں اوہنوں جواب دتا- اوہنے دسیا کہ ایس جیل دی ریت اے کہ نویں اون والیاں نوں پہلے دن سلامی تے دوجے دن ناشتہ کرایا جاندا اے- سلامی تے ناشتے والی گل میری سمجھ وچ نہ آئی- میں قیدی ول سوالیہ نظراں نالتکن لگ پیا تے اوہنے آکھیا تہانوں ہنے پتہ لگ جائے گا- فیر اک سپاہی اندرلے گیٹ توں اندر لے گیا- ڈپٹی جیلر نے جیہڑا مہینے وانگوں اک اگڑ توس جہیا بندا سی- مہینے دا ناں پچھیا تے جرم- تے فیر ٹھاہ ٹھاہ کردے پنج ست تھپڑ مہینے دے مونہہ تے مار دتے۔ ایہہ اوہناں دی پہلے دن دی سلامی سی- مہینے توں بعد ڈپٹی جیلر گجدا ہویا مینوں وی سلامی دین اگے ودھیا پر خورے کیوں اوہدے ہتھ رک گئے۔ اک آواز سنائی دتی- ''ایہہ میرا پروہنا اے ایہنوں ہتھ نہ لاویں-''

میرا چہرہ ویکھ کے اوہدا غصہ ٹھنڈا پے گیا- ڈپٹی اپنے دفتر چلا گیا تے سانوں جیل دی اک بیرک وچ لے گئے۔ اگلے دن ای سویر ہوئی- باقی دے قیدی اپنی اپنی مشقت تے لگ گئے پر سانوں اوتھے ای رکھیا- بیرک دے نمبردار قیدی نے دسیا- پہلا دن اے تہانوں ناشتہ کرائونا اے'' ایہہ سن کے میں سمجھ گیا کوئی سلامی ورگی گل ہونی اے۔ جے نمبردار نے اپنے نال چلن دا حکم دتا-جیل دے ویڑے وچ جیلر کرسی ڈھا کے بیٹھا سی- جیل دی ریت سی کہ پہلے دن قیدیاں نوں پٹھیاں لماں پا کے پنج پنج لتر مارے جاندے سن-

جیلر نے کڑکدی آواز نال مہینے نوں لمیاں پین دا حکم دتا پر مہینا لما نہ پیا- دو تن واری جیلر دی آواز گونجی پر مہینے دے کن تے جوں تک نہ رینگی- اک وسل وجی تے پنج ست ڈانگاں والے سپاہی آگئے- جیلر دے اشارے تے اوہ مہینے نوں ڈانگیں ڈھہہ پئے۔ پر مہینا اوس ویلے تک لما نہ پیا جد تک بے ہوش ہو کے ڈگ نہ پیا- میں کول کھلوتا کمب رہیا ساں کہ خورے میرے نال کیہ ہووے گا- اج اک واری فیر سندری دی آواز آئی ''ایہہ میرا پروہنا اے انہوں کجھ نہ آکھیو'' جیلر نے میرے مونہہ تے کجھ دیکھیا تے سپاہیاں نوں واپس جان دا اشارہ کیتا- کجھ دیر بعد مہینا اٹھیا- کپڑے جھاڑ کے جیلر نوں آکھن لگا مرداں نوں اپنے آپ لما پینا مہنا اے- گل ہوئی نا صاحب! تینوں سواد آیا اے ناشتہ کرائون دا تے مینوں ناشتہ کرن دا- جیلر نے اک ڈھیڑ واری مہینے ول ویکھیا تے فیر اپنے دفتر چلا گیا-

ہن اسیں پکے مشقتی قیدی ساں 10 سیر منج کٹنا روز دی مشقت سی- میری کچی عمر تے سکولیا منڈا- میں کویں مشقت کر سکدا ساں- پر صدقے جاواں اوس ماں دے جنے مہینے ورگا جنا جمیا سی- باقی قیدی اجے اپنی اپنی مشقت وی پوری نہیں سن کردے جے بارہ وجے توں پہلاں مہینا میری وی تے اپنی وی 20 سیر منج کٹ کے سر دے والاں ہار باریک کر چھڈدا سی تے پٹ تے تھاپی مار کے ڈرائونا تے مکروہ ہاسا ہس کے آہندا ''اجے جوان دا جسا پگھرن لگا سی جے منج مک گئی اے-''

جیل وچ وی اک وکھرا جہان آباد ہوندا اے- ون ون دی لکڑی' بھانت بھانت دیاں بولیاں تے ون سونے جرم' رات نوں قیدیاں دیاں بریکاں وچوں رنگا رنگا دیاں لے سریاں تے کجھ مدھر تے کومل سراں وچ انترے تے استایاں گائون دیاں واجاں اوندیاں- اج وی ماہیے دے اوہ بول مینوں نہیں بھلے جیہڑی ہر روز زنانہ بیرک وچوں ماجھاں کپتی جیہڑی سردے سائیں دا سرلاہ کے جیل آئی سی بڑی حسرت نال گائوندی سی- 
؎

اڈ جاواں میں ہوا بن کے

جندریا جیل دیا شالا ٹٹ جا خدا کر کے

نال دی مردانہ بیرک وچوں سوہن سنگھ جیہڑا بھونڈ عاشق دے ناں نال مشہور سی تے اوہ کسے مٹیار دے عشق دے روگ کارن جیل آیا سی- اوہدا اکلوتا بیت جیہڑا اوہ جد ترنگ وچ ہندا تے مچھ نوں وٹ چاڑھ کے تے موہڈا ہلا کے اکثر سنائوندا ہوندا سی اجے وی میرے کناں وچ گونجدا رہندا اے کہ ؎

روپ کواری دا

دن چڑھدے دی لالی

ساڈی بیرک وچ میرے اک پاسے مہینے دا کھڈا سی تے دوجے پاسے بابے تاجے دا- جہنوں لوک تاجا پکھنڈی وی آہندے سن- بابے تاجے نوں اوہدیاں شریکاں نے بے گناہواں ای قتل دے کیس وچ پھسا دتا سی- بابا تاجا ہولے دل والا بندہ سی- رون روان والیاں گلاں کرنا اوہدی عادت سی- ایسے پاروں کوئی وی قیدی اوہنوں اپنے لاگے والے کھڈے تے ٹکانا نہیں سی کرن دیندا- اوہدے ہر ویلے روندیاں رہن تے ای لوکی اوہنوں تاجا پکھنڈی آہندے سن-

اوہنوے جد آکھنا میرے نکے نکے پوترے سوہنا تے کمالا اپنی دادی کولوں پچھدے ہونے نیں کہ ساڈا بابا کتھے وے تے اوہ وچاری کیہ جواب دیندی ہونی ایں- گھر لیلا رکھیا ہویا سی قربانی لئی خورے اوہنوں کسے پانی دھایا ہونا اے کہ نہیں- کدے اوہنے اک چڑی ول ویکھ کے آکھنا میرے نالوں تے ایہہ چڑی چنگی اے جیہڑی اڈ کے جیل توں باہر وی جا سکدی اے تے میں نہیں جا سکدا- فیر اوہنے بکیں بکیں رون لگ پینا- اوہدیاں گلاںسن کے میریاں اکھاں وی ترپ ترپ کرن لگ پیندیاں تے میں باجے تاجے دے کھڈے کولوں اٹھ کے ہور کھڈے تے چلا جاندا-

جیل وچ سندری دا خیال اک پل وی میرے ذہن وچوں نہ وسریا اوہدی یاد لا بیٹھی سی ڈیرہ میرے دل دے وہڑے جیل وچ قیدیاں نال ملاقات کرن تے پابندی تے نہیں ہوندی پر غیر ملکی قیدیاں نال تعلق ظاہر کرن توں ہر بندہ ڈردا اے- ایسے لئی سردار سورت سنگھ نے اک واری وی ساڈی ملاقات نہ کیتی- حالانکہ اوہ بڑی پہنچ والا بندا سی- وڈی عید جیل وچ ای آئی- عید و الے دن اک سپاہی نے دستر خوان وچ بدھا ہویا سانوں ڈھیر سارا کھانا دیندیاں آکھیا سردار سورت سنگھ نے کسے بڑی وڈی سفارش نال تہاڈے لئی کھانا باہروں گھلیا اے- کپڑا کھولیا- دو قسم دا سالن سی- ککڑ دا لائون وی سی تے گڑ دی روڑی وی- روٹیاں وچوں اک رقعہ نکلیا جہدے وچ لکھیا سی-

''نکے پروہنے! ہانڈی پکائوندیاں میں ککڑ وچ سور والی ڈوئی نہیں پھیری- اینویں جھکدا نہ رہیں- اج عید اے- رج کے کھائیں۔ تے جے گلا خراب اے تے گڑ وی گھلیا اے-''

''سندری''

ایہہ پڑھ کے میں کھانا کیہ کھانا سی- اج میرے اندر وی بابے تاجے دی روح سما گئی سی- سارا دن بلک بلک کے روندا رہیا- رات وی روندیاں لنگھ جاندی جے سندری خواب وچ آکے نہ آہندی کہ 
''حوصلہ تے دلیری جواناں دا گہنا ہوندا اے''

کنا بھاگاں والا دن سی جد جیلر نے مینوں تے مہینے نوں اپنے دفتر وچ سد کے آکھیا- تہاڈی چنگی کار کردگی تے تہانوں اک مہینہ پہلو ای رہا کیتا جا رہیا اے- کل تسیں آزاد ہوووگے- اوس رات اک پل وی میری اکھ نہ لگی- خوشی تے غم ساری رات اکھاں ساہمنے نچدے رہے- خوشی ایس گل دی کہ کل رہائی ملن والی اے۔ غم اس پاروں کہ ہن سندری دا ملک چھڈنا پئے گا- ایتھے ہوندا تے خورے کدے مل ای پیندی جیل وچ وی حوصلہ دین والی-

دن چڑھیا تے جیل دی گڈی تے بٹھا کے اک افسر تے تن چار سپاہی سانوں اوسے بارڈر تے لے گئے جتھوں اسیں انڈیا وچ داخل ہوئے ساں۔ جیل والے بارڈر دے کنڈھے تے سانوں چھڈ کے چلے گئے پر میرے پیر اگے نہیں سن ٹر رہے۔ پیر اپنے آپ ای پچھانہہ نوں ٹر پئے۔ سندری دے گھر ول- مہینا پچھوں واجاں مار رہیا سی- پر اوہدیاں واجاں لئی میرے کن بولے ہوگئے سن- میں ہور تیز ٹرن لگ پیا- واہو دھائی کردا لگا جا رہیا ساں جے اک بڑی سریلی آواز سنی جہیڑی کہہ رہی سی رک جا- رک جا- میرے پیر کھلو گئے- تے اج میں فیر اک جاگدیاں سفنہ ویکھن لگ پیا- ساہمنے سندر کور پلکاں اتے موتی سجا کے کھلوتی سی- اج نہ اوہدے چہرے تے الھڑ شوخیاں نہ پھلاں ورگا کوارا کوارا ہاسا سی- اج اوہ اک سیانی عمر دی متاں دین والی دانی جہئی دیوی لگ رہی سی- اوہنے بولن دی بڑی کوشش کیتی پر کنبدے بلھاں چوں آواز نہیں سی نکل رہی- اوہنے مینوں لہندے پاسے انگلی نال اک ہستی ول اشارہ کیتا- میں ویکھیا تے ساہمے چٹی چادر وچ لپٹی ہوئی میری ماں کھلوتی سی- اج نہ اوہدے چہرے تے نمبردارنی والا رعب داب سی تے نہ آواز وچ چودھرانی والا کھڑکادڑ کا- اوہدیاں بلھاں تے لوری ورگے بول سن- بغیر ہونٹ ہلائے ممتا وچ ڈبی آواز نال کہہ رہی سی- 
''وے جیون جوگیا

جوانیاں مان سوہنیا

ایدھر تک ایدھر دو مانواں نیں

اک ماں تے

دوجی دھرتی ماں سوہنیا

تے میرے پیر اپنے آپ ای پچھانہہ پرت پئے- 
k k k

﻿
قُرعتہ الانبیائ 
اس فالنامہ کے موجد حضرت دانیال عَلیہ السَّلام ہیں اور اس سے فال نکالنے کا طریقہ یہ ہے کہ پاک و صاف اور باوضو ہو کر بسم اﷲ شریف کے ساتھ تین بار الحمد شریف پڑھ کر آنکھیں بند کر کے نچلے خانوں میں انگشت شہادت رکھی جائے پھر جس خانہ میں انگلی پڑے اور اس میں جس نبی معظم کا اسم شریف ہو آئندہ صفحات پر اسی اسم شریف کا مضمون فال کا جواب ہے- 
حضرت آدمؑ

حضرت نوحؑ

حضرت یونسؑ

حضرت الیسعؑ

حضرت ہودؑ

حضرت زکریاؑ

حضرت شعیاؑ

حضرت خضرؑ

حضرت یوشعؑ

حضرت ادریسؑ

حضرت سکندرؑ

حضرت دائوددؑ

حضرت اسباطؑ 
حضرت محمد مصطفیﷺ

حضرت صالحؑ

حضرت سلیمانؑ

حضرت موس'ی'ؑ

حضرت طالوتؑ

حضرت ابراہیمؑ

حضرت عیس'ی'ؑ

حضرت ارمیاؑ

حضرت اسحاقؑ

حضرت لقمانؑ

حضرت ہارونؑ

حضرت ذوالکفلؑ

حضرت شعیبؑ

حضرت یعقوب ؑ 
حضرت عزیزؑ

حضرت یحی'ی'ؑ

حضرت یوسفؑ

حضرت ایوبؑ

حضرت دانیالؑ

-1حضرت آدم عَلیہ السَّلام

یہ فال مبارک ہے جس کام کا ارادہ ہے وہ پورا ہوگا تمام حاجات انشائ اﷲ تعالی' بر آئیں گی- اﷲ تعالی' عورت کے مکر و فریب سے بچائیگا معزز ہمعصروں سے فائدہ عظیم ہوگا علم کی برکت حاصل ہوگی- جن احباب سے نیکی اور بھلائی کی امید ہے یہ غلطی ہے خدا پر بھروسہ رکھو وہی سب کام پورے کرے گا اور یہ فال نیک سعید ہے۔ 
-2حضرت نوح عَلیہ السَّلام

فتح حاصل ہوگی اور اﷲتعالی' مشکلات کو آسان کر دے گا اور ہدایت بخشے گا- اﷲ تعالی' کی رضا حاصل ہوگی اور کام حسب خواہش انجام پائیں گے۔ رنج و غم نہ کرو' یہ فال باعث رحمت ہے- 
-3 حضرت یونس عَلیہ السَّلام

گو اس وقت یاس و حسرت ہے لیکن وہ ارحم الراحمین تم پر رحم کرے گا جس نے حضرت یونس کو چالیس دن کے بعد مچھلی کے پیٹ سے نجات دی تھی- نیک نیتی سے نماز' روزہ' زکات اور صدقہ جس کی تم نے نیت کی تھی اس کو ادا کر دینا چاہیے اور اﷲ تعالی' کی رحمت کا امید وار بن کر ہر وقت غفورالرحیم کا شکر ادا کرتے رہو اور اس موجودہ وقت میں ہراساں نہ ہونا چاہیے- یہیں پر خدا اپنا فضل کر دے گا اور تیرے دل کو قرار آجائے گا-

-4حضرت الیسع عَلیہ السَّلام

یہ فال بموجب ہدایت ہے' اس لیے تم کو اللہ تعالی' کا شکر کرنا چاہیے- تم کو منصب جلیل عطا ہونے والا ہے- فکر و اندیشہ فضول ہے' اپنے دل کا راز کسی پر ظاہر کرنے کی عادت اچھی نہیں- امر سخاوت بے شک باعث ثواب ہے- ساتھ ہی میانہ روی اختیار کرنے کا بھی حکم ہے- اگرچہ تم سے کوئی شخص دشمنی رکھتا ہے- لیکن اﷲ تعالی' ہی اُس کے شر سے تم کو بچائے گا- اس میں شُبہ نہیں کہ کسی عورت کو تم سے سچی محبت ہے- اگر خدا کے دئیے ہوئے مال سے کسی کی مدد کی جائے تو تیرے لیے بہتر ہے- 
-5حضرت ہُود عَلیہ السَّلام

یہ فال نیک بشارت پر مبنی ہے' جو بات تمہارے دل میں ہے اس کا نیک نتیجہ بھی ہے- نیکی نیتی اور صبر اچھی خصلتیں ہیں' ان ہی خصلتوں سے تمہیں عزت اور مرتبہ حاصل ہوگا- معلوم ہوتاہے کہ ایک شخص جس کے چہرے پر سیاہی مائل سفیدی ہے اور دبلے سے جسم کا کچھ بیمار سا ہے وہ تمہاری جان و مال کا دشمن ہے' مگر اﷲ تعالی' تمہارا محافظ ہے وہی حفاظت کرے- 
-6حضرت ذکریا عَلیہ السَّلام

یہ فال مبارک ہے-

اس فال میں اولاد کی بشارت ہے' خوف و ہراس نہ کر در گاہ الہی میں صبر کر اور عاجزی تیرے لیے بہتر ہے۔

اﷲ تعالی' کا ارشاد ہے کہ تنگی اور فراخی اِنسان سے وابستہ ہیں' لہذا تنگی کے بعد رنج و غم لاحاصل ہے تمہیں خوش ہونا چاہیے اور غفورالرحیم کا شکر ادا کرنا چاہیے- 
-7حضرت شعیا عَلیہ السَّلام

یہ فال تمہاری مظلومیت ظاہر کرتی ہے' اﷲ تعالی' تمہیں دشمنوں کی دشمنی سے نجات دے گا- اپنے دل کا راز کسی پر ظاہر نہ کرو' اور ان لوگوں سے ڈرتے رہو جو ظاہراً موافق ہیں دراصل وہ تمہارے در پئے آزار ہیں' اور تمہیں دھوکا دے رہے ہیں- بلکہ انہیں میں سے ایک تمہارا شریک کار بننے کی خواہش کرتاہے' مگر ا سکو شریک نہ بنائو اگر ایسے لوگوں سے بچو گے تو یقیناً نجات پائو گے- 
-8حضرت خضر عَلیہ السَّلام

یہ فال خوش قسمتی ظاہر کرتی ہے' عنقریب منصب عالی حاصل ہوگا اور رتبہ بڑھے گا' بے شک تم شریف الخاندان ہو اور اس وقت تنگدست اور لاچار ہو' لیکن تم خاطر جمع رکھو' اﷲ تعالی' اس مصیبت سے نجات دے گا البتہ یہاں رہنے سے زیادہ سفر میں فائدہ ہوگا جو شخص تجھے بلائے اس کی مخالفت نہ کرنا بہتر بات ہے' تم جو چاہتے ہو حاصل ہوگا-

-9حضرت یوشع عَلیہ السَّلام

اس فال میں تنبیہہ ہے' کہ اپنے آقا سے سرکشی نہ کر بلکہ شکر کرنا چاہیے کیوں کہ اﷲ تعالی' کا ارشاد ہے کہ اگر شکر کرو گے تو میں نعمت میں زیادتی کروںگا' جو تیرے دل کی مراد ہے وہ پوری ہوگی اس وقت بے شک تکلیف ہے تیرے دل کو قرار نہیں' بہتر ہے کہ تم سفر کرو جو بہتری کا باعث ہے لیکن اس بات کی تاکید ہے کہ کسی پر بھروسہ نہ کرنا اور نہ ہی کسی کو اپنا شریک کار بنانا' اگر یہ باتیں مان لوگے تو فائدہ کثیر ہے۔ 
-10حضرت ادریس عَلیہ السَّلام

یہ فال قدر و منزلت' سعادت اور اقبال کی نشانی ہے' دشمنوں پر غلبہ ہوگا' اور مال و دولت ہاتھ لگے گی- ایک جلیل القدر ہستی کے باعث بڑی عزت حاصل ہوگی- مشہور ہو جائو گے' فکر معاش سے نجات ملے گی اور تمام رنج و غم دور ہو جائیں گے' اس خدا کا شکر کرو کہ جس کے کرم سے بہتری کے سامان ظاہر ہوئے' اور غریبوں و محتاجوں کی مدد کرتے رہو جو تمہارے ہی بھائی ہیں- 
-11حضرت سکندر عَلیہ السَّلام

یہ فال بھی صاحب فال کے لیے ہدایت ہے اس بات کی کہ اپنے دل کا راز پوشیدہ کیوں نہیں رکھتے- وہ دوست جو تیری تعریف کرتے ہیں تیرے منھ پر وہی پیٹھ پیچھے تیری برائی کرتے ہیں۔ ایسے لوگوں سے بہت ہی بچ کر رہو- اور نہ کرو ان پر ذرا بھی بھروسہ- بھروسہ کرو اپنے آپ پر یا اﷲ تعالی' پر کہ وہی سب کا مسبوب الاسباب ہے۔ اس نصیحت پر عمل کرنا دلیل ہے کامیابی کی- 
-12حضرت دائود عَلیہ السَّلام

اس فال میں صبر کی ہدایت ہے بے شک جو شخص صبر کرنے کا خوگر ہے اس کو یقینا اپنے صبر کا اجر مل جاتا ہے- انشائ اﷲ تعالی' ایک نعمت عالی حاصل ہونے والی ہے لیکن کسی عورت کا یقین نہ کرنا- اور اپنے دل کا بھید کسی پر ظاہر نہ کرنا- جو عورت اپنی محبت کا اظہار کرتی ہے وہ اپنے دام فریب میں تم کو پھنسانا چاہتی ہے اگر اس عورت کے مکر سے بچ گئے تو یہی وہ نعمت ہے جس کی طرف اس فال میں اشارہ ہے اس ہدایت پر ہی عمل کرو کہ اس ہدایت پر عمل کرنے سے دلی مقاصد بر آئیں گے- 
-13حضرت اسباط عَلیہ السَّلام

گو رنج و غم میں مبتلا ہو لیکن عنقریب مسائل و مصائب ختم ہو جائیں گے- تنگی' فراخی سے اور تکلیف مسرت سے انشائ اﷲ جلدی بدل جائے گی-

اگرچہ تم صاف دل اور خلوص سے لوگوں سے ملتے ہو لیکن پھر بھی بعض لوگ تمہارے بارے میں اچھی نیت نہیں رکھتے- بے شک تمہاری طبیعت میں سخاوت اور نیکی کا جذبہ ہے لہذا اﷲ تعالی' جلدی تم کو ایک ایسی نعمت عطا کرے گا جس کی تم کو خواہش ہے اور ضرورت بھی اور جسے پا کر تمہیں مسرت حاصل ہوگی- 
-14حضرت محمد مصطفے'ﷺ 
یہ فال غالب' فاتح اور بامراد ہونے کی بشارت ہے' جو لوگ در پئے آزار ہیں اور بدنام کرنے کی کوشش میں ہیں وہ ذلیل و خوار ہوں گے اور اﷲ تعالی' تم کو ان پر فتح دے گا اور تمہیں بہت سی نعمتیں حاصل ہوں گی اور ہر امر میں کامیاب ہوگے ہر کام میں خدائے پاک مدد کریگا-

عزت' دولت اور منصب کے سارے مراتب حاصل ہوں گے اور اپنے ان واقف حال لوگوں سے کنارہ کشی اختیار کرو جو تم کو بدنام کرنے اور نیچا دکھانے کی فکر میں ہیں اور دوستی کے پردے میں دشمنی پر آمادہ ہیں- اﷲ تعالی' ان کے شر و فساد سے بچائے گا- خاطر جمع رکھو' ہر وقت اﷲ تعالی' پر بھروسہ رکھو اور اس کا شکر کرو' جس نے تم کو اپنی امان میں لیا ہے۔

سفر کا خیال بہتر ہے- سفر میں مسرت حاصل ہوگی' دل کی مراد برآئے گی- یہ فال ظاہر کرتی ہے کہ تم دو نکاح کروگے اور اس بیوی سے خوشی حاصل ہوگی اور وہ فرماں بردار بن کر رہے گی- دولت مند بھی ہوگی- 
-15حضرت صالح عَلیہ السَّلام

یہ فال مبارک ہے' دلی مرادبرآئے گی' اﷲ تعالی' تم کو فتنہ و فساد سے محفوظ رکھے گا اور غیب سے سامان رزق عطا کرے گا' حاسد ذلیل ہوں گے اور تم کو دنیاوی مراتب حاصل ہوں گے- کسی دوسری جگہ پر نہ جانا- جس جگہ پر مقیم ہو وہیں رہ کر اﷲ تعالی' پر بھروسہ رکھو عنقریب ہر ایک امر میں کامیاب ہوگے۔ بس نیکی اختیار کرو اور خدا کا شکر کرو- 
-16حضرت سلیمان عَلیہ السَّلام

یہ فال سعادت و برکت' نیک نیتی اور شرافت کی بشارت دیتی ہے تم بے شک شریف الطبع نیک نیت ہو- شکر کیا کرو اﷲ تعالی' کا جن لوگوں نے تمہیں نقصان پہنچانے کا ارادہ کیا تھا وہ اپنے ارادے میں ناکام رہے ہیں اور آئندہ بھی ناکام رہیں گے- 
دل میں جو خوف ہے اسے دور کرو اور جلدی کرنی بھی اچھی نہیں ہے۔ صبرو شکر سے رہو' دِلی مراد ضرور برآئے گی- گم شدہ مال بھی مل جائے گا- اور نعمت عظمی' بھی حاصل ہوگی- اپنے خیراندیش متعلقین پر بھروسہ کیا کرو-

-17حضرت موسی' عَلیہ السَّلام

جو امید دل میں ہے اس کا پورا ہونا ذرا مشکل ہے کیوں کہ اس کام میں خطرہ ہے اس لیے اپنی جان کو اس خطرے میں نہ ڈالو صبر کرنا بہتر ہے-

اﷲ تعالی' کی بارگاہ میں توبہ کرو- صبرو شکر سے رہو بے شک وہی معاف کرنے والا ہے صبر دینے والا ہے اگر ایسا کرو گے تو دشمن پائمال ہوں گے اور اﷲ تعالی' دشمنوں کے شر و فساد سے بچا ہی لے گا' ایک ہمدرد اور دبلی پتلی عورت جو مشورہ دیتی ہے اسے قبول کرنا ہی تمہارے حق میں بہتری ہے' اﷲ تعالی' پر بہرحال بھروسہ رکھو وہی تمہارا نگہبان ہے- 
-18حضرت طالوت عَلیہ السَّلام

یہ فال نیکی اور سرداری پر مبنی ہے- رنج و غم نہ کرنا چاہیے- صبر کرو کہ صبر کرو گے تو کامیاب ہوگے- جلدی کرنے میں پشیمانی اٹھانے کے علاوہ کچھ نہیں پائو گے- 
یہ سال مبارک ہے متعلقین میں سرفرازی حاصل ہوگی اور رزق کی کشائش رہے گی- تھوڑے ہی عرصے میں مسرت اور اطمینان حاصل ہونے کی امید ہے- 
-19حضرت ابراہیم عَلیہ السَّلام

یہ فال رافع رنج و ملال ہے' اور سائل درد مند ہے' جس کام میں مایوسی ہے اس میں عنقریب کامیابی ہوگی- شکستہ دل نہ ہو انشائ اﷲ تعالی' مال و دولت حاصل ہوگی اور مشکلات آسان ہوں گی- لازم ہے خداوند کریم کی عبادت کرو اور خلق سے نیکی کا برتائو کرو اور اﷲ تعالی' کی فضل وکرم پر بھروسہ رکھو اور اس کا شکر کیا کرو- یقینا وہی دلی مراد پوری کرے گا- 
-20حضرت عیسی' عَلیہ السَّلام

یہ فال موجب عزت ہے' فی الحال تم بے شک مشکل میں ہو لیکن اﷲ تعالی' کی مہربانی سے نجات پائو گے۔ بلاشبہ تمہارے حاسد بہت ہیں لیکن ان سے نہ ڈرو- خداوند کریم پر بھروسہ رکھو کیوں کہ وہی مددگار ہے تمہارا- آخری عمر میں نعمت عظمی' حاصل ہوگی- لازم ہے اپنے پروردگار کی عبادت کیا کرو اور روزانہ کوئی دعا اور وظیفہ پڑھا کرو- 
-21حضرت ارمیا عَلیہ السَّلام

یہ فال مبارک ہے مگر تم اس وقت ملول اور دل برداشتہ ہو اور محبت کے خوگر ہو- لیکن خیال رکھو کہ سوائے ایک عورت کے کسی سے کوئی فیض نہیں جو اظہار دوستی کرتے ہیں ان پر بھروسہ نہ کرو ان سے نقصان کا ڈر ہے- 
-22حضرت اسحق عَلیہ السَّلام

یہ فال موجب راحت ہے' خداوند کریم فرزند نرینہ عطا کرے گا اور اس سے راحت و اطمینان حاصل ہوگا- تم بے شک نیکی نیت میں اسی نیک نیتی کے باعث تمہارا برا چاہنے والے خوار ہوں گے اور تم کو بہتری و برتری بہرحال حاصل ہوگی- صبر کرو-

-23حضرت لقمان عَلیہ السَّلام

یہ فال خوش قسمتی سے وابستہ ہے ذرا صبر کرو امیدیں پوری ہونگی چند ہی روز میں اپنے ارادے میں انشائ اﷲ تعالی' کامیاب ہوگے اور اﷲ کی نعمت سے سرفراز ہوگے' اب مصیبت کے دن ختم ہو جائیں- اطمینان رکھو البتہ ایسے لوگوں سے کنارہ کسی اختیار کر لو جو دوستی کا دم بھرتے ہیں اور کرتے دشمنی ہیں- اور پیٹھ پیچھے برائی بھی کرتے ہیں۔ اگر ایسا کر لو گے تو ہر طرح کامیاب رہوگے- 
-24حضرت ہارون عَلیہ السَّلام

یہ فال کلید حاجات ہے' تمام حاجتیں بر آئیں گی- رنج و غم سے نجات حاصل ہو جائے گی قرضہ بے باق ہو جائے گا' مرض جاتا رہے گا' صحت اور تندرستی حاصل ہوگی- دل کی پرانی خواہش بھی پوری ہو جائے گی اور عنقریب ایک عورت تمہاری رفیقہ حیات بنے گی اور وہی تم کو ہر طرح اطمینان قلب پہنچانے کا باعث بنے گی-

خیال صرف اس بات کا رکھو کہ جو تم کو نیکی اور بھلائی کے لیے مشورہ دیتا ہو اس پر بھروسہ کرو اور خدا کی عبادت بھی کرو- 
-25حضرت ذوالکفل عَلیہ السَّلام

یہ فال موجب مسرت ہے- یہ فال تمہاری شادی کا ہے ضرور فراغت اور خوشی حاصل ہوگی- مگر کسی کی سنی سنائی پر یقین نہ کرو- آج کل تم ملول ضرور رہتے ہو لیکن خدا پر بھروسہ کرو اور اس کا شکر کرو کہ اس کا فضل و کرم تمہارے شامل حال ہے- 
-26حضرت شعیب عَلیہ السَّلام

یہ فال انجام بخیر کی دلالت کرتی ہے۔ عنقریب ہی مسرت حاصل ہوگی' لازم ہے کہ خدا کا شکر ادا کرو اور اس کی رضا جوئی حاصل کرو- سفر مبارک رہے گا- یورب کی سمت نہ جانا- غریبوں اور مسکینوں کا اپنے حتی المقدور خیال رکھو اور کچھ نیکی بھی کیا کرو-

-27حضرت یعقوب عَلیہ السَّلام

یہ فال وافع حزن و ملال ہے اگرچہ موجودہ وقت رنج وغم میں گزر رہا ہے لیکن قدرت پر بھروسہ رکھو سب رنج وغم کا فور ہو جائیں گے لازم ہے کہ خدا کا خوف دل میں رکھو کیوں کہ خدا سے ڈرنے والا کسی اور سے نہیں ڈرا کرتا- کچھ صدقہ دیا کرو- 
-28حضرت عزیز عَلیہ السَّلام

یہ فال سعید ہے' ایک عورت جو تم سے محبت کرنے لگی ہے وہ واقعی تمہاری ہمدرد ہے اس کی محبت کی قدر کرو تمہاری زندگی کا رخ بدل جائے گا- لیکن پہلی بیوی کو بھی دکھ نہ پہنچے- 
-29حضرت یحیی' عَلیہ السَّلام

یہ فال تمہاری ذہانت اور عقلمندی کی دلیل ہے' تمہاری ذہانت اور نیکی تمہیں صاحب جائیداد اور صاحب حیثیت بنا دے گی- لوگ تمہارے احسان مند ہوں گے البتہ کسی عورت کے مکرو فریب میں نہ آنا وہ صرف اپنی بہتری کے لیے محبت جتا رہی ہے اور کسی سے دل کا راز نہ کہنا غریبوں اور درد مندوں سے محبت کرو بے شک اﷲ تعالی' تمہیں اپنی بے شمار نعمتوں سے سرفراز فرمانے والا ہے۔ 
-30حضرت یوسف عَلیہ السَّلام

یہ فال باعث توقیر و عزت ہے تم بہرحال غالب و ممتاز رہو گے اس عورت سے کنار کشی اختیار کر لو جو تم کو ورغلا رہی ہے اور فریب محبت دے رہی ہے باقی کام اﷲ پورا کرنے والا ہے- 
-31حضرت ایوب عَلیہ السَّلام

اگرچہ سخت مشکل میں ہو اور ہر طرف سے مایوس ہو چکے ہو لیکن اﷲ تعالی' اپنا کرم کرنے ہی والا ہے- نماز کی طرف سے غافل نہ رہنا- 
-32حضرت دانیال عَلیہ السَّلام

یہ فال موجب برکت دراحت ہے- کاروبار اور مرتبہ میں ترقی ہوگی' اپنے حاسدوں کا خیال نہ کرو وہ تم سے حسد کرتے ہیں اور کرتے ہی رہیں گے بس خدا کی رضا پر شاکر رہو- 
قُرعتہ الاولیائ 
اس فالنامہ سے فال حاصل کرنیکا طریقہ یہ ہے کہ پاک و صاف اور باوضو ہو کر گیارہ بار درود شریف تین بار سورہ الحمد شریف تین بار قل ہو اﷲ شریف پڑھے پھر نہایت اخلاص و عقیدت سے نیچے کے خانوں میں آنکھ بند کر کے انگشت شہادت رکھے اور پھر جس خانہ میں انگلی پڑے اسی خانہ کا اسم شریف آگے کے صفحات میں تلاش کرے اور اپنا فال معلوم کر لے- 
حضرت محمد مصطفیﷺ

حضرت بایزید بسطامی ؒ

حضرت شیخ جنید بغدادیؒ

حضرت سری سقطی ؒ

حضرت شیخ عبدالقادر جیلانیؒ

حضرت خواجہ معین الدین ؒ

حضرت شیخ مخدوم علی داتا گنجؒ

حضرت فرید شکر گنجؒ

حضرت مجددالف ثانی ؒ

حضرت خواجہ نقش بندؒ

حضرت شیخ نظام الدینؒ

حضرت خواجہ بختیار کاکیؒ

حضرت مخدوم جہانیاں جہاں کشتؒ

حضرت امام سہروردیؒ

حضرت مسعود غازیؒ

حضرت سلطان ہارونؒ

حضرت سلطان محمود غزنویؒ

حضرت امیر خسروؒ

حضرت سلطان عثمانؒ 
حضرت شاہ مدارؒ 
حضرت شیخ ابوبکر طوسیؒ

حضرت شیخ یحییؒ

حضرت شیخ سعدیؒ

حضرت سالار رجبؒ

حضرت سلطان نصیرالدینؒ

حضرت مولانا جامیؒ

حضرت شیخ صالح المدارجؒ

حضرت شاہ بوعلی قندرؒ 
-1 حضور پر نور حضرت محمد مصطفیﷺ : یہ فال موجب اطمینان ہے۔ مصیبت و تکلیف میں صبر کیجئے- ہمت اور استقلال سے سارے کام بن جائیں گے- البتہ اپنے متعلقین کے چند ہی افراد پر بھروسہ کریں۔ اﷲ تعالی' آپ کی بگڑی بنانے والا ہے- 
-2 حضرت بایزید بسطامیؒ : جس کام کی خواہش ہے اس سے بچنے کی کوشش کرو' یہی وہ خواہش ہے جو موجب تکلیف ہے ویسے بھی تم دشمنوں میں گھرے ہوئے ہو لیکن خدا پر بھروسہ شرط ہے سب درست ہوگا نیکی کرو اور برائی سے باز آئو-

-3 حضرت شیخ جنید بغدادیؒ : یہ فال موجب سعادت ہے- تمہارا مرتبہ بلند ہوگا- ہم عصروں میں عزت بڑھے گی' رزق میں کشایش حاصل ہوگی- حاسدوں کے شر سے خداوند کریم محفوظ رکھے گا- خدا کی عبادت لازم ہے اور شیخ صاحب کی روح پر فاتح پڑھو- 
-4 حضرت سری سقطیؒ : دلی آرزو جلد ہی پوری ہونے والی ہے۔ نیک نیتی اور پرہیز گاری کو اپنا شعار بنائو اﷲ تعالی' کی عبادت کرو' درد مندوں' غریبوں اور بے کسوں کی مدد کرو- کسی پر ظلم نہ کرو خود کو اور دوسروں کو برائی سے بچائو اﷲ تعالی' نعمت عظمی' بخشے گا- 
-5 حضرت شیخ محی الدین عبدالقادرؒ : کوشش اور استقلال سے دل کی آرزو پُوری ہو جائے گی، بشرطیکہ مایوس نہ ہو مایوسی اس کی بارگاہ میں گناہ ہے- خدا کی عبادت کرو اور اسی پر دل سے بھروسہ کرو- سب درست ہو جائے گا-

-6 حضرت خواجہ معین الدین چشتی ؒ : عنقریب ایسی نعمت ملے گی جس سے مسرت حاصل ہوگی- اﷲ تعالی' کا روبار میں ترقی دے گا صاحب مال و خال ہو جائو گے- 
-7 حضرت شیخ مخدوم علی ہجویری داتا گنج بخشؒ : تمام کلفتیں دور ہوجائیں گی غریبوں کی دستگیری کیجئے اور جانوروں پر ظلم سے باز آئیے' دل میں جو بات ہے وہ انشائ اﷲ پوری ہو جائے گی- مسرت حاصل ہوگی- 
-8 حضرت شیخ فرید شکر گنج ؒ : یہ فال موجب ہدایت ہے' ضد اور غصہ حرام ہے ان سے بچنے کی کوشش کریں' عقلمندی سے کام کریں اور خدائے پاک کے فضل وکرم پر بھروسہ رکھیں وہی سارے کام اور ارادے پورے کرنے والا ہے۔

-9 حضرت سلطان العاشقین مجدد الف ثانی ؒ : یہ فال نیک ہے۔ دل کی بات پوری ہوگی خدا کا شکر کرو اور اس کی عبادت بھی کرو' اسی میں بھلائی ہے آخرت کی بھی اور دنیاوی بھی' غریبوں اور محتاجوں کا حق پورا کرو- مگر خیال رکھنا والدین کی نافرمانی بنا بنایا کام بگاڑ سکتی ہے- 
-10 حضرت خواجہ نقش بندؒ : دل کو ملول نہ رکھو' وہ کام کرو جس سے اﷲ تعالی' کی خوشنودی حاصل ہو اور دین و دنیا کی بہتری کا باعث بن سکے۔ اگر چاہتے ہو کہ تمہارے دل کی مرادیں برآئیں تو یتیموں اور بیکسوں کے پرسان حال رہو-

-11 حضرت شیخ نظام الدینؒ : مسائل کی فال مبارک ہے' تم پر اﷲ تعالی' کی رحمت نازل ہوگی اور موجودہ مصاےب اور اُلجھنوں سے نجات مل جائے گی- لہذا وہ کام جو تمہارے بس کا نہیں خدائے پاک پر چھوڑ دو ازغیب پورا ہو جائے گا ' اس کی ذات پاک پر بھروسہ رکھو سب درست ہوگا اور تمہاری مرضی کے مطابق ہوگا- 
-12 حضرت خواجہ بختیار کاکیؒ : موجودہ وقت تمہارا پریشانی میں گزر رہا ہے لیکن صبرو استقامت اختیار کرو اﷲ تعالی' مشکلات آسان فرمائے گا-

-13 حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشتؒ : محبت اور شفقت اختیار کرو' کجروی سے بچو' غریبوں کی مدد کرو عنقریب کامیابی حاصل ہوجائے گی- لیکن خوف خدا دل میں ضرور رہے-

-14 حضرت امام سہروردیؒ : یہ فال موجب مسرت ہے۔ رزق میں کشایش ہوگی' دلی آرز و برآئے گی' رنج و غم میں نہ رہو' خدائے پاک پر بھروسہ رکھو' عنقریب تمہارے بگڑے کام اور دل کی آرزو پوری ہونے والی ہے۔ 
-15 حضرت سالار مسعود غازیؒ : تمہارے مصائب عنقریب ہی ختم ہونے والے ہیں' مسرت اور کامرانی کے دن خدا دکھانے والا ہے' تم سے حسد رکھنے والے اور تم سے دشمنی رکھنے والے خود ہی خوار ہوں گے تم پر اﷲ کا فضل ہوگا- تم اپنا جذبہ نیک نیتی برقرار رکھو- 
-16 حضرت سلطان ہارونؒ : تم اپنے حال سے بے خبر ہو اور خوش فہمی میں مبتلا ہو لیکن سچ یہ ہے کہ تم دشمنوں میں گھرے ہوئے ہو اگر سخاوت' ہمدردی اور نیکی اختیار کرو گے تو منجانب اﷲ دشمنوں پر غالب رہو گے- 
-17 حضرت سلطان محمود غزنویؒ : تمہاری قسمت کا ستارہ روز روشن کی طرح چمک رہا ہے' ہر کام حسب مرضی ہو رہا ہے تمہیں خدا کا شکر کرنا چاہیے- 
-18 حضرت امیر خسروؒ : اے صاحب فال تمہاری یہ فال مال اور دولت کی فراوانی پر دلالت کرتی ہے یقینا تم صاحب مال و سنال ہوگے اور دنیاوی مراتب سے سرفراز ہوگے خداوند کریم کا شکر کرو اور عبادت بھی-

-19 حضرت سلطان عثمانؒ : بے شک اس وقت تم مغموم ہو اور دل برداشتہ بھی لیکن صبر کرو گے تو خوشیاں تمہارا مقدر بن چکی ہیں خدا کی رضا میں ہی تم اپنی رضا رکھو ہر صورت میں کامیاب رہو گے- 
-20 حضرت شاہ مدارؒ : اگر اپنے برے دنوں سے نجات حاصل کرنا چاہتے ہو تو تم کو اﷲ تعالی' کی اطاعت اور عبادت سے غافل نہ ہونا چاہیے- نیک نیت رہو اور عبادت پروردگار کرتے رہو غنی ہو جائو گے- 
-21 حضرت شیخ ابوبکر طوسیؒ : اس میں شبہ نہیں کہ تم خوش بخت ہو- دنیا میں باعزت اور باوقار رہو گے' تمہارے حالات سازگار رہیں گے' تمہارا ہر کام تمہاری مرضی کے مطابق ہی ہوتا رہے گا- تم کو محتاجوں کا خیال رکھنا چاہیے اور اپنے اﷲ کی عبادت اور شکر کرنا چاہیے۔ 
-22 حضرت شیخ یحیی' ؒ : یہ فال سعید ہے' رنج و غم دل سے دور کر دو اور خدا کے فضل و کرم کے امیدوار رہو وہی تمہاری آرزوئیں پوری کرنے والا ہے اور عنقریب ہی تمہارے دل کو خوشی پہنچے گی- 
والدین کے فرمانبردار اور نیک بن کر خدا پر بھروسہ رکھو اور اس کی عبادت بھی کرتے رہو-

-23 حضرت شیخ سعدیؒ : تم خوش نصیب ہو کہ تمہارے حال پر خدا کا فضل ہے۔ تم کو ہر کام میں کامیابی مل رہی ہے اور جلد ہی کسی خوبصورت اور نیک عورت سے تم کو خوشی ملے گی- 
-24 حضرت رجب سالارؒ : اے صاحب فال تمہاری نیت اور تمہارے ارادے نیک ہیں- نیکی کی طرف ہی راغب رہو اور غمگین اور ملول نہ ہو' اﷲ تعالی' دل کی مرادیں پوری کرے گا خوش اخلاقی اختیار کرو' غرور و نخوت سے بچو- 
-25 حضرت سلطان نصیرالدینؒ : اﷲ تعالی' کی بخشش کے امیدوار رہو' درد مندوں کی امداد کرو' تو موجودہ پریشانی سے نجات مل جائے گی- 
-26 حضرت مولانا جامیؒ : تمہاری مشکلات تو ختم ہوگئی ہیں- کشایش رزق اور فراغت عنقریب ہی حاصل ہوگی اﷲ تعالی' کی اطاعت اور عبادت کرو- 
-27 حضرت شیخ صالح المدارج : یہ فال موجب راحت ہے عنقریب دلی آرزو بر آئے گی دل کو مسرت حاصل ہوگی' کسی طرح کی فکر اور اندیشہ مت کرو اپنے رب پر بھروسہ کرو-

-28 حضرت بوعلی شاہ قلندرؒ : معصوم بچوں سے شفقت سے پیش آئو اور انہیں خود رکھو تم اپنے ارادے میں کامیاب ہو جائو گے لیکن مایوسی چھوڑ دو- اس کی ذات پر بھروسہ رکھو جو سب کی بگڑی بنانے والی ہے- مایوسی گناہ ہے۔ بے شک اﷲ تعالی' اپنا کرم کرنے والا ہے۔ 
قُرعتہ البرُوج 
فالنامہ بروج بھی قدیمی حکمائ کا ایجاد کردہ ہے اور معتبر مانا جاتا ہے- اس فالنامہ سے فال نکالنے کا طریقہ بھی اسی طرح ہے جس طرح اس سے قبل کے فالناموں میں آیا ہے۔ یعنی پاک و صاف ہو کر وضو کر لے پھر بسم اﷲ شریف کے ساتھ سورہ الحمد پڑھے اور پھر تین مرتبہ قل ہو اﷲ احد پڑھے اور پھر خلوص نیت کے ساتھ درج ذیل دعا پڑھے اور پھر داہنے ہاتھ کی انگشت شہادت ذیل کے خانوں میں سے کسی ایک پر رکھے اور جس برج میں انگلی آجائے اس برج کا مضمون آگے تلاش کر کے اپنی فال کا جواب لے دعا یہ ہے اللھم انی توکلت علیک وتفائ لت باسماک فازنی ماھوا خیرلی یا رحم الراحمین-

حمل

اسد

قوس

ثور

جوزا

سرطان

سنبلہ

میزان

عقرب

جدی

حوت

دلو

-1 حمل سائل بے قرار' رنجیدہ اور غمزدہ ہے جسم کی حرارت اکثر تیز رہتی ہے' اکثر کام حسب خواہش انجام نہیں پاتے یہ ایام نحس کا باعث ہے لیکن عنقریب ہی اچھے دن آئیں گے طبیعت بشاش ہو جائے گی صدقہ دینا اچھا ہے' مسور کی دال اور لال رنگ کا کپڑا منگل کے دن صدقہ کرنا اس ستارہ بروج کے موافق ہے- 
-2 اسد سائل برداشتہ ہو رہا ہے لیکن اس کا کام بن ہی جائے گا کسی کی رقابت سے کوئی نقصان نہیں ہوگا- لیکن از خود لڑائی اچھی نہیں خوش ہو کہ دِلی آرزو جلد ہی پوری ہونے والی ہے۔ اس ستارے کے مطابق اتوار کے روز دودھ اور گیہوں کا صدقہ دینا فائدہ مند ہے- 
-3 قوس سائل صحت مند ہے اور آئندہ بھی صحت اچھی رہے گی' اکثر نیک لوگوں اور امرائ سے ملاقات ہوتی رہے گی' عزت اور وقار میں ترقی ہوتی رہے گی- صاحب اولاد بھی ہوگا اور اولاد سعادت مند ہوگی' لاچار اور بے کس لوگوں کی مدد کرو اور چنے کی دال کا صدقہ جمعرات کے دن دینا مفید ہے- 
-4 ثور سائل کو رنج و غم سے نجات ملے گی اور جو نقصان ہو چکا ہے اس کی تلافی بھی ہو جائے گی' زراعت سے فائدہ حاصل ہوگا عنقریب خوش خبری ملے گی اور دل کی مراد برآئے گی' تیل اور مونگ کی دال کا صدقہ مفید ہے- 
-5 جوزا سائل کے علم میں برکت ہوگی رکا ہوا کام حسب خواہش انجام پا جائے گا- موجودہ دن بے شک خراب ہیں لیکن اقبال بلند ہے دلی آرزو پوری جس کی خواہش میں بے قراری ہے وہ حاصل ہوگا- فاختائی رنگ کا کپڑا اور ثابوت مونگ بدھ کے روز صدقہ دینا فائدہ ہے- 
-6 سرطان سائل کا ستارہ روشن ہے- اگرچہ موجودہ ایام میں بے قراری اور قدرے آہ وزاری ہے لیکن آج کل میں مطلب پورا ہونے والا ہے اس ستارے کے مطابق دودھ' چاول' کوڑیاں پیر کے دن صدقہ کیا کرو انشائ اﷲ سارے مقاصد پورے ہو جائیں گے- 
-7 سنبلہ سائل مریض معلوم ہوتا ہے لیکن یہ مرض جاتا رہے گا' کسی نیک آدمی سے کام پورے ہو جائیں گے لیکن اپنے دل کا راز کسی پر ظاہر نہ ہونے دینا اس ستارے کے مطابق پانچ دالیں پانچ قسم کی اور فاختائی رنگ کا کپڑا صدقہ دینا چاہیے- 
-8 میزان یہ فال ہر طرح ترقی و کاروبار میں کشائش کا باعث ہے' سفر میں فائدہ ہوگا جمعہ کے دن تیل اور مونگ صدقہ کرنا فائدہ مند ہے۔ 
-9 عقرب سائل کا ستارہ نحوست میں ہے ہر وقت غم و فکر رہتی ہے' کسی بات کا خدشہ لگا رہتا ہے اپنی آرزو سے مایوس ہو رہا ہے لیکن چند یوم کے بعد نحوست چھٹنے لگے گی- مسور کی دال' سیندور اور سرخ رنگ کا کپڑا منگل کے دن صدقہ کیا کرو- 
-10 جدی تم جس سے محبت سے پیش آتے ہو وہی تم سے مخالفت کرنے لگتا ہے تم جس سے وفا کرتے ہو وہی تم سے بے وفائی اور دغا کرتا ہے- اس ستارے کے مطابق ہفتہ کے روز تیل' ماش کا صدقہ دینا ہی تمہارے لیے نیک ساعت لائے گا- تم مطمئن ہو جائو گے- 
-11 حوت یہ فال ہردلعزیزی پر دال ہے تمہارے مراتب بڑھتے ہی رہیں گے۔ تم جس سے محبت کرو گے وہ بھی تم سے محبت کرے گا- دن اور رات خوشی خوشی گزریں گے۔ اس ستارے کے مطابق چنے کی دال اور ہلدی کی گرہ جمعرات کے دن صدقہ دینا باعث خیر ہے۔ 
-12 دلو سائل تنہائی پسند ہے ہجوم اور خلق خدا سے علیحدہ رہنا پسند کرتاہے سیاہ رو اس کا حاسد ہے لیکن وہ کچھ بگاڑ نہیں سکے گا- سائل کی آرزو پوری ہو کر ہی رہے گی- اس ستارے کے مطابق ہفتہ کے دن ماش ثابوت اور تیل کا صدقہ کیا کرو اﷲ کار ساز ہے۔ 
قُرعتُہ الاعداد 
یعنی فالنامہ حکیم طمطم ہندی

حکیم طمطم ہندی علم فال میں ماہر اکمل گزرے ہیں۔ اگرچہ ان کا مکمل فالنامہ طوالت کی وجہ سے نہیں دیا جا رہا لیکن پھر بھی تمام مقاصد و مطالب حاصل ہو جانے کے لیے بہترین فالنامہ ہے۔

طریقہ یہ ہے کہ باوضو ہو کر تین بار درود شریف پڑھیں اور آنکھیں بند کر کے نیچے خانے مےں شہادت کی انگلی اور اسی ہندسہ کے مطابق آگے اپنا مطلب اور فال کا نتیجہ سمجھ لیں- 
1

59

6

64

17

43

22

48

20

42

23

45

4

58

47

61

60

2

63

5

44

18

8

21

8

52

3

50

24

46

19

41

9

51

14

56

25

35

30

40

53

15

50

12

37

31

34

28

52

10

55

13

36

26

39

29

16

54

11

49

32

38

37

33

-1	سائل کی دلی آرزو ضرور پوری ہوگی' چند یوم کی دیر ہے خد اکے فضل سے ناامید ہونا گناہ ہے- 
-2	یہ فال سعید ہے' خدا وند کریم مسبب الاسباب ہے تھوڑے دنوں تک کامیابی ہوگی- 
-3	ایسے کام کی تمنا لاحاصل ہے' لازم ہے کہ اس خیال سے باز آجائو' ورنہ باعث آزار ہوگا-

-4	سائل گھبرا رہا ہے اور یہ گھبراہٹ بھی فضول ہے- چند یوم میں ہی دل کی مراد پوری ہو جائے گی-

-5	دل کی خواہش ضرور پوری ہوگی' مایوس نہ ہو-

-6	یہ دل کی آرزو تمہارے خلاف ہے اسے دل سے نکال دو تو اچھا ہے۔ 
-7	نیک نیتی اختیار کرو اور تھوڑے دنوں صبر کرو-

-8	اس کام میں خطرہ ہے باز آجائو ورنہ نقصان اٹھائو گے- 
-9	اگر سفر کا ارادہ ہے تو ضرور بہتری ہوگی-

-10	ہراساں نہ ہو تمہارے ہی حسب منشا کام ہوں گے۔

-11	خواہش نیک ہے ضرور پوری ہوگی-

-12	یہ کام ذرا ٹھہر کر پورا ہو -

-13	نقصان اٹھائو گے ورنہ اس خیال سے باز آجائو-

-14	یہ فال مبارک ہے لیکن خیرات کیا کرو-

-15	تمہارے حاسد زیادہ ہیں لیکن تم کو نقصان نہیں پہنچا سکتے' تم آہستہ آہستہ ترقی کرتے ہی رہوگے۔ 
-16	انشائ اﷲ اپنی کوشش میں کامیاب ہوگے- کوشش جاری رکھو-

-17	اپنے دل کا راز کسی پر ظاہر نہ کرو تمہاری مراد پوری ہو جائے گی- گھبراہٹ اور پریشانی ختم ہو جائے گی- 
-18	اس خیال کو ترک کرو- یہی اچھا ہے- 
-19	جو ارادہ ہے وہ جلد ہی پورا ہوگا-

-20	صبر کرو' صبر کا پھل اچھا ہوتا ہے-

-21	غم وغصہ چھوڑ دو اور اﷲ پر بھروسہ رکھو-

-22	وسیلہ رزق میں ترقی ہوگی- 
-23	تم جو چاہتے ہو وہ حاصل ہو جائے گا- اندیشہ نہ کرو-

-24	تمہارے دل کی آرزو خالی نہ جائے گی-

-25	یہ آرزو اچھی نہیں۔ اظہار کرو گے تو پچھتائو گے-

-26	تم انشائ اﷲ کامیاب ہوگے فکر نہ کرو-

-27	خدا پر بھروسہ رکھو کسی کی خوشامد کرنی بیکار ہے- 
-28	اس کام کے پورا ہونے کی امید نہیں' ناکامی اور بدنامی کا خوف ہے-

-29	چند دنوں انتظار کرو-

-30	حاسدوں کی مخالفت کام نہ ہونے دے گی' صبر کرو-

-31	یہ خیال فاسد دل سے نکال دو ورنہ پشیمانی ہوگی-

-32	یہ آرزو پوری نہ ہوگی-

-33	اﷲ توکل پر قائم رہو- کامیابی دور نہیں ہے۔ 
-34	دنیا وی عزت میں ترقی ہوگی-

-35	یہ فعل اچھا نہیں اس طرح تندرستی خراب ہو جائے گی-

-36	خدا کا شکر کرو- مراد پوری ہو رہی ہے۔

-37	اپنے چند دوستوں پر اعتبار کر سکتے ہو-

-38	برائی سے بچو- نیت صاف رکھو-

-39	چند روز نحس کے اور ہیں پھر موج کرو گے۔

-40	حصول مطلب کے لیے جلدی نہ کرو ورنہ پچھتائو گے۔

-41	مشکلات کے باوجود کام ہو جائے گا-

-42	ملول نہ ہو' وہم کا علاج تو ہے نہیں' خدا پر بھروسہ رکھو-

-43	اپنے ارادے پر قائم رہو- کامراں ہوگے-

-44	اس خواہش کو چھوڑو- کام نہ ہوگا-

-45	باز آ جائو ایسے کام سے جس میں بجز یاس و حسرت اور کچھ بھی نہیں-

-46	خدا کرم تمہارے شامل حال ہے۔ تم خوش نصیب ہو-

-47	تم صاحب قسمت ہو لیکن غرور و تکبر سے بچتے رہو-

-48	اگر پیسہ بے شمار خرچ کرو گے تو اس کام میں کامیابی حاصل ہوگی' ورنہ کسی بھی حال میں نہیں-

-49	صبر کرو- کہ خدا صبر کرنے والوں کے ساتھ ہے۔

-50	اس کا انجام اچھا نہیں-

-51	یہ دن اچھے نہیں- سنبھل کے رہو-

-52	نیت خراب ہے تو نتیجہ بھی خراب ہے۔

-53	ابھی اور صبر کرو-

-54	خدا پر بھروسہ رکھو ورنہ رسوائی و ذلت سر پر آ رہی ہے۔

-55	یہ کام فضول ہے۔

-56	یہ آرزو بے ہودہ ہے اسے ترک کرو فائدے میں رہو گے-

-57	محنت کبھی رائیگاں نہیں جاتی-

-58	ہراساں نہ ہو- دل کی آرزو ضرور پوری ہوگی- خدا پر بھروسہ رکھو-

-59	اطمینان رکھو- آرزو پوری ہوگی-

-60	کوشش بے کار ہے۔ 
-61	دل سے خوف دور کر دو- خدا مہربان ہے۔ سارے کام بن جانے والے ہیں۔

-62	اپنا وقت ضائع مت کرو- یہ کام پورا ہونے کی امید نہیں- زیادہ کوشش کرو گے تو ذلیل ہوگے- 
-63	تم خوش قسمت ہو-

-64	چند ہی دنوں کی بات ہے- شاد کام ہو جائو گے- 
قُرعتُہ الحُروف 
فالنامہ ملانجیب حسین سکاکی

علم الاعدادکی طرح علم الحروف بھی ایک علم ہے اور بے بہا ہے چنانچہ اس علم کے ماہر ملانجیب حسین سکاکی نے علم الحروف کے ذریعہ فالنامہ ترتیب دیا ہے اور اعداد کی طرح حروف کے خواص بھی ثابت کیے ہیں۔

اس فالنامہ سے فال لینے کی ترکیب یہ ہے کہ سائل پاک و صاف ہو کر اور باوضو ہو کر پہلے گیارہ بار درود شریف پڑھے۔ پھر تین بار سورہ الحمد شریف پڑھ کر یہ دعا پڑھے۔ 
اللھم تفالت بحروف التی تنزل فیہ القرآن فا مرُنی ماھو خیرُ'- باعلام الغیوب-

یہ دعا پڑھنے کے بعد آنکھیں بند کر کے ذیل کے خانوں میں سے کسی ایک پر انگلی رکھے اور پھر آئندہ صفحات میں انہیں حروف کے مطابق حروف و عدد تلاش کر کے اپنی فال دیکھے-

-1 اا

-2 ا ط 
-3 ا ف

-4 ا ذ

-5 ب د

-6ب ل 
-7 ب ر 
-8 ب ع 
-9 ا ب

-10 ای 
-11 ا ص

-12 ا ض 
-13ب ھ 
-14ب م 
-15ب ش

-16ج ا 
-17 ا ج 
-18ا ک 
-19ا ن 
-20 ا ظ 
-21ب و 
-22ب ن

-23ب ت 
-24ج ب

-25۱ د 
-26ا ل 
-27 ا ر 
-28ا غ 
-29ب ز 
-30 ب س 
-31 ب ت 
-32ج ج

-33 ا ھ

-34ا م 
-35ا ش 
-36ب ا 
-37ب ح

-38 ر ع 
-39 ب خ 
-40 ج ھ 
-41 ا و 
-42 ا ن

-43 ا م 
-44 ج خ

-45 ب ط

-46 ب ت

-47 ب د 
-48ج ھ

-49 ا ر

-50 ا س

-51 ا ث 
-52ب ب 
-53ب ی

54 ب ص

-55ب ض

-56 ح و

-57 ا ج

-58ا ع 
-59ا خ 
-60 ب ج

-61ب ک

-62ب ق

-63ب ظ 
-64 ج ر

-1 	تمہارے روزگار میں ترقی ہوگی- مایوسی کی جگہ کامیابی اور ہر کام میں بہتری ہونے کی امید ہے- دیکھو تمہارے کسی نہ کسی عضو پر کالا تل ہے۔

-2	تم جس کام کے لیے عرصہ سے پریشان ہو وہ عنقریب ہی پورا ہو جائے گا' تمہارے دن پلٹ رہے ہیں- دیکھو تمہارا کوئی عضو پھڑک رہا ہے۔

-3	تمہیں دشمنوں کا سامنا ہے' لیکن خدا تمہارا مدد گار ہوگا- دشمنوں کو تمہارا دوست بننا پڑے گا-

-4	تم سے تمہارے بھائی بندالفت و محبت کریں گے۔ تم خدا کا شکر کرو اور اس کی عبادت کرو' دن اچھے گزریں گے-

-5	کاروبار میں ترقی ہوگی- شادی اور مقدر میں فراغت ہوگی تم اپنی عورت کے ساتھ اچھا سلوک نہیں کرتے یہ تم میں عیب ہے' اسے ترک کر دو-

-6	تجارت میں نفع اور سفر میں فائدہ ہوگا' کسی دوست کی ملاقات سے خوشی حاصل ہوگی' دیکھو تمہاری عورت کافی بدمزاج ہے۔

-7	تم کسی پر بھروسہ نہ کیا کرو اور کسی کو اپنا شریک کار ہرگز نہ بنانا تم اکثر اپنے دل کا راز لوگوں سے کہہ دیا کرتے ہو' یہ برا کرتے ہو-

-8	اب تمہاری صحت گر گئی ہے مفلسی نے تم کو گھیر لیا ہے لیکن گھبرائو نہیں' سارے بگڑے کام قدرت بنا دے گی- دیکھو تمہارے بازو پر تل ہے۔ 
-9	تم کو یقین ہوگیا ہے کہ تمہارے گھر میں خزانہ ہے۔ یہ تمہارا وہم ہے تم حد سے زیادہ خود پسند ہو- یہ برا ہے۔

-10 	تمہیں خواہش مباشرت بہت رہتی ہے- کیوں اپنی جان گنوانے کے درپے ہو- دیکھو تم کو نیند بہت آتی ہے۔

-11 	تم جس خیال میں سرگرداں ہو وہ پورا ہوگا اور دِلی مقصد بھی بر آئے گا- تم رحمدل ضرور ہو اور یہ اچھی عادت ہے-

-12	لین دین میں تم نے نقصان اٹھایا ہے اور ابھی اور بھی نقصان کا ڈر ہے تم بہت حریص ہو یہ اچھی بات نہیں ہے۔ 
-13	تفکرات نے گھیر رکھا ہے ہر لمحہ حصول مال و زر کی فکر رہتی ہے۔ مگر ابھی ملنے میں دیر ہے' تم دل سخت رکھتے ہو ذرا نرمی اختیار کرو-

-14	ایام نحس اکبر میں جس کام کا ارادہ رکھتے ہو اسے ترک کر دو' کامیابی کی کوئی صورت نہیں ہے- دیکھو تم کو نیند بہت ستاتی ہے-

-15	تمہاری مراد پوری ہونے والی ہے- فال بہت نیک ہے- خدا تمہاری حاجتیں برلائے گا اور مرتبہ بلند کریگا-

-16	بے شک تمہارے خیالات اعلا ہیں لیکن مقدر کچھ اور ہی بتا رہا ہے' تم مقدر پر شاکر رہو خدا بہتر کریگا-

-17	یہ فال بری نہیں ہے- پاک پروردگار تمہارے لیے اس سے بھی بہتر زمانہ لانے والا ہے-

-18	تمہارے بگڑے کام بننے والے ہیں- مطابق خواہش زر بھی حاصل ہوگا- دیکھو تم ذرا کج خلق ہو- یہ بدعادت ہے-

-19	تم دشمن کو حقیر نہ سمجھو اس سے ہوشیار رہو اور دیکھو تمہاری بیوی وفادار ہے تمہارے ارادوں میں ضرور کامیابی ہوگی-

-20 	ان دنوں تم بہت ہی تنگ دست ہو رہے ہو- صرف دو مہینہ کی دیر ہے تم ضرور فارغ البال ہو جائو گے-

-21 	تم نے اب تک عیش و آرام میں دن گزارے ہیں- آئندہ بھی تم پر خدا تعالی' کا کرم رہے گا- دیکھو تم نرم دل اور سخی ہو-

-22	آخری عمر میں کچھ دولت ضرور پائو گے' تمہارے مال پر جو قابض ہے وہ بھی بے دخل ہو جائے گا-

-23	تمہیں ہر لمحہ دشمنوں کا اندیشہ لگا رہتا ہے مگر دشمن تم پر غالب نہیں ہو سکتا تمہارے دن اچھے آگئے ہیں- 
-24	تمہیں دنیاوی ترقی کی خواہش ہے جو پوری ہوگی ذرا صبر سے کام لو' تم نے پچھلے دنوں کوئی خواب دیکھا ہے اس کی تعبیر اچھی ہے- 
-25	جس شخص سے ملاقات کی خواہش ہے اس سے ملاقات جلد ہی ہوگی- حکام اور روسائ سے فائدہ ہوگا-

-26	یہ فال بہت ہی مبارک ہے ایام اچھے آگئے ہیں- تم کو کسی عورت سے محبت ہے وہ بھی تم پر مرتی ہے-

-27	جلد بازی نہ کرو تمہارے سب کام بن جائیں گے۔ بیشک تم نے بہت مصبیتیں اٹھائی ہیں۔ ذرا صبر کرو-

-28	اس سال تم نے بڑی تکلیف اٹھائی ہے مگر اب دن مبارک آگئے ہیں خدا سے ڈرتے رہو اور اس کی عبادت بھی ضرور کرتے رہو- 
-29	ذرا حوصلہ کرو' اب دن اچھے آ گئے ہیں کسی عورت سے دل نہ لگا لینا ورنہ تمہارے ساتھ فریب ہوگا- دیکھو تمہارے سر میں درد رہتا ہے۔

-30 	تمہارے اکثر کام پورے نہیں ہو پاتے مگر اب ہو جایا کریں گے اور یہ تمہارے رب کا فضل ہوگا- 
-31 	اگر اولاد کی خواہش ہے تو خدا تمہیں صاحب اولاد کرے گا اور دوسری مرادیں بھی پوری ہوں گی' عورتوں کے بہکانے میں نہ آنا-

-32	یہ دن اچھے نہیں تمہارا ستارہ نحس برج میں ہے۔ ذرا صبر کرو پھر سب درست ہو جائے گا- دیکھو تمہارے عضو پر زخم کا نشان ہے۔ 
-33	چند ہفتہ بعد طالع کی نحوست ختم ہو جائے گی' دن اچھے آئیں گے وہ ایک مالدار اور خوبصورت عورت ہے جو تم مہربان ہوگی وہ باوفا بھی ہوگی- 
-34	گو پریشان ہو مگر پھر بھی اپنے پروردگار کا شکر ادا کرتے رہو اور خوش رہنے کی کوشش کرو-

-35	سفر کرنا چاہو تو کر سکتے ہو- فائدہ ہے- خدا پر بھروسہ کرو-

-36	کسی طرف بھی نکل جائو ترقی کرو گے دیکھو تم کو کوئی ایسا مرض ہے جس سے تم دن بدن کمزور ہوتے جا رہے ہو مگر اچھے ہو جائو گے۔

-37	یہ دن تمہارے لیے برے ہیں جو کام بھی کرو گے نقصان ہی پائو گے ذرا صبر سے کام لو درست ہو جائے گا-

-38	جس کام کی فکر ہے اﷲ تعالی' اسے پورا کرے گا- صبر کرو لیکن رحمدل بننے کی کوشش کرو- 
-39	تمہارا کاروبار تو خوب چل رہا ہے البتہ کسی بات کا تم کو اندیشہ لگا رہتا ہے- خدا ٹھیک کریگا- دیکھو تم کم سخن ہو-

-40 	تمہیں کسی مطلوب کا انتظار ہے- تمہارا دل بیقرار رہتا ہے۔ مطلوب ملے گا ذرا سفر کر کے دیکھو- 
-41 	تمہاری ساری مرادیں بر آئیں گی- تمہاری نیکی تمہیں راس آئی ہے تمہارا فال نیک ہے خدا مرتبہ بلند کریگا-

-42	تمہارے خیالات نیک ہیں لہذا خدائے تعالی' تمہیں مرتبہ عطا کریگا عزت اور دولت بڑھے گی- 
-43	خوش ہو جائو عنقریب ہی تمہارے بگڑے ہوئے کام بنیں گے۔ اور مرادیں بھی حسب خواہش پوری ہوں گی-

-44	دل میں جو ارادہ ہے وہ بے حد کوشش کے بعد پورا ہونے کی امید ہے مگر جھوٹ بولنا ترک کر دو-

-45	ناول' قصہ کہانیوں کی کتابیں پڑھنے میں زیادہ وقت ضائع نہ کیجئے خدا کی عبادت کیجئے اور اس کا شکر کیجئے۔

-46	زندگی کے دن عیش و آرام سے گزریں گے' ہمیشہ تمہارے حال پر خدا کا فضل رہے گا-

-47	آخری عمر میں دولت کثیر ہاتھ لگے گی-

-48	تمہیں دشمنوں کا اندیشہ ہر لمحہ لگا رہتاہے مگر..... دشمن اگر قویست نگہباں قومی تر است والی بات صادق آتی ہے۔ تم مطمئن رہو اور خدا کا شکر ادا کرتے رہو-

-49	تمہارے دشمن ہمیشہ زیر رہیں' دنیاوی ترقی کی منزلیں طے کرتے رہو گے۔

-50 	جس سے ملنا چاہتے ہو اس سے جلد ملاقات ہوگی- بلاشبہ آج کل تمہاری زندگی بڑی بے چین گزرتی ہے۔

-51 	دیر آید درست آید - قسمت سے لڑا نہیں جا سکتا صبر کرو سب کچھ تمہاری خواہش کے مطابق ہو جائے گا-

-52	مصائب کے دن بہرحال نکل گئے اب اچھے دنوں کی آمد آمد ہے- نماز پڑھا کرو-

-53	ذرا حوصلہ کرو عورت بے وفا ہے وہ تم پر الزام بھی لا سکتی ہے ذرا ہو شیار رہو-

-54	ایام نحس میں کسی سے کوئی امید نہ رکھو ورنہ مایوسی کے علاوہ کچھ نہیں ملے گا- خدا کارساز ہے بس اسی کے فضل و کرم پر نظر رکھتے رہو خدا بہت کچھ کرنے والا ہے۔

-55	خدا کی بندگی میں ہی کام بننے کی امید ہے لیکن اس عورت کا کہنا نہ سنا کرو جو تم سے مصیبت کا سودا کر رہی ہے یعنی اس کی محبت میں مصیبت کا زہر گھلا ہو اہے-

-56	محنت کی عادت اختیار کرو تمہاری محنت کی عادت ہی برے دنوں کو ختم کر رہی ہے۔

-57	تمہارا ستارہ ناقص برج میں آگیا ہے ذرا صبر کرو اور قدرت پر بھروسہ رکھو-

-58	پریشان مت ہو- چند ہفتہ بعداز خود حالات بہتری کی طرف چل پڑیں گے- خدا پر بھروسہ رکھو اور اس کا شکر ادا کرتے رہو-

-59	تمہیں تمہارا مطلوب و مقصود مل جائے گا لیکن فی الحال صبر اور ہمت سے کام لو-

-60 	جس سے آس لگائی ہے وہ وعدے کا سچا نہیں- صرف تقدیر کے سہارے رہنا عاقلوں کا شیوہ نہیں تدبیر بھی لازم ہے اگر چاہو تو سفر کر لو-

-61 	کسی طرف بیٹھ جائو اﷲ وہی کرنے والا ہے جو شاید تم چاہتے ہو دیکھو تم کوئی بیماری میں مبتلا ہو اور دن بدن کمزور ہوتے جا رہے ہو- تمہاری آنکھ پھڑک رہی ہے۔

-62	تمہارے دن قطعی برے ہیں- بناکم بھی بگڑ جاتا ہے- خدا پر بھروسہ کرو اور اس سے ہاتھ اٹھا کر دعا مانگتے رہو بے شک وہ طاقت والا ہے اور قدرت والا بھی- مگر غریبوں سے برا سلوک نہ کرو-

-63	تم لین دین میں نقصان اٹھا رہے ہو اور کافی دنوں سے یہ خسارہ جھیل رہے ہو- مگر خدا پر بھروسہ رکھو وہ سب کی بگڑی بنانے والا ہے۔

-64	تمہیں تفکرات نے اپنے حصار میں لے لیا ہے اور تم آئے دن بگڑے کام بناتے رہے لیکن وہ الٹے ہو جاتے ہیں بس خدا پر بھروسہ کرو اور صبر و شکر کے ساتھ بیٹھے رہو- وہی کوئی راہ نکالے گا؟

فالنامہ حضرت غوث الاعظم 
پیران پیر دستگیرؒ

یہ فالنامہ اعدادی حضرت غوث الاعظم محی الدین عبدالقادر جیلانی پیران پیر دستگیر رحمتہ اﷲ علیہ نے ترتیب دیا ہے جو اس کے معتبر ہونے کی دلیل ہے' فال دیکھنے کی ترکیب یہ ہے کہ سائل پاک و صاف ہو کر با وضو ہو کر بسم اﷲ شریف کے ساتھ سورہ الحمد شریف پڑھے اور دس بار سورہ قل ہو اﷲ پڑھے اور پھر اس کا ثواب غوث الاعظمؒ کی روح کو بخشے اس کے بعد صدق دل سے آنکھیں بند کر کے نیچے کے کسی ایک خانہ پر انگشت شہادت رکھے اور اسی خانے کے مدد کے مطابق آگے اپنا فال دیکھ لے- 
1

10

19

28

37

46

55

64

2

11

20

29

38

47

56

65

3

12

21

30

39

48

57

66

4

13

22

31

40

49

58

67

5

14

23

32

41

50

59

68

6

15

24

33

42

51

60

7969

7

16

25

34

43

52

61

70

8

17

26

35

44

53

62

71

9

18

27

36

45

54

63

72

-1	صرف یوم انتظار کریں-

-2	مقصد حاصل ہوگا- فال نیک ہے-

-3	اس خیال سے باز آجائو-

-4	تمنا پوری ہو گی مگر ذرا دیر سے-

-5	یہ کام جلدی ہو جائے گا-

-6	ذرا کوشش کرو بات بن جائے گی-

-7	اتنی مایوسی اچھی نہیں خدا پر بھروسہ کرو-

-8	دل کی آرزو ضرور پوری ہوگی- مگر کچھ دیر سے ہوگی- 
-9	کامیاب ہوگے کوشش کرتے رہو-

-10	دل اور ارادہ مضبوط رکھو سارے کام بن جائیں گے۔

-11	تمہارا کام حسبِ خواہش ہو جائے گا-

-12	تم نیک نیت ہو مدد ہو کی خدا کی طرف سے۔

-13	یہ ارادہ اچھا نہیں اس سے باز آجائو ورنہ نقصان اٹھائو گے-

-14	کامیابی ہوگی شرط محنت و کوشش-

-15	حاسدوں کی پرواہ نہ کرو تمہاری قسمت میں کامیابی ہے- 
-16	ہمت اور کوشش کرو کام بنے گا-

-17	خدا کا شکر کرو وہ تم پر مہربان ہے۔ غریبوں کی مدد کیا کرو-

-18	ناممکن سا کام ہے- باز آجائو-

-19	یہ آرزو اور تمنا تمہارے حالات کے موافق نہیں چادر دیکھ کے پیر پھیلایا کرو-

-20	یہ خیال محال ہے- باز آجائو ورنہ جان کا خطرہ بھی ہے۔

-21	تمہارے کام بنیں گے خدا کا شکر کرو-

-22	تمہارے رزق میں کشایش ہوگی فکر نہ کرو-

-23	تمہاری چیز دوبارہ مل جائے گی-

-24	تمہاری خواہش بفضل خدا ضرور پوری ہوگی- بھروسہ رکھو خدا پر-

-25	اس کام کا انجام پانا مشکل ہے۔

-26	کوشش اور محنت کرو یہ کام لازمی ہو جائے گا-

-27	جو بھی خواہش ہے وہ ہی ملے گا فکر اور اندیشہ نہ کرو-

-28	خدا کا شکر کرو وہ تم پر مہربان ہے-

-29	بے شک تمہاری نیت نیک ہے یہ کام تمہارے حق میں ہوگا-

-30	قسمت اچھی ہے- خدا کا شکر کرو-

-31	تمہاری کوشش بے کار ہے۔ کام نہ بنے گا- ناحق دشمنی نہ کرو-

-32	حاسدوں کے حسد سے بچو اور اس کام کو ترک کرو-

-33	مایوس نہ ہوں خیرات وصدقہ کیا کرو خدا کی عبادت بھی کرو کام بن جانے کی امید ہے-

-34	تمہاری تمنا پوری ہوگی-

-35	تم پریشان نہ ہو یہ کام خود ہی ہو جائے گا-

-36	ہراساں نہ ہو' دن اچھے آئیں گے-

-37	تمہارا کام بفضل خدا بن جائے گا- اپنے ہمدروں پر اعتماد کرو-

-38	تمہارا کام بگڑ سکتا ہے- ہوشیار رہو-

-39	صبر کرنا ہی بہتر ہے۔

-40	خدا کا شکر کرو- بہتری ہوگی- مگر سخت دل نہ بنو-

-41	چند دنوں اور صبر کرو-

-42	یہ ارادہ ترک کرو تو بہتر ہے۔ 
-43	عنقریب کامیاب ہو جائو گے فکر اور کوشش کرتے رہو-

-44	تمہارے حق میں یہ بات بہتر نہیں-

-45	تمہاری مصیبت قریب الختم ہے۔

-46	تم بے شک عیش و آرام سے اپنے دن گزارو گے صبر کرو-

-47	تمہارا کام بن جائے گا-

-48	تمہارا مدعا بھی حاصل ہوگا-

-49	تمہارے ارادے بھی پورے ہونگے۔

-50	خدا کی عبادت کرتے رہو کام ہو جائے گا-

-51	تمہاری مراد عنقریب پوری ہوگی-

-52	یہ خیالات فضول ہیں ان سے باز آ جائو ورنہ نقصان بھرپور اٹھائو گے۔

-53	اس قدر گھبراہٹ اور ہراس بزدلی ہے جواں مرد بن کر رہو کامیاب ہوگے۔

-54	غمگین نہ ہو تمہارا کام بن جائے گا- 
-55	یہ کام ناممکن ہے باز آجائو-

-56	کتنی ہی کوشش کر لو مگر کامیابی کی امید نہیں۔

-57	ہمت نہ ہارنا-

-58	چند دن بعد ہی محنت کا پھل پائو گے۔

-59	تمہارا ارادہ پورا ہو جائے گا-

-60	تم اس خیال کو ترک کرو-

-61	کام ہو جائے گا فکر نہ کرو-

-62	جلدی نہ کرو- صبر کرو-

-63	صرف چند یوم بعد خوشی حاصل ہوگی-

-64	یہ کام نہ ہوگا- مرضی خدا کی-

-65	کوشش کرتے رہو بات بن جائے گی- 
-66	ہمت نہ ہارو خدا پر بھروسہ رکھو-

-67	صبر کرو کہ خدا صبر کرنے والوں کے ساتھ ہے۔

-68	تمہاری بات بن جائے گی-

-69	خدا کا شکر کرو کام ہو جائے گا

-70	جلد ہی خوش خبری ملے گی-

-71	خدا کامیابی عطا کرے گا-

-72	جلدی نہ کرو- صبر کرنا اچھا ہے۔

﻿
بیان الرشید یعنی منطق الطیر جدید

عرف قصہ اِل و کاں

تصنیف لازوال شیخ محمد عُمر جلال مدظلہُ

سابق مہتمم اعلے' محکمہ مال حال سرپرست انجمن بہبودی اِطفال

سَنت نگر ثم سُنت نگر لاہور

'' ویکھو کاں ٹیوشن پڑھدا انکل کولوں''

''ٹیوشن بہانائے، کاں پھسائی بیٹھائے انکل''

''بڑی گل اے ایس عمرے بئی''

بنچ دی ڈھو تے بیٹھاں کاں میں آپ دھیانے پڑھدیا ں گولیا نہیں سی

اگوں لنگھدیاں منڈیاں دی گل توں

سوڑ جیہی ایویں میرے اندروں لنگھی ہونی اے

اوہ اِکدم اُڈیائے پِچھوں

تاں مینوں سہی ہویائے اوہ کِنا کول سی میرے

نِکیاں ہوندیاں توں مینوں کاں نہیں چنگے لگدے

کھڑے کھلوتے پئے تربھکنا

کھان والی کوئی شے ہووے تاں مونہوں ٹُھنگنوں وی نہ سنگنا

لگنا کوئی کمی کمین نیں دُھروں ندیدے

میں سوچنا

ایڈے کالے کوجھے نوں کوئی چُوری کیویں پا سکدی اے

نالے ایڈا تُھڑیا حرصی کِسے دا سُنیہا کیویں لیا سکدائے

سن سنتالی نال ای سمجھو جو وی سی اوہ گل پرانی ہو گئی

ہن تے گھراں چ کاں نہیں آوندے

ایتھے باغ چی دِسدے نیں

اِل تدوں وی دور دراڈی ہوندی آپنی لگدی سی

بھاویں اجے اسیں شاہین دا نہیں سی پڑھیا

فِکر فاقہ نہیں کوئی

پسوڑی کوئی نہیں

کُھلیاں پَراں تے بے پرواہ

اسمانیں تردیاں رہنا

اوس ویلے دی مال روڈ تے کاراں جیویں ہوندیاں سن

ساڈے اللہ بخشے تایا صاحب وی اِل دے منن والے سن:

''چِیل دا رعب تدبر ویکھو

نیویں رُکھ تے آہلنا چِیل نہ پاوے گی

آپ وی رج کے سوہنے جنے سن

اُچے بھارے

صبح سویرے ورزش کر کے دُھپے تیل ملائونا

گورا جسم اوہناں دا تپ کے لال سوہا ہو جانا

لوڈے ویلے کشمیری چادر لے کے باہر بہندے سن

اِل نوں چیل ای کہندے سن

بھیناں نوں ہمشیرہ جیویں آکھی دا سی

)تدوں سسٹر کوئی کوئی آہندا سی(

''گرج نحس اے چیل مبارک

مردہ شے ول اکھ چیل نہ چاوے گی

اِک اسمان تے دونویں نیں

پر گرج دی دنیا ہور اے چیل دی ہور اے''

چائ گلابی 
اندر اوہناں باکر خانی بھور کے کہنا-

اِلاں کولوں سانوں ڈر اودوں ای آونا

گوشت صدقے دا جدوں چھت تے کسے سٹ جانا

سانوں لال ٹوپیاں والیاں نوں ماسیاں پھپھیاں اندر بھجاونا

تپیاں اکھاں مُڑیاں چُنجاں

تدوں ای دِسنیاں سانوں

اوہو جیہا ڈر پاگل کولوں آوندا سی تد یاں شرابی کولوں

وڈیاں ہو کے نیڑیوں اِل میں چِرکی ڈٹھی

اوس پرانے ڈاک بنگلے لُگے

پَیر پَیر اوہ کنبدی واڑ چ وڑدی جاوے

اوہدی گھابری اکھ توں اوس ویلے وی ڈر جیہا آیا مینوں

اُچیاں پرانیاں ڈھین ہاکیاں گھراں دے ہیٹھوں لنگھدیاں جیویں آوندائے

کُھلا مُونہہ تے پوٹا دھڑکے دوال کاواں دا گھیرا

رولا

دشمن جوہ وِچ پیرا شوٹ توں لہندا زخمی ہوگیائے افسر

ڈانگاں بھوئیں کھڑکاوندے نیں پِنڈ دے

کول وی نہیں نیں جاندے

بِج گھوڑ چڑھی منگول دھاڑ چوں کِر گیائے کوئی پھٹڑ

وٹے چائی بال دوالے

کول وی نہیں نیں جاندے

چوکیدار نوں آکھیا میں کاں اُڈا دے

اوس اکدو واریں کاں تراہن دی رسم جیہی وی کیتی

پھیر آکھن لگا صاحب ایہہ جرم نہیں ایہناں دا

ایہدی آپنی آئی دا جُرم اے

ان پڑھ بندہ نواب دین ایہہ

سہج سبھا ای جُرم لفظ ایہنے کیویں ورتیائے

کیوں ورتیائے

ایتھے پُلس والے وی آوندے جاندے نیں

سُن لیا ہونائے

پر ایس گل وِچ جُرم لفظ دا کم کیہ ہویا

پھیر انگریز ویلے دی چِٹی لمکی مُچھ ویکھ کے نواب دین دی

مینوں اِکدم ٹھنڈ جیہی پے گئی

جیویں میں اوہدی چوری پھڑ لئی ہووے

ایہہ پِچھلے ویلے دے ان پڑھ بندے ''ظلم'' نوں ''جُرم'' ای آہندے سن کہ

پکھو بھلاوا

نہیں کاواں چ کھلوتی سنگدی

لالیاں پرانہہ نیں

اوہناں ول نہیں لنگھدی

جیہڑیاں مینوں یاد نیں گھگھیاں اوہناں نالوں مدھری اے

سِری چھوٹیری سُو

پُوچھ وی پتلی سُو رتہ لمیری،

کہ اوہیو اے

ایویں بُھل اے میری،

چِراں پِچھوں جے آئو گھراں پرانیاں وِچ تاں

سوڑے سوڑے نہیں لگدے؟

نالے جدوں دی گل میں کرنا

تدوں کِنیاں عام سن گھگھیاں بارے بولیاں باتاں

ہن مینوں کیہڑی یاد اے

کیوں

گھگھی بولدی فجر دے ویلے

آہو

گھگھو گھو تے یوسف کھوہ

نہیں ایہہ دونویں وکھ وکھ سن کہ خبرے

پر اِک گل پکی اے ہوندیاں سلیٹی سن سبھ گھگھیاں

ایہدی گِچی سِری وِچ صاف گیروا رلیا ہویائے

گھاہ وِچ چھیتی چھیتی ٹھُنگدی

پوٹا بھردی

اچنتی بہہ گئی اے

جیویں دُھپ سیکنی ہوویس

پر ایڈا پالا کیہڑائے

دُھپ سیکن والی سردی تے ہُن لہور شہر وِچ ہوندی کوئی نہیں

ایہہ متاں کِسے ہور دیس دی گھُگھی اے

جِتھے کاواں نال رہندیاں

گھاہ وِچ نِٹھ کے بہندیاں

گُھگھیاں جَھکدیاں نہیں

کُھلیاں والاں والی اِک، اِک پینٹ جیکٹ نال سُنگڑ کھیہندی لنگھی اے

مگرے لنگھیاں نیں بھریاں بھریاں واسکٹاں دو

اُڈ گئی

کِس کولوں خبرے سنگی اے

کہ اُنجے ای چیتے آ گئیس کوئی گل ضروری

حکایت برگد المعروف قصہ ہیرا و ویرا

تصنیف بشیر و نذیرا حقیقت آگاہ صاحبزادہ ٹاکی شاہ صاحب سلمہ

بوڑھاں نوں میں جانناں

نِکے ہوندیاں توں

کتے پورے پِنڈ تے چھتر چھائی کھلوتے نیں

کدیں کندھ پاڑ کے کُھوہ ہنیرے اندر پسری بیٹھے نیں

پر پارک دی نقلی آبشار وِچ اُگیا ویکھ کے مینوں اچنبھا لگا

ایہہ اسیں سُندے ای ہوندے ساں بھئی ایہناں نوں لائوندا کوئی نہیں

تھاں کُتھاں ایہہ بھال کے اُگی آوندے نیں

پر حافظ جھنڈو دسدا ہا

جے کوئی لاوندائے بوڑھ تے توتے لاوندے نیں

اکھے گولھ بوڑھ دی ٹُکی توتا گبھن

جِتھے توتا وٹھ گیا اوہ وتھ سہاگن

حافظ جھنڈو سچی مُچی دا حافظ نہ ہا

انھا ہا اسیں اوہنوں حافظ آہندے ساں

ناں تے اوہدا جھنڈو چَوَل ہا

سانوں وڈے اوہدے کولوں تراہوندے آہے

اکھے تھاں بتھاں کُھرکائوندائے بالاں کولوں

ایہہ حافظ جھنڈو ای دسدا سی

اکھے باتشاہی جد جگ تے آہی توتیاں دی

تاں بوڑھ ای بوڑھ آہے 
اُنج باتشاہی تے بوڑھاں دی آہی

توتے اوہناں دے حافظ آہے

اکھے رزقے دی تاثیر اے ساری

جے توتے گولھ نہ کھاندے 
نہ کوئی توپ چلا سکدا

نہ قسمت والا کاٹ وکھا سکدا 
نہ پکے مونہہ سنی سنائی تھاں بتھاں دوہرا سکدا

دو بوڑھ تے اوہو سن

سکولوں اَچّل پنڈ ول جاندیاں راہ وِچ جیہڑے آوندے سن

آر پار آہے بوڑھاں والی چھپڑی دے

چھپڑی سکنی

داڑھیاں جُڑ جڑھ بنیاں ہیٹھوں ہسنیاں

عجب جیہا ڈر آونا کریہت جیہی وی

کِسے وڈکے نوں جیویں کدیں کدائیں ننگیاں ویکھ کے نہیں سی ہوندا؟

نَتی آہندا ہوندا ہا ایہہ پیو پتر نیں دوئے

داڑھے وچوں جمیائے اُرلا پرلے دے

تارا اوہنوں چگھدا ہا

تینوں آگ پتہ اے میرا اوئے ترکھانا

پیو پتر دا سالا

ایویں ماری آوندائے

ساڈے بوڑھ آ اسیں جانئیے

نتی آکھنا چل توں دس بھلا کون نیں پیو پتر جے نہیں تے

چُپ کر جا میں تینوں آہناں

دس لینے آں تینوں 
تارے ایویں تتیاں ہو جانا

اک بوڑھ دربار شریف دے اگے ہا

اوہدی گل وی کرنے آں

چھپڑی والیاں دی تے پہلوں کرئیے نا

اوہ اَچل پنڈ دے منڈیاں دا راہ سی میرا نہیں سی

پکا راہ تے اَچل پنڈ دا عمر پُرے دے وِچوں دی سی

پر نتی بہتا ایہدھروں ای جانا

خط نتی دا بُہت سوہنا سی

اسیں پھٹیاں اُتے اوسے کولوں سلاہ پئی لینی

کت وی اوسے کولوں لوانے

آپنے لئی اوہ نَڑ دی قلم بناوندا سی

گُدل کانے نوں اوہ قلم ای نہیں سی مندا

بوڑھاں والی چھپڑی والے راہ وِچ نَڑ وی آئوندے آہے

اوہنے بوجھیاں وِچوں نڑ تاڑنا پکا

تے کاچُو کڈھ کے اوسے ویلے دو گھڑ دینیاں مینوں

اِک تیری اِک میری

اوہدی میں ای رکھدا ساں

اکھے میتھوں تارا کھوہ لیندائے

گھڑ کے وی دیناں اوہنوں

پھیر وی کھوہ لیندائے

اکواریں تارا نال سی

بوڑھاں والی تے آ کے آہندائے

چل آ وئی نتی نھائیے آپاں

میں آکھیا ڈُب جاسو اوئے اینویں

تارا آہندائے ڈُبو تسیں اوئے شہریو

مسیتے وڑ وڑ نھاوندے او جیہڑے

گُسل کھانیاں یدھے

آپاں کُھلا نھاونے آں

ساڈی آپنی چھپڑی آ کیوں وئی نتی

تارے کپڑے لاہے

نتی وی لاہے

تارے ٹُبی ماری

نتی وی ماری

میں ڈریا ایہہ ڈُب گئے

نِکلے تے اوہ جُڑے ہوئے سن

نتی نوں پِچھوں کس کے چُکیا ہویا سی تارے

مُونہہ نتی دا کُھلا اکھاں اڈیاں

بے وس جیہا

جیویں جان نِکل گئی ہووے

میں گھر ول نٹھا

مگر تارے دی واج آئی

اوئے ترکھانی دی

جٹاں بنا لئی کُھرلی

اج ترکھانی دی

میں مُڑ کے تکیا

اگڑ پِچھڑ دونویں پِنڈ ول جاندے سن پئے

اوہ دِن لائ مُڑ نتی آپنی قلم نہیں میرے کول رکھائی

دربار شریف والے بوڑھ دے اُتے جھنڈا ہا

اندر ہا دربار شریف تے بوڑھ ہیٹھ اِک لم سلمی قبر آہی

ہِیرے وِیرے دی خانگاہ جیہنوں آہندے آہے

جیہنے آونا

پہلوں بوڑھ نوں ہتھ لاونا

پھیر ہیرے ویرے دے متھا ٹیک کے اندر جا نا

ہِیرا وِیرا جن آہے دربار شریف دے خادم پہلے ویلے

وڈے مئیں صاحب نوں پتہ ہا

کسے کسے درویش نوں وی شک رہندا ہا

اِک واریں دربار شریف دی چھت ڈِگ پئی

ہِیرے وِیرے ہتھاں تے سَل لئی

میاں صاحب تے کُل درویش سبھ خیری مہریں نِکل آئے

میاں صاحب نے آکھیا بس بھئی ظاہر ہو گئے او ٹُر جائو- ٹُر گئے

جُسے جامے چھوڑ گئے

جھنڈے آلے بوڑھ ہیٹھ دفنیجے دوئے

بھیت رہ گیا ہیرا وِیرا چھت ہیٹھ آن کے مر گئے

پہلی واریں مینوں گھمے ای ساری دسی آہی

گھما سکولے نہیں سی پڑھدا

کوٹھے لاہون ماں نال ساڈے آوندا ہا

گل سنا کے آہندائے جِن بننا ای

مکھے نہیں

اکھے بن جا چنگا رہسیں

پکا جِن تے جِن ای ہوندائے

پر ہیرا وِیرا ٹپ لوے نہ جیہڑا

اوہ وی جِناں ورگا ای سمجھو ہو جاندائے

میں تیرے ساہمنے ٹپناں

رات دا ویلا

آل دوالے کوئی نہ 
گھمے جھٹ سارا اکھاں میٹیاں

دھوتی کھول منڈاسا کیتا

دوڑ کے ٹپ گیا

پار کھلوتا بانہیں ہلار کے آہندائے آ جا

مکھے توں تے چوہڑا ہویوں گھمیا تینوں کجھ نہیں ہوندا

میں نہیں ٹپ سکدا

بھیت نال آہندائے جِناں وِچ کوئی فرق نہیں ہوندا شاہ چوہڑے دا

ہِیرا وِیرا چوہڑے ای سن کے

جِن بنن لئی پہلوں چوہڑا ہونا پیندائی سچی

میں وی اکھاں میٹیاں

دوڑ لائی

پر سرے تے آ کے جھٹکا جیہا مینوں وجا جیویں بجلی دا

میں ڈھے پیا 
گھمے مینوں کھڑیاں کیتا

کپڑے جھاڑ کے آہندائے

جا تیری پہلی وار آ ایویں ای ہوندائے

میرا نہ کِسے نوں دسیں-

پارک دی نقلی آبشار توں گل ٹُری آہی 
میں چونکیدار نوں پُچھیا

آکھن لگا بوڑھ ای اے پر ہے ولیتی

افسر ویکھ گئے نیں

حالے کِسے نوں سمجھ نہیں آئی کتھوں اُگ پیائے

دیسی ہوندا تے آہندے بغیرت بہہ گیائے توتا

میں پچھیا ایہنوں پٹدے کیوں نہیں

اکھے آبشار ای پٹنی پیسی

ٹھیکا نواں ای ہوسی

میٹنگ ہو گئی اے-

قصہ کوتاہ باتصویر 
یعنی قصہ مختصر از خوفِ طوالت

حسب فرمائش خلیفہ شکور غوری

دال فروش المشہور باراں مسالے والی

بنچ دے اگے

کِکری ہیٹھاں کِھلرے پئے نیں سگرٹ تُکے

اکو جیڈے

کِکری مُڈھ نیں تُھک پان دے

اکدو تیلے کوک دے وی نیں

مونگ پھلی دے چھلڑ بنچ دے تھلے نیں

اِک پیا جاندا اے

جینز پائی سِر واہی

مگرے آئوندا اے

تھال مرنڈا چائی

اِکو ہان نیں دونویں-

کتاب بے بدل موسوم بہ احوالِ شجرِ سمبل المعروف قصہ ڈھک مکوڑا

مِن تصنیف شریف مِس اینی روزا مَل سابق نرسنگ سِسٹر ڈسٹرکٹ ہسپتالاں مفصل حال وارد لاہور

میں اجکل لارنس گھٹ ای جانی آں

نویں پارک ہُن کئیں نیں

جانن والے اوتھے ای مِلدے نیں

تھوڑے ای رہ گئے نیں جانن والے بُہتے باہر ٹُر گئے

کل کئیاں چِراں پِچھوں گئی تے سمبل اُتے چڑھدا بندا ویکھ کے گم سُم ہو گئی

شہت دے چھتے لاہون وی کوئی چڑھدے ای ہوسن

پر آپنی اکھیں پہلی وار میں ویکھاں پئی تے جاپے

شہت وی اجکل کوئی نہیں ایہہ کیوں پیا چڑھدا اے

وڈے ٹاہن ٹپیندا اُتلیاں پتلیاں ٹہنیاں اُپر باندر چال اوہ چڑھدا جاوے

ہیٹھوں دو کھلوتے آہندے نیں بس کر ریمبو لہہ آ ہُن

پنج سو کڈھ وکھائو تے لہناں

اِک نے اگوں زِپ کھولی لے ویکھ لے پنج سو

میں ڈھا کے پچھوں کڈھ لینے نیں تیریوں، ہیٹھاں آون دے مینوں

باندر چال اوہ پتلی جیہی اِک ٹہنی اتوں نال دے سوہل سفیدے اُپر سرک گیا

تے کوُلی گول گُلی نال تلکدا تھلے آیا

اوہ تریوے شرط جھگڑدے ٹر گئے

ایہہ چڑھیا کیویں سدھی گُلی کُولی کَھل سِمبل دی

پر کولوں ویکھیا کوُلی کھل تے نکیاں نکیان کُھنگیاں ابھریاں ہوئیاں نیں

سِمبل بڑا عجیب درخت اے-

میں پہلی واریں باگ چ ڈِٹھے دو تے سمجھی

باہروں آیا ہونائے سمبل ناں انگریزی لگدائے

ناں دا کیہ اے، خبرے کیہڑا کتھوں آیائے-

سچ بابے نانک سمبل دی گل کیتی اے

'' سِمبل رُکھ سریر میں

میں جَن ویکھ بُھلن

سَے پھل کم نہ آونیں

تے گن میں تن ہن''

سارا جگ اداسی پھریا

خبرے کیہڑے دیسوں ویکھ کے آیا ہوسی بابا

پر دور دراڈیاں گلاں وچوں کتھے مثالاں کڈھدے سن اجے شاعر اوسلے

ناں دا کیہ اے

اوس ویلے وی باہروں آئے ناں دھرا کے لوکی راضی ہوندے ای سن کہ-

باگے سڑک دے آر پار نیں آہمو ساہمنے

ہک اودے جِدے کلب اے چھوٹا

ذرا ہولیاں سامیاں والا

دوجا جِدے لان انگریزی اُپر شالا مار وچھایا نیں

باگ چ ایہدے فائدے تے میں ویکھے نیں

ہِک تے شہت دے چھتے مشکاں ایہدے اُتے لگدے نیں

بدھیاں تھاواں اُتے میلے نہیں جیویں لگدے

دوجا منڈے ایہدے اُتے کُڑی دے ناں نال آپنا ناں رلا کے لِکھ لیندے نیں سوکھا

وِچ دل پان دے پتے ورگا

نالے تیر اشارے ورگا

پتہ نہیں ایہدا رنگ گورائے

یاں کھل کولی اے سوکھی کُھرچی جاندی اے

پورا گورا نہیں سمبل

اوہ تے سفیدا وی نہیں ہوندا

پورے گورے تے گورے مشکل ہوندے نیں

انج رُکھ ملوک اے بتکاں ورگا

ناں بھاویں مرداواں اے، ناں دا کیہ اے،

ٹاہلی کُڑی دا ناں نہیں لگدا؟

سِمبل اُتے اُکریاں ناواں بارے وی میرا اِک خیال تے غلط ہو گیائے پِچھے جیہے

میرا خیال سی ایہہ سکول دے منڈیاں دا کم اے

بڑی حد اے کالج دیاں دا

فسٹ ایر دے سیکنڈ ایر دے منڈے

کڑیاں نال اجے گل نہیں جیہڑے کر سکدے

پر دِل وِچ پک نیں

باگ چوں لنگھدی سمبل ول اوہ جاوے ای جاوے

روضیاں تے وی ایہو کردے نیں

جہانگیر دا ہووے غازی علم دین دا ہووے

یاں اوہ منڈے آپنا ناں جہان تے چھڈنا چاہوندے نیں

آپوں اوہلے رہ کے 
شاعر وی ایہو جیہے ای منڈے ہوندے نیں

پر پچھے جیہے عجیب ہویا

اک چنگا بھلا سیانا بندہ، داڑھی دھولے

لما سارا چاکو لے کے جُٹیا ہویائے

کوئی کڑی دا ناں نہیں سُو لِکھیا

بس معظم اِک اِک چھیانوے

ایہہ معظم شاعر نہیں بن سکیا ہونا

پر چاکو جیویں خفا خون اوہنے سمبل اُتے واہیائے

جاپے کوہندائے کِسے نوں

کوہن والے وی وِچوں خبرے شاعر ای ہوندے ہوون

ناں چھڈن لئی آپنا کُولی کھل تے اوہلے رہ کے

قتل وی غزل سناون وانگ ای ہووے بھاویں

پر مکھیاں دا لما نہیں منصوبہ ہوندا

سیال سمان خُراک دا اندر دھرنا ہوندائے

اوہ وی ایہدی کھل ای خبرے ویکھدیاں نیں

ہاں پتر اِکدم آ جاندے نیں سمبل نوں

جیویں کڑیاں نوں کپڑے آ جاندے نیں

پر گوریاں رُکھاں تے پتر اکثر وِرلے ای ہوندے نیں

مساں ای اوہلے ہوندی ای چھلی

پر جِسلے چھلی بھر جاندی اے

سہجے ای پتر کِر جاندے نیں ننگی چھڈ کے

ٹھیکیدار نوں چڑھن تے چھلی وڈھن وِچ سہولت ہو جاندی اے

شہت بارے ہُن عام تے ایہو ای اے کہ شیرا رلیا ہوندائے

سو باگ دے افسر ہوون

یاں کوئی اثر رسوخے

اوہ تے لہاوندے نیں اُتے کھلو کے

ساہمنے چوا کے لیندے نیں

کئیں کروڑ پتی نہیں گوشت آپ کرا کے لیندے نیں

ددھ گوشت دا شہت ہار ای ہُن وساہ نہیں کھانا چاہیدا

مکھیاں انج تے پاڈِیاں سُنی دِیاں نیں

ایہناں بارے کورس دیاں کتاباں وِچ وی بڑا بڑا کُجھ آیائے

ٹی وی تے وی آیائے

پر سمبل ایہناں نال سال دے سال جو کردائے

اوہ کیوں خبرے سمجھ نہیں نیں آوندی

پنجاہ ورھے تے مینوں ویہندیاں ہو گئے نیں

تے سمبلاں نال ایہناں دا واہ تے بابے نانک توں وی اگدوں ہونائے

ہزاراں ورھیاں دا-

پتر جیہڑے ویلے کِردے نیں

پُھل آ ویندے نیں

لال سوہے تے بھارے بھارے

پُھل وی جھٹ ای ڈِگ پوندے نیں

بوٹی بوٹی جیویں کوئی صدقہ سٹدائے

روں وی ایویں ای اُڈ رُل جاندائے سمبل دا

سوکھے لوک سراہنے ایہدے بھریندے آہے اگے

ہُن تے ہماتڑ فوم تے سوندے نیں

خبرے سوکھ سراہنے بھرن لئی سمبل لگدا ہونائے بابے ویلے

تاہیوں پُن گیائے ایہنوں

سوکھ سراہنے بابیاں نوں خبرے کیوں چُبھدے سن

نہ سونا نہ سون دینا

ہور تے پُھل کِسے کم نہیں آوندے ویکھے میں

اک لال رنگ دا کیڑا کھاندا ڈٹھائے اوہ وی ہُن جیہے

ایس واریں جدوں پُھل آئے نیں

میں ویکھیا

چیچ ووہٹیاں ورگی فوج دی فوج نہ لتھی ہووے

ہِک ہِک پُھل نوں دَہ دَہ چڑھے ہوئے نیں لالڑ

کائی لوے نیں سُوہے ترکھے

کائی وڈیرے ٹُھلے کھروے پھِکڑے رنگ دے

موٹے بُرک کتردے ہولی ہولی ہلدے

لال فوج ایہہ اُتھاں لتھی ہوئی اے

کیڑیاں دے جِتھ بھون نہیں سمبل تھلے؟

پُھل ولا کے لنگھن کیڑیاں

لام ڈوری وِچ لگیاں

لام ڈوری دے آسے پاسے مٹی دیاں مہین گولیاں

نکیاں نکیاں ڈھیریاں کر کر دھریاں

بھون چوں مٹی کڈھن وی کوئی کھیڈ اے خبرے

پریوں ولیتی لان تے ڈاہے شالا ماروں

گھاہ تے چٹی چدر پائی بائو پارٹی چکن کڑاہی

اگوں بھورے ریڑھ کے بھون لیایاں نیں

لام ڈوری وِچ ترکھی آوا جاوی اے

پر مُونہہ میلن نہیں کوئی گُھسیندی

اوسے دیہاڑے ڈھک مکوڑا پہلی وار تیار ہوندا میں ڈِٹھائے

عام کاڈھیوں ذرا وڈیرا ہونائے جیہڑے ویلے آیائے

لا م ڈوری کنوں لانبھے لانبھے 
تِھڑیاں بُھلیاں گُھٹن لگ پیائے

کتلیاں نال اَڑُمبے کیڑی سالم مُونہہ وِچ تُنے

میرے ویہندیاں عام کاڈھے توں جُسہ چَونا تھی گیائے

سِر موٹیرا وات چُریڑا

ڈِھڈ لمیرا ہوئی جاوے جیوں جیوں کھاوے

جاپے مگر کوئی لگا ہویائے

گھیر ا پیا ہویائے کائی ایہنوں

کھاندا کھاندا نشہ جیہا جیویں تھی گیائے

ڈولدا لام ڈوری وِچ نہیں جا وجا؟

لام ڈوری تھرتھلی 
دو چاوے تے ہک نگھارے

کئیں کتلیاں وِچ جکڑیج گئیاں

کئیں مونہہ وِچ اڑ پھس گئیاں نیں

کجھ لتاں نوں پئیاں نیں

ٹپدا ڈھیندا لام ڈوریوں باہر اُلٹیائے

لام ڈوری وت ٹُر پئی

ہک پاسے تھی چمبڑیاں لاہیاں پھسیاں اندر لنگھائیاں سُو

مُڑ ڈولدا ٹُٹ پیائے کلیاں دو کلیاں چُٹن گُھٹن

میں آہنی آں

سمبل دے پُھل جھڑدے ویکھن جے توں ٹھہر نہ جاویں ہا

عام کاڈھے دا ڈھک مکوڑ بندا ویکھ نہ سکیں ہا

وت آکھاں

بھون تے کیڑیاں بھردیاں ہوسن

پر کتنے کاڈھے ڈھک مکوڑے کردیاں ہوسن سیال چڑھے تائیں

مُڑدی سوچنی آں

کاڈھا مکوڑا ہِکو گل نہیں

ڈھک کیہ ہویائے

اُچا ٹِبہ ڈھک اکھویندائے خبرے

یاں رج کجیا ڈھک اکھویندائے

بار والے تے ڈھک آہدے نیں قیدی نوں

ڈھک مکوڑے نوں مگر مکوڑا کیوں نہ آکھاں

پر کیڑیاں خبرے ڈھک مکوڑے نوں کیہ آہدیاں ہوسن

ناں اصلی کیہڑے ہوندے نیں

ناں ویکھن والے دھردے نیں کہ ورتن والے

جیہڑے بناون

اوہ بنیندیاں نہیں دھردے تے کیہ کردے نیں

مچھیاںکولوں مگر مچھ دا پُچھنا چاہیدائے

عید کارڈ اں تے اُٹھ کھجور دا جوڑ ضروری ہون توں پہلوں دی گل

)جدوں ایہہ گل سناوے لالہ گام تے آہندا ہوندائے

''ایہہ عیدکارڈاں تے اُٹھ کھجور دا جوڑ ضروری ہون توں پہلوں دی اے''

سو میں سوچیا، ایہو ای سرناواں ٹھیک اے-(

لالہ دسدائے سن سنتالی توں پہلاں لہور کھجوراں چوکھیاں آہیاں

باہروں آئو تے لگدا سی مُلتان آئے آں

اکھے داتا صاحب وی لکھیا ہانیں

لہور اِک وستی اے ملتان شہر دی

ویلے نال وی شہر وتھیتے ہوندے گئے نیں

کدیں پہاڑ سمندر اک سن

ہُن سنیائے ملتان وی کھجیاں گھٹ گئیاں نیں شمس دے ڈیرے تے وی

اکھے شہر وی آہیاں کئیں

تکئیاں وِچ وی ویڑھیاں وِچ وی، اندر شہر اجے ساریاں تھاواں پکیاں ناہیاں

)چڑیا گھر وِچ اجے وی اکدو ہے نیں(

جُھنڈ ای جُھنڈ سن راوی پار تے

باراں دری وِچ دِسدی ای نہیں سی

اکھے اوتھے ای اکواریں

اُٹھاں والیاں نال میں اوہنوں ڈِٹھا

اکھاں وِچ عجیب جیہی کوئی لوئ آہی

اُٹھ تے بڈھڑیاں مائیاں سن دو

اُٹھ دی پھڑی مہار اوہ نال پئی جاندی اے

اکھے تدوں بال ساں

جاندیاں اوہنے ایویں تکیائے

جیٹھ ہاڑ دے دِن سن

سہجے ای چھاں جیہی ہوئی اے ساری دُنیا تے، 
''رات آ گئی اے''

میں نالدے وڈکے نوں آہناں-

'' لوڈا ویلائے''

وڈکا ہسیا

''چلو گھر چلئیے

نِیندر آئی اے تینوں'' 
میں پُچھیا لا لہ پھیر کدے نہ ٹکری

لالہ آہندائے اوسے رنگیاں اجکل جمعے بزار وی کافی ہوندیاں نیں

چِھلیا لسن لائ کے بیٹھیاں

باقی ہفتہ مال روڈ اخروٹ تے سوغی لائ کے-

تکدیاں نیں

پر دِن وِچ رات نہیں آوندی

تالیف القلوب

عرف 
قصہ لاٹو و پردیسی

)بطرز ہیر وارث شاہ(

بزبان معجز بیان شاعر بے بدل مقبول لم یزل

فقیر نور محمد فضل شیر فروش المتخلص بہ پردیسی

سکنہ منڈی موتا سِنگھ ضلع گجرانوالہ حال وارد لاہور

پردیسی آہدائے لاٹو ہا نال میرے

نوَں ساون آہی

پردیسی کون اوہ آپنا شاعر اے جی

جلسیاں وِچ مسیتاں وِچ بولدا اے

مِٹھا واج رسیلا تے درد بِھجا

سُن کے کوئی نہیں اتھرو روک سکدا

اوہ پردیسی تے ہے جس آکھیا اے

ایہہ روح قلبوت دا ذکر سارا

کملے لوک نیں قصہ ای سمجھدے نیں

دنیا بھلن تے پیر دا بھیت پاون- اوہو

پردیسی آہدائے میں لاٹو نوں آپ دسیائے

ورھے دِن ایتھے ہِیر آوندی آ

سوگھی والا کوئی ورلا ای ویکھدا ای

جیہدی اکھ وِچ سخی دا سُرمچو اے

ہور ٹکراں ہیڑ اے انھیاں دی

اکھے موڑ مُڑے آں باہرلی سڑک اُتوں

میلہ بھکھیا پیائے

لام ڈوری اے چدراں سخی دیاں

حق توں ای توں ڈھول ڈُھکدے نیں

اسیں آئے آں مگرے وزیر آیائے

چدر چاڑھیوس ریشمی زری والی

شاعر نال سن لہور دے وڈے وڈے

میں وی نال رلیاں لاٹو باہر رہیائے

ڈیرے دار فقیر نیں آئے بیٹھے

چاہواں پکدیاں نیں

چونہہ گُٹھاں توں ہیر دا شور جلوہ لاوڈ سپیکراں تے

باہیں ٹُنگ دیگاں والے جُٹے ہوئے نیں

مُڑھکو مُڑھک پئے لنگر ورتیوندے نیں

اجدی رات ای ہیر مقابلہ اے

پردیسی دسدا اے لاٹو نوں آکھیا میں، ایتکیں ویکھناں میں

پچھلی وار انصاف نہیں ایہناں کیتا

نمبر چار نوں کِھچ کے دو کیتائے

چنگا وٹ اکھے، نوَں ساون ہوئی مینہہ تے آونا اے

باہروں شور اے لائوڈ سپیکراں تے 
آ جائو آ جائو بئی پھلاں دا جُوس اصلی

نقد سو روپیہ آ جائو انعام لے جائو جیہڑا نقل دسے

گھیو خالص ثبوت نہ کرے جیہڑا پنج سو نقد پھڑے

آئیے لڑکی اوپر نیچے مچھلی ہے

بکری آٹھ پستان والی 
ڈبل جگہ پشاب والی

موت کا کنواں وِچ مُورتاں نچدیاں نیں

تیری ہو گئی پیار وِچ کھو گئی سبھ توں سوہنیا ہائے من موہنیا وے

اتوں ویہندیاں چوں گِرئیے ٹوہندیاں نیں

نَوں ساون آہی مینہہ آون والائے

وِچ دربار دے جھیت نہیں لنگھنے دی

اوہو بوہا ہویا وڑن نکلن دا

گڈا وڈ جنانیاں جنے وِچے

کیہڑے وڑدے نیں کیہڑے پئے نکلدے نیں کون پُچھدائے

ہور دربار نہیں بیبیاں وڑن دیندے

ایتھے اجے نہیں ہویا قانون لاگو

پردیسی آہندائے ایہہ لاٹو تے جھگڑ پیندائے

مادھو لال حسین وی بلھے شاہ وی

مار وی کھادیس اِک واری

کوئی آہی وچاری، جی میں جھٹ دا جھٹ سلام کرنائے

ایس آکھیا کیوں نہیں وئی جان دیندے

''لِکھیا دِسدا نہیوں''

''جیہنوں مِلناس اوس تے نہیں لِکھیا''

''تینوں پُچھ کے لِکھنا س''

ایہہ بحثن اوہ ملکڑے اندر وڑ گئی

ایہنوں ٹُٹ پئیاں ٹوپیاں جالی دیاں 
اندروں نِکل کے سِدھی اوہ ہو نہیں پئی

مینوں آکھو جو آکھنائے ایہہ کون اے

چلو چلنی آں میں جِتھے چلنا جے

اوہلے کر مینوں ٹوپی اِک آکھدی اے

''بھائی جی نوکری اے

ماواں بھیناں نیں ساڈیاں وی

اسیں مُونہہ تے سچ نہیں آکھ سکدے

تہانوں پتہ اے صاف نہیں ہوندیاں ایہہ 
کِسے ویلے وی ایہناں دا پتہ کوئی نہیں''

اجے پِیر تے نہیں قانوں لاگو

نَوں ساون گُماں، بُوہا ویلنا اے

پردیسی آہدائے میں لاٹو نوں پیا دسناں

بھائی سچے نی محکمہ اوقاف آلے

توبہ ویکھ نہ ہُن بڈھیاں وِچوں بندے بندیاں وِچوں بڈھیاں پئیاں نکلدیاں نی

عضو عضو نے اگے حساب دینائے

میں بولناں تے اندروں نِکلی اے کوئی

لاٹو آکھیائے ہیر پردیسی اوہ ہیر

مینوں سمجھ نہیں آئی ایہنوں ہویائے مُڑ کیہ

ایہنوں اک نے جھاڑ کھلہیا ریا اے

اِک مَور مَلدائے

اک آن کے پیسے پھڑائے نیں لئو تہاڈے کھیسیوں ڈِگے جے سانبھ رکھو

چِٹیاں کپڑیاں وِچ اِک مُچھ والا پیا پُچھدا اے کیہدے نال سی ایہہ

پانی لین میں باہر نوں بھج وگیاں

پانی لبھناں پیا تے مینہہ آن لتھا میلہ اُجڑ گیا

بڑا پُچھیا میں لاٹو تینوں کیہ بنیاں

اندروں سادیاں جہیاں ای نکلیاں نیں

نکلیاں وڑیاں ہزار نیں اوہا جیہیاں

اگوں بولیا نہیں-

در احوال پروفیسر بی بی رافعہ سیدہ 
شاگرد رشید ڈاکٹر شفیع چوہدری سابق پروفیسر یونیورسٹی

المعروف قصہ گِرج و کاں

مِن آثارِ ڈاکٹر مذکور

ایس عُمرے ہُن تیز چال ای ورزش اے

نویں ریسرچ وی ایہو ای کہندی اے

بُرجی کولوں جنگلے تیکر چکر اک میرا ہوجانائے

وڈا سفیدا، کاں کھلوتے ہیٹھاں

ایہہ وِچ گِرج اے سُکا پِنجر ٹُھونگدی

گل حیرانی والی آہی باغ چ گِرج دا انج کھلوون

میں آکھیا چکر مُکا کے آوناں

پھیر کھلو کے ویہناں

جنگلے اُتے جُونی مینوں اگوں آوندا مِلیا

اوہدا چکر ہور اے میرا ہور اے

سوچیا اوہدا وی چکر کر لئیے، ورزش ای اے

ناں تے اوہدا ہور ای اے کوئی خبرے

اوہدے ہانی جُونی آہندے نیں اوہنوں

میں وی ایہو آہناں

من موجی اے کوئی کم ٹِک کے نہیں کدے کیتا

کدے کدھرے کدے کدھرے

ٹانڈیوں اگے گھر سو لہور وی آوندا رہندائے-

وڈا سفیدا

گِرج نہ کاں

بس پِنجر لُگا

جُونی اوتھوں لنگھدا مُسکیا اے

اکھے ایہہ ہِک گِجھ دی جائ ہے

اِتھاں دُھپ دی لِیر کائی جُڑدی ہس کہ کیا

جو کُجھ سردائے اِتھاں ای گِھن تے آ بہندی اے شودھی

کاں نیڑے نیڑے رہندے نیں، اگوں کوئی نہیں ہوندا

پِچھوں کنڈ تے چڑھ ویندائے کوئی

کوئی پیراں تلیوں ہو تے پِنجر چُنج لا گِھندائے-

ہور حیرانی-

کُھلی تلی مینوں باغ اے

میں ادھی صدی دا آوناں ایتھے

ٹانڈیوں اگے کِسے گراں دا رہن والا

ایہہ کیویں جاندائے گِرج دا کیہ پروگرام اے، کاں سیاست کیہ اے

اوہ اونویں مُسکیا

جیویں آہدائے

آپنی کُھلی تَلی دا ای تے پتہ نہیں ہوندا بندے کوں

اکھے ویکھو سئیں

آم شام کر گئی اے پِنجر

آم شام کیہ

سئیں رُکھاں تلے بال امانت رکھ ویندے نیں

کھیڑی چادر پیسے

اکھے آم شام ای

کوئی چُکدا نہیں؟

نہیں اکھے رُکھ دا شرم کریندے نیں

جیویں بھوئیں تے دب کے پیر مریندا ٹُرے کائی تے آہدے نیں

سہجے، مائ پلُوتے ڈیسی

ڈھور ڈُو انگل نہیں کریندے

نموزیں مر ویسی

مینوں شک جیہا رہیا ایہہ جُونی ایویں پیا کہانی کردائے

پچھلے ویلے دی سنی سنائی

میں کہیا ایہہ گِرج تے کاں اُنج ہین وی اِکو مذہب

سئیں گِجھ وی کرنی آلا جی ہے

نہ ہووے تاں بہوں خرابا تھیوے

مینوں یوسف ناچا چیتے آیا

ہِک ٹھوک کے آہندا ہوندائے ''ہم کرگس ہیں

شاہنیو پیو دیو

اسیں نہ ہوئیے تے بو پئے مارن تہاڈے اندر''

ناچے پَے سِو سمجھے جاندے نیں

وڈے وڈے وی ہوئے نیں جیہڑے

نورا یِف تے اُودے شنکر

ایہہ وی چھڑم چھانٹ اے یوسف ناچا ساٹھا پاٹھا

یاراں نوں چاردائے جو کُجھ لبھے

میں جُونی نوں دسیا آہندائے

سئیں ایہہ وی سُنیائے

مور نہ ناچے تھیون ہا تاں گِجھ مردار نہ کھاوے ہا

ہِل مار کھانی نہ ہووے ہا تاں مور نہ ناچے تھیون ہا

کیہ مطلب؟

سئیں آہدے نیں کائی ویلا ہا جو سارے جناور نچدے آہن

جیہڑے ویلے موج نچاوے

رنگ وی ہِک نہ آہن پکے

نچدے نچدے سبھ سترنگے تھی ویندے ہَن

پر ایہہ گل آہدے نیں تدوں دی ہے

جد کُل جناور کٹھے رہندے آہن

ول کائی سختی سَوڑ بنی تے اَنج اَنج تھی گئے

کم کائی چاتا کیہیں کیہیں کائی

ہِلوں مار کھانیاں تھی گئیاں تے مور نچن تے لگے

گِجھ پوند سردار تھئی

ول ہِل کنوں جنگ ہاری تاں ہِیں کم ڈِتونِس

ہُن مینوں شک ہور پیا

ایہہ جُونی ایویں پلیوں بنائی نہ جاندا ہووے

میں کہیا میں حرصی سمجھے سن ایہہ کاں تے بڑے تماشبین نیں

جد تائیں رہی اے سِر تے رہے نیں

ہٹیں تے ٹُھنگئیے

ٹُر گئی اے تے چلو بھئی چلئیے گھرو گھریں

اکھے سئیں لہور شہر وِچ رہندیاں اتنی مُد تھئی نیں

تماش بین وی کُجھ کُجھ ہوسن

پر آم شام وی ہوئی

میں پُچھیا ایہہ آم شام دا مطلب کیہ اے لفظی

اکھے کیتی میں وی اے مطلب کدے نہیں پُچھیا

متاں ''عام سامھ'' ای ہووے

رُکھ آہدے نیں ہِک ڈوجھے دی آم شام دے جانو ہوندے نیں

سچ آہدے او، تماشبین وی ہوسن کاں

پر ہِن ایہہ وی ڈاڈھے جانو آہدے نیں

پوری تے نہیں پر کُجھ کُجھ گل مینوں جُونی والی 
دس دِن ٹھہر کے پلے پئی

اوہ وی ایویں سببیں

رافو میری شاگرد رہی اے

ہُن پروفیسر آپ ہوئی

فون تے آہندی اے کالج شو اے کُڑیاں دے ہتھ دے کم دا

سٹھاں توں اُپر بندے وی آ سکدے نیں

میں آکھیا سٹھاں چ کُجھ دِن ہے نیں میرے

اکھے تُہاڈا میڈیکل ٹسٹ تے نہیں اوہناں لینا

میں آکے لے جاواں گی نال تُہانوں

میں رافو نال اگے بہہ گیا

اکھے آپنی ٹیم نوں شو وکھاون لے چلی آں

رافو ٹیم چ پنج بندے نیں

چار نال سن پِچھلی سیٹ تے

پنجویں اے بَرکاں

میں پچھیا رافو برکاں نہیں جانا

آہندی اے کپڑیاں دا ڈھیر اے بی بی

بھانڈے پئے ہوئے نیں رات دے کھانے دے

کُڑیاں نوں تسیں لے جائو میں کیہ کرنائے

باقی ٹیم نیں چارے کُڑیاں

رافو آہندی اے ایہناں دی آئوٹنگ ہو جاوے تے کم توں بور نہیں ہوندیاں

نالے ایجوکیشن ہوندی اے

بور تے جھٹ پٹ ہوندیاں ہوئیاں

ایہناں کر کے ای کھانے میں کرواوندی رہنی آں

ایہناں دے ون ڈے میچ نیں کھانے

ہُن ٹیم دی جان پچھان انگریزی وِچ کراوندی اے رافو

اک وڈی دھی اے برکاں دی

پِچھے جیہے مسیر نال مساں مَنی اے

پہلوں اوہ تندور تے پیڑے کردا سی

ہُن رافو کیہدھرے کچیاں وِچ رکھوایا اے

سِر وِچ کڑی دے چِٹے وی نیں

عمر تے بائیاں چویاں دی ہونی اے

برکاں آہندی اے ریشہ اے نالے کھاندی کُجھ نہیں

پِنڈ ہوندیاں ایہدی اکتھاں مرضی آہی

اوہنے ہور کوئی کر لئی

پنج ورھے ایہنوں ہوئے نیں جتھے آکھو ایہو آہندی اے اوتھے نہیں میں کرنی

رافو کہندی اے میرے نویں ڈرائیور نال ایہہ گھنٹہ گھنٹہ گلاں کردی اے

اکھے ڈرائیونگ خبرے کم رُمانٹک لگدائے ایہناں کُڑیاں نوں 
اگے ڈھول سپاہی ہوندا سی ہُن ڈھول ڈرائیور ہو گیا اے

یاں مالک والا رنگ کوئی وِچوں دسدا نیں

من تے گئی اے میں آہنی آں ویاہ مگروں کوئی ہور نہ چن پئی چاڑھے

ڈرائیور نوں میں کیویں آکھاں

اجکل مِلدے کتھے نیں

دوجی برکاں دی نِکی بھین دی دھی اے

ایہدے بھرا نال مَنی اے پہلی

پیو کراچی مِل وِچ آہا

راتیں لیٹ آیا تے پُلس روکیا

ڈر کے نسیا

پِلس نوں فائر کرنا پیا

ایہہ ستویں مہینے آہی مگروں جمی

پڑھن دا شوق سو اجکل نوویں وِچ اے

تریجی برکاں دی وڈی بھین دی دھی اے

دو بھیناں اگے دسویں دسویں کر کے بیوٹی کلینک وِچ نیں

ایہہ کُجھ پڑھن چِ ڈِھلی اے سو رافو کوچنگ کردی اے

چوتھی برکاں دے جیٹھ دی دھی اے

پِچھلے مہینے پِنڈوں آئی اے

پِیراں دی نونہہ ہوئی رافو

ایہہ سارا گھر مرید اے جدی پُشتی

پیو ایہدا پیراں ای نوکر مُڑ کروایا ہا جدوں فوج چوں آیائے

ہن سٹھاں دا ہو گیائے رہندا جاندائے

دادی اجے وی کبے واہ ای سارا گھر دا کر لیندی اے

ایہہ رافو دی سس دی خذمت واتے آ گئی اے

بھانڈا چُکدی دھردی مُونہہ وِچ آہندی اے ''بسم اللہ''

ہُن رافو مارے بریک تے پِچھوں ہولی جیہی '' بِس'' کر دئے-

وکھو وکھ سٹال ہال وِچ

کُڑیاں آپنے کم بارے انگریزی وِچ پیاں دَسن

رافو آپنی ٹیم نوں وِچ وِچ اُردُو کر کے دَسے

رافو دِیاں شاگرداں اوہدا رویہ ویکھ کے سمجھیاں میں کوئی وی آئی پی آں

'' سَر ایہہ بیڈ شِیٹس نیں

چائینیز وال پیپر توں انسپائرڈ

ایہہ پِلو کَور ایجپشن ہیروگلفس توں سَر

شیڈو پرنٹنگ، ایہہ باتیک سَر''

رافو ٹیم دی نوویں والی 
کندھ لگیاں سرناویاں وِچوں

کوئی کوئی لفظ اُگھیڑ کے مطلب پُچھدی رہی

اک نکر وِچ پنج کُڑیاں سن

مُمتاز محل سی سبھ توں سوہنی

باقی اوہدیاں گولیاں

پاندان والی شیشے والی میک اپ والی ڈمی تنبورے والی

پنجویں ماہی مُنڈا خالی حاضر خنجر بنھ کے

'' سویر دیاں ایہہ سِٹل نیں سَر

تھری ٹو فائیو دے بچیاں لئی کُجھ پپٹ نیں ایہدھر'' 
کجھ تے کہانیاں اوہو پرانیاں

بابے دے پُتر لکڑی دے گٹھے والے

)مورل=یونین از سڑینگتھ(

ریڈ رائڈنگ ہُڈ وی آہی سنو وائٹ وی

پر اِک سائولی جیہی کُڑی نے آپنی کاں کہانی دسی

تاں جُونی والی گل مینوں کُجھ کُجھ پلے پئی 
'' کوا پہلے رین بو رنگ کا ہوتا تھا سَر

سیون کلرز کا''

اوہنے بڑا سوہنا سترنگا کاں بنایا ہویا سی

مور ای لگے چکی رائ دے سائز دا

کہانی سائولی کُڑی انگریزی اُردُو وِچ سنائی آہی

میں اوہدا پنجابی ترجمہ کر ناں رافو ٹیم واسطے

اکھے کاں پہلوں سترنگا سی جی پینگھ دے رنگ دا

تدوں سارے جناور کٹھے رہندے ہوندے سن

پھیر دنیا اُتے برفاں پیاں

تے آپو آپنی پے گئی

اکدوجے نوں کھان تدوں توں لگے نیں

کاں نوں خیال آیا

ایہہ اُڈدا سُورج کول گیا تے اگ لے آیا

سارے بچ گئے

پرکاں دا رنگ سترنگا سورج نیڑے ڈُھکن پاروں سڑ کے کولہ ہو گیا

ہُن سارے ہسن ایہنوں

کاں نوں دُکھ لگا تے سورج نے سمجھایا

توں تے ہیرو ایں

توں قربانی دِتی اے آپنی قوم دی خاطر

میں سائولی نوں پچھیا کہانی آپ بنائی جے بی بی

نہیں اِک رشئین بُک چوں لئی اے سَر

فُٹ پاتھ توں

بُک دی کہانی ایہہ وی دسدی اے

کاں نوں کولوں ویکھو تے ست رنگ اجے وی وِچوں لبھدے نیں

اکھے اینڈنگ میں کجھ چینج وی کیتی اے

اوتھے سی کہ جدوں جناور ہسن لگے تے سورج کاں نوں کن وِچ آہندائے

میں وی اندروں کالاں

ساری دُنیا وِچوں تینوں ای سار مِلی اے میری

سو ہُن توں وی کالائیں

میڈم آکھن لگے اینڈ کنفیوزنگ اے

چینج کر دیو بچیاں نوں سمجھ نہیں آونی-

رافو ٹیم دی بِسم اللہ مینوں مُڑدیاں آہندی اے

ساڈے وی آہدے نیں کالا کرماں والا ہوندائے

چِٹھی

تریہہ ورھے پہلوں پائی چٹھی کِتھے یاد سی مینوں

سوچیا ہوسی

ویلا تھوڑا رہ گیائے یاداں چھاپ دیو

ادھ کُوڑ ادھ سچ توں

اوہدے بھولے پک تے آپنے چتر کچ توں

ہوئی تے حیرانی

کیہدے کیہدے ول ساڈیاں کِنیاں چِٹھیاں نیں

ساڈے ول نیں کِنیاں کیہدیاں

اَن پائیاں

اَن پُجیاں

سڑکاں رُکھاں دیاں

جنوراںکَکھاں دِیاں

جے اچن چیت کوئی سمجھے ویلا تھوڑا رہ گیائے چھاپ دیو

پِچھا اگا جگ دا بھاویں ہوردا ہور ہووے نہ ہووے

سارے رل حیران تے اکواری ہوئیے

تذکرہ ابتذالِ ایام

عُرف قصہ بنچ 
برسبیل استفادہ عوام کالانعام 
بزبان خوش الحان ملک عرفان الحق اکرام 
جی ڈی او ٹُو افسر بکار خاص حکومت پنجاب

ایہہ بنچ ایہناں دے پیو دے نیں سرکاری

گھر نیندر نہیں نیں آوندی

بھئی سیر والیاں لئی رکھائے گئے نیں

ساہ لین گھڑی

یاں گھڑی نظارا لین بیٹھ کے قدرت دا

ایہناں دے پلنگھ نواری ماں دے 
جیہڑا بنچ وی ویکھو دُوروں

کول جائو تے مُردہ پیا ہووے گا-

پتہ نہیں لگدا

کپڑے وی ایہہ بنچ رنگ دے پاوندے جے

سردی ہووے تے دُھپ والا نہیں چھڈدے

گرمی ہووے تے چھاں والا نہیں چھڈدے

بندہ کِتھے جاوے دسو لِکھن پڑھن والا 
سوچن والا 
پاسے پرنے ہون دی کھیچل وی نہیں کردے

الف پئے نیں سِدھے

کولوں بال وی لنگھدے ہوئے، کُڑیاں پڑھیاں لِکھیاں

کوئی دین دُنی دی ایہناں نوں نہیں؟

میں جھانے نوں پُچھناں-

نال کلب وِچ ہوندائے جھانا-

کئیں واریں ریٹائر ہو کے پِنڈ جان دی کر بیٹھائے

جان نہیں دیندے اگلے

دسدا ہوندائے پنجاں ورھیاں دا ایتھے گولی پھڑاون لگاں

تدوں انگریز گورنر کھیڈن آوندا سی پٹیالہ آئوندا سی

وکٹ گُرو اے جھانا

کِنا پانی کِس ویلے دینائے، رولر کِنا کِتھے پِھرنائے

گھا کِنا کِتھے رکھنائے کِتھے نہیں رکھنا-

ایہہ وی سنیائے رات کواٹر نہیں کدے سُتا

کوئی کہندے سن خفیہ وِچ اے

کوئی کہندے سن ٹِبی جاندائے

کدے کوئی بندہ نہ ہووے تاں ٹویلوتھ مین وی بن جاندا سی جھانا

کِٹ ہر ویلے حاضر رکھدا سی

میں پُچھناں جھانیا پُچھن دسن والا کوئی نہیں ایہناں نشئیاں نوں

اکھے پُچھن والے بڑے نیں دسن والا کوئی نہیں

ہے ای نشئی نیں جھانیا دسے کیہ کوئی

ہے نہیں اکھے ہو جان گے

پر کم کار نہیں ایہناں نوں کوئی؟

اکھے نائٹ شفٹ جو لائی

گھر پین دی تھاں نہ ہوئی ایتھے آ گئے

نواں آیائے کوئی شہر چ ٹھاہر نہ ہوئی ایتھے آ گئے

میں پُچھناں جھانیا تُہاڈے ویلے وی ایویں ای سی

اکھے دِنے سون والے تے تدوں وی کِدھرے سوندے ای سن کہ

ایتھوں لنگھدا ای اوہو سی جیہدا پِچھا ہووے، اگا تے انگریز دا ای سی

پھیر تُہاڈا ای ویلا چنگا ہویا نہ جھانیا

باغ باعزت بندیاں لئی سی

اکھے جیہڑا حاجر ہووے ویلا تے اوہدا ہوندائے

آہو نوکری تیرے جیہی کِس کرنی اے

نوکری نہیں جیہڑا آپنا گَیر حاجر نہ ہووے ویلا اوہدا ہوندائے

جیہنوں وِچ پرایا قبجہ اے باہر وی قبجہ اے

ایہہ جھانا ہے کوئی پُٹھا ای

میں ہور پیا کرناں ایہہ کوئی ہور سناوندائے اگوں

یاں ستریا بہتریا گیائے

تاں ٹُر جائے آیائے جِتھوں

کندھ قِصیٹڑی

جُھوریا وے ہُوریا توں آکھدا رہیوں

کندھ جیہڑا شیشہ نہ کرے

میں اوہنوں رنگ والا نہیوں بھابو مندا

کندھاں دھروں شیشے ای تے ہوندیاں نیں بھولیا

مونہہ نہ کدے ویکھ بہیں وے آپنا میں آہندی ہوندی ساں

ڈنگ بال بچے آپنے دا منگنائیں

کندھاں اُچیاں دے ننگ پیا رنگنائیں چک اڈیاں

کندھ توں مکائی اے تے کوٹھی اُتے ڈاکہ پے گیائے

کُوچی تینوں ٹھوکدے نہ اگلے

اوہناں ڈاکواں نوں راہداری دینی سی کہ نہیں

مہینہ ہلدی لوا

ٹُکر ٹور لئوں ماواں دھیاں رل کے

توں وی سچائیں کار جیہی سِکھیائیں

ہتھ تینوں کِسے دا پسِند نہیں

کیہڑائے جیہڑا گُرو تینوں نہیں مندا

ٹِکیائے وی تیرے نال کوئی

جُھوریا وے ہُوریا کھا آیوں چار دِن کُٹ کیہ تے ٹُک کیہ

پُلس آلیاں وی رنگ تیرے کولوں ای پِھراونے نیں

ڈاکو کیہڑے جَگّے آ

کوٹھی اوہناں وی تے وِچے کِتے پاونی اے

توہیوں پھیر کندھ لشکاونی اے

اڑیا ڈاکواں نوں آر پار ویکھنے دا شیشہ ای

کار تیرے ہتھ دی

ایڈا جے توں کسبی ایں

رنگ دے جہان ویکھاں مار تیرے ہتھ دی

العشق نار یحرق ما سو اللہ

سرگزشتِ دِل فگار بی بی محبوب جہاں روشن آثار المعروف بوبو جی 
الموسوم بہ عین الاخبار عرف قصہ سوائی و گھلُو 
نتیجہ طبع گوہر بار الحاج میاں محمد افتخار المعروف میاں کھارا

رئیس اعظم بھیکھیکے

حال مقیم کیلے فورنیا امریکہ

)بطرز ہیر وارث(

موم بتی وی ہوسن اوہ کِسے ویلے

ایس ویلے تے بس بُتی موم دی نیں بُوبو جی

یوگا کردے جے

جینز پہن کے گھر سارا سانبھدے جے

گل کردیاں ساہ پر چڑھ جاندائے جیویں اندر دا اندر رہ ای جانائے

میرے یار پروفیسر نوں آکھدے نیں کوئی پُھوک مارو

''اینا عِلم پڑھیا کیہڑے کم آونائے

مینوں پتہ اے اُنج کِسے پُھوک نے اثر نہیں کوئی کرنا''

چُٹکی ماردے نیں

''بھار لاہ دیاں اِنج ساہ ٹھیک ہو جائے''

''تُہانوں بھار کاہدائے

اللہ واستے اینا کُجھ دیندے تے او بُوبو جی

پڑھاوندے ویاہوندے او نوکر کراوندے او''

''سارا پج اے جی بھار رکھنے دا

اندر ویکھو صندوق الماریاں

لِسٹاں نال ہر ہفتے میں ویکھنی آں

سچ دسنی آں- آہدے ہوندے او سچ دوا ہوندائے

مینوں ایہہ دوا وی نہیں پُھردی

آہنی آں سسٹم ای کوئی ہووے

بجلی چھڈ دیواں کندھاں بوہیاں وِچ

ریموٹ کنٹرول آپ باہر ٹُر جاں

پھیر سوچنی آں جِتھے جاواں گی بھار تے نال جانائے

دونویں پتر نیں باہر تُسیں جاندے او

تسیں دسو ہے اوہناں نوں لوڑ کوئی

ورلڈ بنک دیاں ایڈیاں نوکریاں نیں

پُچھاں آہدے نیں ماں کوئی شے چھیڑنی نہیں

ساڈیاں رُوٹس نیں

ملک صاحب تے مینوں طلاق دے دین جے میں گل کراں

کیش دے دینی آں

اوہ وی اوہلے''

''ہُن اللہ بہتر جاندا اے بُوبو جی

ملک صاحب وی کِسے نوں دین جے کجھ ایہو ای آہندے نیں بُوبو نوں دسیو نہ

'' بس جی ایہو تے بھیت اے سیکریٹ اے کمپنی دا''

ساہ چڑھ ویندائے ہسدیاں ہسدیاں نوں

قصہ بُوبو ہوراں دا تے پتہ ای ہا

کجھ اوہناں آپ دسیا

کجھ سنیا سی لالے وزیر کولوں

چالیہ ورھے دا ایہناں دا خانساماں بیرا گارڈ اوہ

ہُن رٹائر ہو کے ادھ انھا ہو کے میرے یار پروفیسر کول آ گیا اے

روٹی کپڑے تے،

بال بچہ تے لالے دا ہے کوئی نہیں،

تنخوا ہ پُلس دی ہئی کم ایہناں دا ہا

ملک صاحب ایہہ لالہ وزیر دسدائے بڑے اتھرے سن ہُن وی اتھرے نیں

اکھے اجے توڑیں گل ہوئے نہ ہوئے

ماں بھین میری ہک کرن سیِں فرق تے نہیں کردے

بہتے چمکن تے پَولے وی مار لیندن

انگریز ٹَیم سی

نویں نویں ایہہ پُلس کُپتان ہوون گُھڑ سوار بانکے

بُوبو گاوندی سی

نواب راجے سیٹھ آوندے سن

ہِک دِن ہیٹھ بزار سِیں جلوس لنگھائے

مردہ باد سرکار نوں ہون لگ پئی

گھوڑا کھینچ کپتان نے الف کیتائے

لتاں بُوبو دی باری نوں لائیاں نیں

کجھ مِدھے گئے کُجھ گلیاں وِچ وڑے، گواچ گئے

بُو بو شربت بنا کے ہیٹھ گھلیاس

اُپر چڑھے نیں ایہہ بُوبو نال لہہ گئی

وردی وِچ معشوق سن ملک صاحب عاشق رناں تے سن عاشق مرد وی سن

عاشق میں وی ساں لالہ وزیر آہدائے

نِبھاونی سی ایس نبھا تے گئی-

بُوبو ہوراں دا قصہ میں جانناں کجھ میرا یار پروفیسر وی جاندا اے

جدوں کہندے نیں ''تُسیں تے جاندے او''

پھیر لگدا اے اسیں جاندے نہیں

راتیں آپنا روگ پھرولدے اوہ 
ایویں گُھلو دا قصہ سناون لگ پئے

گل روون توں ٹُری

آکھن لگے مینوں رون تے آوندا ای نہیں

کلی ہوواں بھاویں، خبرے گل کیہ اے

کڑیاں وانگ اوہ رویائے نہ گُھلو

تدوکنا چِت لگائے

گل کوئی وی نہیں سی

اوتھے لان چ پِپل سی یاد ہونائے

سک مک گیا سی واریاں دا

پِپل ویہنی آں پئی میں اوس پاسے

اوہ ایس پاسے پانی پیا لاوے

سُکی ٹہنی اُتے ویکھاں ڈُس کلا پورے پِپل اُتے 
گُھلو ویکھیں نہ ایہہ، کول آ کے چُپ کھلو رہیا اے

پھیر پِھس نہیں پیا

ڈُس پیا ویکھے، رووے:

''میں قربان وے میں قربان بیلی''

ایس گل توں میں اوہنوں رکھیا سی

اُنج اوس آونا چلے جانا

ساڈا راہک جو سی

ملک صاحب نوں جدوں زمین ملی ایہہ وی پِچھوں زمین دے نال ای سی

لہور میں لے آئی

ملک صاحب نے پِنڈ پھیر ٹور چھڈیا

چور اخے

ٹھیک ای آکھدے ہونے نیں پولیس دی اکھ-

ایہہ گھر نہیں سن

چابی پِچھلے اندر دی اندر رہ گئی مینوں پھونچلی پے گئی

'' گُھلو فرش تے ڈِگی اے یاد نہیں رہی

جندرا ٹچ کر بیٹھی آں''

''بھن دیواں''

''نہیں بھننا نہیں- چنگا نہیں ہوندا''

گیا بسترے چوں اِک پتری جیہی نہ لے آیا

پکی کندھ ہُن موٹی تُساں ویکھی تے ہے

ایس پتری نال ای کجھ کیتائے

پئی ویکھنی آں

نہ کھڑاک نہ کوئی جھریٹ

عجیب جیہی چُپ چان ہو گئی

ثابت صاف اِٹاں آپے نِکل آئیاں

سوٹی نال پتری ایس بنھ ٹوری چابی باہر آ گئی

اِٹاں جوڑ پلستر ایس پھیر چھڈیائے

ملک صاحب آئے تے نشان وی نہ

میں دسنا تے سی ایہدی صِفت وی سی

اکھے شکر کر آپے پھڑیا گیائے

کسبی چور ہوندے نی ایہہ خاندانی، پِنڈ ٹور دِتونیں کوئی کم کہہ کے

دل کرنا تے کدیں میں سد لینا

دِن دا دِن اوس رہ کے مُڑ جانا

جدوں آپ کدیں رات رہن آوے

سوائی نوں نال لیاوندا سی

اوہدا رنگ ہائے سوچیاں میلا ہووے

ایس عمرے وی اکھ اوہدی چمکدی اے

جدوں آئی وکھاواں گی میں تُہانوں

آپے دسدی اے

'' پِچھوں ناں میرا فضل جان ہا- سوائی میں آپ کیتا

ماپے رجپوت زمیندار پِچھوں

نہر آئی تے ایہدھر آباد ہو گئے

ایہہ مُصلی ہا

مُصلیاں وِچوں وی گُوڑھا رات رنگا

تساں ڈِٹھا اے جاں تدوں دَھم گیا ہئی

ہِک دِن باہر کُڑیاں اسیں ہسنیاں

کولوں لنگھیا اے

ایویں کِھلی آں میں

نی ایہدے نال وی کوئی پرنیوسی نہ

چھاہ ویلے حویلی نہ آن کھلا

مینوں آہدائے توہیوں ہیں، ہور کوئی نہ

میں حیران ویکھاں عجب سچ ہئی

مار دیسن ای چودھری جا مُڑ جا

آہدائے مویاں تے تاں تیرے کول آیاں

لِیڑا نہ چایا میں نال ٹُر پئی

ایہہ واہی سرداراں دی ہئی ایتھے آ بیٹھے

اوہ سردار گئے تے تسیں آ گئے

ساری عمر نہیں بولے نہ پیو بھرا نہ ماں مامے''

سوائی پوری زمین ہن سانبھدی جے

دھی نونہہ میری نیویارک لے گئی

پُتر َملک دا ہران بھجوا دِتا

گُھلُو مرے نوں ایہہ چوتھا سال جاندائے

﻿
عبدالعزیز چشتی 
ماں )یاد سمندر(

کسے شاعرنے پیاری ماں دی مقدس ذات نوں خراج عقیدت پیش کردیاں ہویاں لکھیا سی-: 
رنگ' خوشبو' صبا' چاند' تارے' کرن' پھول' شبنم' شفق' آبجو' چاندی۔

ماں دے معصوم پیکر دی تخلیق وچ

حسن فطرت دی ہر چیز کم آگئی

ماواں سبھےّ معصوم' مقدس' پیاریاں' محبت کرن والیاں' قابل احترام تے سوہنیاں ہوندیاں نیں۔ دست قدرت دا اِہ شاہکار )ماں( رتبے' شان و شوکت تے حُرمت وچ بڑا اعلی' درجہ رکھدا اے۔ ''ماں دی دعا جنت دی ہوا'' ایہدے قدماں وچ جنت' ایہدے بولاں وچ مٹھاس' ایہدیاں لوریاں وچ سرور' ایہدیاں اکھیاں وچ پیار' ایہدے جسے وچ خوشبو' ایہدے مکھڑے تے نور' ایہدا چہرہ گلاب' ایہدے ہتھاں وچ شفا' ایہدے ہوٹھاں تے دعا' ایہدے جذبیاں وچ وفا' ایہدے خواباں وچ تعبیراں' ایہدے نرم و نازک ہتھاں وچ عطا ہوندی اے' ماں توں بغیر گھر ویران' گلی محلے سنسان تے بال بچے پریشان ہو جاندے نیں۔ ماں دی گودی بچے دا پہلا مکتب' سکول' کالج تے یونیورسٹی دا درجہ رکھدی اے ایہدی آغوش وچ پیر' فقیر' ولی' قُطب' ابدال' غوث' نبیﷺ تے پیغمبر پلدے نیں۔ اسماناں دے تارے' فرشتے تے حوراں ماں دی عزت' عظمت تے حرمت نوں سلاماں کردے نیں۔ بہاراں اُہدے کولوں رنگ منگدیاں نیں۔ ماں، سچے موتیاں دا اک انمول خزانہ اے۔ ماں دے انگ انگ وچوں مامتا پھٹدی اے۔ ماں دا سایہ سدا بہار اے۔ ماں دی زیارت عبادت دا درجہ رکھدی اے۔ جس ماں دی سیوا نہیں کیتی اُہ دوناں جہاناں چوں ردّیا جاندا اے۔ جس ماں دی خدمت کیتی اُہ دوناں جہاناں دیاں نعمتاں حاصل کر لیندا اے۔ رب اُہدے تے اپنیاں رحمتاں' عنائتاں' عزتاں' دولتاں تے شہرتاں دے بُوہے کھول دیندا اے۔

جگ تے ماں نہ ہوندی تے چن سورج تارے بے نور ہوندے۔ بہاراں باغاں وچ رونقاں نہ لاندیاں۔ پھلاں وچ رنگ تے خوشبوواں وی نہ ہوندیاں ماں نہ ہوندی تے جگ دا نقشہ ای کوئی ہور ہوندا۔ ماں دی قدر کسے یتیم کولوں پچھو! قرآن' حدیث تے دوجیاں ساریاں مقدس کتاباں تے صحیفے ماں دی عظمت دی گواہی دیندے نیں۔ 
سجنو' بیلیو تے مترو!میری وی اک پیاری جہی ماں سی۔ میں اُہدے نال اپنی حیاتی دے تہتر ورہے لنگھائے تے اُہ 111 سال دی عمر وچ 29 جنوری 1999 ئ نوں وصال کر گئی۔ اُہدے مرن تک 73 سالاں دا ہو کے وی میں اک بچہ ای رہیا۔ اوہنے جدوں ایس فانی جگ توں کوچ کیتا تے میں اچانک بچے توں بڑھاپے دی منزل دا راہی بن گیا۔ ہاں!میری ماں دا ناں بیگم چوہدری سی۔ تحریک پاکستان دی اِہ معروف خاتون کارکن میرے سوہنے دیس دا قیمتی سرمایا سی۔ ایس پیاری ماں دے حوصلے تے وطن دوستی دی جنی وی تعریف کراں تھوڑی اے۔ مینوں بچپن دے اُہ دن حالی وی یاد نیں جدوں اُہ مینوں جھولی وچ لے کے مسلم لیگ تے تحریک آزادی دے جلسے جلوساں وچ شرکت کردی ہوندی سی۔ کئی وار جلسیاں تے جلوساں وچ سانوں لاٹھی چارجاں دا وی ساہمنا کرنا پیندا سی۔ لاٹھیاں دے کجھ نشان اج وی ایس بڈھے جسم تے موجود نیں۔ اِہ نشان مینوں نشان حیدر توں وی پیارے نیں۔ اِہناں زخماں وچ آزادی دیاں داستاناں محفوظ نیں۔ میں اٹھدا بہندا اپنے یادگار ماضی نوں دہراندا رہندا واں۔ ماں دی سوہنی مورت تے معصوم صورت میریاں بڈھیاں اکھیاں وچ سمائی ہوئی اے۔

ماں ضرور مر گئی پر اُہدی مامتا جیوندی جاگدی ہر ویلے میرے نال نال رہندی اے۔ میرے چٹے سر تے ماں دی مامتا دا سایہ موجود رہندا اے۔ 
لوکو! ماواں دی قدر کرو! ماواں نوں دکھ دین والیو تے پریشان کرن والیو! ماواں دیاں دعاواں ضرور لوو۔

ماں رس جاوے تے رب رس جاندا اے-: 
مینوں پیار دے نال اُہ پت آکھے' 
اُہنوں پیار دے نال میں ماں آکھاں!

مائے! پیار دے مٹھٹرے بول بولیں'

تینوں پیار دی ٹھنڈڑی چھاں آکھاں!

تیرے لکھ احسان عزیز اتے'

ساری عمر نہ سکاں اتار مائے!

تیرے جگر دا ٹوٹا عزیز چشتی'

تیری ذات سراپا اے پیار مائے!

٭٭٭

اک سوال تے اک جواب

سوہنی مہینوال دی لوک داستان جھناں دے کنڈھیاں تے بیٹھ کے لکھی گئی سی۔ سوال پیدا ہندا اے پئی ہر وار سوہنی ای کیوں گھڑے تے ٹھل کے دریائوں پار مہینوال نوں ملن لئی جاندی اے؟ عشق دی انھی اِہ مٹیار یکطرفہ ای میل ملاپ تے یقین کیوں رکھدی اے؟ مہینوال نوں آپ سوہنی نوں ملن دا خیال کیوں نہ آیا؟ کیہہ مہینوال ہمت تے حوصلہ نہیں رکھدا سی؟ یاں اُہ لُوہلا لنگڑا سی۔ پئی اُہ تر کے دریا پار نہیں کر سکدا سی؟ سوہنی اک عورت ذات ہو کے گھڑے نال دریا پار کر کے مہینوال نوں ملن لئی جاندی رہئی۔ کیہہ عشق دی اگ سوہنی ول ای لگی ہوئی سی؟ مہینوال نوں کسے وید حکیم نے پانی توں دور رہن دا مشورہ دتا ہویا سی؟ سوچاں وچ ڈب کے میں تے ایس نتیجے تے اپڑیاواں پئی مہینوال پولیو۔ گنٹھیا یاں ایہو جہئی مرض دا مریض سی جیہڑی ٹھنڈے پانی توں مکمل پرہیز دا مشورہ دیندی سی۔ ورنہ! مہینوال ضرور دریا پار کر کے سوہنی نوں ملن لئی آئوندا۔ پر ساری لوک کہانی وچ اہو ای ثابت ہندا اے پئی مہینوال زندگی دے اوس حصے وچ اک مریض بن کے رہ گیا سی جیہڑا سوہنی دی ملاقات لئی وی دریا پار نہ کر سکیا۔ میری اِہ لکھت پڑھن والیو! تساں اصل حقائق تے واقعات دی جانکاری ایس پتے تے گھلو تاکہ میں اپنا ریکارڈ درست کر لواں ! رب راکھا!

٭٭٭

دکھیاری

میں دکھیاری' کرماں ہاری تیرے ہجر' فراق تے وصال دیاں پونیاں وٹ وٹ کے۔ تیریاں یاداں دے تانے بانے بندیاں ہویاں حیاتی دے اوس موڑ تے آن کھلوتی آں جتھے اِہ وی پتہ نہیں چلدا پئی میں ہن کیہڑے رستے تے ٹراں۔ میرے سر تے اوکڑاں مشکلاں۔ مصیبتاں تے غماں دی اک بھاری پنڈ وی اے۔ میریاں اکھاں وچ ہنیرے۔ دل وچ خوف وسیا ہویا اے۔ جگ دیاں ٹھوکراں۔ ویلے دے دھکے تے لوکاں دے طعنے میرا مقدر تے نصیب بن گئے نیں۔ میرے گل وچ غماندے ہار پئے ہوئے نیں۔ ایس نازک موڑ تے میری ہمت تے حوصلے وی میرا ساتھ چھڈدے جاندے نیں۔ میں کلم کلی اِہناں راہواں وچ رل گئی آں۔ درد وچھوڑیاں دا حال کیہنوں سناواں۔ سکھیاں سہیلیاں نے مینوں منوں بھلا چھڈیا اے۔ ہوکے' ہاواں تے ہنجو وچھڑن والیاں دیاں یاداں تازہ کردے رہندے نیں۔

عمر دے ایس آخری حصے وچ میں حیران تے پریشان کھلوتی ہوئی ہاڑے کر کر رونی آں نالے بیتے سمیاں نوں یاد کر کر کے ہنجوئواں دے ہار پرونی آں نالے اپنے خوبصورت ماضی نوں واجاں ماردی آں۔ پھیر سوچنی آں پئی کتھے گئے اُہ سمے سہانے جیہڑے میری حیاتی دا سرمایہ سن۔

٭٭٭

پروفیسر عاشق رحیل

…مقتل وچ دھمال

حکیم ارشد شہزاد ہوریں ماں بولی دے اُہ سچے سُچّے تے فرمانبردار پتر نیں جیہناں اپنی ماں بولی دی سیوا کرن وچ کوئی کسر نہیں چھڈی۔ اُہناں انتھک تے بے لوث کوششاں نال اپنی ماں دا دامن مالا مال کر دتا اے۔ ''مقتل وچ دھمال'' پیش کر کے اُہناں اپنی ماں نال وفاداری تے اپنی دھرتی دی مٹی نال محبت دا پنجواں ثبوت پیش کیتا اے۔ ایس شعری پراگے توں پہلاں اُہ ''سولی اتے سچ'' ''ویلن دے وچ گنا'' ''نی مائے''تے ''درد وچھوڑے دا حال'' اپنی ماں دے قدماں وچ نذرانے وجہوں پیش کر چکے نیں۔ اِہناں وچ ادبی معیار دے نال نال حکیم صاحب دا خلوص' لگن' جذبہ تے اپنی ماں بولی نال انتاں دا پیار جھلکارے ماردا نظر آوندا اے۔ حکیم صاحب دے اِہ شعری تحفے پڑھن والیاں کولوں بہت مانتا کھٹ چکے نیں۔ اُہناں دے دلاں وچ حکیم صاحب اپنے لئی اک بہت اچا مقام بنا چکے نیں۔ خلوص نیت تے سچے جذبے نال پیش کیتا ہویا اک اک اکھر ہیرے جواہراں نالوں ودھ قیمتی ہوندا اے۔ پھیر حکیم صاحب تاں اُہ جوہری نیں جیہناں دی خوردبین اکھ کھوٹے تے کھرے دی پچھان اک جھٹ وچ کر لیندی اے۔

حکیم ارشد شہزاد ہوراں دیاں آزاد نظماں دی اِہ کتاب ویکھدیاں ای مینوں ہر بھجن سنگھ بینس ہوراں دی کتاب ''مقتل وچ سوچ وچار'' چیتے آگئی۔ اج توں کجھ سال پہلاں اُہناں امریکہ توں آکے اِہ کتاب شاہ مکھی لپی وچ لہوروں ای چھپوائی سی۔ ایس کتاب وچ اُہناں ہندوستان نوں مقتل آکھیا سی کیوں جو اندرا گاندھی دے قتل توں بعد ظالم ہندو غنڈیاں نے ہندوستان نوں سکھاں لئی مقتل بنا دتا سی۔ بے قصور تے معصوم سکھاں نوں جیوندیاں جلا دتا گیا سی۔ مکان تے دوکاناں لٹ کے اُہناں نوں اگاں لا دتیاں گئیاں سن۔ ہندوستان وچ واپرن والے اِہناں وا قعیاں تے سوچ وچار ضروری سی۔ بہت سارے ادیباں شاعراںنے اپنے کلام راہیں سوچ وچار پیش کیتی سی تے حالے تائیں کردے جا رہے نیں۔ سوچ وچار کرنا تاں اک عام جیہی گل اے تے اِہ انسان دی فطرت دے مطابق وی اے۔ ویسے وی مقتل وچ قتل ہونے والا اپنے بارے ضرور سوچ وچار کردا اے۔ ہن حکیم ارشد شہزاد ہوراں مقتل وچ دھمال پوا دتی اے۔ اِہ کم عام لوکاں دا نہیں تے نہ ای آسان اے۔ مقتل وچ دھمال پائونا جیداراں دا شیوہ اے۔ بہادراں دا کم اے۔ ایس دنیا وچ جتھے ایٹمی اسلحہ بنائون دی دوڑ لگی ہوئی اے۔ دوجیاں اتے رعب پائون دا مقابلہ جاری ہووے۔ جتھے خود غرض لیڈراں' دن دیہاڑے لٹ مار کرن والے ڈاکوئوں تے معصوم انساناں نوں اُہناں دے گھراں وچ ای وڈّھ ٹک کرن والے ظالماں نے دنیا نوں مقتل بنا دتا ہووے اوتھے اِہناں حالات دے خلاف قلم چکنا مقتل وچ دھمال پائون دے مترادف اے تاں جو بدکردار لوکاں دے چہریاں تے پایا ہویا نقاب لتھ جاوے تے لوک ظالماں نوں آسانی نال پچھان سکن۔ نظم ''مقتل وچ دھمال'' وچ اُہناں دا عزم ملاحظہ کرو۔؎

اتھرے راج دی نک نکیلاں پاواں گا

رتے دیوے بال کے جشن مناواں گا

موڈھیاں اتے چک کے موت دی ووہٹی نوں

مقتل دے وچ دب دھمالاں پاواں گا

حکیم صاحب شاعری دی اوس پرانی روایت نوں نبھا رہے نیں۔ جدوں شاعر شاعری دے نال نال حکمت وی کردے ہوندے سی۔ شاعر تے حکمت وچ چولی دامن دا ساتھ سمجھیا جاندا سی۔ حکیم صاحب دا اک ہتھ مریض دی نبض تے دوجے نال اُہ معاشرے دیاں پیڑاں تے دکھاں دا جائزہ لے رہے ہوندے سن۔ اُہناں نوں اک انسان دی صحت دا فکر ای نہیں ہوندا سی بلکہ اُہناں دا دل پورے معاشرے دی صحت لئی دھڑکدا سی۔ حکیم ارشد شہزاد ہوراں دیاں حکمت بھریاں نظماں وی پرانی روائت نوں تازہ کر رہیاں نیں۔ اُہناں دے کلام وچ پختگی' فن تے نکھار تے خیالاں وچ آفاقیت پیدا ہوندی جا رہی اے۔ اُہناں دیاں نظماں وچ فرد تے پوری دنیا لئی اک سبق موجود اے۔ اُہناں دے شعور دی اکھ ایٹم بم دی تباہی دے اثرات ویکھ رہی اے۔ اُہناں اپنیاں بہت ساریاں نظماں ایٹمی اسلحے دی نندیا کیتی اے۔ جویں ''ایٹم بمب چل گیا تے'' ''ایٹم سپر طاقت'' ''موت دا سرناواں'' ''اثرات'' تے ہور بہت ساریاں نظماں وچ دنیا نوں ایٹمی جنگ دیاں تباہیاں توں آگاہ کیتا اے۔ ''محکمہ انسداد تپ دق جیہی نظم جیہدے وچ سادگی دی انتہا اے کوئی حکیم ای لکھ سکدا اے۔ ملاحظہ کرو کہ کنے تھوڑے تے عام جیہے لفظاں وچ جویں اُہناں کسے مریض نوں نسخہ لکھ دتا ہووے جے ٹی۔ بی مکاونی او۔ 
تاں پہلے غریبی مکا۔

ایسے طرحاں تناں لفظاں دی اک ہور نظم ویکھوجیہدا سرناواں اے ''بے جوڑ ویاہ دا اخیر'' کرپشن یاں طلاق حکیم صاحب دیاں اِہ تے اِہو جیہیاں ہور بہت ساریاں نظماں حقیقت دے کنیاں نیڑے نیں۔ حقیقت بیانی ای اک شاعر دا سبھ توں وڈا نصب العین ہونا چاہیدا اے۔ چنانچہ اُہناں صرف دوجیاں دے عیباں اتے ای نکتہ چینی نہیں کیتی سگوں اپنیاں کمزوریاں وی ظاہر کر دتیاں نیں۔ اپنی نظم ''بلھے شاہ اسیں نچ نہ سکے'' وچ اُہناں بڑی فنکاری نال اپنی بے عملی دا اعتراف کیتا اے نظم ''پر کوٹھڑا'' وچ اُہناں بہت سوہنے طریقے نال معاشرے وچ پیدا ہو جان والیاں برائیاں دی نشاندہی کیتی اے۔ اپنا مافی الضمیر بیان کرن لئی اُہناں نظم دیاں بہت ساریاں صنفاں توں کم لیا اے تے ہر صنف نوں بڑی چابکدستی نال نبھایا اے۔ اخیر میں حکیم صاحب دے اک وین تے گل مکاوناں؎

دیس پنجاب دا واسی یارو

ماں بولی نال پیار نہیں کردا

٭٭٭

ڈاکٹر اعجاز احمد

ماں پیو دا مقام تے مرتبہ

اﷲ تے اﷲ دے رسولﷺ نے لعنت فرمائی اے اوس اولاد تے جیہناں نے اپنے ماں پیو دا وڈیری عمر دا وقت ویکھیا پر اُہناں دی خدمت کر کے اپنے لئی جنت دا توشہ جمع نہیں کیتا۔ اِہ بہت زیادہ سخت حکم اے )حدیث رسول اﷲﷺ(

ماں پیو بھانویں کافر ای کیوں نہ ہوون اُہناں دی کسے وی گل تے اُہناں نوں اف تک نہ کہوو )اُہناں نال بدتمیزی دا تے سوال ای پیدا نہیں ہوندا( اُہ جو وی گل کرن اُہناں دی گل دا جواب بڑے احترام نال دیوو تے اُہناں نال بہت نرمی تے رحم دا سلوک کرو اُہناں دے ساہمنے ہر وقت سر نیواں رکھو… تے اُہناں لئی اِہ دعا کریا کرو ''اے میرے مولا اے میرے پالن ہار اِہناں دوواں تے اپنی رحمت تے اپنی شفقت اوس طرحاں فرما جس طرحاں اِہناں دوواں نے رحمت تے شفقت نال مینوں پالیا سی'' )حدیث رسولﷺ( اﷲ تے اﷲ دے رسولﷺ نے ماں پیو دی شان وچ معمولی جیہی گستاخی توں وی سختی نال منع کیتا اے۔ ایس معاملے وچ ایتھوں تک کہیا اے کہ ماں پیو نال گل بات کردیاں کوئی ایسا لفظ وی نہ کہوو جیہڑا اُہناں نوں برا لگے )قرآن ۔ حدیث( 
اﷲ دے اک ولی حضرت بن المسیب دا فرمان اے کہ جدوں ماں پیو بڈھے ہو جان اُہناں د احترام ایس طراں کرو جس طرحاں کوئی مل لیا غلام اپنے ڈاڈھے تے سخت مزاج مالک دا کردا اے۔ ماں پیو نال کوئی گل بات کرو تے قولاً کریماً تے عمل کریا کرو۔ اُہناں نال بہت زیادہ نرمی تے عاجزی نال گل کریا کرو۔ حضرت نوح علیہ السلام اپنے بڈھے ماں پیو لئی اِہناں لفظاں وچ دعا کردے ہوندے سن کہ ''اے میرے پالن ہار میرے ماں پیو نوں معاف کر دے'' )قرآن(

تفسیرابن کثیر اک قرآن دی تفسیر دا ناں اے۔ اِہدے وچ اک گل اس طراں لکھی اے کہ اک آدمی نے اپنی بڈھی ماں نوں موڈھیاں تے چک کے حج کرایا۔ طواف کرایا۔ اوس بندے نے رسول پاکﷺ توں سوال پچھیا کہ ''اِہ کم کر کے میں اپنی ماں دی خدمت دا حق ادا کر دتا اے کہ نہیں؟'' حضورﷺ نے جواب دتا کہ ''جدوں توں ماں دے ڈھڈ وچ سیں تے اودوں توں دن وچ کئی وار ہلدا سیں۔ تیرے ہر واری ہلن تے تیرے ماں نوں پیڑ ہوندی سی۔ توں تے اوس اک پیڑ دا بدلہ نہیں اتار سکیا ۔

)نوٹ: بچہ پنجویں مہینے توں نوویں مہینے تک اک دن وچ کئی وار ہلدا اے تے ہر وار ماں نوں سخت پیڑ ہوندی اے(

جو کوئی بڈھیاں دی عزت نہیں کردا اُہ ساڈے وچوں نہیں )حدیث(

ماں پیو نوں کدی وی نہ ستاناں )قرآن( 
اگر اﷲ ماں تے پیو )خاص کر کے ماں( دے دلاں وچ اولاد دی محبت دا جذبہ پیدا نہ کردا تے بچے دی ماں بُھکّھے بچے نوں کدی وی ددھ نہ دیندی۔ قرآن وچ ایسراں آیا اے وَلَا تُعَقّنَّ وَالِد٬یکَ مطلب اے کہ ماں پیو نوں کدی وی نہ ستاناں۔ 
حضرت ابوہریرہؓ حدیث وچ ایسراں فرماندے نیں کہ اک شخص نے رسول اﷲﷺ توں پچھیا کہ میرے نیڑے دے رشتے داراں چوں میرے چنگے ملن ورتن دا سبھ توں زیادہ کیہدا حق اے؟ رسول اﷲﷺ نے جواب دتا تیری ماںدا۔ دوجی واری پچھیا تے فیر وی ایہی ای جواب دتا۔ تیجی واری پچھن تے وی ایہی جواب دتا تے جدوں چوتھی واری پچھیا تے جواب ملیا تیرا پیو۔ اِہدا اِہ مطلب نہیں کہ ماں دی عزت۔ احترام تے خدمت پیو نالوں تن گنا زیادہ کرو۔ دوہاں دا احترام تے عزت برابر دی کرنی ہوئے گی۔ پر ایس گل وچ کوئی شک نہیں کہ ماں دا مقام مرتبہ اﷲ دے نیڑے پیو نالوں تن گنا اچا اے کہ نوں مہینے ماں بچے نوں تکلیف سہہ کے اپنے ڈھڈ وچ رکھ کے اپنے لہو چوں غذا دیندی اے فیر اُہ بچہ جمن دی بڑی وڈی تکلیف برداشت کردی اے اوس ویلے اُہدا زندگی موت دا مسئلہ وی ہوندا اے۔ فیر اُہ دو توں ڈھائی ورھے اپنا ددھ پلاندی اے۔ اُہدا گوں مُوت سنبھال دی اے۔ گودی وچ کھڈاندی اے رات دی نیندر بچے دی خاطر خراب کردی اے۔ اپنا آرام سکھ بچے لئی برباد کردی اے ہر طرحاں نال بچے دی سانبھ کردی اے تے بہت زیادہ ایثار کردی اے۔ اِہ بچہ جدوں وڈا ہو جاندا اے اُہ ماں دا بدلہ کسے طرحاں وی نہیں اتار سکدا۔ اوہ ساری حیاتی ماں پیو دے پیر دھو دھو پئے تاں وی اُہناں دے احسانات دا بدلہ نہیں اتار سکدا۔

٭٭٭

نور محمد چودھری )فیصل آباد(

شکّروی نمانی ہوگئی

کجھ چیزاں دے نانواں وچ ای مٹھاس وی ہوندی تے پیار وی۔ شکر دا تعلق وی کسے انج دی مٹھاس دے قبیلے وچوں اے۔ جیہڑا زبان تے چڑھدا مگروں اے تے جیبھ پچا کے پہلوں مارن لگ پیندی اے۔ تیاری ویلے اِہدیاں لپٹاں اینیاں من موہنیاں تے کھچ پائونیاں ہوندیاں سن۔ پئی راہ جاندے راہیاں نوں وی کھچ کے ڈیرے ول دھروئی لیائوندیاں ہوندیاں سن۔ بھر سیال دے ٹھروں ٹھروں کردے ککر بھنے سمے وچ چُنبھے دا سیک پت دی بھات تے تتی تتی چانڈ یا گڑ کھان دا سواد سارے سواداں نوں پرے دھکدا ہوندا سی۔ صدیاں بدھی ویلنے کڑا ہے دے کلیجر نے وسیب چ رج کے راج کیتا۔ تے اپنی ہوند نال لوک ادب تے لوک دانش نوں وی لوک کہانیاں' لوک گیتاں' بال کھیڈاں' اکھاناں تے محاوریاں راہیں مالا مال کیتا۔

کَتّے دی بجائی مگروں پورے زوراں نال کماد دی پیڑائی شروع ہو جاندی سی۔ تے اک ساد مرادی جئی فیکڑی جیہنوں تناں بندیاں تے دو ڈھگیاں نے کماد دی پیلی بنے ای بڑی سادگی تے مہارت نال سانبھیا ہوندا سی۔ چالو ہو جاندی سی فیکڑی دیاں باقی شیواں وی پینڈو وسیب وانگر' سادا ای ہوندیاں سن۔ اک بیلنی تے دونہہ گوگڑاں والا شہروں لیاندا ہویا ناہن بیلنا بھوئیں چ گڈیا ہوندا سی۔ تے اپنی ای پیلی دی تھوڑے جئے کب والی نو دس فٹ لمی لکڑ دی گادھی جو موٹے پاسیوں دھرے والی گوگڑ دے ٹوپ وچ ٹھوکی ہوندی سی۔ گادھی کھچن لئی اک سنگل یا نرویا جیہا رَسا۔ اک پنجالی' دوڈھگے یا اک بوتی تے کھوپیاں دی جوڑی۔ ڈھگیاں نوں پرکار دے دائرے وانگ لیکی ہوئی گول لکیر ورگی پیڑ وچ گھمائون لئی اک ہور سادا جیہا رَسا' جیہڑا ہٹھیلے ڈھگے دی نتھ یا پنجالی دے مٹھڑئیے نال' تے دوجے بنے گادھی دے مڈھلے سرے نال بنھیا ہوندا سی۔ بیلنے دے پرنالے ہیٹھ روہ لئی پیپے جناں لماں چوڑا تے ڈونگھا ٹویا۔ پیڑی توں کوئی دوکو لاہنگاں ہٹواں اندازن چار ضرب چار دا ڈھائی تن فٹ ڈونگھا چبھا۔ تے اُہدے اگے جھوکے دے بیٹھن تے بالن رکھن لئی اک پیتلھی جئی کھتی۔ چبھے دے پچھلے بنے دھواں نکلن لئی نکی جئی لُونبی' تے روہ کاڑھن لئی کڑاہا۔ ڈوہورا' پونی' گھوآں' گنڈ' رمبا' چنڈنی- شکر ملن لئی لکڑ دی گھوڑی' رنگ کاٹ تے مٹھا سوڈا' پچھیاں )گنے دا چورا( کھلارن لئی ترنگلی تے گڑ شکر سانبھن لئی پَلی تے ٹوکرا۔ بس' فیکٹری دی کل کائنات اینی کو ہوندی سی۔ جیہنوں جوڑ جاڑ کے چالو کرن لئی کسے انجینئر دی لوڑ نہیں سی پیندی تے نہ ای کسے آرکیٹیکٹر کولوں نقشہ بنوائون دی کھیچل کرنی پیندی سی۔ اِہدی کھدائی تے لیپاپوچی زمیندار )واہی بان( آپ ای کر لیندا ہوندا سی۔ تے رہندے کم پنڈ دا مستری سار دیندا ہوندا سی۔

ٹھنڈی سیت رات دے پچھلے پپہ' نور پِیر دے ویلے جدوں لیفاں چوں مونہہ باہر کڈھنا' دل گردے دا کم ہوندا سی۔ پنجابی جوان کورا مدھدا ہویا' بیلنے جاون دا آہر کردا ہوندا سی۔ اُہدے ڈھگیاں دے گل دیاں ٹلیاں دا ردھم تے اُہدے مونہوں نکلے ہوئے ماہئے دے بول' وی گلپھڑی پا کے اُہدے ہمسفر ہوندے سن۔ اُہ ویلا ایویں ای نور پیر دا ویلا نہیں سی اکھوائوندا ہوندا'سچی گل تاں اِہ وے۔ پئی اُہدے پک یقین نے اُہدے موڈھیاں اتے ہتھ رکھیا ہوندا سی۔ پئی سمے دے سارے پیر فقیر۔ تاریاں دی لوئے۔ اُہنوں راہ دسن تے اُہدے ڈھگیاں دی رکھوالی لئی پہرے اتے آن کھلوتے نیں۔ ایہے ای پک یقینی اُہدا حوصلا ودھائوندی رہندی سی تے ماسا بھر خوف نوں وی اُہدی کھلڑی دے لاگے نہیں سی اون دیندی۔ ایس لئی سپاں دیاں سریاں مدھنا اُہدے لئی اوکھا کم نہیں سی ہوندا۔

بیلنے اپڑ کے پہلاں اگ دا مچ لائوندا۔ ہتھ پیر سیکدا تے حقا دھردا۔ فیر ڈھگیاںدے کنھیں پنجالی دھر کے اکھیں کھوپے چاڑھدا۔ جے ڈھگا بڑک لیندا ہووے تاں کناں تے چادر بنھدا۔ فیر پیراں فقیراں نوں دھیائوندا ہویا۔ رب دا ناں لے کے بیلنے چ بہہ جاندا۔ بڑے لاڈ تے پیار نال ڈھگیاں نوں چٹکاری مار کے ٹرن لئی آکھدا۔ تے اوہ گھر دے جئیاں وانگ رمزاں پچھاندے ہوئے پہلا پیر سَہج نال پٹدے' تے فیر سر دھڑ دی بازی لا کے پیرو پیر گنیوں پچھی کردے ہوئے موبلھے دھار روہ دا پرنالہ چلا کے پیپیاں نوں نکو نک کری جاون لگ پیندے۔ میاں محمد ہوراں جدوں گنے دی ایس پیڑ نوں تصوف دے تکڑ وچ ہاڑیا۔ تاں پیڑ دی ہوکیاں ہاڑیاں بھری چیک انج کنیں پئی۔ 
؎

پھس گئی جان شکنجے اندر جیوں بیلن وچ گنا

روہ نوں کہو ہن روہ محمد جے رہویں تاں منا

روہ دے چونہہ پیپیاں نال کڑاہے دا ڈھڈ بھر کے' جھوکا اگ دے پیار دا نگھ مانن لئی اپرلے سارے کم چھڈ چھڈا کے' جھلکا سٹن ول پورا دھیان دیندا ہوندا سی۔ تے تیجا بندا حقاتما کھو پرانہہ رکھ کے ڈہورے پونی دا کھیڈ کھیڈن لئی کڑاہے نال پڑپالیندا ہوندا سی۔ تے سوڈے رنگ کاٹ دے کرتباں نال پت دا رنگ روپ سنوارن چ رجھ جاندا سی۔ پت دی نوک پلک سنوارن ویلے جھوکا اُہدے اشاریاں دا متھاج ہوندا سی۔ پھٹکے پئی پت نوں وتر چ لیا کے گنڈ چ اتارنا اُہدی مہارت تے کاراگری دا سخر ہوندی سی۔ جیہنوں اُہ ہسدا کھیڈدا تے ماہیے ڈھولے گائوندا بغیر کسے اوکھ توں نبھا رہیا ہوندا سی۔ فیکٹری دے سبھے کارکن' سنے ای ڈھگے کم وچ اینے کورجھ جاندے سن پئی کسے نوں وی کن کھرکن دا ویہل نئی سی ملدا ہوندا۔ کیوں جے بیلنے والے نے پت گنڈ وچ اون توں پہلاںپہلاں روہ دے چار پیپے لازمی بھرنے ہوندے سن- جھوکے نوں جھوکن توں علاوہ بھرے ہوئے پیپے چکن تے اِہناں دی تھاں خالی پیپے رکھن' پچھیاں ہٹائون' بیلنے چ گنے پورے کرن تے کھتی چ بالن جمع رکھن دا کم وی کرنا ہوندا سی۔ کڑاہے دے پہلوان نوں اپنی پت بچائون دی خاطر کڑاہے پئی پت نال پھرتیلا تے سرتیلا ہو کے گھول کرنا پیندا سی۔ کیوں جے سیانے کہندے سن پئی پت سنبھالنی بڑی اوکھی ہوندی اے۔ اوہ بھاویں اپنی ہووے تے بھاویں کڑاہے والی شکر دی پت گڑنالوں دو جھلکے ودھ سٹوا کے ذرا چاڑھ کے کڈھنی ہوندی سی۔ تاں جے پت چھیتی آٹھر جائے تے اگلا پور آون تک شکر وی پوری طرحاں رگڑائی ملائی کر کے گنڈ ویہلا کیتا جا سکے۔ ملائی لئی لکڑی دی گھوڑی )لکڑی دا چورس گٹکا جیہدے وچ مٹھ دی تھاں کلی ٹھوکی ہوندی سی( توں کم لیا جاندا سی۔ جس پور وچ روڑی رہ جاندی سی۔ اوہ پور نکما تے گھٹ ملا گنیا جاندا سی۔ ایس کر کے شکر دی ملائی لئی چھوہلا تے ساہ ست والا بندا ای کم آوندا ہوندا سی۔ اینی جان ماری کرن مگروں گنا نہ دینا تے پیسی دے دنیا بے عقلی جیہی جاپدی اے۔ اوداں وی جناں گڑ پائونا اونا ای مٹھا ہونا ہوندا اے۔ نہ جٹ سکول دا مونہہ دیکھے تے نہ مت نیڑیوں دی لنگھے ایسے لئی جٹ اے تاں مت نہیں۔ مت اے تاں جٹ نہیں۔ آکھیا جاندا اے۔ کیوں جے اِہدے اکثر کماں وچ مت دا دخل گھٹ تے ہوڑ مت دا دخل بہتا ہوندا اے۔ عقل وڈی کہ مجھ۔ اکھے مجھ- اکھے اوہ کویں؟ اکھے عقل تاں نکے جہے سر وچ ہوندی اے۔ ایڈی وڈی مجھ سر وچ نہیں آسکدی۔ مورکھ اجے وی زور اوری نوں ای امام منن تے تلیا ہویا اے۔

شکر دی گل گڑنا لوں ذرا ہور ویں دی اے۔ ایہدی تیاری ویلے جنی کو ودھ کھیچل کرنی پیندی سی۔ اونی کو دلاں چ تے منڈی چ ودھ عزت تے آدر دی مالک منی جاندی سی ایس کر کے کھاندے پیندے تے سوکھے گھراں وچ بہتی شیر و شکر ہوئی ہوندی سی۔ اجودھیا دے پتن نوں مستقل پاکپتن بنائون والے سچی تے مٹھی زبان دے شہنشاہ بابا فریدؒ نال تے ووہری تہری اشنائی دلی جاندی اے۔ پہلی اشنائی دسدے ہوئے آکھدے نیں۔ پئی نکے ہوندے بابا جی نماز توں کجھ گھول کر جاندے سن۔ نماز دی عادت پائون لئی ماں جی ہوری اِہناں دے مصلے ہیٹھ شکر دی پوٹلی بنھ کے رکھ دیندے سن بابا حضور نوں نماز مگروں مصلا لپیٹن ویلے کھان نوں شکر مل جایا کردی سی۔ اک دن ماں جی ہوری شکر رکھنا بھل گئے۔ باوا جی نے حسب معمول مصلا چکیا تاں ہیٹھ شکر دی پوٹلی پئی ہوئی سی۔ اوس دیہاڑے توں بابا جی ہوری شکر گنج ؒہوگئے۔ یعنی شکر دا خزانا ونڈن والے۔ شکر دی مٹھاس دا اِہ خزانا اٹھ سو ورہیاں مگروں وی اُہناں مٹھی تے گنا بھری شاعری راہیں کروڑاں پنجابیاں نوں مذہب دے رولے وچ پیاں بناں فیضیاب کر رہیا اے۔ سگوں نانک جی دے منن والے ایس مٹھکت نال شریعت پسنداں نالوں ودھ جھولیاں بھری جا رہے نیں۔ دوجا رشتا دسن لگے آکھدے نیں۔ پئی اک دن کالے شاہ بدلاں دے گھڑمس نے نیلے اَمبر اتے کھورو پٹیا ہویا سی۔ سنڈیاں دے بھیڑ وانگوں اک دوجے نال ٹکروٹکری ہو رہے سن۔ سنڈیاں دے بھیڑ وچ تاں گھاہ دا ای ستیاناس ہوندا اے۔ سو وچارے لوکیں خوف دے مارے پیلے ڈڈوبنے تھرتھر کنبن ڈیہہ ہوئے سن۔ کیوں جے بدلاں چوں بجلی ونگ تڑنگیاں لکیراں بنائوندی ہوئی کڑکدی' نچدی' ٹپدی تے بوریاں پائوندی نھیری اکھیں دھرتی ول گیڑے کڈھ رہی سی۔ اوس ویلے بابا فرید جیؒ ہوری وضو کر رہے سن۔ بجلی اپنی مستی وچ کدی بلدی کدی بجھدی بابا جی دے سجے کھبے پیلاں پائون لگ پئی۔ بابا نوں اُہدی اِہ نچن ٹپن والی غیر شرعی حرکت چنگی نہ لگی۔ تے اُہنوں غصے نال سنگھیوں نپ کے وضو والے لوٹے وچ ای بند کر لیا۔ نہ رہے بانس تے نہ وجے بانسری۔ اودوں توں ای اسمانی بجلی نوں ڈرائون تے بھجائون لئی بابا فرید شکر گنج ؒدا ورد کڑک چمک نال لازم و ملزوم ہوگیا ہویا اے۔ حالانکہ اج دے وسیب نوں چنگی طرحاں اِہ چانن وی ہوگیا ہویا اے۔ پئی تربیلا تے منگلا ڈیماں چوں پن بجلی دے فارمولے مطابق سستی آبی بجلی پیدا کیتی جا رہی اے۔ تے ایہدے ودھالئی کالا باغ ڈیم بنائون تے رکوائون چ وطن پرستاں تے پنجاب ویریاں دا یُدھ زوراں شوراں نال جاری اے۔ اجے وی لوکاں دے ذہناں وچوں لوٹے وچ اسمانی بجلی قید کر لین دا بھلیکھا نہیں نکلیا۔ جے نکلیا وی اے تاں زبان دا بے قابو پنا' یا بابا فرید شکر گنج دے' ورد دی کیل وچوں باہر نہیں آسکیا۔ اِہ انسان دا ازلاں دا خوف اے تے بھاویں شکر دا کلاسیکل روپ' جیہڑا شکر گنج وچ موجود اے۔ بہت نگھر تے نروئی لوک ریت دا ٹوٹا اے۔ جیہڑا سائنسی دور وچ وی لوکائی دے سریراں وچ صحت مند رت وانگ گردش کردا رہندا اے۔ بلکہ لہو وچ ای رچ مچ گیا ہویا اے۔ اک ہور روایت مامے بھنیویں دی وی اے۔ جیہدے وچ بجلی لشکن ویلے اِہناں نوں اک تھاں کٹھے بیٹھن توں ہوڑیا گیا اے تے لشک دا مونہہ بھنن لئی شکر گنج دا ہتھیار سنھی رکھن دی تاکید کیتی گئی اے۔

شکر دے گورے رنگ تے شیریں سواد نے دیس دے صوفیاں نوں اپنی زلف دے کنڈل چوں باہر نہیں نکلن دتا۔ سگوں مستی دے لمحیاں دے سرور نوں دو آتشا کرن لئی گھڑیالی دیو نکال نی میرا پیا گھر آیا' میں ''شکرونڈاں' دی اڈی تے گھنگروآں دا تال میل بلھے شاہ نوں بُھّلا بنا کے ماہی نوں نہال کرن چ کامیاب ہو جاندا اے انج وی جد ماہی ویہڑے ول مہاڑ موڑے تاں مکھڑے دیاں لالیاں لکایاں نہیں لُکدیاں۔ کدی مسکان نوں جی کردا اے تے کدی کھلی مار کے ہسن نوں۔ پر جدوں ریجھاں سخرلے ڈنڈے تے چوکڑی مار کے بہہ جان تاں پیر آپ مہارے ہو کے بناں جھانجروں دھوڑاں اڈائون لگ پیندے نیں تے اڈی دی دھمک چوتھے گھر تائیں اپڑ جاندی اے۔ فیر مونہہ مٹھے کرائون لئی گھیو شکر دے بھانڈیاں دے مونہہ کھل جاندے نیں۔ 
مرزے جٹ دا اتھرا پن تے دلے راٹھ دی مغلاں توں نابری پنجابیاں لئی چوکھیاں مان جوگ نیں۔ مرزا جٹ چدھڑاں دی جنج دیاں پگاں لاہ کے صاحباں نوں سیالاں گھروں بوہے ڈھکی جنج سمے لے ٹریا۔ تے دلے راٹھ نے چوغطیاں توں نابر ہو کے بندی وانی سینے لا لئی۔ ساڈے اِہ دونوں سورمے شکر بھورن دے بڑے شوقین سن۔ مرزا جٹ صاحباں اگے تڑ کے اپنی شہہ زوری دا اٹا سٹا دسدا ہویا آکھن لگا۔ میری بکی توں ڈرن فرشتے تے میتھوں ڈرے خدا تے عرش دیاں کنگریاں نوں دیواں شکر وانگوں بھور' وغیرہ۔ تے دلا بھٹی مغلاں اگے آکڑ کے دلی دیاں کنگریاں نوں شکر وانگوں بھورن دا سنیہا گھل بیٹھا۔ ایتھے تاں ہمیشا تگڑیاں دا ای ستیں ویہیں سو ہوندا اے۔ سو ستیں ویہیں سووالے دوناں نوں لے ڈبے۔ اک مثل مشہور اے۔ پئی جٹ بدھا ای لہور ویکھدا اے۔ ہن اِہدے وچ شرافت نال ای اسلام آباد دا وادھا وی کر لینا چاہی دا اے۔ کیوں جے قانون دی آخری پناہ گاہ حکمراناں دے گوانڈھ جا وسی اے۔ اسلام آباد جا کے اک تیر نال دو نشانے سوکھے ہو جاندے نیں شکر پڑیاں دا سیر سپاٹا تے چونہاں صوبیاں دے کلچر دا نظارا۔ جیہدا بندوبست لوک ورثہ نے ڈاہڈے سوہنے ول نال کیتا ہویا اے۔ انج دی رب شکر خورے نوں شکر دے ای دیندا اے۔ فیر بھاویں اُہ شکر بھجی کھیڈے تے بھاویں شکر کولا۔

اجے کل دی گل اے جدوں اک ٹبر تے اگوں اوہدی اینگڑی پڑھینگڑی دے اتفاق دی برکت نال )ولائتی کھنڈ( دیاں ملاں دھرتی چوں کھمباں وانگ اگیاں۔ تے اکھ دے جھمکے نال سرمائے دے زور تے گڑ شکر نوں نمانا کر کے منڈیاں چوں چک دتا۔ تے بیلنے کڑاہے دی ثقافت دی کھوپری تے زور دار لوہاری سٹاں مار کے اُہنوں سخر دوپہرے ای تارے وکھال دتے۔ تے اُہدے سرت پھڑن توں پہلاں ای پنڈاں تھانواں دے لوکاں دیاں عادتاں وی وگاڑ چھڈیاں۔ جد عام لوکائی شکر دی تھاں چٹی میم )چٹی کھنڈ( نوں سلاماں کرن دی عادی ہو گئی۔ تاں صنعتکاراں تے سرمایے داراں نے رل مل کے دنوں دن چٹی میم دی مونہہ وکھالی دے نوٹاں وچ وادھا کرن نوں وطیرہ ای بنا لیا۔ اہناں دا اِہ کسب مہنگائی دے جن دی کنڈ تے ہتھ پھیر کے اُہنوں مچھرائون وچ معاہد بنیا تے بھوترے ہوئے جن نے حیاتی دیاں باقی لوڑاں آتے دال توں لیکے تیل )پٹرول( گیس' بجلی تے ٹیلی فون دیاں بلاں نوں وی دھرتی توں چک کے ستویں اسمان اتے ٹنگ دتا۔ مہنگائی دے ہڑ اگے ہر شے ککھاں کاناں وانگوں ریڑھے پے گئی۔ تیڑ دے ننگ نے تاں پہلاں ای مت ماری ہوئی سی۔ اتوں چٹی میم دے صدقے شوگردا ڈھوآ محنت وچ ای دان ہوگیا۔ جینے ادھی کو آبادی نوں شوگر وچ خود کفیل کر کے گٹے گوڈیاں توں اوازار کر چھڈیا تے جوانی وچ ای اٹھ سکاں نہ فٹے مونہہ گوڈیاں دا عملی ثبوت پیش کر دتا۔ اِہنوں کہندے آ۔ ہور چوپو۔ 
اک سردار جی دے پریوار وچ چار پنج بھرا سن۔ اک دن بہہ کے صلاح مشورا کرن لگے۔ پئی ایتکی کیہڑی کیہڑی پیلی وچ کیہ کیہ ویجنا چاہی دا اے۔ وڈے صلاح دتی پئی مڈھلا کلا جھونے لئی۔ اگلا کپاہ لئی تے اُہنوں اگلے چاچے کیاں دے نال والے کلے چ کماد دے بروٹے سٹنے چاہی دے نیں۔ اک نے اگارا بھردے ہوئے آکھیا۔ پئی چاچے کیاں نے تاں کماد نوں اجاڑ پا دینی ایں۔ اک ہور بولیا اِہدا علاج تاں اج ای بلکہ ہنے ای کر لیندے آں۔ چلو اٹھو آئو میرے نال۔ سارے بھرا ڈانگاں پھڑی چاچے کیاں ول ٹر گئے۔ اگے اُہ اپنے اپنے کمیں کاریں رجھے ہوئے سن۔ اِہناں جاندیاں ای آدیکھیا نہ تائ۔ ڈانگاں اگریاں تے داڑ داڑ ورھویناں شروع کر دتیاں۔ کسے نوں کھرلی وچ سٹیا۔ کوئی ویڑھے وچ ڈگا پیا۔ تے کوئی اگے لگ کے بھج وگیا۔ پر بہتیاں دے کھنے کھل گئے۔ چاچے نے بڑا پچکار کے ترلیاں نال پچھیا' پئی تہانوں کیہ وگیاں۔ اگوں جواب ملیا۔ ہور چوپو۔ تہانوں چپا لیندے آں۔ لوکاں وچاریاں نال تاں ہور چوپو والا ای ہتھ ہو رہیا اے۔

جے ایمانداری نال شکر دی بے آدری تے خواری ول پورے گوہ نال دھیان دیندے ہوئے ویروا کرئیے۔ تاں اِہدے وچ چٹی میم نالوں زمیندار دی اپنی تن آسانی تے ہڈ حرامی دا بہتا ہتھ نظر اوندا اے۔ کتھے سیال دیاں راتاں نوں لیف چوں نکل کے دنیا جہان توں بے خبرا رہ کے کماد وڈھنا تے چھیلی کرنا۔ بیلنا جوڑنا۔ چبھے جھوکنے۔ پتاں کاڑھیناں۔ گنڈ کڑاہے دھونے۔ گڑ شکر بنائونا تے سانبھنا۔ اٹھو پہر دی جان ماری تے کتھے گنیاں دی ٹرالی مل دے کنڈے تے تلا کے ویہلے کچھاں مارنیاں۔ میوا تاں سیوانوں ای لگنا ہوندا اے۔ جتھے سیوا نہیں اوتھے میوا کاہدا۔ جے واہی بان اکتی ہوندا۔ تاں اپنی شاہی چھڈ کے بگانے در تے لیناں وچ نہ کھلوندا۔ سگوں بیلنے کڑاہے دے سائنسی ارتقا نوں نگاہ وچ رکھ کے اُہدے وچ سوکھ پیدا کرن ول دھیان دیندا۔ جویں۔ وہائی' وڈھائی' گہائی' اَڈائی تے لاب لوائی واحل نکل آیا سی۔ اوویں کماد پیڑن دا حل وی کڈھیا جا سکدا سی۔ پر مورکھ دی آہلکس تے ہڈ حرامی نے چٹی میم دی حاکمی اگے ہتھیار سٹ کے سماج دے رجے پجے کلاسک روپ نوں ای دھکا مار دتا۔ تے چھج پتاسے ونڈن والی مٹیار' ماہی نوں قیدی کرن دی بجائے آپ ای ذیابیطیس دی قید وچ پھس گئی اے۔ اج دا بلھا شکر ونڈنی تاں کدھرے' شکر ویکھن نوں ترس گیا اے۔ اج دا فرید سرہانے ہیٹھ گولیاں دی لپ رکھ کے سوندا اے تے اج دا مرزا عرش دے کنگرے بھورن دی تھاں آپ ای بھردا جان ڈیہا ہویا اے۔

عوام اُکّا لَکّوں رہ گئے نیں۔ تے امبریں چڑھی مہنگائی دے مزاج روز بروز وگڑدے جا رہے نیں۔ انج لگدا اے پئی اُہ وی اسمانی چڑھ کے سکھ جان تے ہڈ حرام ہوگئی ہوئی اے۔ جیہڑی تھلے لہن دا ناں ای نہیں لیندی۔ نالے ہن اُہنوں کاہدا ڈر۔ اوہ تے دھرتی دی کشش ثقل چوں چروکنی نکل کے مریخ دی کشش ثقل وچ آرام کر رہی اے۔ اُہنوں اوتھوں جگائون لئی اک زور دار ایٹمی دھماکے دی لوڑ اے۔ اُہ دھماکا عوامی شعوروں بناں ممکن نہیں۔ تے عوام نے اجے ایدھرلا بوہا نہیں کھڑکایا۔ سیانے کہندے آ پئی جے گوانڈھی دا مونہہ لال ہووے تاں اپنا چپیڑاں مار مار کے کر لینا چاہی دا اے۔ پر جے گوانڈھی لال وی ہووے تے اُہدے نال یرانے دی دعوے داری وی ہووے۔ تاں فیر جے کجھ ہور کرن نوں جی نہیں من دا۔ تاں مہنگائی نوں تاں تھلے لاہون لئی اُہدی ریس کر لین وچ کوئی حرج نہیں ہونا چاہی دا۔ 
٭٭٭

فائزہ صابری نواؔ

سچ دا سدا

''ابا لگدا اے اج تے مینہہ رج کے وسے گا''

''آہو پتر'' خوشی محمد نے باری وچوں دسدے سوہنے تے ڈاڈھے سنکھے سفنے ورگے شرینہہ دے رکھ نوں ویکھیا جیہڑا ہوا دے ہلاریاں نال لٹردا بڑا سوہنا پیا لگدا سی۔ اِہنے خوشی محمد دی جوانی دیاں ساریاں یاداں اپنے سینے نال لایاں ہوئیاں سن۔ اج وی خوشی محمد نوں اوسے طرحاں پیارا سی۔ جویں چالی ورہیاں پہلاں- پہلی نظروچ جدوں خوشی نے اپنے سوہنے شرینہہ دا بوٹا نہر دے کنڈھیوں پٹیا سی۔ تے پھیر بڑیاں چاواں نال اپنے سوہنے ویہڑے وچ لایا سی۔ اودوں اِہ بالکل نکا جیہا سی۔ دین محمد دی نکی دھی لاڈو جیڈا۔ اک اُہ دن تے اک اج دا دن کہ اُہ ایڈا وڈا ہوگیا۔ خوشی نالوں وی وڈا۔ شرینہہ ماں دی چنی وانگوں پورے ویہڑے نوں چھاں دیندا سی تے خوشی دا اک اک ساہ اُہدے نال سی۔

''لے ابا میں نہ آکھیا سی اج مینہہ وسے گا۔''

خوشی سفنیاں وچ ڈبیا کئی ورہے پچھے ٹر گیا سی۔ تے دینو دی آواز نے اُہنوں موڑ لیاندا۔

''آہو پتر مینوں تے پتا ہی نہ لگیا۔ مینہہ کدوں وسن لگ پییا۔''

خوشی دیاں بڈھیاں اکھاں وچ خوشی دے کئی رنگ آگئے۔ اُہنوں اپنا شرینہہ مینہہ وچ بھجدا بڑا سوہنا لگدا سی۔ کنے ای ساون اِہدے نال لنگھ گئے کجھ پتہ ای نہ لگیا۔ پر اُوہنے کوئی ساون اُہدے بنا گزاریا نہیں سی۔ اُہ کتے وی جاندا سی۔ کدی اپنی دھی دے سوہرے پنڈ تے کدی اپنی نونہہ صدیقاں دے پیکے پنڈ۔ پر ساون دا مینہہ ہمیش اپنے شرینہہ نال رہندا سی۔

''ابا آجا کنا چر توں باری وچ کھلوتا رہویں گا۔ تاپ چڑھ جاسی تے ایتھے تاں ڈاکٹر ای مساں مرنوں بعد لبھدے نیں- لاڈو… دھیے! ابا میری نہیں سندا۔ توں ای اپنے دادے نوں آکھ'' دینو نے اپنی نکی دھی نوں آکھیا۔

''آجا وڈے ابا'' لاڈو نے بڑے چائ نال اُہدا ہتھ پھڑ لیا تے منجے تے بھائ کے بڑا عجیب جیہا سوال کیتا! آکھن لگی۔

''وڈے ابا تینوں اے شرینہہ میرے نالوں ودھ پیارا اے لاڈو نے بڑے چاواں نال پچھیا۔

''نہ میری دھی نہ'' اُہدے سر تے ہتھ پھیردیاں خوشی نے آکھیا۔ لاڈو دیاں سوہنیاں اکھاں وچ خوشی دے رنگ نچن لگ پئے۔ اینے وچ لاڈو نوں اُہدی ماں نے آواز دتی۔''

''چنگا وڈے ابا میں تیرے لئی روٹی لے آواں اماں سددی پئی اے۔''

''ہلا پتر جا…'' خوشی نے آکھیا۔

لاڈو گئی تے خوشی نے سوچیا کہ اُہ کیہ آکھ بیٹھا اے کجھ کوڑ جیہیا نہیں مار گیا۔ اپنے نال تے اپنے سوہنے شرینہہ نال' اُہنوں خورے کیوں لگیا اُہدا شرینہہ روندا پیا اے۔ اِہ سو چکے خوشیے نے اکھاں میٹ لئیاں تے پھیر راتیں روٹی کھا کے سوں گیا۔

سویرے اُہنوں تاپ چڑہیا ہویا سی ہتھ رکھدیاں ای ہتھ تپ جاندا سی۔

دین محمد نے آکے خوشی نوں دسیا بئی نال دے کوٹھے دی چھت چون لگ پئی ای۔ تے نالے ایس کوٹھے دا اک بالا وی ٹٹ گیا اے۔ 
خوشی محمد نے مساں اکھاں کھولیاں پر پیڑ توں مجبور ہو کے فیر میٹ لیاں۔ دینو ڈاڈھا پریشان ہویا تے خوشی دی وگڑدی حالت نوں ویکھدیاں دوجے پنڈ ڈاکٹر نوں لین ٹر گیا۔

دارو نال خوشی دی حالت چھیتی چنگی ہوگئی پر ڈاکٹر نے ٹرن پھرن توں پرہیز دسیا۔

مینہہ دوجی رات وی نہ ٹلیا' اگلی سویرے دینو نے آکے دسیا بئی پنڈدے کئی رکھ کھلے کھلوتے ڈگ پئے نیں تے نالے کئی مکان ڈھہہ گئے نیں۔ اُہ تاں چنگا ہویا کہ اپنا کوٹھا ویہڑے توں اچا اے تاں پانی توں بچ گیا اے۔ پرویہڑے وچ گوڈے گوڈے پانی کھلوتا اے۔ اپنا شرینہہ وی خورے کیویں بچے گا۔ ادھی گیلی پانی وچ ڈبی پئی اے۔ خورے کیہ بن سی۔

خوشی اٹھ کے بہہ گیا۔ بڈھیاں اکھاں وچ پانی آگیا۔ اوہ قابو نہ رکھ سکیا۔ اوہدا دل ہولا ہون لگ پیا۔ نہ ہیرا پتر نہ ایہو جیاں گلاں نہ کر۔ میرا سوہنا ایویں نہ آکھ۔ مینوں پتہ اے اُہنوں میری آکھی گل دا گھنا ای دکھ لگا اے۔ پتر میں اپنے شرینہہ نوں ویکھ لواں۔ خوشی اٹھن لگیا۔ پر دینو نے آکھیا۔

''نہ ابا ڈاکٹر نے روکیا اے۔''

خوشی سارا دن روندا رہیا۔ مینہہ ورہدا رہیا۔ راتیں جدوں سارے سوں گئے۔ خوشی دی اکھ نہ لگی۔ خوشی دی ودھدی بے چینی نے اُہنوں بڑا ستایا۔ اُہ کنبدیاں لتاں نال اٹھ کھلوتا تے اپنے کمزور ہتھاں نال بوہا کھول کے باہر ویہڑے وچ آ گیا۔ تے نالے اُنج وی گوڈے گوڈے پانی کدی وی محبتاں وچ رکاوٹ نہیں بندا۔ اوہ اپنے شرینہہ نوں گھٹ گھٹ کے سِینے نال لاندا رہیا۔ مینہہ ورہدا رہیا۔

نہ چن نہ' میرا ڈھول نہ سوہنا میری آکھی گل دا سوگ نہ منا۔ توں رس کے نہ جا۔ اُہ یار' اُہ تاں بالٹری سی۔ پر توں تاں میرے یار میرے جیڈا ایں۔ میرا ہانی ایں نہ چن سوگ نہ منا۔''

شرینہہ نال گلاں کر کے اُہنوں بڑا سکون ہویا اُہ بڑی دیر تک شرینہہ نوں سینے نال لا کے کھلوتا رہیا۔ مینہہ ورہدا رہیا۔ تے اوہ بھجدا رہیا۔ خورے اُہنوں کویں یقین ہو گیا۔ بئی اج دی رات اُہدی تے اُہدے شرینہہ دی' آخری رات اے۔ اُہ ڈگدا ڈگدا کوٹھے تائیں اپڑ گیا تے اپنیاں کمزور بانہواں نال بوہا بند کر دتا۔

اج دی رات بڑی انوکھڑی رات سی۔ باہر دا طوفان اندر دے طوفان توں ماڑا پے گیا۔ اُہنوں ہن رونا وی بھل گیا سی۔ خورے اتھرو مک گئے سن۔ اُہ بسترے تے پے گیا۔ اُہنوں اج اکا ای پالا نہ لگیا۔ تے سکون نال اکھاں میٹ لئیاں۔ 
اک یقین سی' اک وعدہ سی اُہدا اپنے شرینہہ نال رات دے اخیر پہر اُہدے ساہ اکھڑن لگے اُہنے دینو نوں آواز ماری نال دی منجی توں دین محمد اٹھ آیا۔ ''کیہہ ہویا ابا کیہ ہویا؟'' جدوں نیڑے آیا تاں ویکھ کے حیران رہ گیا خوشی دے سارے کپڑے بھجے ہوئے سن۔ ''ابا… ابا توں باہر گیا سیں؟'' ابا اِہ توں کیہ کیتا۔ توں چنگا نہیں کیتا ابا۔ اپنے شرینہہ لئی ساڈا رکھ قربان کر دتا ای۔ دینو بالاں وانگوں رون لگ پیا۔

نہ میرا پتر اتھرو ڈک لے نہ میرا سوہنا انج ودیا نہ کر پتر میں جاواں تے پچھوں روئیں نہ لاڈو دا دل ڈاڈھا کمزور اے۔ اُہ وی روے گی تے پتر میں کویں ویکھاں گا۔ دینو خوشی دا ہتھ پھڑ کے روندا رہیا۔ مینہہ ورہدا رہیا۔

اُہ ڈاکٹر نوں لیان واسطے اٹھیا پر خوشی نے ڈک لیا نہ پتر کجھ فائدہ نہیں۔ ڈاکٹر کیہ کر سکدا اے۔ دُھر درگاہوں بڑے حکماں اگے ڈاکٹر وچارا کیہ کر سکدا اے۔ اِہ سبھ ہونا اے تے ہو کے رہنا ایں' توں بہہ جا…''

''صدیقاں … اے صدیقاں'' دینو نے صدیقاں نوں جگایا کیہ ہوگیا اے۔ توں جا چھیتی نال جا۔ دودھ گرم کر لیا۔''

''نہ دھیے بہہ جا…'' خوشی ہس پیا۔ تے آکھیا کچھ نہیں۔ نالے حالت ہور وگڑ گئی خوشی لمے لمے ساہ لین لگ پیا۔

''چنگا پتر…… لگدا اے سچ دا سدا آگیا اے۔'' دین محمد ہور روون لگ پیا۔ ''نہ ابا ایہو جہیاں گلاں نہ کر تینوں کجھ نہیں ہوندا'' دھڑام… اُہدے کناں وچ کجھ ڈگن دی آواز آئی۔ جویں پانی وچ کوئی وڈی ساری شے ڈگی ہووے۔ دینو چھیتی نال باہر گیا پر اُہ ویکھ کے ہور دکھی ہوگیا کیوں جو خوشی دا سوہنا شرینہہ ڈگ پیا سی۔

اُہ چھیتی نال پرتیاپر خوشی دیاں گلھاں تے ہنجو وگدے سن ابا جا چکیا سی۔ خوشی دی روح ستویں اسمان ول اڈاری مار گئی اپنے سوہنے شرینہہ نوں نال لے کے۔

تے چارے پاسے فجر دی بانگاں ہورہیاں سن۔ 
رہے رب دا نانواں 
سوہنے سچے رب دا نانواں

٭٭٭

محمد عرفان الحق )ایم اے' ایم اَو ایل(

عارف عبدالمتین… اکلاپے دا مسافر

اخبار وچوں عارف عبدالمتین ہوراں دے فوت ہون دی خبر پڑھ کے مینوں اپنا طالبعلمی دا اُہ دور یاد آگیا جدوں میں اورئینٹل کالج وچ ایم۔ اے دے دوجے سال دا طالب علم ساں تے میرے محترم استاد خالد ہمایوں ہوراں جدید شاعری دا پرچہ پڑہاندے ہوئے عارف عبدالمتین اتے وی کئی لیکچر دتے تے مینوں عارف عبدالمتین بارے جانکاری ہوئی۔ فیر میں عارف عبدالمتین ہوراں بارے کئی مضمون وی پڑھے تے اخیر اک نوٹ تیار کیتا۔ اج اُہناں دے فوت ہون تے خبرے کیوں مینوں اِہ محسوس ہو رہیا اے پئی اُہناں دا میرے سر کجھ دین اے جیہڑا تاں ای لہوے گا جدوں میں اُہناں بارے لکھے اپنے مضمون نوں لوکائی ساہمنے پیش کراں۔ عارف عبدالمتین ہوری 1923 ئ وچ امرتسر وچ پیدا ہوئے۔ ایم۔ اے۔ او کالج توں تعلیم حاصل کیتی۔ بنیادی طور تے اردو ادب نال منسلک سن پر جدوں بہت سارے اردو ادیباں نے پنجابی ول مکھ موڑیا تے اُہناں وچ اک وڈا ناں عارف عبدالمتین دا وی سی۔ کجھ پنجابی ادیباں دا خیال اِہ اے پئی اِہناں اردو توں پنجابی ول آن والے ادیباں دی ماں بولی لئی خدمت کسے خلوص تے مبنی نہیں سگوں غرضاں کارن اُہ ایس کھیتر ول پرتے۔ ایس سبھ دے باوجود اِہناں لوکاں جو کجھ ماں بولی نوں دتا اُہدے توں صرف نظر نہیں کیتا جا سکدا۔

عارف عبدالمتین ہوری پنجابی وچ آزاد نظماں تے غزلاں لکھدے رہے تے تنقید وی لکھی' تنقید تے اُہناں دی کتاب ''پرکھ پڑچول'' اے۔ ایس کتاب دے ویروے مگروں میں ایس نتیجے تے اپڑیا ہاں پئی اُہناں دی تنقید کوئی ایڈی گہری تنقید نہیں سگوں اُہناں تنقید کردیاں وی فن پارے دے مثبت پہلو مکھ رکھے نیں۔ اُہ اشتراکیت دے فلسفے دے زبردست حامی سن تے ترقی پسند تحریک نال منسلک سن۔ اُہ ادب نوں تیجے طبقے دی سربلندی تے انقلاب لئی وقف کر دین دے نظرئیے دے حامی وی سن۔ عارف عبدالمتین ہوری اپنے نظریاں وچ پکے تے اپنے مسلک اُتے سختی نال کاربند سن۔ تاں ای کجھ لوک اُہناں نوں شدت پسند کہن توں وی نہیں ٹلدے تے اپنی ایس گل دے ثبوت لئی اُہ آل پاکستان ادیب کانفرنس All Pakistan writers Confrance وچ عارف عبدالمتین ولوں اپنی تقریر وچ احمد ندیم قاسمی ہوراں دی رجعت پسندی تے کیتے گئے سخت حملیاں دا حوالہ دیندے نیں۔

1958 ئ وچ ایوب خان دے مارشل لائ مگروں ترقی پسند' سوشلسٹ تے کیمونسٹ تحریکاں نوں بین کر دتا گیا تے اِہناں تحریکاں نال وابستہ لوکاں نوں قید بند دیاں صعوبتاں چکنیاں پئیاں تے اِہ تحریکاں زیر زمین چلیاں گئیاں اتے اِہناں دے قافلے بکھر گئے۔ اِہناں تحریکاں نال وابستہ مخلص لوک جیہڑے کسے قیمت تے اپنا راہ چھڈن لئی تیار نہیں سن۔ انتہائی مایوسی دا شکار ہوگئے۔ عارف عبدالمتین ہوری وی اِہناں وچوں اک سن۔ اُہناں بارے پروفیسر شریف کنجاہی ہوری آکھدے نیں۔ 
''اُہ پرو گریسو تحریک (Progressive Movement)نال ٹرے تاں اگلاپے دا شکار ہوگئے۔''

مارکسی خیالاں دے حامل عارف عبدالمتین ہوراں دا پہلا مجموعہ ''ویدہ ودل'' اردو وچ اے اِہدے ویروے مگروں انج جاپدا اے پئی شاعر دے اندر کسے تھاویں اگلاپے دا احساس لکیا بیٹھا اے تے شاعر اپنی طاقت نال ایس احساس نوں لکان دی کوشش کر رہیا اے۔ اِہدے اٹھ ورہیاں مگروں آن والے شاعری دے دوجے مجموعے ''صلیب غم'' وچ شاعر اپنیاں ارادیاں تے کوششاں وچ ناکام ہوندا نظر آئوندا اے۔ ''صلیب غم'' توں ٹھیک اٹھ ورہیاں مگروں جدوں اُہناں دا پنجابی شاعری دا مجموعہ ساہمنے آیا تے اُہ انج ناکام ہو چکے سن پئی اکلاپا اک نظم دا عنوان نہیں بنیا سگوں اِہ احساس پورے مجموعے دا سرنانواں بن گیا تے شاعر دے اندر دی آواز کھل کے ساہمنے آگئی۔

میں جنگل وچ کلم کلا

میرے چار چوفیرے ویری

میں کلم کلا وچکار

میں ٹردا ہاں

کلم کلا

جندڑی دے سنجے رستے تے

یا فیر۔

میں جنگل وچ کلم کلا

میرے چار چوفیرے رکھ۔

عارف عبدالمتین ہوراں کول موجود اکلاپے دا اِہ احساس صرف اُہناں دی ملکیت ای نہیں سگوں اِہ سارے انساناں دا سانجھا احساس اے۔ تے اِہ احساس انسانی ذہنی وچ کوئی نواں نہیں سگوں اِہدیاں جڑاں تے انسانی تاریخ دے مڈھ نال ملدیاں نیں۔ ازل توں مختلف انداز نال ٹریا آرہیا نظریہ وحدت الوجود دی خبرے ایسے اکلاپے دا ای شاخسانہ اے۔

کارل مارکس نے پہلی واری فلسفے دے طور تے اکلاپے تے بحث کیتی سی۔ اوس 1844 ئ وچ کجھ نوٹس تیار کیتے سن۔ جیہڑے 1925-30 ئ وچ روس توں چھپے تے لوکاں اِہناں دیاں تشریحاں شروع کیتیاں تے اِہ گل ساہمنے آئی پئی طبقاتی ونڈ اکلاپے دے احساس نوں ساہمنے۔ لیان دا کارن بنی۔ کیوں جے قبائلی نظام توں پہلے تیری میری دا کوئی تصور نہیں سی۔ قبائلی نظام وچ وی لوک اک قبیلے نال جڑے ہوندے سن تے قبیلہ امیر غریب دے فرق نوں پراہنہ کر کے سبھ دیاں خوشیاں غمیاں نوں سانجھا کر دیندا سی۔ ایہی وجہ سی پئی لوکاں وچ اکلاپے دا احساس دبیا رہیا۔ پر سرمایہ داری نے جاگیرداری نظام مگروں جد مالک تے مزدور وچ فرق کیتا گیا تے۔ ایس عمل نے دوواں نوں ای اکلاپے دا شکار بنا دتا۔ اکلاپے دے ایس احساس نوں اسی چار سطحاں تے سمجھ سکنے آں۔

-1	 محنت توں بیگانگی۔ Means of Productions نال مزدور نوں کوئی جذباتی انس نہیں تاں ای جدوں ست اٹھ گھنٹے کم کرن مگروں اُہ فیکٹری چوں باہر نکلدا اے تے اپنے آپ نوں اک قید توں رہا ہویا محسوس کردا اے' اُوہدی اِہ سوچ کہ اُہ اپنی محنت دا مالک نہیں اُہنے اکلاپے دا شکار کر دیندی اے۔ 
-2	محنت دے ثمر توں بیگانگی۔ مزدوری دی محنت دا اک وڈا حصہ تے سرمایہ دار دی تجوری وچ چلا جاندا اے مزدور نوں گنی متھی مزدوری دے کے فارغ کر دین دا عمل وی اُہدے لئی اکلاپے دے احساس دا کارن بندا اے۔

-3	انسان دی انسان توں بیگانگی: زرعی زندگی وچ لوک اپنیاں مجبوریاں کارن اک دوجے نال جڑے ہوئے سن۔ پر مشین دی ایجاد نے لوکاں دا اک دوجے تے انحصار گھٹ کر دتا اے۔ انج مشین نے انسان نوں انسان دا حریف بنا دتا اے تے اِہ عمل وی انسان لئی اکلاپے دے احساس دا کارن بنیا۔

-4	نوعی زندگی توں بیگانگی: ڈارون نے آکھیا سی پئی انسان نے موجودہ صورت وچ آن لئی کئی کروڑ سال دا سفر کیتا تے اُہ تغیرات دا مقابلہ کردا ہویا شعوری حالت وچ آیا۔ انسان دے ہر عمل مگر اُہدا شعور کارفرما ہوندا اے تے جے اوس نوں اپنی آزادی اختیار تے ارادہ استعمال کرن توں روک دتا جائے تے اُہ اپنے آپ توں مایوس ہو جاندا اے تے اُہنوں اپنی زندگی توں نفرت ہون لگ پیندی اے۔ اِہ عمل وی اُہدے لئی اکلاپے دے احساس دا کارن بندا اے۔ 
سروائیول آف فٹینس دی تھیوری وی اکلاپے دے احساس دا کارن بنی اے ایرک فیرم اپنی کتاب "The Saneoociety" وچ آکھدا اے۔

''اج دی سماج نوں اکلاپے نے پوری طرح اپنی لپیٹ وچ لیا ہویا اے۔ اِہ اکلاپا انسان دے اپنے کاروبار وچ اوس دے ورتن دیاں چیزاں وچ' اُہدے سنگیاں وچ' سگوں اُہدے اپنے آپ وچ رچ گیا اے۔''

اج ہر بندہ ای اکلاپے دا شکار جاپدا اے تے انج لگدا اے پئی اکلاپے دے احساس توں بچنا ہن کسے دے وس وچ نہیں رہیا۔ اصل وچ انسان بہت ساریاں پابندیاں دا شکار ہون دی وجہ توں اپنے آپ نوں اک گھٹن وچ محسوس کر رہیا اے تے اِہ گھٹن ای اکلاپے دے احساس دا کارن بن گئی اے۔ اِہ کہنا وی غلط نہیں کہ شاعراں دی صِنفی آزادی بندے نوں ایس گھٹن دے ماحول تے احساس وچوں کڈھن دی اک کوشش اے۔

ساڈا اج دا سبھ توں وڈا مسئلہ آبادی وچ وادھے دا اے۔ آبادی وچ مسلسل وادھے' ذرائع آمدورفت وچ ترقی' مِل ورتن دیاں سہولتاں وچ اضافے دے باوجود معاشرے وچ رہن والے بندے دا اکلاپے دے احساس دا شکار ہونا اک غیر معمولی گل اے۔ انسان اپنی ساری دی ساری ترقی دے باوجود روز دیہاڑے دے نت نویاں مسئلیاں نوں حل کرن وچ مکمل طور تے ناکام اے تے اِہ ناکامی وی اُہدے لئی اکلاپے دے شدید احساس دا کارن اے۔ ساڈے ایتھے وی جدوں صنعتی دور دا آغاز ہویا تے مزدوراں دی اک بہت وڈی کلاس وجود وچ آئی تے فیر مزدور انجمناں (Unions) تے Orgnizations وجود وچ آئیاں۔ پر اِہدے باوجود اِہ لوک حالات نال ہم آہنگی پیدا نہ کر سکے تے اکلاپے دا شکار ہوگئے۔ 
بندہ اپنی کامیابی وکامرانی' امن و سکون' زندگی دیاں ضرورتاں تے کدی آسائیشاں دے حصول لئی محنت کردا اے تے ایس لئی ٹردا اے پئی کسے تھاویں اِہ سبھ کجھ لبھ جاوے پر ٹردیاں ٹردیاں بپچن توں جوانی تے جوانی توں بڈھا وارا آجاندا اے پر اُہدا سفر مکن وچ نہیں آندا تے نہ ای اُہنوں کدھرے منزل نظر آئوندی اے۔ اخیر ایسے شش و پنج وچ اُہنوں اِہ احساس شدت نال ہون لگ پیندا اے۔

ہولی ہولی میری

میری جندڑی دی بتی دا

مکدا جاندا اے تیل۔

ایس سمے اوس نوں کسے دی مدد دی لوڑ ہوندی اے پر کوئی وی اُہدی امداد لئی تیار نہیں ہوندا۔ ایتھوں تیکر کہ اُہ لوک جیہڑے اُہدے ہمراہی ہون دے دعوے دار ہوندے نیں اُہ وی رنگ بدل لیندے نیں تے اُہ سوچدا اے۔

لوکی مینوں چہرے اتے خول چڑھا کے ملدے نیں

منہ دے کنے مٹھے سارے کنے کوڑے دل دے نیں

اجہی صورتحال وچ اُہ اکلاپے دے شدید ترین احساس دا شکار ہو جاندا اے۔ تے جدوں عارف عبدالمتین ہوری اپنے تے اپنے سماج دے مسئلیاںے دے حل لئی تے اپنیاں دماغی الجھناں دے سلجھاونے لئی ٹردے نیں تے منزل دی تلاش وچ اُہ کلم کلے رہ جاندے نیں تے اُہناں دی حالت اتے بیان کیتے گئے بندے ورگی ہو جاندی اے۔ اکلاپے دے ایس احساس نے اُہناں نوں اِہ کہن تے مجبور کر دتا اے۔

میں جنگل وچ کلم کلا

میرے چار چوفیرے رکھ

عارف عبدالمتین ہوری ای نہیں سگوں اج دا ہر بندہ ای اپنی ہر خواہش دی تکمیل دا آرزو مند اے تے جدوں اُہ ایس مقصد لئی تے ہر قدم تے اُہدے ساہمنے بلھے شاہؒ ہوراں دے ایس بول دی تصویر ہوندی اے۔

جد سب نوں آپو اپنی پے گئی 
دھی ماں نوں لٹ کے لے گئی

عارف ہوراں نوں وی ایسے سچوایشن نال واہ پیا تے اُہناں جس بندے تے اعتبار کیتا اُہدے کولوں ای دھوکہ کھادا تاں ای آکھیا۔

میں جس پتھر نوں ہتھ پاندا ہاں

اُہ ڈگ جاندا اے- 
جس سمے اپنے اعتبار والے لوک وی بے اعتبارے ہو جان تے فیر ہر کوئی دشمن نظر آن لگ پیندا اے خبرے تاں ای عارف ہوراں کہیا -

میں جنگل وچ کلم کلا

میرے چار چوفیرے ویری

اِہ ویری بندے نوں اوس سمے نظر آندے نیں جدوں دنیا اُہناں نوں کجھ ہور وکھانا چاہوے تے اُہ کجھ ہور ویکھے۔ ایسے لئی عارف ہوراں نوں وی اِہ احساس ہویا-

دنیا چاہوے میں ویکھاں

تصویر دا اکو پاسا

اُہ جس نوں سچا آکھے

میں اوس نوں سچا آکھاں

جس نوں جھوٹا جان لوے

میں اوس نوں جھوٹا جاناں

اِہ اوہی صورتحال سی جیہدے وچ عارف ہوراں نوں سروائیول آف فیٹنس دا مسئلہ آن گھیردا اے۔ کیوں جے اُہ تے اپنا راہ چھڈن لئی تیار نہیں ایسے لئی اُہ اپنا موقف انج پیش کردے نیں-

میرے تن تے داغ نہ دھبا اینویں میں شرماواں کیوں

پر اخیر اُہناں نوں اپنی کمزوری دا احساس ہو جاندا اے تے اُہ کہندے نیں-

ریت دا محل اے تیرا جثہ تیز ہوا وچ آکے ویکھ

نفسیاتی طور تے بندہ جدوں بہت زیادہ خوفزدہ ہوندا اے تے اُہ اپنے بارے اچی اچی اجہیاں گلاں کردا اے- جنہاں تے حقیقی تے عملی زندگی وچ اُہ پورا نہیں اتر سکدا- انج اک پاسے تے اُہ اپنا خوف گھٹان دی کوشش کردا اے تے دوجے پاسے ایس سوچ نال اُہ اپنے جذبیاں دی تسکین دا کارن پیدا کردا اے- ایہی صورتحال جدوں عارف ہوراں نال پیدا ہوئی تے اُہناں آکھیا-

ویلے دا گھوڑا منہ زور

میں اُہدا کڑیل سوار

واگاں کھچاں

اڈی ماراں-

جس پاسے چاہواں لے جاواں

ایس بند دے اخیر وچ صرف ''کاش'' دا وادھا کر لیے تے ساڈی گل واضح ہو جاندی اے-

عارف ہوراں دی شاعری دے ویروے مگروں اِہ پتا لگدا اے پئی اُہناں جہیڑیاں علامتاں ورتیاں نیں اُہ دوجے جدید شاعراں منیر نیازی تے سلیم الرحمن دی شاعری وچ ورتیاں جان والیاں علامتاں ورگیاں ای نیں- جیویں ہوا' رکھ' سورج' سمندر ' جنگل' شہر' بدل' اندھیرا' عقل تے ریت وغیرہ- انجے ای جتھے اُہناں کول بیتے ہوئے کل دیاں تلخ یاداں تے دوستاں یاراں دیاں بے وفائیاں دا خیال اکلاپے دا کارن بندا اے- اوتھے ای اُہناں کول آن والے کل دی سوچ وی موجود اے- جیہڑی چیز اُہناں نوں دوسرے شاعراں توں وکھ کردی اے اُہ اِہ اے پئی اُہناں کسے خیالی محبوبہ نوں آواز مارن دی بجائے اپنی بیوی نوں آواز دتی اے- تے اُہدے نال اپنے دکھ ونڈائے نیں- خبرے اِہدی اِہ وجہ اے پئی باقی سارے رشتیاں توں اُہناں دا اعتبار اٹھ چکیا سی تے ایس رشتے تے ایس لئی یقین سی کہ اُہ دونویں جی اکو کلے نال بجھے ہوئے سن تے اِہ کلا اُہناں دے بچے سن- بچیاں بارے نفسیاتی طور تے ماں تے پیو دونویں ای جذباتی ہوندے نیں تے اُہناں دے روشن مستقبل لئی ہر قربانی دین لئی اپنی اپنی تھاویں تیار ہوندے نیں۔ ایسے لئی عارف عبدالمتین ہوری اپنی شریک زندگی نوں انج آواز دیندے نیں-

توں میرے بچیاں دی ماں

سن میری گل دھیان نال

ایس مصرعے توں انج لگدا اے پئی اُہناں نوں کوئی انجاناں خوف گھیری بیٹھا سی- خبرے اِہ خوف موت دا اے- جے غور کرئیے تے موت وی اصل وچ اک اکلاپا اے تاں ای ایڈلر نے اکلاپے نوں ادھی موت آکھیا اے اجہی صورتحال وچ عارف ہوراں لئی تسلی دا کارن اکو ای گل اے تے اُہ اِہ اے :-

میرا ای کوٹھا کچا نہیں سب گھر ایتھے کچے نیں-

کالے بدل چڑھدے ویکھ کے اینویں میں گھبراواں کیوں-

شدید قسم دے اکلاپے دے احساس دا شکار عارف عبدالمتین ہوری کسے سمے جدوں کجھ سکون محسوس کردے نیں تے اُہناں کول امید دی اک کرن نظر آئوندی اے پر اِہ امید وی بے یقینی دا شکار اے-

سمے دے نال بدل جان گے سارے حال احوال-

انسانی فطرت اِہ اے پئی اُہ ہار کے وی نہیں ہاردا سگوں ایس ہار نوں جت نال بدلن لئی سوچدا اے- عارف ہوری وی جدوں اپنے مقاصد دے حصول وچ ناکام ہوندے نیں' اِہ ناکامی بھاویں انقلاب برپا کرن وچ ہووے بھاویں اکلاپے توں چھٹکارا حاصل کرن وچ ہووے' تے انجے ای سوچدے نیں-

عارف جس نوں اپنے آپ تے مان ودھیرا

سیس نوا کے سوچ رہیا اے کنج ہونی نوں ٹالے

مکدی گل اِہ اے پئی اُہ اپنی شاعری نال لوکاں نوں ہیپناٹائز کر لیندے نیں تے ٹردیاں ہویاں کسے سمے وی قاری نوں اِہ احساس نہیں ہوندا کہ اُہ پچھے رہ گیا اے- اُہ نرا سویاں گلاں وی کردے نیں تے دلاسویاں وی پر کدی اِہ احساس نہیں ہون دیندے کہ اُہ کسے ہوری دیاں گلاں نیں سگوں قاری نوں اِہ اپنے ذاتی خیالات لگدے نیں-

فنی اعتبار نال اُہناں دی پنجابی شاعری کافی کمزور لگدی اے کیوں جے اُہ بنیادی طور تے اردو ادب نال تعلق رکھدے سن- خاص کر اُہناں دی پنجابی غزل دا ویروا کردیاں پتا لگدا اے پئی غزل' جیہڑی کہ لطیف خیالاں تے جذبیاں دی حامل ہوندی اے' نوں اُہناں تلخیاں نال بھر دتا اے- اُہدے وچ کوئی شک نہیں پئی اِہ تلخی اُہناں دی ذاتی زندگی وچ اکلاپے دے احساس دی شکل وچ موجود سی- 
٭٭٭

نوید شہزاد

پروفیسر حسین سحر دیاں پنجابی نظماں دا مختصر فکری ویروا

نظم اُہ صنف سخن اے جیہدے وچ شاعر اپنے خیالات سوچ تے فکر نوں سوکھے' سُُچجے تے سنکھے ڈھنگ نال جس طرحاں بیان کر سکدا اے خورے کسے ہور صنف سخن وچ نہ کر سکے۔ اِہدے کئی کارن نیں اک تے اِہ کہ نظم اُہ صنف سخن اے جیہنوں صنف سخن دی کسے وی ہئیبت وچ لکھیا جا سکدا اے چاہے اُہ غزل ہووے یا ہائیکو' ڈھولا ہووے یا ماہیا' گیت ہووے یا بولی' ٹپہ وغیرہ- دوجی گل اِہ کہ نظم وچ کوئی پابندی نہیں کہ اِہ پابندی ای ہووے۔ اِہ قافئیے ردیف دی پابندیوں بناں یا پابندی سنے کسے اک بحر وچ وی لکھی جا سکدی اے تے مختلف بحراں وچ وی- بحر دی پابندی وی ضروری نہیں- نظم' نثری' ڈھنگ نال وی لکھی جاندی اے۔ فیر اِہ وی ضروری نہیں کہ ہر نظم دا سرنانواں ای دتا جاوے بلکہ ودھیرے نظم گو شاعر نظم دا سرنانواں دین دی تھاں ''نظم'' لکھ دیون ای کافی سمجھدے نیں-

نظم وچ کوئی موضوعاتی قید وی نہیں۔ گھر توں لے کے پوری دنیا تے فرد واحد توں لے کے اجتماعی حیاتی دے سیاسی' مذہبی' اخلاقی' ثقافتی' معاشرتی' معاشی' جنسی' نفسیاتی تے ہور کسے وی پکھ نوں بیان کیتا جا سکدا اے-

نظم دے حوالے نال ویکھیا جاوے تاں پروفیسر حسین سحر ہوراں دا شمار وی پنجابی دے جدید نظم گوشاعراں وچ ہوندا اے جیہناں فکری تے فنی اعتبار نال جدید پنجابی نظم لکھ کے اپنے آپ نوں جدید نظم گو شاعر دی حیثیت نال منوایا- سحر ہوراں دے سجرے پنجابی شعری پور ''دھپاں چھانواں'' دے تن وڈے حصے نیں… غزل' نظم تے گیت' بھاویں اُہناں دے فن دے اِہ سارے پکھ ڈھیر مضبوط تے Perfectنیںپر میں ایتھے صرف اُہناں دیاں نظماں بارے فکری حوالے نال گل کرانگا- کیوں جے مینوں اُہناں دے ایس پکھ نے بہتا ہلونیا اے- آئو ہن ''دھپاں چھانواں'' دیاں نظماں دیاں کجھ فکری مورتاں تکنے آں- 
''بے وس'' اک نکی نظم ایں- آکھدے نیں کہ…'

''روز کہناواں اوتھے نہیں جانا

فیر وی چلنا میں اوسے رستے تے-''

شاعر روز اِہ فیصلہ کردا اے کہ اوس ہن کدی وی اس رستے نہیں جانا جیہدے تے چلدیاں عمراں بیت گئیاںنیں تے پندھ گھٹن دی بجائے ہور وی ڈونگھا ہوندا جاندا اے- پر اُہ نت ای بے وس ہو جاندا اے تے فیر اوسے رستے پیر جا دھردا اے- اِہ وی اک گوہ گوچری گل اے کہ ایس بے وسی پچھے دل کم کر رہیا اے یا دماغ یقینا دل ای کم کر رہیا اے کیوں جے عشق دے وپار وچ دل دی سرداری اینی پکی ہوندی اے کہ اُہدے اگے دماغ رعیت دا درجہ رکھدا اے- دماغ' دل دا آکھانند نہیں سکدا تے انج پیار پریت دے راہی گھاٹیاں وادھیاں توں بے نیاز ہو جاندے نیں۔ ''بے وس'' دی آخری لائن وچ شاعر اپنی بے وسی دا کارن دسدیاں آکھدا اے…'

''خبرے کیہ ہوگیا میرے دل نوں-''

''پنڈ دی کڑی'' وی اک نکی تے سنکھی نظم ایں۔ ایس نظم وچ اوس دکھ نوں بیانیا گیا اے جیہڑا ہر پردیسی ڈھول دے لڑ لگن والی الھڑ اتے واپردا اے- اِہ بڑی عجیب جہی گھڑی دا ذکر کیتا گیا اے' اِہ اُہ لمحہ ہوندا اے جدوں اک پاسے تے پیار پریت دے آپ مہارے گھبرو جذبے پھن کھلار کھڑدے نیں تے دوجے پاسے ساہواں نال جڑیاں ہوئیاں منن جوگ اُہ لوڑاں تھوڑا جیہناں نوں فِندن حیاتی دی نندیا کرن والی گل اے۔ ایس درد پرچی گھڑی دی اکھری مورت تکو…'

''پنڈ دی سڑک تے اُہ ہر ویلے دھوڑاں پھکدی رہندی اے

شہر چوں آون والی-

ہر لاری نوں تکدی رہندی اے۔''

''نظم'' میں کلا آں وچ اکلاپے دے اک شدید احساس نوں ''پینٹ'' کیتا گیا اے- شاعر نوں دنیا اک چپ چپیتے جنگل وانگر جاپدی اے- جس وچ سکے تے ہرے رکھ وی نیں تے جنور' پنچھی ' وی پر اُہدی گل سنن تے سمجھن والا کوئی نہیں۔ اُہنوں دنیا اوس تھل وانگر جاپدی اے جیہدی ریت دے ذرے تیز ہواواں نال گلو کڑیاں پا کے اڈاریاں مار رہے نیں ہر اُہ ذرہ ہوندیاں ہویاں وی کلم کلا اے تے اُہدے اکلاپے دا کارن اِہ وے کہ اوس اپنی دھرتی نال گلوکڑی پائی ہوئی اے۔ اوس دوجے ذریاں وانگر اپنی متھی منزل اتے اپڑن لئی ہواواں دے ہتھے چڑھ کے اپنی ذات نوں وٹا نہیں لگن دتا- اُہ اکلاپے نوں گل نال لا کے وی اپنے پیر اپنی دھرتی اتے گڈی کھلوتا اے- دراصل اِہ اُہ اکلاپا اے جیہڑا ہر بااصول تے ہر دھرتی پیارے دی تقدیر بن جاندا اے-

نظم ''سمندر'' عروج تے زوال دی اک مکمل کہانی ایں۔ اِہ اک شام دے رکے ہوئے چپ چاپ سمندر دی تصویر اے- جیہدی تہہ وچ چانن اپنے سارے رنگاں سنے دھسدا جا رہیا اے-

نظم ''ترے بغیر'' وچ اوس پل نوں حنوط کیتا گیا اے جس وچ چنتا دے تیر جثے سنے روح نوں چھیکو چھیک کر چھڈدے نیں تے فیر چار چفیرا اکو روپ سروپ دا گہنا بن جاندا اے…' 
''فضا چ واشنا اے مہندی رنگے ہتھاں دی

کلی کھڑے تاں تیرے ہونٹھ مینوں دسدے نیں

کنول جو ویکھاں تاں اکھاں تیری نظر آون

گلاب مہکے تاں آندی اے تیری یاد بہت

جے دھپ نکلے تاں گلَھاں دی روشنی چمکے

جے ابر چھائے تاں زلفاں سیاہ لہراون

جے چن نکلے تاں دسے تیرا حسیں مکھڑا-''

''چن اے اک اکلا'' پڑھ کے انج محسوس ہوندا اے کہ ایس نظم راہیں ودھدی ہوئی آبادی دے طوفان نوں ڈکن دا آہر کیتا گیا اے- پر گوہ کیتیاں نظم دیاں کئی ہور پرتاں وی کھلدیاں نیں جویں جیون دے ہرا نگ وچ میانہ روی تے اعتدال- کیوں جے زندگی دے ہر انگ تے رنگ دا حسن اُہدے اعتدال نال ای اے تے ہر شے اپنی حد تے اپنے مقام تے ای جچدی اے- جویں…'

''اک دو پھل نیں شاخ دی رونق

اک دو پھل سہارا

ڈھیر پھلاں دے نالوں چنگا

اک پھل دا نظارا

٭٭٭

حدوں باہر نہ ٹھیک ہنیرا

حدوں باہر نہ چانن

اپنی تھاں تے ٹھیک ہنیرا

چانن دی تھاں چانن

٭٭٭

حدوں باہر نہ چنگا سوکا

حدوں باہر نہ پانی

سوکے دی تھاں سوکا چنگا

پانی دی تھاں پانی…''

٭٭٭

سحر ہوراں دیاں نظماں وچ سورج دا استعارا کئی تھائیں چلدا اے… جویں نظم ''دھپاں چھانواں'' وچ آکھدے نیں…'

''سورج دی تکھی اکھاں تے پٹی بنھ کے

سورج اگے بدل پچھے

نسدے نسدے اکدوجے توں دُور گئے

فیر نیڑے آئے-''

٭٭٭

نظم… ''جادو'' وچ آکھدے نیں…'

''سورج چڑھیا

ہر اک پاسے دھپ دے تکھے رنگاں دی

اک نہر اے جاری…''

٭٭٭

نظم ''اعلان' وچ انج اعلان کردے نیں…'

''اُچے اُچے محل منارے

کندھاں کوٹھے تے چوبارے

روک نہیں سکدے

ٹوک نہیں سکدے

سورج دی تکھی رشنائی-''

٭٭٭

نظم ''سورج دا آرٹ'' دا مڈھ ایوں بنھیا گیا اے کہ…'

''سورج اک مصور اے

جیہدیاں تصویراں… چن تے تارے

پھلاں دے دلکش نظارے-

دریا لہراں' اڈدے بدل' سرد ہواواں-''

٭٭٭

''پرچھانویں'' وچ سورج دے ڈبن دا جھورا انج کیتا گیا اے…'

''سورج ڈب گیا اے

رات دا تیز ہنیرا

سرد ہوا بن کے'

ہر پاسے پھیل رہیا اے-''

٭٭٭

نظم ''ہالی'' وچ سورج تکو…'

''متھے تے مڑھکا وگدا اے

محنت دا سورج جگدا اے

کیہ کہنا ایہدی عظمت دا

چہرے تے بھجدی لالی اے

اِہ دیس میرے دا ہالی اے-''

٭٭٭

حضرت ''اقبالؒ'' دے ساہمنے سورج دا رنگ ڈھنگ کیہ اے… ویکھو…'

''تارے بن بن سوچاں اُہدیاں جو جگمگ جگمگ کردیاں نیں سورج دیاں تکھیاں کرناں وی اُہدے ساہمنے آن توں ڈردیاں نیں-''

٭٭٭

اِہناں نظماں راہیں ''سورج'' دے دو روپ ساہمنے آوندے نیں- اک تے حیاتی تے چانن دا روپ تے دوجا فرعونیت تے ظلم دا روپ- تے اِہ دوویں روپ برحق نیں۔ اسیں اِہناں چوں کسے دا وی انکار نہیں کر سکدے۔ سحر ہوراں اپنی ذاتی پسند تے ناپسندی توں بالا تر ہو کے سورج دے اِہناں دوہاں پکھاں نوں منیا اے تے انج اُہ لاشعوری طور تے اپنی شخصیت تے مزاج دی حقیقت پسندی بارے وی دس پا گئے نیں-

اس توں وکھ اُہناں دیاں دوجیاں نظماں وی مثبت قدراں دی پالنا کر رہیاں نیں۔ اُہ چانن نال محبت کردے نیں پر ہنیرے نال وی نفرت نہیں کردے کیوں جے اُہ جان دے نیں کہ ہنیرے دی اک نکی جنی چادر ہیٹھاں وی سر دیاں والاں جنے اُہ کوجھ لک سکدے نیں جیہناں نوں کجنا کئی وار حیاتی دی حیاتی لئی ڈاھڈا ضروری ہو جاندا اے-

مینوں پک اے کہ ''دھپاں چھانواں'' دیاں نظماں ہوا دا اُہ بلا اے جیہدی انگل پھڑ کے کئی دھرتی واس سکے پتر فیر گدھے پائوندیاں لگراں اتے جا لگن گے-

حوالے

-1	حسین سحر- دھپاں چھانواں )ملتان' کتاب نگر' حسن آرکیڈ-2000 ئ( - 	ص	 108 - 
-2	اوہی 	-	ص	108 -

-3	اوہی 	-	ص	104 -

-4	اوہی 	-	ص	109 -

-5	اوہی 	-	ص	112 - 111 -

-6	اوہی 	-	ص	87 -

-7	اوہی 	-	ص	91 -

-8	اوہی 	-	ص	96 -

-9	اوہی 	-	ص	97 -

-10	اوہی 	-	ص	107 -

-11	اوہی 	-	ص	117 -

-12	اوہی 	-	ص	118 -

٭٭٭

ڈاکٹر امرجیت سنگھ لدھیانہ )انڈیا(

سوہنی کرم سنگھ! سگندھ پنجاب دی

بھارت تے پاکستان دی آزادی دی گولڈن جوبلی 1997 ئ وچ دوناں دیشاں وچ اپنے اپنے طریقیاں نال منائی گئی- اس ورہے برصغیر وچ تے ودیشاں وچ اس موقعے بارے بڑا کچھ چھپیا- پنجاب دے اک پتر- کرم سنگھ نے اس موقعے نوں اپنے ہی طریقے نال منایا اس نے پنجاب دی امر پریم کہانی سوہنی مہینوال نوں نویں سریوں لکھ کے اک مہان گرنتھ دی شکل وچ وارث شاہ فاونڈیشن امرتسر ولوں چھپوایا- 944 صفحیاں دی اِہ بے نظیر بیتاں چ لکھی شاعری پنجابی ادب نوں وڈ ملی دین ہے- کرم سنگھ نے سوہنی دے دکھانت نوں ہی نہیں دہرایا سگوں پنجاب دی ونڈ تے خون دے ہنجو بہائے ہن- اک پاسے سوہنی کرم سنگھ دے کنوارے پیار دی کہانی ہے۔ دوجے پاسے اِہ پنجاں پانیاں دے واسیاں نوں اُہناں دے سانجھے ورثے نوں ان گولیاں کرن دی داستاں ہے۔

پنجابیت کرم سنگھ دی رگ رگ وچ بھری پئی ہے۔ اس نے اپنا بچپن تے چڑھدی جوانی سانجھے پنجاب وچ گزاری- اس دے جگری یاراں وچ ہندو- مسلمان تے سکھ سارے ہی سن- بچپن توں ہی اُہ جوگیاں سادھاں- فقیراں دی سنگت نوں پسند کردا سی- پہلوانی دا شوق اس نوں اپنے والد توں ملیا- جس نوں اس نے سکھر تک پہنچایا- 1944 ئ وچ اس نے پنجاب یونیورسٹی لاہور چیمپّین شپ جتی- طالب علمی دے دناں وچ پٹیالے اُہ گامے پہلوان دے اکھاڑے وچ امام بخش دے پتراں بھولو- اعظم' گوگا' اسلم ہَسُو تے اکی نال زور کردا ہوندا سی- 1948 ئ وچ اپنے وزن وچ اُہ اول رہیا- کہانی اس دا پدرانہ پیشہ' پہلوانی شوق تے پروفیسری روزگار دا ذریعہ تے شاعری عقیدہ ہے- کچی عمر وچ اس دی شخصیت تے پئے اثراں بارے اُہ آپوں لکھدا اے-

چار- چھی- اٹھاراں نے جوت بخشی-

عرشاں فرشاں تے انبر دے تاریاں دی-

چاروں کتب دی زحمت اچیچ کر کے

خاتم نبیﷺ دے تیہہ سپاریاں دی-

تھاں تھاں گورو گرنتھ دیاں بخششاں نیں-

اتے گیتا گیان ہرنہاریاں دی-

سید وارثؒ نے وارث بنا دتا-

قصہ کاں دی مالکی سازیاں دی-

حافظ سعدی- خیام دیاں رنگتاں نے

مہر صوفی فقیراں پیاریاں دی عمل پیہم پیار ااقبال' والا

سُن دی گونج دے نعرے جیکاریاں دی-

پورن سنگھ پنجاب پیار والے

کھل لہراں دی پریم بنجاریاں دی-

شاعری وچ کرم سنگھ نے سید وارث شاہؒ نوں ہی اپنا مرشد منیا ہے۔ اُہ لکھدا ہے-

کرم شہر بَٹھنڈڑے رہن والا

تے چیلڑا اُہ وارث شاہؒ دا ای-

سوہنی دے دیباچے وچ اہ لکھدا اے-

''مہان کوّی وارث شاہؒ جی لئی میری عقیدت اک مرید تے مرشد والی' اک شاگرد تے استاد والی عقیدت ہے- ''ہیر'' دے روپ وچ وارث شاہؒ جی میرے روم روم وچ وس گئے- جو ''ہیر'' میرے اندر سما گئی اس نے کسے نہ کسے روپ وچ پنر جنم کیتا سی-

اک طرحاں نال ''سوہنی'' کرم سنگھ ''ہیر'' وارث شاہؒ دا نواں روپ ہے- سوہنی دی بنتر ہیر اتے بُنی گئی اے۔پر اِہ ہیر دی دہرائی یاں نقل نہیں ہے۔ ہیر وچ وارث شاہؒ دے انج یاں' ذات' دی کتے کتے ہی جھلک پیندی ہے۔ اس دے الٹ کرم سنگھ سوہنی دے اکھر اکھر وچ رچیا ہویا ہے۔ اُہ خود لکھدا ہے- سوہنی میرے اپنے آپ دا پرتو ہے کتے انج' نالوں پُر اتے کتے پر نالوں انج بھارو رہا ہووے-لیکن میری منشا نرول اُنج دا حاصل کرنا سی… عام لفظاں وچ جو اج تک جانیا سی- محسوس کیتا سی- اُہ لکھ دتا ہے ''میرا مننا ہے کہ اک ودھیا انسان ہی اک ودھیا کلا یاں کتاب دی رچنا کر سکدا اے اس دیاں تاریخ وچ بہت مثالاں ہن- جو لوک کرم سنگھ نوں جان دے ہن اُہناں نوں پتہ ہے کہ جو اُہ اندروں ہے اوہی باہروں ہے۔ رب نے اوس نوں رج کے جسمانی طاقت ہی نہیں بخشی- بلکہ روشن دماغ' پاک روح' شریں زباں تے نگھا سبھائو بھی عطا کیتے- اس دی سوچ ہمیشہ مثبت (Positive) ہے- اس نوں کوئی اوپرا تے بیگانہ نہیں لگدا- اُہ محبت دا مجسمہ ہے۔ نفرت اس دے نیڑیوں وی نہیں لنگھی اس دے خیال صوفیانہ ہن- رب دی پیدا کیتی ہر شے نال اس نوں عشق ہے۔ اس دا یقین ہے کہ اِہ دنیا رب دے عشق چوں ہی نمودار ہوئی ہے۔ سوہنی دی ابتدائ اُہ اس طرحاں کردا ہے-

رب رام پہلا وڈا شاعر عاشق

جیہنے اِہ جہان رچایا اے- 
رب دی عبادت دراصل اس دی تخلیق نوں پیار کرنا ہی ہے- کرم سنگھ دی سوہنی اس دی عمدہ مثال ہے۔ اک ہزار صفحیاں دی کتاب وچ شاید ہی کوئی منفی (Negative) خیال ہووے۔ اِہ اک سچی - سچی- پیار والی تے خوشی بھری زندگی دی جاچ سکھاندی ہے۔ پیار تے خوشی دا چولی دامن دا ساتھ ہے۔ جو پیار دی رمز نہیں جان دے اُہ کدے خوش نہیں ہو سکدے-

''کرم سنگھ نے بھرجوانی وچ پیار کیتا- پر اس دی ہیر نوں بھی کھیڑے ویاہ کے لے گئے۔ اس دے دل نوں تاں ٹھیس لگی پر اس نے دل چھڈیا نہیں- اُہ ایس نوں مقدراں دی کھیڈ تے رب دا بھانا جان کے سہہ گیا- اس نے عشق مجازی نوں عشق حقیقی وچ ڈھال لیا- اس تبدیلی دی اپج ہے' سوہنی سچے پیار دی کہانی- جو حیاتی دیاں تاریکیاں نوں عشق دی شمع نال رُوشنان دا ول سکھاندی ہے-

کرم سنگھ نے سوہنی دی روائتی کہانی نوں وارث شاہؒ دی ہیر دے چوکھٹے وچ الیکیا ہے پر اس تعویز وچ ان گِنت نویں رنگ نظر آئوندے ہن- اُہ خود کہندا ہے-

گلاں نویاں- پرانیاں نال مینیاں-

جگاں چاراں- اِتہاس دے دوراں دیاں۔

سوہنی وچ کرم سنگھ دے تخیل دی اڈاری وقت- جگہ' تاریخ' جغرافیہ دیاں حداّں نوں کوئی اہمیت نہیں دیندی- ماضی تے حال دا فرق مٹائوندی ہے۔ سوہنی تلے کمہار دی ہی دھی ہے پر کالج وچ پڑھدی ہے۔ جو ڈودی اعلی' کھڈارن ہے۔ اپنے خاوند توں اپنا کنواراپن اپنی جسمانی طاقت تے جوڈو کارن ہی بچا پاندی ہے۔ اس دا جسم تے روح تاں اپنے مہینوال دی امانت سمجھ کے سنبھالیاں ہویاں ہن- مہینوال اسنوں فارسی بھی پڑاھاوندا ہے تے جوڈو بھی سکھاوندا ہے۔ پھر اس خاطر مجھاں بھی چاردا ہے تے بنجارا بن دا ہے۔ پھر رانجھے وانگ جوگی بھی بن دا ہے- نویں تے پرانے دا سمیل ہے کتے کجھ رڑ کدا نہیں۔ 
1947 ئ دی ونڈ نے پنجاب دا جغرافیہ ہی نہیں بدلیا- بلکہ صدیاں دے سانجھے ورثے نوں وی تباہ کر دتا- مشرقی پنجاب توں مسلماناں دی ہجرت تے مغربی پنجاب توں ہندو سکھاں دا دیش نکالا آزادی دی بے لوڑی قیمت سی- پنجابیاں دی مذہب دے ناں تے لٹ کھسٹ تے وڈھ ٹک اک گناہ سی- اس دا پرچھاواں سوہنی تے بھی پیا ہے۔ کرم چیخ دا ہے۔

راج آو جگاد توں بدلنے نہیں۔

گھروں جنتا پکڑ نہ کڈھنا ای 
بری کری لوکاں لوکاں نال بریاں

بھلیاں مارناں دھاڑناں وڈھنا ای

ربا پھیر سنتالی' نہ آئے ہرگز

پلا رحمتاں واسطے اڈنا ای-

سوہنی اس سانجھے پنجاب دے گن گاوندی ہے- جس وچ سارے پنجابی بھائیاں دی طرحاں رہندے سی- ہیر' سسی'سوہنی' دے قصے ساریاں دے دلاں دیاں دھڑکناں دی آواز دی ترجمانی کردے سی- کدے کسے نے اِہ سوچیا بھی نہیں سی کہ ہیر' سسی' سوہنی مسلمان سن- یاں مسلمان لکھاریاں دیاں رچناواں دے پاتیر' پنجابیاں دیاں پشتاں اِہناں نوں گاوندیاں سن دیاں گزر گئیاں- صدیاں توں پنجابی اکٹھے رہندے سی- بھانویں اُہ کسے بھی مذہب دے پیرو کار ہون- پہلاں راج ہندو راجیاں دا رہا- پھر مسلمان بادشاہاں دا تے پھیر 50 سال رنجیت سنگھ تے اس دے وارثاں دا- پر پنجابی پنجابی رہے- انگریزاں نے آکے اُہناں دی پنجابی پچھان ختم کر دتی- جس دا نتیجہ پنجاب دے ٹکڑے ٹکڑے ہوگئے۔ پنجابیاں نوں پنجاب نال پیار ہے۔ اس دا ثبوت ہور کیہ ہو سکدا کہ پاکستانیاں تے بھارتیاں دوناں نے اپنے اپنے صوبے دا نام نہیں بدلیا- دونویں پنجاب ہن- کرم سنگھ سانجھے پنجاب دی پیداوار ہے۔ شاعر دا دل سیاسی ونڈاں توں منکر ہے۔ اُہ تاں رب دی کائنات نوں اک من دا ہے۔ ساری خلقت ہی اس دی نگاہ وچ اک ہے۔ اس دی دلی خواہش ہے کہ پنجاب اک ہووے۔ اُہ کہندا ہے-

بندے دوستوا چھیتی ہن آئون والے

جیہڑے پڑھن گے اِیکتا باب ہے نی

ٹٹا چن دوکھن مڑ اک ہوئوو

مڑ کے ہوونا اک پنجاب ہے نی

چڑیاں- کاواں گٹاساں نے رب کریاں

پائے پنجرے باز عقاب ہے نی

جھٹ لگو گا ہندیاں' اک یارو

دوہیں پاسیں پائونی عقلاں داب ہے نی-

شاعر دا اشارہ جغرافیائی یاں سیاسی ایکتا ول شاید نہ ہوے اُہ تاں ولی ایکتا دی تمنا کردا ہے۔ 1947 ئ دے سیاسی لیڈراں نے پنجاب نوں دو پھاڑ کر دتا -

موجودہ حاکماں نے حداں تے کنڈے دار تاراں دی باڑ کر دتی کرم سنگھ دی سوہنی پنجابیاں دی علامت ہے- اس نوں جھناں دیاں چھلاں مہینوال نوں ملن توں نہ روک سکیاں- بھلا پنجابیاں نوں اِہ لوہے دیاں تاراں روک سکن گئیاں - طوفانی لہراں نے سوہنی دے جسم نوں تاں ڈبو دتا- پر اس دی جند یعنی روح نوں ڈبو نہ سکیاں- اج بھی لوک گائوندے ہن-

سوہنی مہینوال مہینوال کردی-

وچ دریاواں دے

سوہنی آپ ڈبی - جند تردی

وچ دریاواں دے

کرم سنگھ دی سوہنی پنجابیاں دی روح نوں جھنجوڑدی ہے- اُہ پنجاں دریاواں دے متبرک پانیاں دے واسطے پائوندی ہے۔ اُہ گورواں پیراں صوفی درویشاں دیاں اسیساں منگدی ہے اُہ سانجھے رسماں رواجاں- میلیاں- تہواراں- کھیڈاں' اکھاڑیاں- ناچاں گائوناں دیاں دوہائیاں دیندی ہے۔ کہ جیون جوگیو حیاتی اﷲ دی نعمت ہے۔ اس وچ عشق دی مٹھاس بھرو- کڑتن نفرت تے حسد نوں دفنائو- سر چک کے- سینہ تان کے انکھ نال جیو کارنامے کرو کہ رہندی دنیا تک ستھان وچ گلاں ہون- بابے نانک دی گل تے کن دھرو- بابا بلھے شاہؒ' بابا فریدؒ دے مزاراں تے پھل چڑھائو- جنھاں دے پانیاں دی لاج رکھو- اس نوں انسانی خون نال پلیت نہ کرو- اِہ پانی عاشقاں دے خون نال پاک ہویا ہویا ہے- جگ تے مڑ مڑ نہیں آئونا- کوئی مٹھی یاد چھڈ جائو- حدوں راج پاٹ ختم ہو جاندے ہن - محلاں وچ الو بولدے ہن- ملک بھی بن دے ٹٹدے ہن- ایٹم بمباں دی شکتی اُتے فخر کرنا- تکبری ہے۔ اﷲ دی طاقت نوں ونگارنا ہے۔ اسیں مغرب دے ذہنی طور تے غلام بن گئے آں علامہ اقبالؒ دے کلام نوں بھل گئے ہاں۔ اُہنے مغربی تہذیب بارے لکھیا سی کہ اِہ اپنے خنجر نال آپ ہی خود کشی کرے گی- اُہناں دے خنجر ایٹمی بمب ہن- اسیں بھی ایس کراہے چل پئے ہاں۔ ساڈے مسئلیاں دا حل واشنگٹن وچ نہیں۔ اُہ ساڈے اپنے ہتھاں وچ ہے۔ ساڈیاں لوڑاں- دا حل- صوفیاں دے کلام وچ ہے۔ گورو نانک دی بانی وچ ہے۔ بندہ بندے دا دارو ہوندا ہے۔ اُہ اس دا ویری نہیں ہونا چاہیدا- رکو' سوچو' سمجھو' نیکی دے راہ تے مڑ آئو- بابا بلھے شاہؒ نے ٹھیک فرمایا ہے من نوں سمجھائونا اوکھا نہیں۔ بس ایدھروں پٹ کے ادھر لائونا ہے۔ بدی تیاگ کے نیکی کرنا ہے-

مغرب دی تہذیب نے دنیا دا ہی بیڑہ غرق کر دتا ہے- میڈیا دی مہربانی نال اِہ ساڈے گھراں وچ بھی وڑ گئی ہے۔ زنان خانیاں دے پردے پار کر گئی ہے۔ انگریز چلے گئے- اُہناں دیاں برائیاں نوں اسیں خرید کے اپنے گھراں وچ تھاں دیندے ہاں۔ اپنے ورثے توں مونہہ موڑ رہے ہاں- تے جہنم دے دروازے کھڑکائی جانے ہاں۔ جنت دے دروازے بند کری جانے ہاں۔ کرم سنگھ دی سوہنی یاد دلائوندی ہے کہ جنت دی کُنجی ساڈے ہتھ وچ ہے- 
سوہنی مشرقی روائت ادب تے آرٹ زندگی لئی ہُن وی ودھیا ادھارن ہے۔ ایس وچ پنجابی سماجی زندگی دا انمول خزانہ ہے۔ ایتھوں دے رسم رواج ساریاں دھرماں دے کھان پین درخت' بناسپتی- فصلاں- مویشی جانور کھیتی دے طریقے کوبی- کولیشر- کھلاڑی پہلوان- جادو ٹونے سادھو سنت- پیر فقیر- ذاتاں برادریاں کتے پیشے- رشتے ناطے موسم- رتاں گل کیہ پنجابی حیاتی دے ہر پکھ دا ذکر ہے۔ ایس دا مطالعہ کئی زاویاں توں کیتا جا سکدا ہے-

پنجاب دی ونڈ دا اک وڈا نقصان اِہ ہویا کہ دوواں پنجاباں دی لکھی بولی- وکھ ہوگئی- ایدھر گور مکھی لپی تے اودھر فارسی اکھر- ایس طرحاں اکو بولی بولن والے اِک دوسرے دے ادب توں دور ہوگئے۔ اک طرحاں نال ان پڑھ- اِس دا اک حل تاں اِہ ہے کہ دوناں پنجاباں وچ چنگیاں لکھتاں نوں اکو سمے دوناں- لِپّیاں وچ چھاپن دا اپرالا کرنا چاہیدا ہے۔ اج کل دے تکنیکی جگ وچ اِہ کوئی اوکھا کم نہیں۔ گھٹ وگھٹ کرم سنگھ دی سوہنی تاں فارسی اکھراں وچ ضرور چھپنی چاہیدی ہے-

سوہنی دی پریرنا کرم سنگھ نے وارثؒ دی ہیر توں لئی- وارثؒ نوں اپنا مرشد منیا- کئی دفعہ چیلا- گورو نالوں وی ودھ جاندا ہے-

وارثؒ دا مقام پنجابی ادب وچ بہت اچا ہے- پر کرم سنگھ دی سوہنی- ہیر دی ہی دھی ہے- ماواں تے دھیاں دیاں سانجھاں اپنیاں ہی ہوندیاں ہن- اِہناں وچ جھاتی مارنا بد تمیزی ہے- جیہڑی میں کرن دی جرات نہیں کر سکدا مغربی تہذیب دا بول بالا ہے- مغربی ادب تے آرٹ جنسی واشنا تے ننگیج دیاں گھمن گھیریاں وچ پھسیا ہویا ہے۔ آپ ڈب رہا دوسریاں نوں بھی نال گھسیٹ رہا- مشرق نوں مغرب دے پچھے لگن دی لوڑ نہیں۔ اس نوں اپنا پچھوکڑ واچنا چاہیدا اے- کرم سنگھ نے سوہنی وچ اِہ کہیا ہے کہ اُہ اس وچ کامیاب ہویا ہے۔ اس دی سوہنی سچی سپی حیاتی دی سیدھ دیندی ہے۔ اِہ صاف ستھرے تے صحت مند ادب دی لاثانی مثال ہے۔ اس دا مل پائونا تے آنند ماننا ساڈا فرض ہے- کرم سنگھ لکھدا ہے-

لہراں چھان سمندراں لبھ موتی

پائی چوگ میں ہنساں پنجابیاں نوں

جندا کھولو- گھمائونہ- موج تہاڈی

جندرا کھولو- دتا میں چابیاں نوں

خاطر بلبلاں- پتیاں- باس بھوراں

لاتیاں ریجھاں سے باغ گلابیاں نوں

'فیر وز دین شرف نے پنجاب دی صفت کردیاں کہیا سی-

سوہناں دیساں وچوں دیس پنجاب نی سیو-

جیوں پھلاں وچوں پھل گلاب نی سیو-

واقعی پنجاب گلاب دا پھل ہے- کرم سنگھ دی سوہنی اس دی سوگندہ ہے شالا اِہ مہک دور دراڈے تک بکھرے آمین-

٭٭٭

﻿
دُنیا کیہڑے راہ دھکی جاندی اے

تریجی دُنیا دا بنایا جاون

دُنیا دا اناج کون کھاندا اے؟ رجے پُجے لوک تے فارماں دے پشو جنور! دُنیا دا 40% اناج تاں شمالی پاسے دے مال ڈنگر نوں چار دِتا جاندا اے- اصل وِچ امیر مُلکاں دا مال ڈنگر جِنا اناج کھاندا اے اینا ماڑے مُلکاں دے لوک تے مال ڈنگر مساں رل کے کھاندے نیں!

جنور پروٹین دی پیداوار ایڈی وی سستی نہیں- ایہہ غیر موثر تے اجایاں جان والی اے- مجھ گاں وِچ اِک کیلری پیدا کرن اُتے اناج دِیاں دس کیلریاں لگدیاں نیں- پر بھلا ہووے واہی بیجی تے وپار دِیاں پالیسیاں دا کہ امیر قوماں نے وادھے پئے مُلکاں نوں آپنے لئی ان اُگاون توں ہٹا کے وکائو فصلاں تے لا دِتا اے- اوہناں شوہدیاں نوں کھان نوں کُجھ لبھے نہ لبھے!

ریڑھے پئے )Developing( مُلکاں دِیاں حکومتاں دے ذہناں وِچ جیہڑیاں راہ جاندے دِیاں گلاں بھریاں گئیاں نیں، اوہناں وِچوں اِک ایہہ ہے پئی اوہ ایس لئی غریب تے ماڑے نیں کہ اوہناں کول نویں ٹیکنالوجی نہیں تے اوہناں دی معاشی پیداور وی گھٹ اے- حد ویکھو پئی کِسے مُلک دا درجہ مِتھن لگیاں اوہدیاں وستاں تے کماں کاراں دا کُل مُل پا کے ویکھیا جاندا اے، جیہڑا آپنی تھاں ڈھیر ودھ ہو سکدا اے بھاویں اوس مُلک دے لوک غریب یاں ساری دولت دے ڈِھگ کُجھ بندیاں دے گھراں وِچ ای پئے لگدے ہوون- 
ادھی توں چوکھی صدی پئی ہوندی اے بئی بدیسی امداد تے سرمایہ کاری دا کروڑاں ارباں روپیہ 100 اجیہے مُلکاں وِچ روڑھیا گیا اے جیہناں نوں ریڑھے پئے ہوئے مُلک آکھیا جاندا اے- ایہدے نال بُہتے لوکاں دی ایہو جیہی تباہی لتھی اے جیہڑی پہلاں کدیں ویکھن وِچ نہیں سی آئی- اوہناں نوں سمجھ ای نہیں آ سکی بئیاوہناں کیہ کرنا اے تے کیہ نہیں کرنا پھیر ایہہ بئی کیہڑی مشین تے کیہڑا ڈھنگ لوڑ ہے تے کیہڑا نہیں؟

دکھن پاسے دے مُلکاں دا واہوا گُزارہ پیا ہوندا سی پر ہُن پِچھلے دو تِن دہاکیاں توں صنعتی مُلکاں توں کھان پِین دِیاں شیئیں منگواون والے وڈے مُلک بنے پئے نیں- ایہہ بڑی خطرے والی گل اے جیہڑی دھکے نال ای خوراک دی سانبھ نوں خطرے وِچ پئی پاوندی اے- ٹیکنالوجی، سیٹلائٹاں تے ہور سائنسی معجزیاں والے اُچے مُلکاں دا حال اے بئی ایتھے 1 بِلین لوکیں روز بُھکھے سوندے نیں-

ایس ماڑی حالت دا ذِمے وار لبھ لینا ای بتھیری گل نہیں! وسیلیاں نوں ورتن دی جاچ بِنا ایس پاڑ کھانے سِسٹم نوں کیویں کِیلیا تے پٹیا جا سکدا اے؟

' تریجی دُنیا' بڑا عام جیہا ناں بن گیا اے- پر ایہنوں پہلی دُنیا، دُوجی دُنیا تے ٹھنڈی جنگ )کولڈ وار( نال جوڑ کے ای سمجھیا جا سکدا اے- دُوجی وڈی لام مگروں ویسٹ تے کمیونسٹ مُلکاں نے ہتھیاراں تے اسلحے دے سِر اُتے آپو وِچ پاڑ پائی رکھیا، ایس پاڑ نوں ای ٹھنڈی جنگ آکھیا جاندا اے- کیونجو ایہدی پاروں دوواں دِھراں وِچ سِدھی ساہویں لڑائی نہیں سی ہو سکدی- 
پہلی دُنیا امیر تے کرخانے دار مُلکاں دی اے، جیہدے وِچ ہُن جاپان وی گِنیا جاندا اے- دُوجی دُنیا کمیونسٹ مُلک نیں- ایہناں دونہہ ونڈاں توں باہر جِنے وی مُلک نیں سارے تریجی وِچ آوندے نیں- ایہہ آپنے آپ نوں نِرپکھ )نیوٹرل Neutral( آکھدے نیں )حالاں اِنج کدیں وی نہیں ہویا(، بئی اوہ ایس ٹھنڈی لڑائی وِچ نہیں پَیندے- گُلام مُلکاں نوں سیاسی ازادی مِلن دے نال نال تریجی دُنیا ودھدی گئی اے- پہلی دُنیا )فرسٹ ورلڈ( نوں نارتھ)پربت، پہاڑ( وی آکھدے نیں کیونجو امیر تے کرخانے دار مُلک دُنیا دا پربت بنّا ای بندے نیں- سگواں اِنجے ای تریجی دُنیا )آسٹریلیا نوں کڈھ کے( نوں دکھن بنے ہوون پاروں سائوتھ سددے نیں-

واہی بِیجی دی کالونی گیری

دُنیا دا دکھن بنّا غریب ہوندا تاں کالونی گیر مُلک کدیں ایدھر دا مُونہہ نہ کردے- دکھنی دیساں وِچ سونا، دھاتاں،قُدرتی بُوٹیاں دے رُوپ وِچ قُدرتی دولت دے ڈھیر لگے ہوئے سن- دکھن، دکھن چڑھدے ایشیا، دکھنی امریکہ تے افریکہ جیہناں نوں سائوتھ آکھیا جاندا اے آپنی گرم رُت پاروں پُورا ورھا قُدرت دی دین نال مالا مال رہندے سن- پربتی کالونی گیراں وپار یاں دھاڑا گیری یاں پھیر دوواں ڈھنگاں نال ای دکھن دی واہی بیجی نوں آپنے ہتھ وِچ لے لیا- اوہناں لوکاں نوں دھکے نال یورپی گاہکاں لئی نقدآور فصلاں اُگاون تے لایا- نقدآور فصلاں اوہ ہوندیاں نیں جیہناں نوں آپنی یاں آپنے لوکاں دی لوڑ پُوری کرن دی تھاں ویچن تے لما چوڑا مُنافع کھٹن لئی بیجیا جاندا اے- کئیں واریں تاں کالونی گیر واہی بیجی دی پیداوار نوں سِدھا ساہواں لین دی تھاں ہوندے آوندے وپار نوں پہلاں ای سانبھ لیندے سن- 
ایہہ کالونی گیر ای نیں جیہناں دُنیا وِچ اِکو اِک فصل )پلانٹیشن( گڈن دا رواج پایا پئی سینکڑے مُربع مِیل رقبے اُتے کوئی اِکو اِک فصل ای گڈی جاوے، ایہدے توں ای اج دے مونوکلچر سِسٹم دا مُڈھ بجھا-

کالونی گیراں نے آپنا رج پُورا کرن لئی نویاں فصلاں کڈھیاں، یاں پھیر آپنیاں فصلاں نوں سمندر پار کالونیاں )گُلام مُلک( وِچ لیاندا- جے کِسے خاص فصل نوں لیجانا مافق نہ ہوندا یاں جے اوہدے لئی محنت کرن والے بندیاں دی تھوڑ ہوندی تاں اوہ دُوجے علاقیاں وِچوں سستے مزدور یا گُلام لے آوندے- مکئی، کوفی، کوکا، گنا، آلو، کیلا، چائ، سویا بِین، ربڑ تے کپاہ لیاندیاں ہوئیاں یاں کھڑیاں ہوئیاں فصلاں نیں-کالونی گیراں گُلاماں تے سستے دیہاڑی داراں نوں پیلیاں تے کھاناں وِچ کم کرن دی سَوڑ چاڑھی تے اوہناں دی پیداوار تے وپار اُتے مَلّ مار لئی- 
وپار تے مشینی پیداوار توں کٹھا کیتا تگڑا مُنافغ اوہناں نے دیس تے بدیس وِچ مُڑ ورتیا- کالونی گیراں نے بندوق دی نال تے دُوجیاں دے وسیلے تے محنت نوں آپنے لاہے لئی ورتیا- ایہہ آہر اوہناں ہُن تائیں چھڈیا نہیں سگوں ایہدے وِچ اِک ہور گل دا وادھا کیتا نیں- کالونی گیراں دی ابادی دکھن والیاں توں گھٹدی جاندی اے، ایس پاروں پربت بنّے دِیاں منڈیاں ڈھیر سُنگڑ گئیاں نیں- سو اوہناں دِیاں وڈیاں منڈیاں حالے وی اوہوا لوک نیں جیہناں دے وسیلے تے محنت اوہ پہلی تھاویں شیواں گھڑن بناون لئی ورتدے پئے نیں- 
دکھن اُتے مَل

کالونیاں وِچ وپار تے افسر شاہی دے تگڑیاں ہوون نال دیسی حاکماں دی حاکمی مُکن لگ پئی- پِنڈاں توں شیواں اکٹھیاں کرن لئی وپاریاں نے شاہی اجازت لینی چھڈ دِتی اوہ سِدھے ساہویں جاندے تے پِنڈ واسیاں توں لگدے بھائ شیواں لے آوندے- اِنج نواں اشراف میل اُبھریا- پِنڈ وِکائو فصلاں گڈن ول اُلردے تے دانے پھکے ولوں باہر والیاں دے مُتھاج ہوندے ٹُرے گئے- سرکار نوں وپار توں چنگیاں اُگراہیاں ہوون لگ پئیاں تے اوہناں پِنڈاں دے بھلے چنگے دا سوچنا وی چھڈ دِتا- ایہدے نال پِنڈ پیداوار دی مُڈھلی اکائی نہ رہے- اِک ویلے پِنڈاں دِیاں ساریاں لوڑاں تھوڑاں گھروں ای پُوریاں ہو جاندیاں سن- بھانڈا ٹِینڈر تے لُہارے ترکھانے دے سبھ رَچھ اوزار پِنڈاں دے کاریگر ای بنا لیندے سن- ہر شے نوں بناوندیاں اوہدی ورتوں دے نال نال سوہن دا وی خیال کیتا جاندا سی- پُرانے تے نویں وسیبیاں دا اِک فرق ایہہ وی اے کہ اودوں کاریگر نِجی پدھر تے وِکائو چیزاں بناوندا ہوندا سی- واہی بِیجی ڈاڈھا اوکھا کم سی- کاریگراں تے ہالیاں دے اِکلے اِکلے کم دا سِٹا مشینی واہی بیجی تے مِلاں کرخانیاں دی پیداوار تھیں بھاویں تھوڑا ہوندا سی پر ایہہ جِتھے لمی چوڑی لوکائی نوں کم رُزگار دیندا سی اوتھے محنت دا پھل وی ودھیری دُنیا دے لیکھے لاوندا سی- 
مشینی وسیبے وِچ مشیناں کئیں سینکڑے گُنا ودھیریاں شیئیں بناوندیاں نیں تے ایہناں مشیناں نوں گیڑن چلاون لئی تھوڑے جیہے کامیاں دی لوڑ پوندی اے- اِک مشین درجناں بندیاں دی لوڑ مُکا دیندی اے- اِنج اجوکا مشینی ڈھنگ بے رُزگاری تے غریبی لیاوندا اے- 
کرخانے داری لئی لہندے دا ڈھیر سارا اصل پیسہ کالونی گیراں، وپاریاں، گھڑت کاراں تے ہٹوانیاں دے مُنافعے توں آیا اے، جیہڑا ایہناں دِھراں نے دکھن دی لُٹ مار توں کھٹیا- دیسی کاریگراں نوں کُھونجے لا دِتو نیں، ایہہ نہیں پئی ایہناں نوں نویاں جاچاں سِکھائیاں جاندیاں یاں نویں وسیلے ورتن لئی پیسے دھیلے نال امداد ای چا کردے- 
اج شہری لوک بڑے ارام نال واہی بیجی دے کماں کماراں نوں گھٹیا، سستے تے وادُھو آکھ کے نِند دیندے نیں، پر کُل وسوں دا اُسار تے جیونا واہی بیجی تے رُکھاں دی لائی اُگائی اُتے ای پیا ٹُردا اے- جے ایہہ سبھ کُجھ نہ ہووے تاں نہ کرخانے چلن تے نہ ای منڈیاں- قُدرت دا دِتا کچا مال تے دھاتاں ای نیں، جیہناں توں فیکٹریاں ہزاراں وناں دِیاں وستاں گھڑدی بناوندی اے- کرخانے وان مُلک اصل وِچ پچھڑے ہوئے واہیوان مُلکاں دے سِر اُتے ای پئے چلدے نیں، پر اوہ ایہہ سچ پروانن توں اِنکاری نیں- مشینی ڈھنگ تے ایہدے نال جُڑے وسیبے دی آپ گھڑی چڑھتل نوں تروڑیاں ای سارا پواڑا مُکنا اے، بھاویں ایس آہر لئی کروڑاں ارباں پیسے دی لوڑ اے- 
قُدرت دی رِیس

بندہ کِسے شے نوں آپ تے نہیں نہ اُگاندا- واہی بِیجی تاں قُدرت دی رِیس اے، گل چھڑی اینی اے پئی بندہ قُدرت دے ورتارے نوں کُجھ چونویاںفصلاں لئی وڈی پدھر اُتے ورتدا اے- قُدرت دے خزانے نوں آپنے لئی بھریا پُریا رکھن کیتے سانوں چاہیدا اے پئی ایہدی سکت تے تھوڑ دوواں نوں سمجھیے- 
جنور تے گھاہ بُوٹ دوویں ای اِک دُوجے پاروں نیں- ہین وکھو وکھ ہوند وِچ وی تے لوڑاں وِچ وی- ایہناں دے سانگے دی اِک کدیں نہ مُکن والی لام ڈوری بنی ہوئی اے- ایہناں دا جیونا اِک دُجے نال ایتھوں تائیں جُڑیا ہویا اے پئی جے بُوٹیاں دی کوئی اِک قِسم فنا ہوندی اے تاں اوہدے نال جنوراں دِیاں کوئی تریہہ قِسماں مر مُک جاندِیاں نیں- بندہ ماس وی کھاندا اے تے سبزی ترکاری وی- شیواں دا وناہ پھیرن والی سبھ تھیں وڈی مخلوق وی ایہوا ای اے- 
کُل دھرت دی چھڑی 11% بھوئیں ای واہی بیجی دے قابل اے- رہندی بھوئیں سُکی یاں گِلی، کھولا یاں ماڑی تے یاں پھیر اصلوں برف ہیٹھاں آئی ہوئی اے- ہر ورھے ودھدی ہوئی وسوں تے کرخانیاں نوں لوڑ توں گھٹ بھوئیں آوندی اے، ایس کر کے ایہدی ورتوں بہوں دھیان نال کرن دی لوڑ اے- ودھیا تے چنگی بھوئیں دے اِک کِلے تے بے ملومی شکل وِچ دس کروڑ کِرم تے کیڑے ہوندے نیں- اِنج ای مِٹی دے اِک رُگ وِچ دس لکھ توں اُتے نِکیاں نِکیاں ان سیہاتیاں جاناں ہوندیاں نیں- ایہناں دی ہستی بُوٹیاں لئی بہوں لوڑیندی ہوندی اے- ایہہ کرم مِٹی وِچ رل کے ایہو جیہا کن بن جاندے نیں جیہڑا بُوٹیاں دی ہوند دے کم آوندا اے- جدوں کِیڑے مار دوائیاں دی ورتوں کیتی جاندی اے تاں اوہدے نال ایہہ ات لوڑیندے کِرم وی مارے جاندے نیں- 
وکھ وکھ بُوٹیاں نوں بھوئیں وِچوں وکھ وکھ غذاواں دی لوڑ ہوندی اے- ہر بُوٹا بھوئیں وِچوں آپنی لوڑ دی وکھری غذا لیندا اے تے ایہدے وِچوں کُجھ اوہنوں موڑ دیندا اے- ایس کر کے اِکو ویلے نِرا اِکو ون دا بُوٹا اُگانا مارُو ثابت ہوندا اے- ایہدے نال بھوئیں وِچوں اِکو ون دی غذا تُھڑدی ٹُری جاندی اے- 
بُوٹیاں تے جانداراں دی ہستی اِک دُوجے دی ہوند سِر ای اے- جیہڑی شے اِک لئی دُکھاویں اے اوہو ای دُوجے لئی سُکھاویں اے- اِکو ون دِیاں بیماریاں تے کِیڑے سارے بُوٹیاں لئی مارُو نہیں- اِک قِسم دا کِیڑا جدوں اِک قِسم دے بُوٹے اُتے مار کردا اے تاں دُوجی قِسم دے بُوٹیاں دی واری آوندی اے تاں مر جاندا اے- اج ایس عِلم دی ورتوں نوں 'بیالوجیکل پیسٹ کنٹرول ' آکھدے نیں- ایسے پاروں پُرانے ہالی اِکو ویلے وکھ وکھ فصلاں گڈدے نیں- ایہدے نال ایہہ ہوندا اے پئی جدوں کِیڑے یاں بیماری اِک فصل اُتے مار کردے نیں، تاں اوہ اوسے تائیں رہندے نیں- پر اج کل جدوں لمے چوڑے رقبے وِچ اِکو فصل گڈی ہوندی اے تاں بیماری یاں کیڑا پَیندا اے تاں اوہ ساری دی ساری فصل دی رَڑی کڈھ دیندا اے- 
ہر ورھے بدل بدل کے فصلاں گڈن دا ایہہ فائدہ ہوندا اے پئی اِک فصل نوں لگن والا کیڑا تے بیماری دُوجی فصل ہوندی اے تاں مر جاندا اے- اِنج اوہ فصل بچ رہندی اے- ہالی لوک پِیڑھیاں توں نِکیاں نِکیاں پَیلیاں وِچ ایہو آہر کردے آئے نیں- وڈھی ہوئی فصل دے مُڈھ ڈنگراں نوں چار دیندے سن تے ڈنگراں دا گوہیا مُوتر اگلی فصل لئی رُوڑی دا کم دیندا سی- اِنج کوئی وی شے اجایاں نہیں سی ہوندی- نہ ای ہوا وِچ گند پِیندا سی- ایہہ تاں سگوں قُدرت لئی تازی غذا واسطے کچے مال دا کم دیندا سی- ہر شے سجری ہو جاندی سی تے قُدرت دے سجریاں ہوون دا آہر وی ٹُریا وی رہندا سی- جیہڑا ہُن کھلو گیا اے- 
مُتھاجی دا مُڈھ

رِیتل واہی بیجی وِچ کئیں قِسماں دِیاں فصلاں دا بیجن کِیڑیاں نوں ٹھلَھ پائی رکھدا سی- ہُن جیہڑا بیجائی دا 'مونو کلچر' ٹُریا اے ایہدے وِچ اِکو فصل اِکو تھاں بھوں چوں کے گڈی آون دی وجہ توں فصلاں دی وناہی پھیرن والے کِیڑے سُنڈیاں تے روگ ہور وی تگڑے ہو گئے نیں- 
پہلی دُنیا تے بہوں قومی کارپوریشناں دِیاں لیبارٹریاں وِچ سائنسداناں نے بڑے پرتاویاں )تجربیاں( مگروں ایہو جیہا بِی کڈھ لیا اے، جیہڑا چنگی فصل اُگاندا تے چوکھا جھاڑ دیندا اے، نالے وادھو گھاہ بُوٹ نوں وی بُوٹیاں دے نیڑے نہیں لگن دیندا- سیانیاں نے ایس بِی دا ناں 'ایچ وائی وی ایس' دھریا اے، مطلب چنگا تے چوکھا جھاڑ دیون والا بِی- ایس بی دی تیاری وِچ سائنسداناں نے ہورناں بُوٹیاں دا جِین وی ورتیا- ایہنوں 'ساوے اُتھل' )گرین ریوولیوشن( دا ناں دِتو نیںتے نال دعوا کیتونیں پئی ایہہ بِی دُونا جھاڑ دیسی ایس کر کے ایہدے نال دُنیا وِچوں خوراک دی تھوڑ مُک جاسی- اِنج اوہناں نے ایہہ اکھوتی نیامت دُنیا نوں ویچ دِتی- 
پر اوہناں ایچ وائی وی بارے دُنیا نوں ایہہ نہیں دسیا پئی ایہہ بِی سادھارن پدھر تے اوہ کم کرن جوگا نہیں جیہڑا دُوجا بِی کردا اے- قُدرتی ویہار وِچ بُوٹے ہزاراں لکھاں ورھے لا کے تھاواں دی رُت، زِمیں، پانی دے مِلن، آل دوال تے ہور رُکھاں بوٹیاں دے جانُو ہوئے نیں- پر ایچ وائی بِی تیار کردیاں ایہناں گلاں نوں دھیان وِچ نہ رکھیونیں- سِٹہ ایہہ پئی ایہہ بِی ودھیا بھوئیں توں ای چوکھا جھاڑ دے سکدا اے، ماڑی بھوئیں توں نہیں- پھیر ایہنوں چوکھے پانی تے زہری کھاداں دی لوڑ ہوندی اے- ایس سارے کُجھ لئی ڈھیر پیسہ چاہیدا اے، جیہڑا ہر کِسے دے وس دی گل نہیں- ایچ وائی وی دے سُنے سُنائے چمتکار نال انھیاں ہوئیاں سرکاراں ایہو بِی بیجن والیاں نوں تھاپڑا دیون لگ پئیاں نیں- ایہدے نال ماڑے ہالی واہی چھڈ کے آپنی بھوئیں زِمینداراں اگے ویچ گئے- ایہہ کار دکھن وِچ وی ہوئی اے تے امریکہ دے آپنے اندر وی- ایچ وائی وی بِی نے کھاداں کِیڑے مار دوائیاں تے وادھو گھاہ بُوٹ نوں مُکاون دے نُسخیاں دی اِک وڈی منڈی ہوند وِچ لے آندی اے، جیہدا فائدہ بہوں قومی کارپوریشناں پئیاں چُکدیاں نیں جیہڑیاں ایہہ ساریاں دوائیاں بناون تے لگیاں ہوئیاں نیں- پر ایہہ سارا کُجھ قُدرت نال آڈھا اے- سو ودھیا زمیناں بنجر ہو گئیاں نیں- زہری کھاداں نے بھوئیں وِچوں اوہ سارا بے ملوما جِیا جُون مار مُکایا اے جیہڑا فصلاں دی غذا دا کم دیندا اے تے اوہناں نوں اُسرن نِسرن جوگا کردا اے- ایس گھاٹے نوں پُورا کرن لئی ہور کھاداں چاہیدیاں نیں، اِنج ایہہ اِک شیطانی گیڑ گِڑ پیا اے- بھوئیں بُوٹا تاں کڈھ دیندی اے پر ایہدی ودھن پُھلن وِچ کوئی مدد کرن جوگی نہیں رہی-ایس بِی نے کِیڑے مکوڑے وی تگڑے کیتے نیں- ہُن کِیڑے مکوڑیاں توں بچن لئی ہور دوائیاں چاہیدیاں ہوندیاں نیں، جیہڑیاں ہالی دا خرچہ ہور ودھا دیندیاں نیں- پر بہوں قومی کُمپنیاں دی موج لگی ہوئی اے- بہوں سارے دیساں وِچ تاں ایچ وائی وی دی ورتوں پاروں زمین اُکا ای رہ گئی اے، ایہدے اُتے ہُن کِسے قِسم دی کوئی کھاد کم نہیں کر سکدی- پربتی مُلک دکھن والیاں نوں تاں کھاداں تے دوائیاں اُتے لائی آوندے نیں پر آپ اوہ قُدرتی ڈھنگ دی واہی بِیجی اُتے پکے پئے ہوندے نیں- 
اج پُورے جگ نوں انّ چھڑا 30 بُوٹیاں توں لبھدا اے- ایس ویلے ساڈے دانے پھکے دا تِن چوتھائی اٹھ فصلاں توں پیدا ہوندا اے جدوں 80 ہزار ایہو جیہے بُوٹے نیں جیہڑے ساڈی ایہہ لوڑ پوری کر سکدے نیں، پر ایہناں نوں ورتوں وِچ ای نہیں لیاندا جاندا- ہُن تائیں زمینی جِیا جون دِیاں پندراں لکھ تے بُوٹیاں دیاں تِن لکھ قِسماں دی ای پچھان ہوئی اے تے لکھوکھہا دی حالے پچھان ہونی اے- پر جیویں زمین تے جنگلاں دی تباہی پئی ہوندی اے ایہدے نال کُجھ وی بچدا نظریں نہیں آوندا- 
ایس ویلے جو حال پیا چلدا اے جے ایہو رہیا تاں دُنیا وِچ دانیاں، سبزیاں تے پھلاں دِیاں مساں اِک دو قِسماں ای بچنیاں نیں جیہناں اُتے بہوں قومی کارپوریشناں دی مَل ہوسی- ایہہ کارپوریشناں ایہہ قِسماں وی سانوں اودوں تائیں ای ویچن گِیاں جدوں تائیں اسیں ایہناں دا مُل تارن جوگے ہوئے- جِس دِن ساڈے کول پیسے نہ ہوئے ایہناں سانوں ہتھ وی نہیں لاون دینا- 
جگت شاہوکار

جدوں سجرے ازاد ہوئے مُلکاں وِچ وڈی پدھر دی پیداوار چالُو ہوئی تاں پربت نے دکھنی مُلکاں دی کُل معیشت نوں آپنے ہتھ وِچ کر لیا ایہدے نال ایہہ مُلک لہندے دیساں دِیاں فیکٹریاں لئی کچا مال ای تیار کرن جوگے رہ گئے ایہناں دے پیداواری ڈھنگ وی اگے نہ ودھ سکے- 
دکھنی حکومتاں نویں ویلے وِچ وڑن لئی اُتاولیاں ہو کھلوتیاں، ایہناں انھے واہ لہندے دی ٹیکنالوجی تے رنگ ڈھنگ نوں قبولنا شُروع کر دِتا، بِنا ایہہ ویکھیاں پئی کیہڑی شے چاہیدی اے تے کیہڑی نہیں- بدیسی مشیناں تے کاریگری خریدن لئی ڈھیراں پیسے چاہیدے سن جیہڑے ایہناں دے پلے نہیں سن- کالونی گیراں دکھن دا سارا ساہ ست چِھک لیا ہویا سی- ہُن ایہہ مُلک پیسے دھیلے لئی پُرانے مالک کالونی گیراں تے جگت بینکاں دے مُتھاج سن- ایہو ویلا ودھیا سی بدیسیاں دے ایہناں مُلکاں وِچ مُڑ کے وڑن دا- ہُن اوہ شاہوکار تے پیسہ لاون والے بن کے آئے- 
'غیر مُلکی امداد' تاں اینویں کُوڑ اے- کِسے نوں کیہ پئی اے ایڈا حاتم طائی بنن دی! امداد تاں اینویں چُونڈھی جِنی ہوندی اے جے ہووے وی نہیں تاں ایہہ سارا تے مُول )قرضہ( ای ہوندا اے، جیہڑا سنے بیاج موڑنا ہوندا اے- اُتوں ایہہ پئی شاہوکار دِھراں ایہدے وٹے وِچ کئیں وناں دے لاہے کھٹنے ہوندے نیں- سرکاری پدھر تے اِک مُلک جیہڑا دُوجے مُلک نوں قرضہ دیندا اے، اوہدے وِچ کُجھ ماڑی جِنی نیک نیتی ضرور ہوندی اے پر سوکھے مُلک آپنے بجٹ دا اینویں لُون دی چونڈھی جِنا حِصہ اِمدادی آہراں لئی چھڈدے نیں، بُہتا بجٹ تاں ایہناں دا دارُو سِکے تے موج مستی دِیاں شیواں گھڑن بناون اُتے ای لگ جاندا اے- سوویت یونین )جیہڑا کدیں ہوندا سی( تے امریکہ دوویں ای روز دے $ 1.5 بِلین ڈالر فوجاں تے اسلحے اُتے خرچدے سن- ایہہ سارا پیسہ سال دا 500 بِلین ڈالر بندا سی- 
امداد آکھ لوو یاں قرضے ایہہ چوکھے ورلڈ بینک تے آئی ایم ایف ولوں ای آوندے نیں، ایہہ دوویں ستھ لام دے پھنڈے ہوئے یورپ نوں مُڑ وسن جوگا کرن لئی بنے سن- پر جدوں نویں ازاد ہوئے مُلکاں نوں کرخانے داری راہیں ماڈرن بنن دا جِن چمبڑیا تے ورلڈ بینک تے آئی ایم ایف نے ایہناں نوں آپنا پِچھ لگ بنا لیا- 
امداد دین والیاں دا تریجی دُنیا وِچ چنگا کار وپار ٹُریا- ٹیکنالوجی تے شیواں دی ورتوں دے چائ وِچ انھیاں ہوئیاں حکومتاں نے اگے ودھن دے کوئی آپنے راہ کڈھن دی تھاں ہر شے بِنا سوچیاں پئی بھلک نوں کیہ بنسی ویچ کے اوہ ماری- 
بنھ، سڑکاں، بِجلی گھر، پانی، نکاسی، بندرگاہواں، ہوائی اڈے، نہراں، ریلاں، پُل، سکول، کاناں، تِیل دے کُھوہ، مال ڈنگر دے سینٹر، فیکٹریاں تے ہور خبرے کیہڑے کیہڑے وڈے وڈے متیاں دی ایہہ لام ڈوری مُکن وِچ ای نہیں آوندی! حالاں ایہناں سارِیاں وڈیاں وڈیاں شیواں دے سوکھے سوَلے اُپائ وی ہے سن جیہناں نوں آپنے وسیلیاں تے آپنی جاچ نال پُوریاں کیتا جا سکدا سی- پر تگڑے مُلکاں نے بیاج تارن دِی مُدت وِچ وادھیاں، آپنیاں مشیناں تے جاچاں ویچن وِچ چھوٹاں دے اجیہے باگ وکھائے پئی تریجی دُنیا دِیاں حکومتاں کُجھ نہ کر سکیاں )کرنا وی کیہڑا چاہوندیاں سن!( ایہہ حکومتاں وکھتاں نال کمایا وٹاندرا مُول )فارن ایکسچینج( مُوجاں اُڈاون اُتے پٹ چھڈدیاں نیں- 
ایہناں مُلکاں وِچ جیہڑی کوئی اُساری ہوئی اے اوہدا لابھ اُتلے تے وِچکارلے میلاں نے ای چُکیا اے نہیں تے باقی ساری وسوں تے بُھکھ ننگ دے اجیہے پہاڑ تھلے آئی پئی اے جیہڑا ایس سئیں )صدی( توں پہلاں کدیں وی ایڈا وڈا نہیں سی- 
اُساری لئی لبھدی امداد آپنے نال کئیں بھیڑ تے ویل وی آندے نیں- وڈے وڈے سارے ٹھیکے ہُن تائیں باہرلیاں تے خاص کر پربتی دُنیا دِیاں کُمپنیاں تے صلاح گیراں نوں ای دِتے جاندے نیں، اِنج ایہناں کماں توں ہوون والے سارے فائدے شاہوکار مُلک ای مُڑ کے چُک لیندے نیں- 
دکھن وِچ لوک راج تے پُچھ پڑتال دے تھڑے نہ ہوون دے برابر نیں، بدیسی امداد سرکاری افسراں تے چُنے ہوئے سیاستکاراں نوں بئی مان کر دیندی اے، ایس کر کے ایہدا وڈا حِصہ وڈھیاں تے پتیاں دی شکل وِچ کُتے گوانی ہو جاندا اے- 
جگت بینک تے جگت مایا بھنڈار )ورلڈ بینک اینڈ اِنٹرنیشنل مونیٹری فنڈ(

جگت بینک اُساریا ای اِک مُٹھ قوماں دے ستھ نے اے، ایس لئی جاپدا اے جیویں ایہدا کم ای دُنیا دی خاص کر ماڑے مُلکاں دی مدد امداد کرنا اے- پر ایس وِچار دا سچ نال دُور دا وی کوئی سانگا نہیں- 
جگت بینک تے مایا بھنڈار دوویں ای عام کاروباری ستھ نیں فرق چھڑا اینا اے پئی ایہہ طاقت تے واہ وس وِچ اینے تگڑے نیں بئیحکومتاں توں جو چاہون کروا سکدے نیں- کرخانے دار مُلک ایہناں دی کنڈ اُتے نیں تے ایہہ مایا دِیاں جگت منڈیاں توں پیسہ اکٹھا کردے نیں- جگت بینک دُنیا دا سبھ تھیں وڈا بے تاج اُدھاریا اے، ایہہ وپار دے بھائ اُتے ای بیاج دیندا اے پر جدوں ایہو ای اگے کِسے نوں قرضہ دیندا اے تاں کئیں گُنا چوکھے بھائ اُتے بیاج اُگراہوندا اے- اِنج ایہہ سال دا کروڑاں ڈالر کماوندا اے- ایہہ کوئی اچنبھے دی گل نہیں پئی تریجی دُنیا نے اج ایس بینک دا 1000 ہزار بِلین ڈالر موڑنا اے- 
جگت بینک تے جگت مایا بھنڈار دی مِمبری اِکمُٹھ قوماں دی مِمبری واکن نہیں پئی اِک مُلک اِک ووٹ- ایہناں دا مِمبر بنن لئی روپے پیسے دا ودھ توں ودھ سِیر مُکھ رکھیا جاندا اے- وادھے پئے مُلک ایس ویلے کُل دُنیا دا 75% نیں پر مایا دِیاں ایہناں ستھاں وِچ ایہناں ساریاں دی ووٹ دی طاقت رل رلا کے 30% بندی اے جدوں اِکلے امریکہ دی ووٹ طاقت 21% اے- 
جگت مایا بھنڈار دے ویہار وِچ کوئی وادھا گھاٹا کرنا ہووے تاں 85% ووٹ چاہیدے ہوندے نیں- ایہدا مطلب اے بئی ایہدے ویہار وِچ دکھن نوں وارا کھاندا کوئی وی گھاٹا وادھا نہیں کیتا جا سکدا- ایہدے وِچ دھن دولت دے جِن مُلکاں دی ای مرضی چل سکدی اے- جگت بینک تے جگت مایا بھنڈار دُنیا اُتے جیہڑا حُکم چلاوندا اے اوہ اصل وِچ دھن دولت والے وڈے مُلکاں دا ای حُکم ہوندا اے- کُل وٹاندرا دھن دا 55% تے جگت بینک دے قرضیاں دا 50% امریکی ڈالراں وِچ اے، ایس پاروں ہر پاسے امریکہ دا ای ٹِل چلدا اے- 
جگت بینک لمی مُدت دا اُدھار دیندا اے- جگت مایا بھنڈار نے گھٹ مُدت دا اُدھار دینا ہوندا اے، جیویں بیاج دی قِسط سِر تے آ جاوے تاں ایہدے توں پیسے پھڑے جاندے نیں - ایہہ دوویں ستھ اُدھار اُتے مِجھ کڈھواں بیاج لاوندے نیں، جیہڑا ٹیکساں وِچ وادھے کر کر موڑنا پوندا اے- ایہہ ستھ متے پکاوندیاں منڈیاں دی کارگُزاری تے کرخانے دار دُنیا دے مُنافعیاں نوں ساہمنے رکھدے نیں، اُدھارئیے مُلکاں دے بیاج نوں گوہ گوچرا نہیں سمجھدے- 
کاغذاں وِچ جگت بینک تے جگت مایا بھنڈار دوویں ای اِکمُٹھ قوماں دِیاں ستھاں نیں دسیا ایہہ جاندا اے بئیایہہ کِسے اِک مُلک یاں کُجھ مُلکاں دے اکٹھ دِیاں ستھاں نہیں- تاں وی ایہہ اِکمُٹھ قوماں نوں جواب داری توں اِنکاری نیں- اِکمُٹھ قوماں دی ستھ نال ایہناں دی ساکاچاری نِری پُری ناں دی ای اے- اصل وِچ تاں ایہہ آپ مُہارے، حدوں ودھ گُپت تے آپ ہُدرے نیں- 
پھیر ریڑھے پئے مُلکاں نوں کیہ پئی اے کہ جگت مایا بھنڈار توں اُدھار پھڑدے نیں؟ ایس لئی کہ ایہناں دوواں ستھاں وِچ ناواں لوائے بِنا کوئی وی مُلک اُدھار نہیں لے سکدا- جے کوئی مُلک جگت بینک توں کُجھ نہیں لے سکدا تاں اوہنوں جگت مایا بھنڈار توں وی پائی نہیں لبھ سکدی- کِسے دِیاں تھوڑاں نوں ورتن دا ایہہ کمال ڈھنگ اے- ایہدے توں بِنا ہور کوئی راہ ای نہیں- سگوں اُدھار پروان کروانا اے تاں ایہدے لئی وی پہلاں سٹرکچرل ایڈجسٹمنٹ پالیسی ریفارمز نوں مننا پوندا اے، جیہنوں گھٹ اکھراں وِچ سیپ آکھدے نیں-

سٹرکچرل ایڈجسٹمنٹ )ساختیاتی ردوبدل( دا ساڈے نال ورتارا

ہورناں بینکاں واکن پیسے دھیلے دِیاں ایہہ ستھاں وی بیاج نال آپنے پیسے واپس لیندیاں نیں- دُوجیاں بینکاں دے اُلٹ ایہہ دوویں )بینک ای آکھ لوو ایہناں نوں وی( ایہو جیہیاں شرطاں لاوندے نیں، جیہناں پاروں سارا پیسہ لوکاں توں کڈھوانا ہوندا اے- ایسے گل نوں 'سٹرکچرل ایڈجسٹمنٹ' آکھدے نیں- اصل وِچ ایہہ ماڑیاں نوں ماڑیاں ہوون دی سزا اے تے امیراں نوں امیر ہوون دا انعام- 
کُجھ یاں ساریاں شرطاں اِنج نیں-

پٹرول، بِجلی، پانی، گیسں، بساں ویگناں دے کرائے تے ٹیلیفون جیہاں روز ورتوں دِیاں شیواں اُتے لمے ٹیکس لا دِتے جاون- نہ ودھائیاں جاون تے تنخواہیں نہ ودھائیاں جاون- ایہدے نال دانے پھکے تے ہورناں وستاں دی لاگت ودھ جاندی اے- لگی بدھی آمدن والے لوک ڈھیر اوکھے ہو جاندے نیں-

سرکار سماجی کماں وِچ پیسے دی ورتوں گھٹ کر دیندی اے، جیہدے سِٹے وِچ نویں سکول، سڑکاں، ہسپتال، پانی دی رسد، خاندانی منصوبہ بندی تے زچہ بچہ دے کلینکاں جیہے ضروری کم پِچھے رہن لگ پیندے نیں یاں اُکا ای ٹھپ کر دِتے جاندے نیں- دُوجے پاسے نواں اُدھار چُکیا جاندا اے، جیہدے نال سرکار باہروں عیش ارام دِیاں شیواں منگواون لگ پوندی اے- 
کرخانے دار مُلکاں دِیاں وستاں تے کماں لئی دیندار مُلکاں دِیاں منڈیاں دا کُھل جاون… بھاویں باہروں انوائیاں وستاں وادُھو ای پئیاں ہوون، یاں ایہناں دے آیاں آپنیاں ایتھاویاں وستاں منڈی وِچوں ای چِکیاں جاون-

کھاہد خوراک دِیاں شیواں تے واہی بیجی اُتے دِتیاں چھوٹاں دی کٹوتی کر دِتی جاوے یاں اصلوں مُکا ای دِتیاں جاون تاں پیداواری لاگت اینی ودھ جاندی اے پئی گاہک مُل لین جوگے ای نہیں رہندے- یاں ایہہ شیواں تیار ہونیاں ای بند ہو جاندیاں نیں- ایہدی کسر وی عاماں لوکاں نوں ای لگدی اے-

سرکاری کھاتے دے وڈے وڈے کم کار جدوں نِجی کھاتے دے ہتھ پھڑا دِتے جاون تاں ماڑے لوکاں لئی ہور مصیبت بن جاندی اے کیونجو لوکاں دی ات لوڑ دِیاں وستاں نِرا سرکار ای وارا کھاندے مُل تے لوکاں نوں دے سکدی اے- 
دساور گھلن لئی وستاں بناون اُگاون اُتے سارا پیسہ لایا جاوے یاں اُلار کیتا جاوے تاں جیہڑیاں ماڑیاں موٹیاں شیواں آپنے لوکاں دی ورتوں لئی بچ رہندیاں نیں اوہناں دے مُل اینے چڑھ جاندے نیں کہ ہتھ لانا اوکھا ہو جاندا اے-

وڈے وڈے کاروباراں اُتے ہور ٹیکس نہ لا کے رئی کیتی جاندی اے پئی اسیں کرخانے داری نوں ودھاوا پئے دیندے آں- کئیں واراں تے امیراں تے نِجی کھاتے اُتے سچی مُچیں ٹیکس گھٹا دِتے جاندے نیں- 
آپنے روپے دا ڈِگ پَین- ایہدے نال ایہہ ہوندا اے پئی بدیسی گاہکاں نوں آپنے روپے نال چوکھا سودا لبھدا اے تے آپنیاں نوں گھٹ- 
لیبر مارکیٹ نوں ڈی ریگولیٹ کرن- ایہدے نال کامیاں، کامیاں دی نوکری، تنخواہیں نال جُڑے کئیں سُکھ کھس لئے جاندے نیں- 
شیواں دے بھائ کُھلے چھڈ دِتے جاون تے بدیسی کُمپنیاں نوں انتاں دے مُنافعے کماون دی کُھل دے دِتی جاوے- ایہدی سبھ توں دُکھ دین والی شکل ایہہ ہوندی اے کہ ماڑے لوک رہی کھیہی غذا توں وی وانجے جاندے نیں- 
جے اُدھاراں نال ایہو جیہیاں مارُو شرطاں مننیاں پَیندیاں نیں تاں حکومتاں اُدھار چاندیاں ای کیوں نیں؟ ایہدی وجہ ایہہ ہے پئی حکومتاں آپنے وڈے وڈے خیالی تے مہنگے متے نہیں چھڈنا چاہوندیاں بھاویں مُلکی معیشت دا بھٹھہ ای کیوں نہ بہندا ہووے پر ایہناں نال قومی نک دا اُچیاں ہوون جوڑیا جاندا اے- حالاں ایہناں توں سارا لابھ اشراف توں بِنا کِسے نہیں کھٹنا ہوندا اے-

جگت بھوئیں وال

بہوں قومی کُمپنیاں تے مُلک گیر کارپوریشناں ایڈیاں ایڈیاں وڈیاں ستھاں نیں جو ایہناں ساری دُنیا وِچ آپنے پنجے گڈے ہوئے نیں- ایہناں سارِیاں دے اصل گڑھ پربت وِچ نیں- دُنیا دِیاں سبھ توں وڈیاں دو سو بہوں قومی کُمپنیاں وِچوں 4/5 دا مُڈھ تاں نِرا پنج مُلکاں وِچ ای اے، ایہہ سو وِچوں چالیہہ تاں نِرے امریکہ وِچ ای نیں- مساں پنج چھ ورھے پہلاں ایہناں دی رلویں وِکری 3000 ارب امریکی ڈالر سی، جیہڑی کُل دُنیا دی گھروکی پیداوار دا اِک تہائی بندی اے- ایہناں دی مالی طاقت دا اندازہ ایتھوں لایا جا سکدا اے کہ ایہناں دا اصل لیکھا تریجی دُنیا دے درجناں مُلکاں دے کُل جمع خرچ توں وی ڈھیراں چوکھا اے- مُونہہ زور ایہہ اینیاں کُو نیں پئی اکثر ماڑے مُلکاں نوں دابا، دھونس دِتی رکھدیاں نیں، جھولی چُک خریدنا وی ایہناں لئی کوئی اوکھی گل نہیں- 
﻿
ہڑی ہتھوڑی طوق نکیلاں دُورکرائے سارے

زِندہ ہے اوہ آدم زادہ ہوئے مُبارک تیں نُوں

جے اس نوں رب زندہ کڈھے میں چھٹکارا پاواں

رُستم ثانی دیو سپاہی بُہتے بھلے بھلیرے

اوس درگ اُتے جا پہتے جا سرپوش لہایا

کہندا اے فرزند پیارے عِشق کماون والے

زِندہ ہیں تاں بول شتابی ہتھیں آپ نکالے

کہیوس بادشہا! میں زِندہ راہ تُساڈے تکدا

شاہپالے نوں خوشیاں ہویاں غم بیٹی دیوں چُھٹا

دِلوں زبانوں رب سچے دے لکھ پڑھے شُکرانے

شربت شمع پوشاکی دے کے کُھوہے وِچ وگایا

ونج وزیر کھوہے وِچ پہتا حکم سِرے پر دھر کے

نیوں نیوں ہویا وزیر سلامی کر کے ادب زیادہ

حال بدیع جمال پری دا اول دس لے مینوں 
کہیوس اے شہزادہ تینوں ایس مصیبت جائی

تن گلیا جِند نک وِچ آئی عِشق کھلوت نہ کردا

حال احول سجن دا پُچھیں صبر نہ آیو بھورا

توڑے دُکھ عِشق دے کھڑسن اس تھیں پرے پریرے

اتنی اوکھت سختی پچھے یار نہ منوں بھلاواں

حکم دِتا شاہپال بہادر قید زنجیر اُتارے

شاہپالے نوں کہندا ہاشم بخش بے ادبی میں نوں

قید دُرگ اندر سی پایا آئو چل وکھاواں

ہاشم نال لیا شاہپالے ہور امرائ چنگیرے

سنگلدیپ اندر شاہ آیا ہاشم نال لیایا

شاہ شاہپال کھوہے وِچ اُڈ کے آپ مریندا آلے

بیٹا سیف ملوکا! میں ہاں باپ بدیع جمالے

لاغر بدن شہزادہ ہویا اُچا بول نہ سکدا

مساں مساں کُجھ پہتا اُتے نرم آواز نکُھٹا

صدقے بُہت خیرایت کیتی ونڈے مال خزانے

خاص وزیر آہا جو اپنا شاہ اس نوں فرمایا

عطر عبیر گُلابوں شیشے نال پُچائے بھر کے

جدوں وزیر تھے ونج پُہتا نظر پیوس شاہزادہ

جدوں وزیر شہزادے مِلیا پُچھدا خبر جے تینوں

سُن کے گل وزیرے تائیں بُہتی حیرت آئی

سِر تیرے پر ایڈ قہاری دسیں ایہہ تک مردا

ایس حدی نوں پہتوں آپوں اپنا کُجھ نہ جھورا

شاہزادے فرمایا اگوں سُن تُوں بھائی میرے

اوہناں دکھاں تھیں مُکھ نہ موڑا توڑے جان ونجاواں

﻿
معرفت دا دریا

سِی حرفی 
کسب نامہ کاسبیاں )بافِندیاں(

باراں ماہ

خواجہ فرد فقیرؒ

سُچیت کتاب گھر

سبھ حق راکھویں

اکتوبر 2001

سُچیت کتاب گھر

فلیٹ نمبر11، شرف مینشن،16 کوئینز روڈ، لہور

فون نمبر 6308265 
نے یاسر عُمیر پرنٹنگ پریس، الاکو مینشن، پٹیالہ گرائونڈ لہورتوں چھپوا کے ورتائی

سِی حرفی 
ا اﷲ بِن غافلا پِھریوں سارا جگ، 
راہ بُھلایوئی حق دا دُنیا پِچھے لگ

دنیا کُوڑی چار دِن راہ شرع دا بھال، 
فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ب بدیاں کردیاں دِن گیا سَوں ونجائی رات، 
غافل اِک دن آوسی کاٹھ کُہاڑی وات

دولت دنیا مال زر کجھ نہ ویسی نال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ت توبہ دل تھیں نہ کریں زبانی نِت

تسبیح رکھیں مکر دی پھاہی تے دَھر چِت

باہر بانا صوفیہ اندر دغا کمال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ث ثابت دل تھیں نہ رہیں اِکی دے ول لگ

در در پِھرنائیں بھونکدا بُونڈے لگی اگ

اَوراں مندا کیوں کہیں اپنا آپ سمھال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ج جوانی چار دِن مت ہوویں مغرور

پیر پیغمبر اولیا سبھ موت لنگھائے پُور

بھٹھ اوہناں دا جیونا اَٹھے پہر جنجال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ح حق حلال پچھان توں نہ کر اِتنا زور

توں کیوں سُتائیں غافلا تینوں کھلہی اُڈیکے گور

توں جا اندھیرے لیٹنا کوئی نہ پُچھے حال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

خ خوشیاں کر توں شادیاں بیٹھوں مجلس لا

کُتے نفس پلید دی مَنی تُدھ رضا

عُمر گنوائیوئی غفلتے سمبھل لج سمبھال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

د دِلا ہوشیار ہو باطن اکھیں کھول

چنگا چاہیں جے ہویا مَندا کِسے نہ بول

ڈِٹھو ای شیطان دا ہویا کیہ احوال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ذ ذِکر خُدائے دا نہ کر ظاہر خلق دِکھا

اندر کر توں بندگی باہر پردہ پا

مُل نہ ویچیں عِلم نوں نہ کرے سوال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ر راضی کر توں رب نوں روزہ حج زکو'ۃ

کلمہ طیب آکھنا پنجے وقت صلو'ۃ

کرنی ترک حرام تھیں کھاون ڈھونڈ حلال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ز زر اِکٹھا کر کے اوہ کردے زر دا مان

دیندے نہ نمانیاں مردے پَچھو تان

آخر روسن زار زار ہوسن مندے حال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

س سُنائیں خلق نوں کر کر مسئلے روز

لوکاں دیں نصیحتاں اندر تیرے چور

کیہ ہویا جے لَّدیا گدھا کتاباں نال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ش شامت نفس توں ہر دم کریں گناہ

آپوں راہ نہ آوندا لوکاں دَسیں راہ

دِسّن صورت دوستاں دشمن وڈے کمال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ص صبوری عاقلاں کیتی بہت پسند

ہور نہ سِکھ نصیحتاں اِکو ایہا پَند

حِرص ہوائیں چھوڑ دے سُن دِل دَیاں کناں نال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ض ضروری چلنا ایتھے ناہیں جا

پنج دِہاڑے جیونا بیٹھوں محل بنا

بھٹھ پئیاں ایہہ عمارتاں چھڈ دے وہم خیال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ط طاقت ناہیں عدل دی کریں کریماں فضل

توشہ ناہیں راہ دا سِر تے بھاری مزل

باجھ شفاعت مصط'فےؐ چُھٹّن بڑا محال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ظ ظلم کریندے خلق تے جیہناں موت نہ یاد

دیندے نہ نمانیاں نہ اوہ ہوون شاد

جیہناںخوف نہ رب دا خوف تیِہناں تھیں بھال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ع عبادت رب دی اندر بہہ کے کر

کہیا نفس شیطان دا دِل تے مُول نہ دھر

رکھیں نظر حلال تے نہ کھا پرایا مال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

غ غرورت نہ کرو روئو ڈھائیں مار

باجھوں عملاں چنگیاں کون لنگھاسی پار

چھڈ دُنیا دے واعدے قول خدا دا بھال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ف فرد فقیرا گودڑی بیٹھوں گل وچ پا

سِر ٹوپی گل سیہلیاں ٹھگاں ویس بنا

غصہ نفس نہ ماریو پھَدوئی جھوٹھا حال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ق قناعت جو کرے ذوقی رِزق ہمیش

تقوی' دولت لے بہے تاں تھیوے درویش

پگڑیں ترک حرام تھیں کھاویں ڈھونڈھ حلال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ک کلام خدائے دی مُلاں پڑھن فقیر

بولن جُھوٹھ تے کھان حرام کیا ہووے تاثیر

نام دھراون شیخ جی ٹُرن اَوَلّی چال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ل لَکھاں پڑھدے آدمی ڈنگراں وانگ قرآن

کھاون کیوں حرام نوں حق پرایا جان

تسبیح خرقہ مکر دا اگے اندر جال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

م مِیموں مُل وکاوندی اج فقیری ہٹ

اِک پیسے دی اُن لے گل نوں سیہلی وٹ

گیری رنگ لے کپڑے کھول سِرے دے وال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ن نمازاں کیہ پڑھو، نہ کرو رکوُع سجوُد

ظاہر کھڑا نماز وِچ اندر ہور غدود

متھے پا محراب نوں اندر دغا کمال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

و واری جاواں تیہناں تھوں جیہڑے پِیر سدان

ہتھ وچ لیندے مورچھڑ پھردے وچ جہان

وانگوں شیطاں خلق نوں رانن گلاں نال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ہ ہدایت رب دی جیہناں ہوئی آ

کرن عبادت بندگی دُنیا دِلوں بُھلا

رکھن نظر حلال تے نہ تکن پرایا مال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ل لاموں لعنت کافراں ہور کراڑاں دیہہ

نالے پِچھوں ظالماں تریہاں دے سرکھیہ

غِیبت خودی تکبری ایماں کرن زوال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ا اَوَلّے راہ تے نہ کر ذرا خیال

چھڈ دنیا دیاں کاراں سدھا راہ سمھال

سدھے راہ تے جو چلے سَوئی جان نہال

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

ی یاری کر توں رب دی ہور یار دُنی دے کُوڑ

من محمد مصطف'ےؐ لنگھیں پہلے پُور

چوَنہہ یاراں دی دوستی من نبیؐ دی آل

فردا، لیکھا لَیسیا رب قادر جل جلال

کسب نامہ کاسبیاں 
)بافندگان(

روز ازل دے کاریگر نے جیہڑی نلی وگائی، 
بَھوں بَھوں نالی دے وچ ورڈی باہر قدم نہ پائی

اول چوَنسی اربعہ عناصر آدم دے گل پائی،

پھیر حواساں خمسہ پینسی کیہی حرص لگائی

سِت جہاتی دی کیا چھسی خالق چِھک تنائی،

ست ستاریاں دی لے سستی گردش فلک بھنوائی

اٹھ پہر دی اَٹھسی اندر چونسٹھ گھڑیاں آون،

نو ستارے نوسی وُندے لہندے چڑھدے جاون

دَہ دنیا تے ستر آخر وُنے ہزاری کوئی، 
باراںبُرجاں دی ہے جِھل مِل فردا پہنے سَوئی

تیرا نائوں پڑھاں دِن راتیں تُدھ بِن ہور نہ کوئی، 
بدیاں دے وَل پا نہ سانوں دسِیں راہ نِکوئی

جیہا قد بنایا صانع تیہا جامہ سِیتا، 
فردا اپنوں باجھ فردے جوڑا جوڑا کیتا

ایہہ پیراہن پُورا ہویا آدم دی کُل بنیا، 
نال ارادے گز دے صاحب ساڈھے ترے ہتھ مِنیا

آدمؑ تھیں پھر حواؑ نکالی جوڑا رب بنایا،

خلقت دا کجھ سُوتر ہووے صاحب تخم بجایا

مسےِ تھیں ہن کنک نہ ہوندی چونسی تھیں نہ پینسی، 
جیہناں بُھورے لوئیاں لِکھے کِتھوں پہنن اَٹھسی

کاسبیاں دا کسب نامہ لِکھیا نظری آیا، 
نثر فارسی نوں چھڈ اساں نے ہِندی نظم بنایا

کرنا کسب حلال وجہ دا فرض خدا فرمایا، 
راہ کسب دا آدمؑ تائیں جبرائیلؑ سکھایا

شاگرداں تھیں مجلس اندر دو دسوندھی بہندے،

کسب نامے دیاں تصنیفاں نوں کدی کدائیں کہندے

اِک مُلاں دسوندھی نُوری عُلماواں دا خادم،

فقراواں دی خدمت کردا نیک خدا دا آدم

دوویں طالب علم ہمیشہ اِک بافی اِک صافی، 
جیہڑا پِیر مُربّی منے اِکو دوویں کافی

بہتے خادم کم نہ آون ہوندے سٹےِ خالی، 
اِک دھتورہ پھل کریہن پالے بُوٹا مالی

کاسبیاں دا کسب نامہ میں اوس دے کہے بنایا، 
پنج دِہاڑے بیکاری وچ بہہ کے مغز کھپایا

پھیر حجاماں دا کسب نامہ میں دُوجے خاطر کہیا، 
چار دِہاڑے درد سِرے دا گوشے بہہ کے سہیا

شاگرداں دی خاطر دوویں قصے اساں اُٹھائے، 
مت کوئی پِچھے فاتحہ آکھے اچھی وجہ بنائے

فاعلن مفعولن فعلات مفعولن،

مجہولن مجہولن کہیا مفعولن مفعولن

مُلانا دسوندھی نوں مولی' دیوے شوق زیادہ،

علم عمل تے خلق زیادہ دائم دست کشادہ

آئے گئے مُسافر دی اوہ خِدمت بُہتی کردا،

عُلماواں دے نال محبت فقراواں دا بردہ

گھر دے اندر درس پڑھائے کرے نماز مسیتی، 
غور مسیتے وافر کردا کِتلے سیپ نہ کیتی

بہر خدا دے جا کرائے بانگ صلو'ۃ امامت، 
نال جماعت شوق ہمیشہ دین ایمان سلامت

عہدہ کسے محلے دا اوس دعوی' مُول نہ کیتا، 
صبروں شکر قناعت دا جاں بھر پیالہ پیتا

ثابت قدم شریعت اندر راہ طریقت چلے، 
رمز حقیقت دی اوس پائی چھڈے پندھ اوّلے

عارف ہو پچھاتا رب نوں صابر شاکر رہندا، 
بھلیائی دی کوشش کردا بُرا نہ مُونہہ تھیں کہندا

محنت کرے حلال وجہ دی نظر خدا ول رکھے، 
کرے خیانت نہ کسے دی جو رب دیوے چکھے

ایہہ رسالہ کاسبیاں دا اوس دے کہے بنایا، 
ملکے اندر ظاہر ہویا جاں اوس تھیں لکھوایا

تاں کیا مطلب فقرا نوں ایڈا بھارا اُٹھاون، 
ہوون فرد وبائی کارن بہکے مغز کھپاون

شاگرداں فرزنداں دی ایہہ خاطر بہت پیاری، 
اُستاداں سِر بہت دُکھاون مت کو حق گذاری

ہر بولی ہر علم عجائب ہُنر فن جو سارے،

جتنے کسب حلال وجہ دے آدمؑ دی سرکارے

جاں لوح قلم لکھ ابجد ہوز قاعدہ خوب بنایا،

جبرائیلؑ ایہہ صحیفہ آدمؑ نوں پہنچایا

حضرت آدمؑ جتنے ہُنر بیٹیاں نوں سکھلائے،

ایسے خاطر جگ دے اندر ہوئے کسب سوائے

ہر کسبے اُتے رِزق نہ ہوندا ایہہ حیلہ رب بنایا،

باجھ نصیبے نہ کجھ مِلدا جو لکھیا سو پایا

صابر رہیں نصیبے اُتے دائم فرد فقیرا،

جو کُجھ باب کِسے دے لِکھیا مِلدا دھیرا دھیرا

کسباں دا کجھ اوڑک ناہیں چار ہزار چوتالی،

بعضے آکھن ہُنر کتنے اِک ہزار تے چالی

برسر کسباندے کسب چگیرا پھڑن زراعت وُننا،

اوہ روزی ایہہ پردا اوس دا ایہہ مسئلہ بہہ سُننا

پر جے کوئی نہ کرے خیانت وُننا کسب چنگیرا،

وعدہ خلافی ہر کِسے وچ بولن جُھوٹھ بہتیرا

فرد فقیرا مُنصف ہو کے ایہہ رسالہ جوڑیں،

تانا، پیٹا کھول دکھائیں کوئی تند نہ توڑیں

چنگے سُوتر بیت بنائیں ودھ گھٹ مُول نہ تولیں،

کریں خیانت نہ کِسے دی بُہتا جُھوٹھ نہ بولیں

ایڈی مُول نہ پائیں ستھنیں تھوڑا تانا لائیں،

کریں پیاونیں کامل ہو کے نہ توں توڑ ونجائیں

جا ایہہ شعر وُنن میں بیٹھا کھڈی جا بنائی،

دوویں پَیر فکر وچ پھاتھے دِل نے اُوندھی پائی

گنڈھ گنڈھ دھاگے عقل فکر دے خاصہ شعر بنایا،

لائی پان برابر اوسنوں تیل نہ بہتا پایا

اگ شوق دی آب شرم دی آملا خوب پہایا،

نال محبت ہانڈی چاڑھی تاں ایہہ عشق پکایا

سُوتر اَٹھسی، سستی دے وِچ چوَنسی نہ وگائی،

بُہت کاریگر ویکھن آئے جاں میں تانی لائی

جاں گردانگ پھیر عقل دی بیچ ترے تے پایا،

نال ہوش دے نلی وگائی ہتھائی ہتھ آیا

جیہا بحر اوہناں دا ڈِٹھا سوَئی ربط چلایا،

حسبی اﷲ موُنہہ تھیں پڑھ کے پَیر کھڈی وِچ پایا

نال وِچاری کشتی وانگوں بھوں بھوں غوطے کھائے،

گھمن گھیراں دے مُونہہ آئی مولی' بنے لائے

اسپائے دا انت نہ مُولے توں کیوں پیو اِکلا،

نال شفاعت حضرت والی پار لنگھاسی اﷲ

کنگھی نویں وہم دی بدّھی دھاگے اوہ اٹکاوے،

آن جوترے ڈِھلے ہوئے وُننا بھوں نہ جائے

دَسی ہوئی گل نہ جانن جیہناں پیالے پیتے،

اُلجھ پئے دِل اندر دھاگے سِدھے کسے نہ کیتے

جیہڑی تند دُھراہوں ٹُٹی سو ہُن جُڑے نہ مُولے،

گنڈھنیاں سبھ کر کر تھکے پنیہ چنکے سولے

نہیں تے اگے وُندے آہے پر کالے پر کالے،

پالے ہتھوں نلی نہ وگے رہندے نالے نالے

پر آخر کِلا ہمت والا دِل تے ٹھوک لگایا،

یار بہتیرے ننگے ڈِٹھے تاں ہُن وُننا آیا

جیوندیاں دی زینت خوبی مویاں دا ہے پردا،

دُنیا تخت لباس چنگیرا بھرم ایسے وچ پردا

ننگا بھکھا رہے نہ کوئی جیکوئی مومن بھائی،

فردا اوہ مزدوری لیسن کیتی جیہناں کمائی

چار پِیر کسب دے جانی چارے نی تکبیراں،

ایس راہے نوں مُول نہ چھوڑیں جو کُجھ کیتا پِیراں

اول جبرائیلؑ پچھانیں دُوجا آدمؑ خاکی،

تریجا شیثؑ پیغمبر جانی کھول دِلے دی تاکی

چوتھا پیر پچھانیں اوسنوں جو اُستاد سکھالے،

اوسنوں کمی نہ ہوسی مُولے جیہڑا حق سمھالے

کر تکبیر پڑھیں بسم اﷲ جاں توں تانی لائیں،

پھیر تکبیر کہیں اے کاسب جدوں ستھنیں پائیں 
جاں پیائونیں کریں عزیزا اﷲ اکبر آکھیں،

کر تکبیر بہیں کھڈی تے دِل وِچ کجھ نہ راکھیں

چار پِیر میں آکھ سُنائے چارے نی تکبیراں،

نال عُلماواں کریں محبت خلقی نال فقیراں

اول حضرت آدمؑ نوں ایہہ جبرائیلؑ لیایا،

اوس تھیں حصہ اوس کِسے دا شیثؑ پیغمبر پایا

پر ایس کسبے وچ کمی نہ کائی دائم رہندا جاری،

برکت سچ حلال علم دی ہووے برکت ساری

پڑھن نمازاں رکھن روزے کون اوہناں نوں ہسے،

نال طہارت بہن تخت تے دُونی برکت وسے

اول کسب نبیاں کیتا پھر قُطباں اولیاواں،

پھیر ایہہ کسب حلال وجہ دا کیتا نیکو کاراں

پر اِس کسبے دے وچ بہتے عالم فاضل ہوئے،

پر شاہ حسین کبیرؒ جو آہے درگاہ جا کھلوئے 
پر نیک اوہناں دی نیت آہی رب مراتب چاڑھے،

برکت سچ حلال علم دی ہوئے وڈے پسارے

مومن مسلماناں تائیں کرن مزاخ بھلیرے،

ڈوماں بھنڈاں دا ایہہ صیغہ اتول کریں نہ پھیرے

جس لایسخر واقوماً پڑھیا کدیں مزاخ نہ کردا،

آپ گناہوں پاک نہ ہوندا ظن بُرا کیوں دھردا

کو کرے مزاخ گناہ نہ جانے توبہ کرے نہ ہسے،

اوہ کہے درست حرام سخن نوں ایماں اُس تھیں نسے

بھنڈ بھگتیے نچن کھیڈن ایہہ شیطان قدیمی،

کرن مزاخاں کسب اوہناں دا مومن پھڑے حلیمی

مومن دا دل رنج نہ کیجے عرش رباناں کنبے،

مسکیناں تے زور نہ لائیے لگن بھڑک النبے

حاکم ہو کے بھن دلیچے بہتا ظلم کماندے،

محنتیاں نوں کمیں آکھن خون اوہناں دا کھاندے

پھڑ وگیاری لے لے جاون خوف خدا دا ناہیں،

فرد فقیرا درد منداں دِیاں اِک دن پوسن آہیں

کاسبیاں نوں مہر مقدم جبراً چٹی پاندے،

بھار غریباں دا سِر لیکے آپے دوزخ جاندے

شیثؑ پیغمبر دا ایہہ صیغہ دست بدستی آیا،

اوہناں اگوں شاگرداں نوں بہہ کے کول سکھایا

عمر طالوت شاگرد اوہناں دا اُس دا بھی عبداﷲ،

یوسف ہمدانی پھر کیتا کسب ایہو حبیب اﷲ 
پھر جالوس طامات چنگیرا پھر یحیی' ہمدانی،

پھر قابل عمران طوسی خوب شاگرد پچھانی

پھر حسام الدین اس تھیں ہویا زین العابد،

ہریک اِک اِک ہُنر ودھایا ہوئے زاہد عابد

کرس بکرسی اُس دم توڑی بہتے کردے آئے،

پیر پیغمبرؑ ولی مشائخ اُس کسبے رب لائے

پر اس دا ادب قواعد وکھا جیکو شرطاں جانے،

واجب فرض کسب دے سارے سُنت نفل پچھانے

فرض کسب دے سوئی جانے جیہڑا رب فرمایا،

ہر کسبے وچ واجب ایہی جبرائیلؑ لیایا

سُنت کسب تُساں تے ہویا جیہڑا نبیاں کیتا،

نفل بزرگاں نے فرمائی سن توں میرے میتا

اول کاسب وچ شرع دے کھڈی قدم ٹکائے،

راہ طریق کسب دا جانے تاں ہتھے ہتھ پائے

چشم حقیقت دے ول رکھے ٹُرے نہ اُلٹی چالے،

نال معرفت دل نوں دھوکے ہووے جان سکھالے

جا توکل رب دے اُتے جس دا سُوتر آنے،

پڑھ بسم اﷲ پُورا تولے دل وچ شک آنے

ایہہ سررشتہ اولیاواں دا چنگے سُوتر رہئے،

برا نہ سُنئے بُرا نہ کیہئے اُوندھی پا کے بہئے

نلی وٹ کے نال محبت آہیں تانا لائے،

جو دم تیرا آوے جاوے دم دم رب نہائے

نلی وٹدیاں تانا تندیاں سورت فاتحہ پڑھیئے،

پھیر لاحول کہیں سو واری شیطاں کولوں ڈرئیے

کانے ہتھ کناں تے دھر دے نلی بھی روون سارے،

ڈردا خوف خدا دے چرخہ توبہ توب پکارے

تانی تن کے پھیر کاریگر جدوں ستھنیں ہتھ پائے،

واﷲُ اَعلم بالصواب اُس نوں آیت پڑھنی آئے

نال طہارت میدہ، پانی لیا کرپان چڑھائے،

واﷲ یرزق من یشائ آیت پڑھنی آئے

تانی ملکے بھیوں پانی وچ کلمہ آکھ زبانوں،

ایہہ چنگا کسب حلال وجہ دا سِکھو مسلمانوں

ہانڈی ننگی صحنک جُوٹھی باہر کوئی نہ سٹے،

نلیاں والا چھڈ نہ بھانڈا مت کوئی کتا چٹے

لیا پیاونی کُھچ سویلے رسی بنھ قناعت،

دل دیاں گڈھیں صاف نہ ہوون پکڑیں کجھ ہدایت

یا ھو یا ھو یا اﷲ کچ صدا نت کہندی،

دنیا ہے برباد ہمیشہ آکھے اُٹھدی بہندی

کر گنڈھنی دے مروڑی، گنڈھ صبر دی پکی،

فردا روز نصیحتاں دیندیاں جان میری ہے تھکی

گنڈھنی کردیاں پڑھیں ہمیشہ یا ستار غفارا،

بندہ بہت گناہیں بھریا صاحب بخشن ہارا

ہن سجیوں کھبیوں بھن دِے نوں لا اُس منگلی بھاری،

ہور کتے ول دھیان نہ ہووے جاں ایہہ تانی چاڑھی

پڑھ بسم اﷲ بیٹھ تخت تے پھیر اعوذ سمھالیں،

پھیر لاحول ولا سبھ پڑھ کے پیر کھڈی وچ ڈالیں

پھیر درود کہیں دہ واری حضرت ول پہنچائیں،

حضرت آدم شیثؑ پیغمبر سبھناں نبیاں تائیں

فاتحہ پھیر اوہناں نوں آکھیں جیہناں ایہہ کسب ودھایا،

پھیر رحمت رب دی اُستاداں نوں جس تینوں سکھلایا

پھیر دعا کر بادشاہے نوں جس دی نگری رہیے،

پھیر منگیے بھلا اوس گھر دا جس گھر کاما بہیے

ہُن آ بیٹھ توں کھڈی اُتے کر کے نیت چنگیری،

جے برکت کسبے وچ چاہیں کر مسجد ول پھیری 
تاں ایہہ کسب حلال تیرے تے جاں توں فرض گذاریں،

نہیں اینویں کیوں غافل بندے سِر کھڈی وچ پائیں

جو فرض خدا ادا نہ کردے سوئی جان جولاہے،

جو عُلماواں دی تابع چلے اوسے نوں رب چاہے

ہُن ایہہ حقیقت چھڈ فقیرا ایس دا مطلب اگے،

منصف ہو کے نلی چلاویں مندا کسے نہ لگے

حسبی اﷲ حسبی اﷲ ہتھا روز پکارے،

استغفار پڑھے نِت نالی جاں ایہہ تانی چاڑھے

گردانگ نوں پھیر کریگر ترُنوں جدوں پھرائے،

تاں کر پاس شہادت کلمہ پڑھدا پڑھدا جائے

اٹھدے بہندے پِیر دونویں رفتن رفتن کہندے،

جیہناں حق بیگانہ کھادا سوئی سزائیں لیندے

چل اگیرے چل اگیرے کانے کوُک سناون،

پھردی گھردی نلی پکارے دنیا آون جاون

ہن آئو باز گردانک وانگر ترجیوں تائب ہوویں،

وانگوں کِلیاں قائم ہو کے وچ نماز کھلوویں

کاسب وچ رکوع ہمیشہ جانے ناہیں مُولے،

مسجد دے ول دھیان نہ کردے تھکے چنگے بھولے

ہے ہے غافل سمجھ نہ تینوں تُدھ کیا قبر وساری،

ادھا قبرے دے وچ دائم نہ توں چشم اگھاڑی 
ایسی پھاہی دے وچ پھاتھوں پِیر نہ دِسن تینوں،

سردی لگے کیونکر جانے دس حقیقت مینوں

لاس گُناہاں دی ہن لمی آ لپیٹ سویلے،

مت وگیاری والے تینوں آ پکڑن کِتے ویلے 
جھب جھب نلی وگا فقیرا اتنا کیوں اٹکائے،

تانی والے پھر پھر جاندے مت کو آستائے

تانا علم عمل دا پیٹا دونویں برابر چلن،

تاں ایہہ جامہ محکم ہووے دھاگے کدیں نہ ہلن

آخر رات پئی دن لتھا نہ گز کوئی ونیاں،

تینوں آکھ رہے بہتیرا نہ تُدھ کدئیں سنیاں

فرد الئیں مزدوری کتھوں سُوتر بہت چورایا،

کھا کھا گئے جوائی، بھائی تینوں بھرنا آیا

کوئی پہر گھڑی دن رہندا جھب جھب پیَر چلائیں،

ایہہ دوکان کوئی دن تیرا اِکی کان چلائیں

چار پہر کیا حرص لگائی وچ کھڈی بازو مارے،

اِک دو گھڑیاں نال محبت نہ توں رب چتارے

رچھ رچھیڑا، سُوتر پتر سمجھ کجھ ایتھے رہسی،

تانی تند، پرائی اپنی فردا نال نہ ویسی 
اول پگڑی لاہ اوہناں دی جیہڑی کرن مزاخاں،

پاڑ چیر ہتھ دے اوہناں دے جیہڑے چھوڑن شاخاں

وچ کتاباں لکھیا ڈٹھا نہ کرن مزاخ بھلیری،

مومن تائیں بُرا نہ کہیئے ایہہ نصیحت میری

ظن المومنین خیرا پڑھ کے مندا کسے نہ کہیئے،

جے کجھ امر خدا نے کیتا وچ شریعت رہیئے 
جے کجھ منع خدا نے کیتا اتول مول نہ جائیے،

عُلماواں دی تابع رہیئے خاک شیطاں سِر پائیے

الحائکلا یعقل لوکاں عام حدیث بنائی،

لکھی اساں نہ ڈٹھی مولے نہ پڑھنے وچ آئی

پڑھ نمازاں رکھو روزے حکم خدا دا منو،

حج زکو'ۃ شہادت کلمہ حق نہ مولے بھنو

پڑھ قرآن مسائل دینی خاصے مسلم ہووو،

کالا دفتر بدیاں والا توبہ پڑھ پڑھ دھووو

کفر رد دے کلمہ پڑھ کے تے ولا قوۃ زور لگائو،

پڑھ کے پانی توبہ سندا جامہ صاف کرائو

جیہڑا نیک نمازی ہووے اُسنوں نہ کوئی ہسدا،

عُلماواں فضلاواں کولوں شیطاں جاہل نسدا

علماواندے حق جے کوئی مندا سخن الائے،

دین ونجا کے کافر ہووے فردا دوزخ جائے

علمیں باجھوں شیخ مشائخ جے کو پیر سدائے،

پر اُتول نہ اعتقاد اسانوں جے سو اُڈدا جائے

فرو فقیرا علمے باجھوں کوئی ذات نہ چنگی،

جے عورت خوبصورت ہووے باجھ بھرا دے ننگی

ہاسے ہور مزاخ مسخرے عاماں دے وچ ہوندے،

فردا ایہناں گناہاں کارن بہتے ہاسے روندے

بہت مزاخ خوشامد غیبت اس ہاسے نوں روندے،

اپنے عمل گوائن آپوں پاپ بیگانے دھوندے

تھوڑے لوگ نمازاں پڑھدے بہتے مُول نہ پڑھدے،

عالم فاضل کہہ کہہ تھکے ذرہ خوف نہ کردے

کیا انعام خدائی غافل کردے کم شیطانی، 
صفت ایمان نہ جانن مولے کیہی مسلمانی

مسلمانی پنج بنا اتول مُول نہ آون 	جیہڑی جائیں،

بدعت ہووے دوڑے دوڑے جاون

بے نمازاں یا دنہ مرنا خالق تھیں نہ ڈردے،

بُھل بُھلاوے شرم کُشرمی کدی مسیتیں وڑدے

چار دِہاڑے دیہل کھا کے پھر اوہ کدی نہ ڈِٹھے،

مسجد دے ول قدم نہ پاندے کیا جانے اوہ کتھے

جمعرات عُلماواں تائیں ڈردے ٹکی دیندے،

یا کدی رمضان وفا تیں روٹی سد کھویندے

ایہہ بھی بھلا جے علماواندی اتنی خدمت کردے،

پر دل دیاں باتاں مولی' جانے ظاہر چا کر بردے

وضور کردیاں چٹی پوندی وڑن مسیتی دھاڑا،

روزہ رکھن ایسا ایہناں جیہا پوے کُہاڑا

باجھ نمازاں روزے یارو کِتے جہان نہ ڈھوئی،

چنگیاں عملاں باجھوں فردا وات نہ پُچھسی کوئی

بے نمازاں دی سبھ شامت وسدے ملک اُجاڑے،

کم رِزقی تے ظلم ودھیرا پوندے پِیرے دِہاڑے

نہیں تے ایہہ غریب وچارے خدمت دے وِچ چنگے،

پر تھوڑا بُہتا دیون اُسنوں جیکو آ کے منگے

نہ رلن جماعت اندر کیہے یار اساڈے،

فرد فقیرا اس مجلس تھیں جاہل بھلے دُوراڈے

جیہڑا راہ شرع دے چلے سویو مومن بھائی،

جیہڑا نیک دیانت ہووے اُسنوں کمی نہ کائی

ساریاں بے نمازاں نوں میں ایہہ اُلاہما دِتا،

مت بافندہ سن کے کوئی بہت اچھالے پتا

نُور باف بافندہ نُوری بہتے بزرگ آہے،

پڑھن نمازاں رکھن روزے آکھن کون جلاہے

ایہہ خوار نماز بھلیرے جیہڑا گاہے گاہے ،

پڑھسی		پوستیاں دے عملے وانگوں قضا نہ مُولے کرسی

اسی حقبے دوزخ اندر اکس نمازے بدلے،

بخشیں یا غفار ستارا ساڑیں باہیں بدلے

یا رب کریں سُکال ہمیشہ مُٹھے روز نہ آون،

ایہہ پھر یار غریب بیچارے رج رج بہتا کھاون

یا رب کریں ہدایت کل نوں ڈنگے راہ نہ پائیں،

نال شفاعت حضرت والی فرد ا پار لنگھائیں

پر جس نوں رب ہدایت کیتی اوہ گمراہ نہ ہوندا،

جیں گمراہ خدا نے کیتا سو ہن راہ نہ پوندا

جیہڑا آپ نہ سدھا ہووے اوراں نوں کیا کہے،

اتا مرون الناس بالبر وچ قرآنے ہے

پڑ پاڑ کے عمر ونجائی نہ پیوند کو سیتا،

گھاٹی ہزاری وُنی بہتیری نہ پر ثابت کیتا

اِک سور ہور ستاہٹھ گز دی تانی مِن کے لائیے،

ٹھوک ٹھوک کے وُنے چنگیری نہ کونلی چُرائیے

بافندگی دے عدد جتنے اتنے فرد بنائے،

گُنجھ مروڑی نہ وچ رکھی گن گن دھاگے پائے

جیکو دھاگا ترٹا دیکھو دیکے گنڈھ سنوارو،

دیو دعا مصنف نوں ایمان سلامت یارو

یاراں سے تریسٹھ برساں سنہ نبیؐ دا آیا

ایہہ رسالہ کامل ہویا حکم دُھرا ہوں آیا

باراں ماہ

چیت

سبھ صفت ثنا الاہے نوں

جیہڑا بخشے کل گناہے نوں

بھی آکھ درود رسولؐ نوں

اس اﷲ دے مقبول نوں

جس عاصی سبھ بخشاونے

کہو برکت چارے یارؓ دی

ربا چیتر کہندے آیا

میرے جانی کیوں چر لایا

میریاں چشماں لہو پُھٹیاں

میں رو رو بہت نُکھٹیاں

میرے درداں کلیاں کڈھیاں

جاں آئی رُت بہار دی

نت تپن سِکن ہڈیاں

میرے سولاں شاخاں چھڈیاں

سَل پُھٹے خار پریم دے

ول چھڈے بوٹے سیم دے

مینوں دُوتیاں بہت ستایا

نت رو رو آہیں ماردی

جاں برہوں جھولا جُھلیا

غم دُکھ میرے تن پُھلیا

میں اندر وڑ کے جالیا

شوق تیرے بوٹا پالیا

میں کھلی اُڈیکاں راہ نوں

مینوں نت اُداسی یار دی

رل بیٹھن سنگ سہیلیاں

میری خبر نہ لئی آ بیلیاں

اج بلبل پھیرا پایا

نالے بھور گُلاں تے آیا

سبھ یار یاراں نوں آملے

مینوں خبر نہیں دلدار دی 
ماہ بساکھ

چڑھیا ماہ بساکھ سہاونا 
اساں نت تیرا غم کھاونا

میرے تن وچ رہیا نہ ست ہے

ایس عشق سُکائی رت ہے

میں ساوی پیلی ہو رہی

میری دیہی زرد وسار دی

میں ویندی پاس پڑوسیاں

نت پُچھدی پنڈت جوشیاں

میں تِتر مور اُڈائوندی

نت رو رو اونسیاں پاوندی

سبھ مُلاں رملی ڈھودندی

اُٹھ خواباں نت وچاردی

نت لکھ لکھ کاغذ گھلدی

سانوں سِک تساڈے ولدی

کدی بھیج سینہا سُکھ دا

کوئی لیاوے تیرے مُکھ دا

بِن پانی مچھلی مرچلی

کدی خبر نہ لئی بیمار دی

دینہہ سکھ نہ راتیں سونیاں

اُٹھ گلیاں دے وچ بھونیاں

لوک آکھن جھلی کملی

میں سُرت نہ کوئی سنبھلی

نت فرد فقیر پکاردا

سانوں طلب تیرے دیدار دی

ماہ جیٹھ

اگوں جیٹھ مہینہ آیا

تُساں چت کِتے ول لایا

گھر انب تے داکھاں پکیاں

میں رکھ دوتاں تھیں تھکیاں

جے مالی مُول نہ باہوڑے

کون راکھی کرے انار دی

میرا جوبن بہت اُتاولا

اوہ نوشہ پھردا باولا

میرا سینہ سُولاں سَلیا

جو آیا سِر تے جھلیا

کجھ مِہر نہیں دل یار دے

سانوں گُجھی آتش ساڑدی

مینوں صبر قرار نہ آوندا

نہیں خالی وہڑھا بھاوندا

نت ساڑن نوں اگ لَجّدی

ایہہ پانی نال نہ بج دی

کج دھوں نہ باہر نکلے

کیا خوبی ہے اس نار دی

مینوں اٹھن بہن نہ سُبھدا

میرا اندر بل بل بُجھدا

کدی خوابے اندر آئوندا

پھیر جاگ دیاں اٹھ جائوندا

میں وانگ زلیخا پُچھدی

گل یوسفؑ مصر بازار دی

ماہ ہاڑ

چڑھیا ہاڑ مہینہ کڑکدا

میرے اندر بھانبڑ بھڑکدا

اس برہوں سورج چاڑھیا

مینوں تپن سِکن ساڑیا

میں موتوں گذری لنگھ کے

کیہی برچھی لائیوئی سار دی

ایس ہجرے آتش بالیا

میرا جگر کلیجا جالیا

میں رو رو وقت گذاریا

جھب آ مل یار پیاریا

ہن ہار سنگار لگاوندی

کدی آس پہنچائیں پکار دی

میں پھَدی پچری رہ گئی

کوئی گل شاہاندے دل بہہ گئی

میرا چولا ہویا نار جُوں

دو زلفاں ڈنگن مار جُوں

مینوں ہار سنگار نہ بھاوندا

سبھ مانگ سندور اُتاردی

سُکھ سون جو کونتاں والیاں

میں بیٹھی راتاں جالیاں

دکھ ڈنگ اٹھوہیں ماردے

لوک دین اُلاہمے یار دے

میں کت ول کُوکاں جائیکے

نت رو رو آہیں ماردی 
ماہ ساون

آ ساون سِر تے گجیا

میرا عقل فکر سبھ بھجیا

کہی بجلی چمک ڈراونی

گھٹ اٹھی مینہہ وساونی

میرے سِر توں پانی چلیا

میں رو رو کانگاں چاہڑ دی

جیہڑے تارُو آہے تَر گئے

سِر دوس تتی دے دھر گئے

میں ڈردی پِیر نہ پایا

میرا غفلت جیو ڈرایا

کدی بیڑا ٹھیل مہانیا

میں کندھی ویکھاں پار دی

مینوں پیا سمندر جھاگنا

ہن موتوں کت ول بھاگنا

اوتھے چپہ ونجھ نہ لگدا

جتھے پانی وگے اگدا

میں ڈُبی بحر عمیق وچ

جتھے خبر اُرار نہ پار دی

میں ڈُبدی لیندی ہاوڑے

متاں خضر کدائیں باہوڑے

یا مدد ہووے پِیر دی

کدی سُنے دعا فقیر دی

مینوں کڈھے بحر عمیق تھیں

وس پاوے شاہ سوار دی

ماہ بھادروں

اگوں بھادروں سنیا آوندا

میرا تن من جھورا کھاوندا

ایہہ چھیواں مہینہ آیا

کوئی خبر پیغام نہ پایا

نت مل مل پُچھدی قاصداں

کوئی چٹھی برخور دار دی

نہ تھو ٹکانہ کہہ گیا

اِک نام دلے تے رہ گیا

میں کس نوں پچھاں جائیکے

نت تھکی فالاں پائیکے

کوئی بولے بھاگ سولکھنی

میں شگن ہمیش وچاردی

جو کیتا سی سو پایا

سانوں اگلا انت نہ آیا

رہی ڈھونڈ کتاباں پھول کے

سبھ پوتھی پنڈت کھول کے

اُڈکانگا سجن آوندا

میں تھکی روز اُوڈاردی 
اوہ کیہڑی زمیں سہاونی

جتھے پیارے پائی چھاونی 
اوہ بیٹھا تنبو مار کے

پر سانوں منوں وسار کے

اس حب وطن دی نہ رہی

کوئی خبر لئے بار دی

ماہ اسو ج

ہن اسوج آنسوں چلیاں

ایہہ رہن نہ مولے ٹھلیاں

کئی نالے وگے رت دے

ہن رہی دِلے نوں مت دے

ایہہ نہیں نصیحت جاندا

میں ہر دم رہاں پکاردی

نت نویں اسانوں پِٹنے

میں لِکھاں دفتر کِتنے

اِک جائے دوجا آوندا

اِک بالے اِک بُجھاوندا

کجھ دھوں نا باہر نکلے

کیا خوبی ہے اس نار دی

مینوں سوکھا تاپ ستاوندا

ایہہ نہوں ہڈاں نوں کھاوندا

نت ساڑن نوں اگ لبھدی

ایہہ پانی نال نہ بجھدی

سبھ گوشت پوست جال کے

چھڈے نہ ہڈاں نوں ساڑ دی

تیری وائ تھیں ٹھنڈی تھینی آں

تیرا نام سنے سن جینی آں

تیرے گاون بیٹھی گاوندی

تیرے نام توں جیو ولاوندی

تُدھ باجھ پیارے سجناں

مینوں خبر نہیں سنسار دی

ماہ کاتک

ہن کتک پھیرا پایا

میرا کنت نہ مُولے آیا

میں کِچرک ویکھاں راہ نوں

اِس برہوں پھڑی گناہ نوں

ہُن ملے پیارا آئیکے

نہیں مرساں موت کٹار دی

میں وداع نہ کیتا جاندیاں

کچھ پچھیا نہ شرماندیاں

کیہے وار اولے توریا

اُس وت نہ گھوڑا موڑیا

مینوں باجھوں اس دلدار دے

گھر جاپے مثل اُجاڑ دی

رات جاندی تارے گِندیاں

دن گھڑیاں ساعت مِندیاں

کوئی محرم ناہیں حال دا

سانوں پل پل گذرے سال دا

اوہ کیہڑی گھڑی کولکھنی

جد پیارا منوں وساردی

میرے جوبن دُھماں پائیاں

سانوں برہوں لیکاں لائیاں

ہُن کِچرک عشق چھپائیے

ایہہ بلدی بھاہ بُجھائیے

ایہہ عشق نہ رہندا چھپیا

ہے ظاہر مُشک عطار دی

ماہ مگھر

ہن مگھر ماہگی زور ہن

سانوں نئے قضیے ہور ہن

گل آکھاں کیہ سیال دی

جو گذرے اپنے حال دی

اِس وقت پیارا لوڑئیے

سانوں بہتی سِک کنار دی

اگوں راتاں آئیاں وڈیاں

میریاں برہوں کھاندا ہڈیاں

میں کس نوں آکھاں کیہ کراں

ہن کت ول جا کے جی دھراں

میرے نہ گھر دھن نہ کنت ہے

میں عاجز روز شمار دی

میرے پلے خرچ نہ دام ہے

وچ گھر دے آب نہ طعام ہے

مینوں اِک وچھوڑا یار دا

دوجا پالا اندر ساڑدا

ہن گھر وچ سبھ کجھ لوڑئیے

بھکھ سارے بھیت اکھاڑدی

اج ہوون لیف نہالیاں

کوئی نعمت بھریاں تھالیاں

بہہ نال پیارے کھاوئیے

ہور مُشک گلاب لگاوئیے

جے بھاگ نہ ہوون اپنے

تد کاہنوں بات چتاردی

ماہ پوہ

ہن پوہ اساں کیہ آکھدا

سانوں روز بروز سلاکھدا

اگوں پالے آئے گج کے

نالے برفاں پئیاں رج کے

سبھ جنگلیں پربت جا لکے

وا وگے شور گھوگھار دی

میں رو رو حال سنا رہی

ہن جند تلی تے آ رہی

ایہہ درد وچھوڑا یار دا

مینوں کیکر ول ول ماردا

اوہ پھیر کیہ کرسی آئے کے

جاں وجے چوٹ نگار دی

کئی کُٹھے درد فراق دے

جو جنگل جُوہے جھاکدے

ایہہ سردی درد فراق دی

جند کوہے میں غمناک دی

کدیں سُنیں دعا پیاریا

میں عاجز اوگنہار دی

کوئی آکھے جا مہتاب نوں

کیہ کیتو فرد بیتاب نوں

تیری تاب تعبیر نہ تاب ہے

دینہہ سکھ نہ راتیں خواب ہے

ہن کیکر ملساں جائے کے

مینوں طاقت نہیں رفتار دی

ماہ مانگھ

آیا مانگھ مہینہ یارھواں

اِک باقی رہندا بارھواں

سانوں سوہنے دا غم کھاندیاں

ہوئی مدت پچھو تاندیاں

کدی آ پیارے سجناں

میں ہر دم رہاں پکاردی

میں نج تتی نیہوں لائیا

جو کیتا سی سو پایا

ہن ہار سنگاراں پُھوکدی

کر کھلیاں باہیں کوکدی

کوئی واقف ناہیں حال دا

کیہ بات کہاں اسرار دی

دن پل پل وڈا آیا

ہن پالے جوش ہٹایا

میں عمر گذاری روندیاں

نت ہنجوں مل مل دھوندیاں

ہُن پوے قبول دعا جے

میں عاجز اوگنہار دی

اساں ایہہ بھی ماہ گذاریا

وچ تیری تک پیاریا

توں گیوں محبت توڑ کے

پھیر خبر نہ لیئو موڑ کے

تینوں ترس نہ میرے حال داا

میں تیرا نام چتاردی

ماہ پَھاگن

جھلی وا پھگن دی آئے کے

کوئی کہے سجن نوں جائے کے

میرے بخش گناہ پیاریا

میں رو رو وقت گذاریا

سبھ خویش قبیلہ مال دھن

میں جان تیرے توں واردی

ہن آئی رت بسنت دی

کوئی خبر لیاوے کنت دی

پئی خبر سجن گھر آوندا

میرا انگن پیا سہاوندا

ہُن ہار سنگار لگاوندی

میں خاطر سوہنے یار دی

اٹھ فردا اگوں چلیئے

چل راہ سجن دا ملیئے

مِل پیارے نوں گل لاوئیے

ایہہ بلدی بھاہ بجھاوئیے

سبھ درد وچھوڑا دُکھ غم

دھر پیراں ہتھ لتاڑدی

اوہ ویکھ پیارا آوندا

سانوں دلبر آپ بُلاوندا

ہن آیا روز وصال دا

سانوں پیارا کول بہالدا

ساڈے سجن ویکھن شادیاں

ساڈے دوتیاں نوں اگ ساڑدی

یا جامِعُ اوس دا نام ہے، سانوں نال اوسے دے کام ہے

ساڈا ضامن نبیؐ رسول ہے، جو اللہ دا محبوب ہے

جو فردا شافع اساں دا، میں گولی اوس سردار دی

تینوں فرد فقیرا کہے رہی، نِت کہہ کہہ ہٹ کے بہہ رہی

کر توبہ عِشق مجاز تھیں، پڑھ سبق حقانی راز تھیں

توں باز نہ آویں غافلا، میں تھکی روز پُکاردی

ہُن راہ شریعت چل توں، کر سَیر طریقت ول توں

کوئی سمجھ حقیقت گل توں، پِھر معرفتوں لَے پَھل تُوں

کیہ کرنائیں گلاں کچیاں، تینوں موت نہ پلک وساردی

ایس عِشقے بُہت ستایا، سانوں کُجھ سِر پَیر نہ آیا

جو چاہے رب کراوندا، سانوں انت نہ کوئی آوندا

اوہ دِلبر سچا قول دا، میں جُھوٹھی لافاں ماردی

رہو فرد فقیرا فرد ہو، اوس راہ سوہنے دی گرد ہو

کہو کلمہ نبی کریمؐ دا، اوس عالیشان عظیم دا

جِس اُمت نوں بخشاونا، کر عرض جناب غفار دی

﻿
(16) گوتم بُدھ

557 ؁سے 477 ؁قبل مسیح تک

اب سے تقریباً 25 سو برس پیشتر قدیم برہمنوں کے عہد کے اختتام پر کوشل کی طاقتور سلطنت کے کچھ مشرق میں ساکیہ کشتری آباد تھے۔ یہ ایک چھوٹی سی قوم تھی۔ سدھوون ان کا راجہ تھا۔ کپل وستو اس کی راجدھانی تھی۔ یہ شہر بنارس سے سو میل کے قریب شمال میں واقع تھا۔ سدھوون بڑا بہادر جنگجو راجہ تھا اور چاہتا تھا کہ میرے بعد میرا بیٹا گوتم بھی ایسا ہی بہادر اور جنگجو ہو۔ اس نے اسے سپہ گری کے سب فن سکھائے مثلاً نیزہ بازی' تیر اندازی اور شمشیر زنی۔ گوتم جب 18 برس کا ہوا تو ایک خوبصورت شہزادی مسماۃ یشورا سے اس کی شادی ہوئی اور شادی کے دس سال بعد ان کے ہاں ایک لڑکا پیدا ہوا۔

گوتم بچپن ہی سے غور و فکر اور سوچ بچار میں رہا کرتا تھا۔ زبان کا میٹھا اور دل کا نرم تھا۔ تمام مخلوقات پر ترس کھاتا اور رحم کرتا تھا۔ شکار کو چلا ہے تیر چلے پر چڑھا ہوا ہے شست لگا لی ہے' کچھ کچھ کمان بھی تان لی ہے' مگر دیکھتا ہے کہ بھولا بھالا ہرن بے خبر بے کھٹکے ننھے ننھے دانتوں سے پتلی پتلی گھاس کی پتیاں کھا رہا ہے بس وہیں کمان کو چھوڑ دیا ہے اور فکر میں ڈوبا ہوا ہے: افسوس! اس معصوم جانور نے میرا کیا بگاڑا ہے؟ یہ کسی کو ستاتا ہے جو میں اسے ماروں'' ۔ تیر ترکش میں ڈال لیا ہے۔ اور واپس گھر چلا گیا ہے۔ گھڑ دوڑ میں شامل ہے' گھوڑے کو ہوا کر رکھا ہے' اغلب ہے کہ بازی جیتے گا مگر منزل پر پہنچنے سے ذرا پہلے گھوڑے کے ہانپنے اور زور زور سے سانس لینے کی طرف دھیان جا پڑا ہے' بس وہیں رک گیا ہے اور پشیمان ہے: ''افسوس! کیا تفریح کی خاطر اس بے گناہ وفادار جانور کو ایسا ستانا روا ہے؟ تفریح جائے مگر گھوڑے کو دکھ دینا واجب نہیں ہے۔'' گھڑ دوڑ سے عل'یحدہ ہے اور گھوڑے کو چمکارتا دلاسا دیتا ایک طرف لے گیا ہے۔

ایک روز بہار کے موسم میں باپ نے کہا کہ آئو باہر چلو' دیکھو درختوں اور کھیتوں پر کیا جوبن چھایا ہو اہے۔ باپ بیٹا آہستہ آہستہ چلے جاتے تھے جدھر دیکھتے تھے بہار کا عالم تھا۔ باغ ہی باغ نظر آتے تھے۔ کونٹیں چل رہی تھیں۔ زمین پر ہری ہری گھاس کا فرش تھا۔ ہری بھری کھیتیاں لہلہا رہی تھیں۔ درختوں کی شاخیں میوے کے بوجھ سے جھکی جاتی تھیں۔ گوتم اس منظر کو دیکھ کر بہت خوش ہوا۔ پھر کیا دیکھتا ہے کہ ایک کسان ہل چلا رہا ہے' بیل کمزور ہے' اس کی پیٹھ پر زخم ہے۔ کسان تک تک کر رہا ہے اور اس کو لکڑی سے مارے چلا جاتا ہے اور بیل ہے کہ بچارا درد کا مارا بیٹھا جاتا ہے۔ پھر کیا دیکھا کہ باز نے کبوتر پر جھپٹا مارا اور اسے کھا گیا۔ آگے بڑھ کر اسی قسم کی ایک اور بات دیکھی۔ ایک کبوتر مکھیوں پر ٹھونگ مارتا ہے اور دانے سے چبا رہا ہے۔ ان سب باتوں نے باغ اور بہار کے تماشے کا مزہ تلخ کر دیا۔ دل میں یہ خیال آیا کہ دنیا ہیچ ہے' جی کا بیری جی ہے۔ کیسا تماشا؟ چل اپنے گھر۔

اس کے کچھ دنوں بعد گوتم نے خواب میں دیکھا کہ ایک مرد پیرانہ سال ہے' جو بڑھاپے کی کمزوری سے نہ چل سکتا ہے۔ نہ کھڑا ہو سکتا ہے اور کوئی خواب ہی میں گوتم سے کہتا ہے کہ ایک دن تو بھی ایسا ہی بوڑھا اور بے کس ہو جائے گا۔ پھر دیکھا کہ کوئی بیمار ہے درد سے کراہ رہا ہے اور وہی آواز کہ رہی ہے کہ اے گوتم! ایک دن تو بھی بیمار ہوگا اور اسی طرح درد سے کراہے گا۔ پھر دیکھا کہ ایک شخص زمین پر پڑا ہے' موت سے ٹھنڈا ہو چکا ہے اور جسم کے اعضا لکڑی کی طرح سخت ہو چکے ہیں اور وہی آواز کہہ رہی ہے کہ گوتم! ایک دن تجھے بھی مرنا ہے۔

اس کے کچھ عرصے بعد گوتم ماں' باپ' بیوی' بچے' راج پاٹ کو چھوڑ کر گھر سے نکل گیا۔ اب اس کی عمر 30 سال کے قریب تھی۔ اپنے لمبے لمبے بال' جیسے کہ کشتری رکھا کرتے تھے' منڈوا ڈالے۔ محلوں میں جو قیمتی لباس و زیورات پہنا کرتا تھا اتار دئیے اور فقیروں کے سے پھٹے پرانے چیتھڑے پہن لیے۔ سات برس تک بن میں جوگ اختیار کر کے اس فکر و تلاش میں پھرا کہ دنیا میں جو دکھ درد اور گناہ ہے اس سے کس طرح رہائی ہو۔ راجگڑھ کے قریب جو مگدھ کی راجدھانی تھی' بن میں دو برہمن عبادت گزار رہتے تھے۔ گوتم ان کے پاس گیا لیکن وہ اس کو دنیا کے غم و اندوہ سے بچنے اور سچی خوشی حاصل کرنے کی راہ نہ بتا سکے۔ پھر پٹنہ سے جنوب کو گیا کے پاس گھنے بنوں میں چلا گیا۔ 6 برس برابر تپسیا کی' فاقے کئے اور جسم کو مارا۔ آخر معلوم ہوا کہ ابدی خوشی حاصل کرنے کا طریقہ یہ بھی نہیں ہے۔ بدھ گیا کا مندر اس بات کی یادگار ہے کہ یہاں گوتم بدھ نے 6 برس تپسیا کی تھی۔ 
آخر وہ دن آیا کہ گوتم بدھ نے راحت و تسکین حاصل کی۔ ایک بڑ کے پیڑ کے نیچے دھیان دھرے بیٹھا تھا' اس کے دل میں ایک قسم کی روشنی محسوس ہوئی' دل کو شانتی ہوئی۔ معلوم ہو اکہ فاقے اور جسم کو ایذا دینے سے کچھ نہیں ہوتا۔ دنیا اور عقبی' میں خوشی اور راحت حاصل کرنے کا طریقہ یہ ہے کہ نیک اور پاک زندگی بسر کر۔ سب پر رحم کر اور کسی کو مت ستا۔ گوتم کو یقین ہوگیا کہ نجات کا سچا راستہ یہی ہے۔ 
اب گوتم نے بدھ یعنی عارف کا لقب اختیار کیا' بن سے نکلا اور دنیا کی تعلیم و تلقین کی غرض سے دیس بدیس پھرنا شروع کیا۔ پہلے کاشی یعنی بنارس پہنچا۔ یہاں مرد عورت سب کو دھرم سنایا۔ تین مہینے کے قیام میں 60 چیلے جمع کیے اور ان کو روانہ کیا کہ جائو ہر طرف دھرم کا چرچا کرو۔ پھر راج گڑھ گیا۔ یہاں راجا پرجا سب اس کے دھرم کے پیرو بنے۔ پھر کپل وستو میں گیا جہاں اس کا بوڑھا باپ راج کرتا تھا' وطن سے رخصت ہونے کے وقت وہ شہزادہ تھا' اب جو واپس آیا تو زرد لباس' ہاتھ میں کاسئہ گدائی' سر منڈا جوگی تھا' باپ' بیوی' بیٹے اور ساکیہ قوم کے سب مرد عورتوں نے اس کا وعظ سنا اور چیلے ہوگئے۔ اس کے 45 برس کے بعد یعنی 80 برس کی عمر تک بدھ دیو نے جابجا پھر کر اپنے مت کو پھیلایا۔ اس طرح سے سارا مگدھ اور کوشل یعنی بہار اور صوبجات متحدہ آگرہ و اودھ میں یہ مت عام ہوگیا۔

٭٭٭

(17) بُدھ مت

بُدھ کی تعلیم ایسی عمدہ اور اس کی طرز زندگی ایسی پاک تھی کہ بہت سے لوگ اس کے پیرو ہوگئے۔ امیر' غریب' ادنی'' اعلی'' مرد عورت ہر قوم اور ہر ملت کے لوگ اس پر ایمان لائے اور بُدھ مت کے پیرو بنے۔ عوام الناس پر اس کی تعلیم کا بڑا اثر ہوا۔ کیونکہ وہ کہتا تھا کہ میرے پیرو مرد و عورت جو گناہ سے بچتے ہیں' سچ بولتے ہیں' اور پاکبازی سے رہتے ہیں برابر ہیں اور جزائے خیر کے مستحق ہیں۔

بُدھ کی تعلیم کا لب لباب یہ تھا کہ انسان کی حالت کا دارومدار خواہ دنیا میں ہو' خواہ عقبی' میں' اپنے ہی کئے کرموں اور اعمال پر ہے۔ گناہ سے دکھ درد ملتا ہے۔ نیک کاموں کا انجام امن اور آسائش ہے۔ بدھ کا مقولہ تھا کہ لاکھ قربانیاں' یگیہ اور ہون دیوتائوں کے خوش کرنے کو کرو مگر اس سے اپنے کئے ہوئے پاپ کا کفارہ نہیں ہوتا۔ کروڑ جپ کرائو اور منتر پڑھوائو ہرگز ہرگز اس سے تمہاری اپنی راہ نہیں سدھرتی۔ جو بوئے گا سو کاٹے گا۔ جیسا کرے گا ویسا بھرے گا۔ وہ یہ بھی کہتاتھا کہ مرنے کے بعد انسان کی روح اس کے کرموں کے مطابق دوسرے جونوں میں جاتی ہے اور بار بار پیدا ہوتی اور مرتی ہے۔ روح کو ابدی آرام اس وقت ملتا ہے جب انسان گناہ کے پھندے سے نکل جائے۔ دکھ درد' شہوات ولذات و خواہشات و جذبات سے خالی اور بری ہو جائے۔ نہ رنج کا رنج کرے' نہ خوشی کی خوشی مانے۔ دوست دشمن دونوں کو یکساں گنے اور برابر جانے۔ اس درجہ کمال کو بدھ کی اصطلاح میں نروان کہتے ہیں۔ یہاں پہنچ کر روح آواگون سے چھوٹ جاتی ہے۔ اونچی نیچی جونوں میں ماری ماری پھرنے سے محفوظ رہتی ہے۔ سنسار سمندر کے طوفان سے گزر کر ہمیشہ کے لیے بندر امن میں مقیم ہوتی ہے۔ اب گویا روح نے سکونِ مطلق حاصل کر لیا ہے۔ اب یہ اٹل اور اچل ہے۔ 
بُدھ کے پیرو مرد جو دنیا کو چھوڑ کر جپ تپ کی زندگی بسر کرنا چاہتے تھے بھکشو کہلاتے تھے۔ عورتیں جو گھر بار سے عل'یحدہ ہو کر ریاضت میں زندگی گزارتی تھیں بھکشنی کہلاتی تھیں۔ ان کے لیے بستیوں سے دور اکثر پہاڑوں کی کھوہ میں وہار بنے ہوئے تھے۔ جہاں بھکشو اور بھکشنیاں جپ تپ اور پڑھنے لکھنے میں وقت صرف کرتی تھیں۔ یہ سب سر منڈاتے تھے' زرد کپڑے پہنتے تھے اور بھکشا یعنی خیرات پر بسر کرتے تھے۔ مگدھ دیس میں اس قسم کے وہار اس کثرت سے تھے کہ ملک ہی کا نام وہار یا بہار ہوگیا۔

بُدھ کی ہدایت اپنے چیلوں کے لیے یہ تھی کہ خود میرے طریق پر چلو اور دوسروں کو اس راستے پر لانے کی کوشش کرو۔ انہوں نے اس ہدایت پر عمل کیا۔ چنانچہ بدھ کے جیتے جی ہزاروں ہندو بُدھ کے پیرو بن گئے۔ ان میں سے ایک مگدھ کا راجہ بمب سار تھا۔ رفتہ رفتہ لاکھوں آدمی بدھ مت کے پیرو ہوگئے۔ اور یہ مذہب یہاں تک بڑھا کہ ہزار برس کے قریب ہند میں سب سے زیادہ فروغ اسی کا رہا۔

بُدھ کی وفات کے بعد 477 ؁قبل مسیح میں پٹنہ کی پہاڑیوں میں اس کے پانچ سو چیلے جمع ہوئے۔ مدعا یہ تھا کہ اپنے گرو اور ہادی کے کلام کو جمع کریں۔ بُدھ کے اقوال اور تمثیلات جمع کئے گئے اور سب نے ان کو زبانی یاد کیا اور ان کو تین حصوں میں جن کو ترپتا کا کہتے ہیں مرتب کیا۔ پہلی پتاکا میں وہ ہدایتیں درج ہیں جو بُدھ نے اپنے چیلوں کو دی تھیں۔ دوسری میں وہ قواعد ہیں۔ جن کے مطابق زندگی بسر کرنا ان پر لازم کیا گیا تھا۔ تیسری میں بُدھ مت کے مسائل بیان کیے گئے ہیں۔ گویا یہ بُدھ مذہب والوں کی پہلی بڑی مجلس تھی۔ اس کے سو برس بعد 377 قبل مسیح میں 700 بھکشوئوں کی دوسری مجلس ہوئی۔ اس کا مدعا ان اختلافات و تنازعات کا تصفیہ تھا جو اس عرصے میں باہم پیدا ہوگئے تھے۔ اس کے 135 برس بعد یعنی 242 قبل مسیح میں مگدھ کے مشہور راجہ اشوک نے پٹنہ کے مقام پر تیسری مجلس کی۔ چوتھی اور آخری مجلس 300 سال بعد کنشک نے کی' جو سکا قوم کا ایک راجہ تھا اور شمال مغربی ہند پر حکمران تھا۔

اس ہزار سال کے عرصے کو یعنی 300؁ قبل مسیح سے 700؁ تک بدھ مت کا زمانہ کہہ سکتے ہیں۔ کیونکہ اس زمانے میں بُدھ مت بڑھتا بڑھتا سب متوں سے بڑھ گیا تھا۔

٭٭٭

(18) جین

جس زمانے میں بُدھ زندہ تھا اور اپنے مذہب کی اشاعت کر رہا تھا' ایک اور کھشتری قوم کا شہزادہ تھا' اس کا نام وردھ مان تھا' اس نے مہابیر کا لقب اختیار کیا اور ایک اور مت پھیلایا' جو بہت سی باتوں میں بدھ مذہب سے ملتا جلتا ہے۔ یہ خود جن یعنی سدھ کہلاتا تھا۔ اس کے مت کو جن مت یا جین مت کہتے ہیں۔ اس کے پیرو جینی کہلاتے ہیں۔ یہ بھی شمالی ہند میں رہتا اور وعظ کرتا تھا۔ جینیوں کا دعوی' ہے کہ ہمارا مذہب بُدھ مت سے پرانا ہے۔ اور بعض عالموں کا خیال ہے کہ ان کا دعوی' صحیح ہے۔ شہر پالتانا ملک گجرات میں جینیوں کے بڑے بڑے خوبصورت مندر اس کثرت سے موجود ہیں کہ وہ مندروں کا شہر کہلاتا ہے۔ ان مندروں میں سے بعض ایسے ہیں کہ وہ ہزار برس سے بھی زیادہ کے بنے ہوئے ہیں۔ آبو کے پہاڑ پر جینیوں کے دو مندر ہیں جو ہند کے نہایت نفیس اور عالیشان مندروں میں شمار ہوتے ہیں۔ یہ جھڑاں سفید مر مر کے بنے ہوئے ہیں۔ جو 300 میل سے یہاں لایا گیا تھا۔ مہایر سوامی کی وفات کے 200 برس بعد مشہور و معروف راجہ چندر گپت کے زمانے میں مگدھ دیس میں بڑا بھاری قحط پڑا۔ اس وقت بہت سے جینی ہندوستان چھوڑ کر دکن کے کرناٹک دیس میں چلے گئے' جسے اب میسور اور کنٹرا کہتے ہیں۔ ابھی تک یہاں کچھ جینی آباد ہیں۔ اب جینیوں کے دو فرقے ہوگئے تھی۔ ایک سویتامبر جو سفید کپڑے پہنتے تھے۔ دوسرے ڈگامبر جن کا لباس عریانی تھا۔ اب تک پندرہ لاکھ کے قریب جینی ہند کے مختلف حصوں میں آباد ہیں۔ بُدھ مت والوں کی طرح جینیوں کے بھی سادھو ہوتے ہیں۔ جینی رحم کے مسئلے کو یہاں تک لے گئے ہیں کہ حتی' المقدور چھوٹے سے چھوٹے جانوروں کو بھی نہیں مارتے۔ یہ بھی کرم کے مسئلے کو مانتے ہیں اور نروان کو نجات کا ذریعہ خیال کرتے ہیں۔ ان کا بھی یہی خیال ہے۔ کہ موت کے بعد آدمی کی روح بہت سی حیوانی اور دیگر جونوں میں جاتی ہے اور بار بار موت زندگی کے پھیر میں آتی ہے۔ جینی آبادی سے دور گھنے بنوں یا درختوں سے ڈھکے پہاڑوں پر اپنے مندر بناتے ہیں۔ ان مندروں کے اندر یا ان کے آس پاس اپنے ترتھنکروں کی بڑی بڑی مورتیں رکھتے ہیں۔ مقام کارکل ضلع کنٹرا ملک دکن میں جینیوں کی ایک مورت ہے جو ایک ہی پتھر سے تراشی گئی ہے اور 42 فٹ اونچی ہے۔

(19) یونانیوں کا ہند میں آمد

یہاں تک ہم کو ہند اور اس کے باشندوں کی نسبت جو کچھ معلوم ہوا ہے وہ سب ہند کی کتابوں سے ملا ہے۔ ہند کا سب سے پہلا تاریخی بیان مع سن جو ہم کو ملتا ہے وہ یونانیوں کے قلم سے لکھا گیا تھا۔ 
جو آریا فارس میں جا کر آباد ہوئے تھے انہوں نے وہاں ایک زبردست سلطنت قائم کر لی تھی۔ بُدھ کے زمانے کے قریب یعنی مسیح سے پانچ سو برس پہلے فارس کا بادشاہ دریائے سندھ سے لے کر بحیرئہ روم تک کل مغربی ایشیائ پر حکمران تھا۔ایشیائے کو چک' فارس' افغانستان' ترکستان اور پنجاب کا وہ حصہ جو سندھ پار واقع ہے-سب اس کی قلمرو میں شامل تھا-

فارس کا ایک بادشاہ زرکسیز نام اس وسیع سلطنت پر صبر نہ کر کے اس آبنائے کے پار گیا- جو یورپ اور ایشیا کو جدا کرتی ہے۔ اور ایک بڑا بھاری لشکر لے کر یونان پر حملہ آور ہوا- یونانیوں نے اسے شکست دی- اور اس کے لشکر کے بہت بڑے حصے کو قتل اور تباہ کر کے اپنے ملک سے نکال دیا- 
اس وقت یونانی یورپ کی کل آرین قوموں پر فائق تھے- اور کیا علم و ہنر اور کیا سپہ گری میں سب سے بڑھے ہوئے تھے۔ زرکسیز کی شکست کے بہت مدت بعد یونان میں ایک بہت بڑا بادشاہ ہوا ہے- جس کا نام سکندر تھا- اس نے ارادہ کیا کہ فارس پر چڑھائی کرے اور فارس والوں کو یونان پر حملہ کرنے کا مزہ چکھائے- اس نے کوئی 35 ہزار جری یونانی سپاہی ساتھ لیے- اور فارس پر حملہ کیا- 
سکند رکی عمر بیس سال کی تھی- کہ تاج شاہی اس کے سر پر رکھا گیا- فارس کی چڑھائی کے وقت اس کی عمر کل تیس سال تھی- مگر باوجود اس کے دنیا بھر کے نہایت نامور اور بہادر سپاہیوں کے زمرے میں شمار ہوتا ہے- اور سکندراعظم کے نام سے صفحات تاریخ میں مشہور ہے- اس نے کل ایشیائے کو چک اور فارس فتح کر لیا اور فارس کے بادشاہ دارا سے جتنی لڑائیاں لڑا سب جیتا۔ اس کے بعد ترکستان اور افغانستان کو فتح کرتا ہوا درئہ خیبر سے' جدھر سے کسی زمانے میں آریا پنجاب میں داخل ہوئے تھے' ہند میں پہنچا۔

پنجاب کا ایک کھشتری راجہ پورس نامی سکندر کو پسپا کرنے کی نیت سے اس کے سامنے آیا۔ دریائے جہلم کے کنارے گھمسان کی لڑائی ہوئی۔ سکندر اور اس کے یونانی سپاہیوں نے پورس اور اس کے ہمراہی کھشتریوں کو شکست فاش دی۔ جب لڑائی ختم ہو چکی تو قیدیوں کی حیثیت میں پورس سکندر کے سامنے پیش ہوا۔ سکندر نے پوچھا کہ اب تمہارے ساتھ کیسا سلوک کیا جائے؟ پورس نے کہا۔ جیسا بادشاہ بادشاہوں کے ساتھ کیا کرتے ہیں۔ سکندر اس جواب سے خوش ہوا اور اس کی سلطنت اسی کو بخش دی۔

سکندر چاہتا تھا کہ دریائے گنگا کی وادی کی طرف بڑھے اور سارے ہندوستان کو فتح کر لے مگر اس کے سپاہی دق ہو گئے تھے انہوں نے آگے جانے سے انکار کیا۔ وطن چھوڑے برسوں ہوگئے تھے اور یہ واپس یونان جانا چاہتے تھے پس سکندر کو واپس جانا پڑا۔ ایشیائے کوچک میں بابل کے مقام پر پہنچا تھا کہ بخار کے عارضے میں مبتلا ہوا اور مر گیا۔ 
سکندر کی وفات پر اس کی وسیع سلطنت اس کے جرنیلوں میں بٹ گئی۔ پہلا یونانی جرنیل جو سکندر کی وفات کے بعد باختر کا حاکم ہوا سلوکس تھا۔ اس نے پنجاب کو اپنے قبضے میں رکھنے کی کوشش کی۔ لیکن سکند رکے ہند سے واپس جانے پر مگدھ کے مشہور راجہ چندر گپت نے پنجاب فتح کر لیا۔ سلوکس چندر گپت پر غالب نہیں آ سکا اور ان میں صلح ہوگئی۔ چندر گپت نے سلوکس کو پانچ سو ہاتھی نذر کئے۔ سلوکس نے پنجاب کی حکومت سے دست بردار ہونے کا اقرار کیا اور چندر گپت کے ساتھ اپنی بیٹی بیاہ دی۔ چندر گپت کے دربار میں سلوکس کا سفیر بھی رہنے لگا جس کا نام مگا ستھنیز تھا۔

یونانیوں نے جو 327 قبل مسیح میں سکندر کے زیر کمان ہند پر حملہ کیا یہ ہند کی تاریخ میں ایک اہم واقعہ تصور ہوتا ہے۔ سکندر کے ساتھ عالم فاضل یونانی ہند میں آئے۔ انہوں نے جو باتیں یہاں کی دیکھیں یا سنیں ان سب کے حالات قلم بند کئے۔ ان کے لکھے ہوئے اصلی حالات تو اب نہیں ملتے۔ ہاں دیگر یونانی مورخوں اور مصنفوں نے جو باتیں اپنی کتابوں میں سے نقل کی تھیں وہ باقی ہیں۔ مگاستھینز نے بھی جو سکندر کی وفات کے بیس سال بعد پٹنہ میں سفیر تھا ہند کے کچھ حالات چشم دید اور سنے سنائے لکھے ہیں اور اس کی کتاب کے بھی کچھ حصے آج تک باقی ہیں۔

مگاستھنیز لکھتا ہے کہ ہندی مرد جن کو اس نے خود دیکھا۔ راست گو اور بہادر تھے اور عورتیں نیک اور پاک تھیں۔ غلامی کا نام تک نہ تھا۔ ہر شخص دوسرے کی بات پر اعتبار کرتا تھا۔ کوئی اپنے دروازے کو قفل نہ لگاتا تھا کیونکہ چور اور اٹھائی گیرے ہوتے ہی نہ تھے۔ مقدمہ بازی کا سلسلہ نہ تھا۔ شاید ہی کوئی کسی پر نالش کرتا تھا۔ مگاستھنیز لکھتا ہے کہ اس وقت ہند میں 118 راجا حکومت کرتے تھے۔ ہندیوں میں کچھ گورے تھے۔ یہ اونچی ذاتوں کے آریا برہمن اور کشتری تھے۔ اور کچھ کالے' جو بلاشبہ شودر اور نیچی ذاتوں کے لوگ تھے۔ ہر ایک بستی اور گائوںاپنی تمام ضروریات کے لیے کافی اور شافی تھا اور دوسروں کا محتاج نہ تھا کیونکہ اس میں ہر قوم اور ہر پیشے کے لوگ آباد تھے۔ رعیت اپنے راجوں اور حاکموں کی حمایت میں امن وآرام سے رہتی تھی۔ 
٭٭٭

(20) ہندی یونانی بادشاہ

جب سکندر ہند سے واپس چلا گیا تو اس کے ہزاروں یونانی سپاہی پیچھے ترکستان میں رہ گئے۔ فارس کے یونانی ترکستان کو باختر کہتے تھے۔ یونانی سپاہیوں نے باختر کی عورتوں سے شادی کر لی اور انہی کے ملک میں رہنے سہنے لگے۔ سکندر کے بعد یونانی بادشاہ فارس میں پانچ سو اور باختر میں سو سال کے قریب حکومت کرتے رہے۔ اس کے بعد ستھین کے بڑے بڑے گروہوں نے آکر ان کو ترکستان سے نکال دیا۔ 
تین سو پچیس برس یعنی )250 ق ۔ م سے 100( تک باختر کے یونانی بادشاہ اور ان کے بعد فارس کے یونانی بادشاہ افغانستان پر اور پنجاب کے کچھ حصے پر حکمراں رہے۔ ان کے نام کے سکے آج تک اکثر وہاں سے دریافت ہوتے رہتے ہیں۔ ان بادشاہوں میں سب سے مشہور منانڈر تھا جس کو ہندو مصنفوں نے ملند لکھا ہے۔ اس نے بدھ مت اخیتار کر لیا تھا۔ بیان کیا جاتا ہے کہ یہ بڑا نیک اور عادل بادشاہ تھا- ہندو مصنفوں نے ہندی یونانیوں کو یون لکھا ہے۔ آہستہ آہستہ یون اس ملک کے باشندوں سے مل جل گئے اور بعد میں کہیں ان کا ذکر تک نہیں آیا۔

٭٭٭

(21) ہندی ستھین 
150 قبل مسیح سے 400 ئ تک

جو قومیں وسط ایشیا میں آباد تھیں یونانی ان کو ستھین اور ان کے وطن کو ستھیا کہتے تھے۔ ان قوموں کی تعداد بہت تھی۔ پانچ سو برس سے اوپر یعنی )150 ق ۔ م سے 400 ئ( کے قریب تک یہ قومیں یکے بعد دیگرے ہند میں اسی طرح آتی رہیں جس طرح بہت مدت پہلے آریا آئے تھے۔ یہ کشمیر' افغانستان' پنجاب' سندھ' گجرات اور وسط ہند کے مغربی حصے میں آباد ہوئیں۔ ایسا معلوم ہوتا ہے کہ اول اول انہوں نے پنجاب میں ہندی یونانی راجائوں کے پہلو بہ پہلو اپنی چھوٹی چھوٹی ریاستیں قائم کیں لیکن آخرکار ملک کو فتح کر کے اس پر قابض ہوگئیں۔

سکا: ان میں سے جو قومیں اول ہی اول ہند میں وارد ہوئیں۔ ان میں ایک قوم سکا تھی۔ یہ لوگ سندھ' مالوے اور مغربی ہند میں پہنچے۔ سکا راجائوں کا خاندان جو مغربی حاکموں کے نام سے معروف تھا۔ چار سو برس یعنی 400 ؁ئ تک اجین کو اپنی راجدھانی بنا کر مالوے میں حکمراں رہا۔ اس کے بعد ہندوئوں کے مشہور راجہ بکرماجیت نے سکا خاندان کو نکال دیا۔ 
ایک اور ہندی ستھین قوم تھی جسے کوشن کہتے تھے۔ یہ 45 ئ سے 225 ؁ئ تک 180 برس شمالی ہند میں حکمراں رہی۔ کنشک اس قوم کا مشہور راجہ ہوا ہے۔ پرش پور یعنی پشاور اس کی راجدھانی تھی۔ پنجاب' کشمیر اور سندھ میں اس کا راج تھا۔ ترکستان اور افغانستان بھی اس کی حکومت میں تھے۔ اس کے نام کے بہت سے سکے نکلے ہیں۔ یہ بودھ تھا۔ بدھ مت کا سرگرم پیرو تھا۔ 140 ؁ئ میں اس نے بدھ مت کی ایک بڑی بھاری مجلس منعقد کی۔اس مجلس نے بدھ مت میں کچھ تھوڑی سی ترمیم کی۔ اس کے بعد کنشک نے وسط ایشیا' تبت اور چین کو بھکشو روانہ کئے کہ وہاں اس دین کی تبلیغ کریں۔ شمالی اور جنوبی ایشیائ کے بدھ مت کے عقائد میں فرق ہونے کی وجہ یہ ہے کہ جنوبی ایشیا اس مجلس کے فتوے پر چلتا ہے جو تیسری صدی قبل مسیح میں مہاراجہ اشوک نے منعقد کرائی تھی اور شمالی ایشیا کنشک کی مجلس کے فتوے کا پابند ہے' جس نے بدھ مت کے عقائد میں کچھ ترمیم کر دی تھی۔ کنشک اپنا دربار کبھی پنجاب میں کرتا تھا اور کبھی کشمیر میں۔ لیکن تمام شمالی ہند۔ کابل اور ترکستان اس کا تابع تھا۔ کہتے ہیں کہ یہ چین سے بھی لڑا تھا۔ اور سکا کا سمت جو 78 ؁ ئ سے شروع ہوتا ہے۔ اسی نے جاری کیا تھا۔ 
٭٭٭

(22) بُدھ کے زمانے کے بڑے بڑے راجا 
اور ان کی سلطنتیں 
200 ؁ قبل مسیح سے 600 ؁ ئ تک

پیشتر بیان ہو چکا ہے کہ ہندوئوں کے قدیم زمانے میں شمالی ہند کی سب سے مشہور سلطنت مگدھ تھی۔ یہ وہ ملک تھا جس کو اب بہار کہتے ہیں۔ ابتدائی زمانے میں یہی بدیہہ کا راج تھا۔ بدھ مت کے زمانے میں مگدھ نے اور بھی عروج پایا۔ مگدھ کے راجہ بمب سار نے بدھ کا وعظ سنا اور اس کا مذہب اختیار کیا۔ اس وقت مگدھ کی راجدھانی راج گڑھ تھی۔ اس کے بعد جو خاندان مگدھ میں حکمراں ہوا' ذات کا شودر تھا۔ اس کا بانی نند تھا۔ اس سبب سے کل خاندان کو بھی نند ہی بولتے ہیں۔ انہوں نے پاٹلی پتر کو جو دریائے سون اور گنگا کے مقام اتصال پر واقع ہے اپنا پایہ تخت بنایا۔ جب سکندرِاعظم ہند پر حملہ آور ہوا تو اس خاندان کا ایک شہزادہ چندر گپت نامی جو اپنے ہاں کے موجودہ راجہ کو تخت و تاج سے محروم کرنا چاہتا تھا' سکندر کے پاس پہنچا اور اس سے التجا کی کہ آپ مگدھ میں چلیں اور وہاں راج کریں۔ لیکن یونانی سپاہ نے اتنی دور جانے سے انکار کیا۔ جب سکندر اس ملک سے واپس چلا گیا۔ تو چندر گپت نے اپنے ہمراہیوں کی ایک قوی جماعت بہم پہنچا کر نند راجہ کو قتل کیا اور 136 ؁ قبل مسیح کے قریب خود مگدھ کا راجہ ہوگیا۔

٭٭٭

(1) موریا خاندان

چندر گپت موریا )321 سے 204 قبل مسیح تک( کے زمانے میں مگدھ شمالی ہند کی ایک نہایت عظیم الشان سلطنت ہوگئی۔ کہتے ہیں کہ گنگا کی وادی سے لے کر پنجاب یعنی آریا ورت تک تمام دیس اس کا تابع تھا اور قدیم آریا کی وہ سب ریاستیں جو بدیہہ' پانچال' کوشل اور کاشی کے ناموں سے مشہور تھیں مگدھ کی قلمرو میں شامل تھیں۔ چندر گپت کا خاندان موریا خاندان کہلاتا ہے کیونکہ اس کی ماں کا نام مرا تھا۔ تیس سال کے قریب اس نے پاٹلی پتر میں راج کیا۔ اس بات کا ذکر پہلے آچکا ہے کہ باختر یعنی ترکستان کے بادشاہ سلوکس نے اس کے ساتھ صلح کر کے اس کو اپنی بیٹی بیاہ دی تھی۔ ایک یونانی سفیر مسمی بہ مگاستھینز آٹھ سال تک اس کے دربار میں رہا۔ اس نے مگدھ دیس اور ہندوئوں کے رسم و رواج کا حال جو خود دیکھا یا سنا تھا بہت مفصل لکھا ہے۔ وہ لکھتا ہے کہ ''پاٹلی پتر ایک بہت بڑا شہر تھا۔ 9 میل لمبا اور دو میل چوڑا۔ مگدھ کے راجہ کی فوج میں 6 لاکھ پیادے تھے اور چالیس ہزار سوار۔ راجہ بڑی خوبی اور دانائی سے حکومت کرتا تھا''۔ 
چندر گپت کا پوتا اشوک)272 سے 232 ق م( تک جو اس خاندان کا تیسرا راجہ ہوا ہے' 272 ؁ ق ۔ م میںگدی پر بیٹھا۔ اس نے چندر گپت سے بھی زیادہ شہرت پائی۔ اس کو اکثر اشوک اعظم کہا جاتاہے کیونکہ اپنے عہد کا سب سے بڑا اور طاقتور راجہ تھا۔ جوانی میں اشوک لڑائی کا بڑا مرد تھا۔ کہا کرتا تھا کہ کلنگ )اڑیسہ( کو فتح کر کے اپنی سلطنت میں شامل کر لوں گا۔ چنانچہ تین سال لڑا اور کلنگ کو فتح کر لیا۔ کہتے ہیں کہ اس جنگ میں ہزاروں لاکھوں کا خون ہوتا ہوا دیکھ کر اشوک کے دل میں ایسا رحم آیا کہ یک بیک طبیعت بالکل بدل گئی کہنے لگا کہ اب میں بدھ کی تعلیم پر چلوں گا اور کبھی کسی سے لڑائی نہ کروں گا۔ بدھ مت کو اپنے تمام راج کا مذہب قرار دیا اور اپنا نام پر یاد رشی یا حبیب خدا رکھا۔ اس کا ایک بیٹا بھکشو اور بیٹی بھکشنی ہوگئی۔ اس نے دونوں کو سیلون )سنگلدیب( بھیجا کہ وہاں بدھ مت کی تبلیغ کریں۔ اب دوسری مجلس کو منعقد ہوئے سوا سو سال سے زیادہ ہوگئے تھے اور بدھ مت میں کئی قسم کی تبدیلیاں نمایاں ہونے لگی تھیں۔ ان کی تحقیق کے لیے 242 ؁ ق ۔ م میں اشوک نے اس مذہب کے ایک ہزار بزرگوں اور عالموں کی تیسری بڑی مجلس منعقد کی۔ مراد یہ تھی کہ بدھ مت کی تعلیم بعد کی بدعتوں اور آمیزشوں سے پاک ہو کر اپنے بانی کی اصلی تعلیم کے مطابق ہو جائے۔ پاٹلی پتر میں یہ مجلس منعقد ہوئی۔ بدھ مت کی تمام حکایتیں اور روایتیں پالی زبانی میں لکھ لی گئیں۔ کچھ اوپر دو ہزار برس سے بدھ مت کے جو شاستر جنوبی ایشیا میں جاری ہیں۔ وہ اسی مجلس کے مرتب کیے ہوئے ہیں' بدھ دھرم کی تبلیغ کے لیے اشوک نے کشمیر' قندھار' تبت' برہما' دکن اور سیلون )سنگلدیپ( میں بھکشو روانہ کئے۔

اشوک نے 14 احکام جاری کئے اور جابجا سارے ہند میں پتھر کی لاٹھوں پر کندہ کرا دئیے۔ ان میں سے کئی آج تک موجود ہیں۔ ایک الہ' آباد میں ہے' ایک گجرات کے گرنار پربت پر ہے۔ ان احکام میں بدھ کی تعلیم کی بڑی بڑی باتیں سب آ جاتی ہیں۔ مثلاً رحم کرو' نیک بنو' اپنے دل کو پاک کرو' خیرات دو۔ ایک کتبے کی عبارت میں لکھا ہوا ہے کہ اشوک نے کلنگ دیس فتح کیا اور پانچ یونانی بادشاہوں سے صلح کی۔ ان میں سے تین مصر یونان خاص اور شام کے بادشاہ تھے۔ اس سے ظاہر ہوتا ہے کہ اپنے عہد میں اشوک کیسا مشہور اور ذی شان راجہ تھا۔

232 ؁ قبل مسیح میں اشوک نے وفات پائی۔ اس کے چالیس سال کے بعد موریا خاندان کا بھی خاتمہ ہوا۔ موریا کے بعد دو خاندان مگدھ میں ایسے ہوئے جن کے ناموں کے سوا اور کچھ حالات معلوم نہیں ہوئے ہیں۔ اشوک سے دو سو برس بعد مگدھ کا راج اندھر خاندان کے ہاتھ آیا۔

٭٭٭

(2) اندھر خاندان

اندھر آریائوں کی ایک قوم تھی جو ابتدائی زمانے میں گنگا کی تلہٹی سے نکل کر مہاندی اور گوداوری کی وادیوں میں آباد ہوگئی تھی۔ یہاں اس نے ایک سلطنت قائم کی جس نے صدیوں دکن کے مشرقی حصے اور تلنگانے پر حکومت کی۔ آج تک تلوگو زبان کا دوسرا نام اندھر بھاشا چلا آتا ہے۔ 26 قبل مسیح کے قریب جو اندھر راجہ یہاں حکمراں تھا اس نے دیکھا کہ مگدھ کی سلطنت بہت کمزور ہوگئی ہے پس ایک بڑا لشکر لے کر شمال کی طرف روانہ ہوا۔ اور مگدھ کی فتح کر لیا۔ اس کے تین سو برس بعد تک اندھر خاندان کی ایک شاخ مگدھ اور مشرقی ہندوستان پر اور دوسری دکن میں حکومت کرتی تھی۔ پہلے بیان ہو چکا ہے کہ سن عیسوی کی پہلی چار صدیوں میں پہلے تو باختر کے یونانیوں اور پھر ستھین نے پنجاب اور شمال مغربی ہند کو تاراج کیا۔ اندھر خاندان کے چوبیس راجا حکمراں ہوئے۔ انہوں نے ستھین قوم کے لوگوں کو ہندوستان کے وسط اور مشرق میں داخل نہیں ہونے دیا۔

٭٭٭

(3) گُپت خاندان

بُدھ کے زمانے کے اختتام پر مگدھ میں اس خاندان کی حکومت ہوئی جو گپت کے نام سے مشہور ہے- 300 سے 600 عیسوی تک تین سو برس کے قریب اس کا دور دورہ رہا۔ اس خاندان کے دو راجا بہت مشہور ہوئے ہیں: ایک سمدر گپت اور دوسرا چندرگپت بکرماجیت۔ اس چندر گپت کے ساتھ بکرماجیت کا لقب اس لیے شامل کیا گیا تھا کہ اس میں اور چندر گپت موریا میں فرق ہو سکے۔ جو اس سے سات سو برس پیشتر مگدھ میں راج کرتا تھا۔

سمدر گپت)326 سے 375 تک( بڑا طاقتور راجہ ہوا ہے۔ یہ ایک بڑی بھاری فوج لے کر تمام وسط ہند میں ہوتا دکن میں پہنچا۔ اور جن راجائوں کے ملک سے گزرا ان سب کو مطیع کیا۔ اس نے ان ملکوں کو اپنی قلمرو میں تو نہ ملایا مگر وہاں سے لوٹ کا مال بہت لایا۔ بڑا طاقتور راجہ ہونے کے علاوہ شاعر بھی تھا اور بین باجا بڑا عمدہ بجاتا تھا۔ ال'ہ آباد کی لاٹھ پر جو اشوک کا کتبہ موجود ہے اس کے نیچے ایک کتبہ اس کا بھی ہے۔ یہ اشوک کے کتبے کے بہت بعد کا ہے۔ اس سے معلوم ہوتا ہے کہ سمدر گپت کل شمالی ہند کا راجہ تھا اور دکن کے راجا اس کو اپنا مہاراجہ ادھراج مانتے تھے۔ 
گپت خاندان کے راجائوں کا سمت ہی جدا ہے۔ یہ 319 سے شروع ہوتا ہے۔ گپت راجا بدھ مت کے پیرو نہ تھے۔ وہ وشنو جی کی پرستش کرتے تھے۔ انہوں نے قدیم ہندو دھرم کو فروغ دینے کی بڑی کوشش کی۔ مدت تک گپت خاندان کے راجائوں نے ستھین کا مقابلہ کیا' جو جوق جوق ہند میں چلے آرہے تھے اور ان کو گنگا کی وادی میں نہ آنے دیا۔

چندر گپت ثانی )375 ؁ئ سے 413 ؁ئ عیسوی تک( سمدر گپت سے بھی زیادہ طاقتور ہوا۔ اس نے ''بکرماجیت'' کا لقب اختیار کیا' جس کے معنی ہیں سورج کی طاقت والا۔ ہندو مصنفوں کی کتابوں میں یہ اس نام کا سب سے مشہور راجہ پایا جاتاہے۔ یہ بڑی بھاری فوج لے کر شمال مغرب کی طرف دریائے سندھ کی وادی پنجاب' سندھ' گجرات اور مالوے میں جہاں صدیوں سے سکا )مغربی حاکموں( کی عملداری چلی آتی تھی' پہنچا' اور ان کے ملک فتح کر کے اپنی قلمرو میں ملا لئے۔

خیال کیا جاتا ہے کہ یہ وہی بکرماجیت ہے جو ہند دھرم کا بڑا حامی اور علوم و فنون کا قدر دان مشہور ہے۔ اس کو بکرم اور بکرم اعظم بھی کہا جاتا ہے۔ یہ تمام ہندو راجائوں سے زیادہ مشہور ومعروف ہے۔ جیسا بہادر تھا ویسا ہی عالم بھی تھا۔ اس کے دربار میں 9 صاحب کمال تھے جو اپنے زمانے کے نورتن کہلاتے تھے۔ ان میں اول نمبر پر کالی داس شاعر تھا جس کی نہایت مشہور نظمیں یہ ہیں۔ سکنتلا' رگھوونش' میگھ دوت' کمار سنبھو- ایک رتن امر سنگھ تھا جس کی سنسکرت کی منظوم لغات ہند کے ہر مدرسے میں مشہور و معروف ہے۔ چوتھا اھنونتری بید تھا۔ پانچواں در رچی تھا جس نے پراکرت یعنی اپنے وقت کی عام مروجہ سنسکرت کی' جو قدیم کتابی سنسکرت سے بہت مختلف ہے' صرف و نحو لکھی ہے۔ چھٹا رتن مشہور منجم دارا مہر تھا۔ پنج تنتر کی حکایتیں بکرم ہی کے عہد میں تصنیف ہوئی تھیں۔ بعد میں ان کا ترجمہ عربی فارسی میں ہوا اور پھر بہت سی مغزی زبانوں میں۔ بکرم اور اس کے عہد کی اور بھی بہت سی حکایتیں ہیں جو آج تک ہند کے گائوں گائوں میں بیان کی جاتی ہیں۔ 
بکرم کے عہد میں بدھ مت آہستہ آہستہ صفحہ ہند سے مٹتا جاتا تھا۔ کالی داس کی تصنیفوں سے معلوم ہوتا ہے کہ شوالوں اور ٹھاکر دواروں کو بہت مانا جاتا تھا۔ اور ان میں ہندوئوں کے دیوتائوں کی پوجا ہوتی تھی۔ راجہ شوجی کو پوجتا تھا مگر بدھ مت والوں کے ساتھ بھی مہربانی سے پیش آتا تھا۔ اس کے دربار کے نورتنوں میں سے ایک بدھ تھا۔ 
٭٭٭

(4) ہن 450 ؁ئ سے 528 ؁ئ تک

گپت خاندان کی تباہی ان منگول قوموں کے ہاتھوں ہوئی جو ہن کہلاتی تھیں اور 450 ؁ئ کے قریب پنجاب میں آکر آباد ہوئیں۔ یہاں سے چل کر یہ لوگ جمنا کی تلہٹی میں پہنچے اور اس وقت کے گپت راجہ پر غالب آئے۔ ان کے سردار کا نام تورمان تھا۔ اس نے 500 ؁ئ کے قریب اپنے آپ کو مالوے کا راجہ بنایا اور مہاراجہ کہلوایا۔ اس کے بعد اس کا بیٹا مہر گل گدی پر بیٹھا۔ یہ بڑا بیرحم تھا۔ اس نے اتنے آدمی قتل کرائے کہ آخرکار مگدھ کا راجہ بالا دتیہ وسط ہند کے ایک راجہ مسمی بہ یسودھرمن کی مدد سے بڑی بھاری فوج لے کر اس کے مقابلے پر آیا۔ اور 528 ؁ئ میں ملتان کے قریب کہروڑ کے مقام پر شکست دے کر اس کو اور اس کی فوج کو ہند سے نکال دیا۔ ہن ہند میں سو برس کے قریب رہے۔ بعض ہن کہیں آباد ہوگئے۔ گپت خاندان کے راجا ان کے نکالے جانے کے کوئی دو سو برس بعد تک تھانیسر میں راج کرتے رہے۔ 
٭٭٭

(5) ہرش یا شلادتیہ

بُدھ کے زمانے کا آخری بڑا راجہ ہرش ہے۔ یہ 606 ؁ئ سے 648 ؁ئ تک ستلج اور جمنا کے درمیان کے ملک پر حکمراں تھا۔ ا سکی راجدھانی تھانیسر تھی' جس کا قدیم نام کرکشیتر ہے۔ اس نے شلادتیہ کا لقب اختیار کیا۔ یہ شمالی ہند کا مہاراجہ ادھراج تھا۔ اس کے بعد ہندو راجائوں میں کوئی ایسا زبردست نہیں ہوا جو اس تمام ملک کا مہاراجہ ادھراج کہلایا ہو۔ پنجاب سے لے کر آسام تک گنگا اور سندھ کی وادیوں کی کل سلطنتوں کے فتح کرنے میں اسے تیس سال لگے تھے۔ اس نے دکن کو فتح کرنے کی بھی کوشش کی لیکن کامیاب نہ ہوا۔ 
اس کے راج کے پورے پورے حالات موجود ہیں۔ اول ایک چینی سیاح ہیوان سانگ کے لکھے ہوئے جو کچھ عرصے تک اس کے دربار میں رہا تھا دوم ایک فاضل برہمن مسمی بہ بان کے لکھے ہوئے ایک کتاب کی صورت میں جس کا نام ہرش چرت )ہرش کے حالات( ہے۔ اگرچہ ہرش خود بدھ تھا تاہم برہمنوں اور ہندو دھرم کی ایسی عزت کرتا تھا جیسی اپنے دھرم کی۔ قنوج میں بدھ مت کے سو وہار تھے تو ہندوئوں کے مندر دو سو تھے۔ 634 ؁ئ میں شلا دتیہ نے ایک بڑی مجلس منعقد کی۔ اس میں 21 راجا شامل تھے جنہوںنے اس کو اپنا مہاراجہ ادھراج تسلیم کیا۔ اس مجلس کے موقع پر راجا کے سامنے برہمن پنڈتوں اور بدھ بھکشوئوں میں مذہبی بحث مباحثے ہوئے۔ پہلے دن مجلس میں بدھ کی مورت نصب کی گئی۔ دوسرے دن سورج کی۔ تیسرے دن شو جی کی۔ 75 دن تک شلا دتیہ نے سب کی دعوت کی۔ پھر اپنا تمام دھن دولت' زیور اور محل کا ساز و سامان بلا امتیاز بدھ مت والوں اور برہمنوں کو بانٹ دیا اس کے بعد شاہی لباس بھی اتار دیا۔ اور فقیرانہ چیتھڑے پہن لیے جیسے کہ بدھ نے باپ کے محل سے رخصت ہونے پر پہنے تھے۔ ہر 5 سال کے بعد شلادتیہ اسی طرح کرتا تھا۔ گیا کے قریب نالند میں ایک بہت بڑا وہار تھا جہاں دس ہزار بھکشو کتب دینی قانون اور طب کے مطالعہ میں اوقات بسر کرتے تھے۔ 
٭٭٭

(23) بدھ مت کے دور میں ہند کی کیفیت

200 ؁قبل مسیح سے 600 ؁ئ تک

پہلے بیان ہو چکا ہے کہ بدھ مت کا بانی بدھ تھا جو مگدھ میں پیدا ہوا۔ اور مگدھ ہی میں مرا پس مگدھ کو بدھ مت کی جنم بھوم کہہ سکتے ہیں۔ دنیا بھر کے بدھ اس سر زمین کو اپنا تیرتھ جانتے تھے اور کپل وستو کی جہاں ان کے نجات دہندہ پیدا ہوئے' اور بدھ گیا کی جہاں انہوں نے نور عرفان حاصل کیا' اور اس بڑ کے درخت کی جس کے نیچے انہوں نے اپنے دھرم کی تعلیم شروع کی نہایت قدر و منزلت کرتے تھے۔ بہت ملکوں میں بدھ مت ہی کا ڈنکا بج رہا تھا۔ سینکڑوں برس تک ان ملکوں کے دیندار بدھ اپنے دین کے بانی کی پیدائش' ریاضت اور موت وغیرہ کے مقاموں کی زیارت کے لیے ہند میں آتے تھے۔ بہت سے جاتری چین سے آئے۔ ان میں سے دو ایسے تھے جنہوں نے ہند کے حالات جو خود دیکھے یا سنے تھے' لکھے ہیں۔ اول فاہیان 400 ؁ئ کے قریب اور دوسرا ہیوان سانگ 630 ؁ئ میں آیا تھا۔ چونکہ ہندو اپنے ملک کے حالات خود نہیں لکھا کرتے تھے اس سبب سے چینی سیاحوں کے سفر نامے نہایت قدر کے قابل ہیں۔

سمدر گپت کے مرنے کے بعد جبکہ ابھی گپت خاندان کے راجا ہند میں فرمانروائی کرتے تھے' فاہیان ہند میں موجود تھا۔ یہ کابل سے آیا تھا اور مغرب سے مشرق کی جانب سارے ہندوستان سے گزرتا ہوا دریائے گنگا کے دہانے پر اور یہاں سے جہاز میں سوار ہو کر سیلون پہنچا۔ راستے میں پنجاب اور ہندوستان کے جو جو بڑے شہر آئے سب کی سیر کی۔ وہ کہتا ہے کہ شمالی ہند کے لوگ کسی جانور کو نہیں مارتے تھے' شراب نہیں پیتے تھے اور چنڈالوں اور نیچ ذاتوں کے سوا کوئی لہسن یا پیاز نہیں کھاتا تھا جو لوگ شکار کرتے تھے اور گوشت بیچتے یا کھاتے تھے وہ چنڈال تھے' ان کے علاوہ کوئی ایسا کام نہیں کرتا تھا۔ راجہ بڑی نرمی کے ساتھ حکومت کرتا تھا۔ جہاں جس کا جی چاہے جائے آئے' کوئی روک ٹوک نہ تھی' نہ کسی قسم کی دقت تھی۔ جو لوگ قانون کے خلاف کام کرتے تھے' راجہ انہیں سزا دیتا تھا۔ باغیوںکو بھی موت کی سزا نہیں دی جاتی تھی' صرف ان کا داہنا ہاتھ کٹوا دیا جاتا تھا۔ سودا سلف کے لینے دینے میں کوڑیاں چلتی تھیں۔ جابجا وہار بنے ہوئے تھے۔ ہزاروں بھکشو ان میں رہتے تھے۔ وہاروں میں بھکشوئوں کے لیے راجہ بچھونا' چٹائی' کھانا پینا' کپڑا لتا دیتا تھا۔ انسانوں اور حیوانوں کے لیے بہت سے ہسپتال تھے جہاں لائق حکیم علاج معالجہ کرتے تھے۔ مریضوں کو دوا کے ساتھ کھانا بھی ہسپتال ہی سے مفت ملتا تھا۔ اس سے ظاہر ہے کہ فاہیان کے زمانے میں یعنی 400 ؁ئ کے قریب شمالی ہند میں بدھ مت ہی کا عروج تھا۔

ہیوان سانگ فاہیان سے 230 سال بعد آیا۔ اس کا قیام ہند میں زیادہ رہا اور ہند کے حالات جو اس نے لکھے ہیں وہ بھی زیادہ مفصل ہیں۔ یہ بھی کابل کی طرف سے داخل ہوا اور کشمیر' پنجاب اور ہندوستان کے بڑے بڑے شہر دیکھتا بھالتا اڑیسہ' کلنگ اور جنوبی ہند سے گزرتا ہوا مغربی ساحل پر پہنچا اور وہاں سے مہاراشٹر' گجرات' راجپوتانہ اور سندھ گیا۔ گویا اس نے سارے ہند کا طواف کر ڈالا۔ اس طواف میں اس کے 15 سال صرف ہوئے۔ 
جہاں جہاں ہیوان سانگ گیا وہیں اس نے ہندو اور بدھ مت کو ساتھ ساتھ چلتا اور ترقی کرتا پایا۔ بعض صوبوں میں مثلاً اڑیسہ' کشمیر اور دکن میں بدھ مت کا زور تھا' بعض میں ہندو دھرم کا زیادہ رواج تھا۔ ہیوان سانگ کہتا ہے کہ اکثر ملکوں میں جن میں سے میرا گزر ہوا' راج کا انتظام معقول تھا اور رعایا خوشحال اور فارغ البال تھی۔ ہر شخص کو خواہ وہ بدھ ہو خواہ ہندو' اختیار تھا کہ جو چاہے کرے۔ اور جس کی چاہے پرستش کرے' نہ کسی کو کسی سے تعصب تھا' نہ ایک مذہب کو دوسرے سے تعرض تھا۔ عالم فاضلوں کی عزت ہوتی تھی۔ 
بُدھ مت کے زمانے میں شاعر اتنے اتنے بڑے پیدا نہیں ہوئے جیسے پہلے ہو چکے تھے یا بعد میں ہوئے۔ البتہ علوم و فنون کا مطالعہ بڑی سر گرمی سے ہوتا تھا۔ اور اس زمانے میں ہندوئوں نے بہت سی نئی باتیں پیدا کیں۔ چنانچہ جب یونانی ہند میں داخل ہوئے تو انہوں نے ہندوستان کے عالم فاضلوں سے بہت سی باتیں سیکھیں اور ہندوئوں نے یونانیوں سے بہت کچھ حاصل کیا۔

بُدھ مذہب والے جانوروں کی حفاظت کو بہت بڑا فرض سمجھتے تھے۔ جانوروں کو خود مارنے کا تو کیا ذکر ہے جہاں تک ہو سکتا تھا' اوروں کو بھی نہ مارنے دیتے تھے۔ اوپر بیان ہو چکا ہے کہ انہوں نے انسانوں اور حیوانوں کے لیے جدا جدا ہسپتال بنائے تھے۔ طب کا مطالعہ بڑی کوشش اور سرگرمی سے ہوتا تھا۔ اس علم کا سب سے بڑا ماہر چرک تھا۔ اس نے اپنی مشہور کتاب میں بڑی تفصیل کے ساتھ نباتات و معدنیات و فلزات سے ہزاروں دوائوں کے تیار کرنے کی تراکیب بیان کی ہیں۔ یونانیوں اور عربوں نے اس علم کی بہت سی باتیں چرک سے حاصل کی تھیں۔ طب کے علاوہ ہند کے لوگ جراحی کا علم بھی رکھتے تھے۔ اس علم میں سسرت کی کتاب مشہور ہے۔ اس نے 100 سے زیادہ آلاتِ جراحی کے نام اور تفصیل دی ہے۔ جہاں ان اوزاروں کا مفصل بیان کیا ہے وہاں لکھا ہے کہ ان میں سے بعض ایسے تیز تھے کہ بال کو بیچ میں سے چیر کر ایک کے دو کر دیں۔

اس زمانے کے ہندو اپنے ہمعصر یونانیوں کی نسبت حساب اور جبرو مقابلہ کا زیادہ علم رکھتے تھے۔ ہندوئوں کی سب سے قدیم کتابیں علم نجوم کی' جو اب تک جاری ہیں' بدھوں کے زمانے کی تصنیف ہیں۔ ان کو سدھانت بھی کہتے ہیں۔ کہتے ہیں کہ ان سدھانتوں کی تعداد 18 تھی۔ سب سے قدیم سدھانت سکندر کے حملے سے ذرا ہی بعد لکھا گیا تھا۔ اس میں یونانیوں کا بھی ذکر آیا ہے۔ اغلب ہے کہ اس کے مصنف کو نجوم کا کچھ علم اہل یونان سے بھی حاصل ہوا تھا۔ ایک دوسرے سدھانت میں باختر کے یونانیوں اور ستھین کا ذکر آیا ہے۔ باقی سدھانت اس وقت لکھے گئے تھے کہ بدھ مت کا زمانہ ختم کے قریب تھا۔ اس عہد کا سب سے بڑا نجومی آریہ بھٹ تھا جو 600 کے قریب پاٹلی پتر میں رہتا تھا۔ اس نے بیان کیا ہے کہ زمین اپنے محور کے گرد لٹو کی طرح گھومتی ہے۔ اس کو چاند اور سورج کے گہن کا سبب بھی ٹھیک ٹھیک معلوم تھا۔

ویا کرن یعنی صرف و نحو کا مطالعہ بھی نہایت غور و تحقیق کے ساتھ ہوتا تھا اور بہت سی کتابیں صرف و نحو اور فلسفے کی سنسکرت میں لکھی گئیں۔ منو جی کا دھرم شاستر جواب منو سنگھتا کے نام سے مشہور ہے مسیح کے زمانے کے قریب اپنی موجودہ صورت میں آیا تھا۔

٭٭٭

(24) پُران

جس وقت سے بالا دتیہ والی مگدھ اور یشودھرمن نے ہن قوم کو شکست دے کر ہمالیہ کے پار بھگا دیا تھا یعنی 528 ؁ئ سے 1000 ؁ئ تک کوئی بڑا فاتح یا حملہ آور شمالی ملکوں سے ہمالیہ کے دروں کی راہ ہند میں نہیں آیا۔ اس کی ایک وجہ جیسا کہ آگے بیان ہوگا یہ تھی کہ ترکستان' فارس اور وسط ایشیا میں ایک نیا مذہب پھیل رہا تھا جسے اسلام کہتے ہیں۔ اہل عرب ان ملکوں کو فتح کرنے میں مصروف تھے۔ پس جب اپنی ہی جانوں کے لالے پڑ رہے تھے تو ان ملکوں کے باشندے ہند پر چڑھائی کس طرح کرتے؟

اس زمانے میں ہندو باہر کے حملوں اور مفسدوں سے بچے ہوئے تھے۔ اب ہر طرف راجپوت راجائوں کا دور دورہ تھا۔ انہوں نے بہت سی بڑی بڑی سلطنتیں قائم کیں۔ بڑے بڑے شہر آباد کئے اور ان میں بڑے بڑے عالی شان شوالے اور ٹھاکر دوارے بنا کر ہندوئوں کے دیوتائوں کے نام پر وقف کئے۔ ملک دولت سے مالا مال تھا۔ بدھ مت کا زوال تھا۔ ہندو دھرم اس کی جگہ عروج پر چڑھا چلا جاتا تھا۔ اس کا مطلب یہ نہیں ہے کہ یکایک بدھ مت خارج ہوگیا اور ہندو دھرم اوج پر پہنچ گیا۔ اصل حقیقت یوں ہے کہ کئی صدیوں تک بدھ مت گرتا اور ہندو مذہب ابھرتا جاتا تھا۔ ایک ہی کنبے کے کچھ لوگ بدھ تھے' کچھ ہندو۔ بہت سے راجائوں نے ہندو اور بدھ دونوں مذہبوں کو مساوی سمجھا اور دونوں کی برابر اعانت اور حمایت کی۔ پھر بھی یہ کہنا درست اور بجا ہے کہ بکرم کے عہد یعنی 400 ؁ئ کے قریب سے بدھ مت کا زوال اور ہندو مذہب کا عروج ہوا اور ہوتے ہوتے 1000؁ئ تک یہ حالت ہوگئی کہ بدھ مذہب ہند سے معدوم ہوگیا اور ہندو مذہب اس کی جگہ قائم ہوگیا۔ اس کے دو سبب ہیں: اول یہ کہ اس زمانے میں ہندوئوں کے بڑے بڑے عالم اور مشہور واعظ ہوئے جن کی تعلیم کا بڑا اثر ہوا اور جن کا ذکر آگے آئے گا دوم چونکہ راجپوت راجا خود تلوار کے دھنی تھے' انہوں نے بدھ اور اس کے مذہب کے واعظوں کی تعلیم کو جو جنگ وجدل اور کشت و خون کے مخالف تھی کب پسند کیا ہوگا؟

پُران کے لفظی معنی پرانا ہیں۔ اصطلاح میں ان شاستروں کے نام ہیں جو قدیم یا پرانے خیال کیے جاتے ہیں۔ ہندوئوں کی بہت سی کتابیں ہیں جن کو پُران کہتے ہیں۔ گو آج کے زمانے کے مقابلے میں یہ کتابیں بے شک پرانی اور قدیم ہیں کیونکہ ان میں سے بہت سی اب سے 12 سو برس پہلے تصنیف ہوئی تھیں تاہم وید اور رامائن اور مہابھارت کے مقابلے میں چنداں پرانی نہیں ہیں۔ کیونکہ ان سے بہت بعد لکھی گئی ہیں۔ ان سے ہندو مذہب کی اس جدید صورت کا حال معلوم ہوتا ہے جس نے بدھ مت کے ختم ہونے پر فروغ پایا۔ اب وید کے قدیم دیوتائوں کا دور دورہ ختم ہو چکا تھا۔ اگنی دیوتا کی پرستش میں جو یگیہ اور ہون ہوا کرتے تھے' وہ سلسلہ ہی بند ہو گیا تھا۔ منو جی کے زمانے میں بعض لوگوں نے ٹھاکر دوارے بنانا اور ان میں ٹھاکروں کا پوجنا شروع کر دیا تھا۔ منو جی ان سے ناراض تھے اور چاہتے تھے کہ یہ بدعت سے باز آئیں اور وید کے قدیم دیوتائوں کی پناہ لیں لیکن اب تو زمانہ ہی بدل گیا تھا اور زمانے کے ساتھ وید کا دھرم بھی چھپ گیا تھا۔ وید میں سورج دیوتا کا ایک نام وشنو ہے' جو کل مخلوقات کو حرارت پہنچاتا اور زندہ رکھتا ہے۔ رُور گرجنے والے کالے بادل کا نام ہے جس میں سے بجلی گوندتی ہے اور جو کوئی اس کے سامنے آتاہے اسی کو تہ تیغ کرتی ہے۔ ہندو مذہب کی نئی اصطلاح میں وشنو پرمیشور کے اس روپ کا نام ہے جو دنیا کو قائم رکھتا ہے۔ ردّر یا شو پرمیشور کے دوسرے روپ سے مراد ہے جو دنیا کو فنا کرتا ہے۔ نئے زمانے کے ہندوئوں نے ان دونوں کو جدا جدا دیوتا قرار دیا اور ان کی بڑی پوجا اور مانتا شروع کی۔ برہما بھی ایک دیوتا تھا وید میں بھی اس کا ذکر ہے اور وید میں یہ ان دیوتائوں میں سے ہے جن سے دعا اور پر ارتھنا کی جاتی تھی۔ نئے زمانے کے ہندوئوں نے اس دیوتا کو اپنی ترمورتی میں داخل کیا اور اس کو پرمیشور کا روپ قرار دیا جو پیدا کرتا ہے۔ پرانوں کے دو ہی بڑے دیوتا ہیں: وشنو اور شو۔ کالی داس کے زمانے میں ہر جگہ یہی مذہب پھیلا ہوا تھا اور یہی دیوتا پوجے جاتے تھے۔ 
پران بہت سے ہیں۔ ہر مقام' ہر پہاڑ' ہر دریا کا جدا جدا دیوتا اور الگ الگ پرانی کتھا ہے یہ کتھا بھی پران ہی ہیں لیکن بڑے اور مستند پران 18 ہیں۔ یہ بکرم کے زمانے سے لے کر تین سو برس بعد یعنی 700 ؁ئ تک کی تصنیف ہیں۔ 18 پرانوں میں سے 6 وشنو جی سے متعلق ہیں' چھ شوجی سے اور 6 برہما جی سے۔ ہر ایک پران کا نام کسی دیوتا کے نام پر رکھا گیا ہے۔ 
جس طرح پرانوں میں دیوتائوں کی کتھائیں ہیں اسی طرح اس زمانے کی ان کتابوں میں جن کو دھرم شاستر کہتے ہیں' انسانوں کے دھرم کرم اور مختلف فرائض کا بیان ہے۔

اسی زمانے کو پرانوں کا زمانہ کہہ سکتے ہیں کیونکہ پُران اسی عہد میں تصنیف ہوئے تھے۔ اب بھی پرانوں ہی کا زمانہ چلا جا رہا ہے کیونکہ ہندو دھرم کی صورت ابھی تک وہی ہے جو پرانوں میں دکھائی گئی ہے۔ 
٭٭٭

(25) پرانوں کے زمانے کے ہندو مہاتما

اس زمانے میں بعض ہندو مہاتما گزرے ہیں جنہوں نے وشنو اور شو کی پوجا کو پھیلانے کی بڑی کوشش کی ہے۔ یہ زیادہ تر ان ہی کی کوششوں کا نتیجہ ہے کہ بدھ مت ہند سے خارج اور نابود ہوگیا اور بجائے اس کے ہندو مذہب نے نمبر اول حاصل کیا۔ 
ان مہاتمائوں میں اول شنکر آچاریہ ہیں۔ دکن کے عربی ساحل پر ملیبار میں ان کا جنم ہوا۔ کمارل بھٹ جو ایک بڑے فاضل تھے اور بہار سے دکن میں بدھ مت کے نابود کرنے اور اپنا مت پھیلانے کے لیے آئے تھے' ان کے گرو تھے۔ انہوں نے تمام ہند میں اپنے مذہب کی تبلیغ کی اور عین شباب یعنی 32 سال کی عمر میں کدار ناتھ کے تیرتھ پر جو ہمالیہ پہاڑ میں واقع ہے' اس جہان سے رخصت ہوئے۔ یہ شوجی کے اپاسک تھے۔ ان کو مہادیو جی بھی کہتے ہیں۔ مہادیو جی اور ان کی استری پاربتی جی کی پوجا کراتے تھے۔ پاربتی جی کو بعض ہندو درگا اور اکثر ہندو جو تورانی یعنی آریا نسل سے ہیں' کالی کہتے ہیں۔ دکن میں شنکر آچاریہ کے پیرو سمارت کہلاتے ہیں۔ شکر آچاریہ نے سری نگر کی پہاڑی پر ایک مٹھ بنایا تھا۔ یہ خوبصورت پہاڑی مغربی گھاٹ کا ایک حصہ ہے جو میسور کے علاقے میں دریائے تنگا کے منبع کے قریب واقع ہے۔ سمارت فرقے کا گرو اب بھی اس مٹھ میں رہتا ہے۔ اور شوجی کے لاکھوں ماننے والوں اور پوجنے والوں کا پیشوائے دین ہے۔ شنکر آچاریہ نے تین مٹھ اور بنائے تھے۔ ایک ہمالیہ پہاڑ میں بیج ناتھ کے تیرتھ پر۔ دوسرا دوار کا جی واقع کاٹھیار واڑ میں۔ تیسرا اڑیسہ میں جگن ناتھ جی کی پوری میں۔

رامانج جی 1150 ؁ئ کے قریب ایک گائوں میں پیدا ہوئے تھے۔ یہ گائوں اس جگہ کے پاس تھا جہاں اب شہر مدراس آباد ہے۔ یہ ابھی لڑکے ہی تھے کہ ان کے والد نے ان کو کنچی میں بھیج دیا۔ جس کا دوسرا نام کانجیورم ہے اور جو اس وقت چولا کے راج کی راجدھانی تھی۔ یہاں کے مشہور مندر میں پجاریوں اور پنڈتوں سے انہوں نے تعلیم پائی۔ تعلیم سے فارغ ہو کر یہ ترچناپلی کے قریب سرنگ پٹن میں پہنچے۔ جہاں انہوں نے وشنو مت کی تعلیم جاری کی اور اس مت کو ترقی دینے کی غرض سے سنسکرت زبان میں کچھ کتابیں بھی لکھیں۔

کچھ عرصے کے بعد یہ دکن سے روانہ ہوئے اور تمام ہند میں پھرے۔ جہاں جاتے تھے شو جی کے مقابے میں وشنو جی کی پرستش کی تعلیم دیتے تھے۔ چولا کا راجہ شور جی کا اپاسک تھا' اس نے انہیں مار ڈالنے کی تدبیر کی اس لیے یہ میسور چلے گئے۔ یہاں کا راجہ جینی تھا مگر ان کی تعلیم و تلقین سے وشنو ہوگیا۔ رامانج جی اکثر برہمنوں اور اعلی' قوموں میں وعظ کیا کرتے تھے۔ ان کے پیرو سری ویشنو کہلاتے ہیں۔ ان کا گرو کانجیورم میں رہتا ہے۔

رامانج سے تقریباً 100 سال بعد ان کے ایک پیرو کبیر نامی ہوئے ہیں' جنہوں نے شمالی ہند میں وشنو کو خدائے واحد قرار دے کر اس کی پرستش کی تعلیم دی۔ یہ رہتے تو بنارس میں تھے مگر آس پاس کے ملکوں میں خوب گھومے۔ یہ زیادہ تر نیچی ذاتوں کو وعظ سنایا کرتے تھے۔ ان کی کتابیں ہندی میں ہیں۔ ان کے 12 چیلے تھے جو سب نیچی ذاتوں سے تعلق رکھتے تھے۔ 
کبیر صاحب 1380؁ئ میں پیدا ہوئے تھے اور 1420؁ئ میں مر گئے۔ رامانند جی کے بارہ چیلوں میں سے ایک یہ بھی تھے۔ انہوںنے اپنے گرو کے ڈھنگ پر وشنو جی کو وحدہ لا شریک مانا اور اسی کا وعظ کیا۔ ان کے زمانے میں اہل اسلام شمالی ہند میں پھیل گئے تھے۔ کبیر صاح بنے ہندو مسلمانوں کو ایک مذہب میں ملانے کی بہت کوشش کی۔

کبیر صاحب ذات پات کی تمیز اور بت پرستی کے خلاف تھے۔ بت پرستی کو گناہ کا باعث خیال کرتے تھے۔ ار ہر دو کے خلاف وعظ کیا کرتے تھے۔ وہ کہتے ہیں' کہ خدا ایک ہے' سب ہندو مسلمانوں پر اس کی بندگی فرض ہے' وہ مندروں اور مسجدوں میں نہیں رہتا۔ بلکہ ہر ایک کے اندر موجود ہے۔ کبیر جی زندگی کے تمام دھندوں کو مایا جال بیان کرتے تھے اور کہتے تھے کہ انسان کی روح جب تک اس ایک اور پاک پرمیشور کو پہچان کر اس کے عشق میں محو نہ ہوگی اس کو آرام نصیب نہیں ہو سکتا- کہتے ہیں کہ جب کبیر صاحب مرے ہیں تو ہندوئوں نے کہا یہ ہندو ہیں' ہم ان کی لاش جلائیں گے' مسلمانوں نے کہا یہ مسلمان ہیں' ہم ان کو دفن کریں گے۔ لیکن جب کپڑا ہٹا کر دیکھا تو وہاں تھوڑے سے خوشنما پھولوں کے سوا کچھ نہ تھا۔ آدھے پھول ہندوئوں نے لے کر اپنے مقدس شہر بنارس میں لے جا کر ان کے اوپر ایک چھتری بنا دی باقی آدھے مسلمانوں نے لے کر بڑی شان و تزک کے ساتھ دفن کئے۔ چے تنیہ 1486 ؁ئ میں پیدا ہوئے اور 1520 ؁ئ میں ان کی وفات ہوئی۔ یہ ویشنو جی اور جگن ناتھ جی کے بھگت تھے اور انہی کی بھگتی کا وعظ تمام بنگال اور اڑیسہ میں کرتے رہے۔ یہ اصلاً بنگال کے برہمن تھے مگر ان کی وفات کے بعد ان کے پیرو ان کو وشنو کا اوتار ماننے لگے۔ بدھ کے مثل ان کی تعلیم بھی یہ تھی کہ پرمیشور کی بھگتی سے اونچی نیچی سب ذاتوں کے لوگ برابر پاک اور پوتر ہو جاتے ہیں اور خدا کی اونی' سے اونی' مخلوق کا خون بہانا بھی گناہ ہے۔

1520؁ئ کے قریب شمالی ہند میں بلبہ سوامی ہوئے ہیں۔ چے تنیہ کے بعد انہوں نے بھی وشنو کی پرستش کی تعلیم کی۔ یہ سری کرشن کو وشنو کا اوتار مانتے تھے اور کہتے تھے کہ وشنو یعنی پرمیشور ان لوگوں سے خوش نہیں ہوتا جو تپسیا کرتے ہیں' برت رکھتے ہیں یا گھر چھوڑ کر جنگلوں اور پہاڑوں میں رہتے ہیں۔ اس کے برعکس وہ ان لوگوں سے خوش ہوتا ہے جو دنیا کی نعمتوں کو برتتے ہیں اور خوشی میں زندگی گزارتے ہیں۔ ان کے پیرو زیادہ تر وہ مالدار ساہو کار بنے جن کے ہاں عیش و طرب کا سامان موجود ہوتا ہے اور جو اس کو برتنے کی آرزو بھی رکھتے ہیں۔ 
٭٭٭

(26) راجپوت

600 ؁ئ سے 1200؁ئ تک

آریائوں اور قدیم ہندوئوں کے زمانے میں جو راجہ ہندوستان کے حکمران ہوتے تھے' وہ کھشتری تھے۔ بدھ مت کے زمانے میں بھی جیسا کہ بدھ خود تھا' اکثر راجا اور سردار کھشتری ہوتے تھے۔ گو بعض مثلاً چندر گپت اور اشوک شودر تھے بدھ مت کے عہد کے وسط سے لے کر مسیح کی پیدائش سے تقریباً پانچ سو سال بعد تک شمال مغربی ہند کے علاقوں میں ستھین یا سکا قوم کے راجا راج کرتے تھے۔

راجہ بکرما جیت کے زمانے سے ستھین اور کھشتری راجائوں اور ان کی سلطنتوں کا ذکر سننے میں نہیں آتا۔بجائے ان کے 600 ؁ئ سے 1200؁ئ تک جدھر نظر جاتی ہے راجپوت راجائوں کے راج دکھائی دیتے ہیں۔ سوال یہ ہے کہ راجپوت کون تھے؟

راجپوتوں کا اپنا دعوی' یہ ہے کہ ہم کھشتری ہیں۔ رامچندر جی اور سری کرشن سے اور قدیم زمانے کے دوسرے کھشتری خاندانوں سے ہمارے نسب نامے ملتے ہیں۔ اور بعض عالموں کا یہ خیال ہے کہ یہ دعوی' صحیح ہے۔ لفظ راجپوت کے معنی ہیں راجائوں کے بیٹے یا راجائوں کی اولاد' زمانہ سلف کے کھشتری واقعی راجائوں کے بیٹے پوتے ہوتے تھے اور ایسا بھی سمجھ میں نہیں آتا کہ دفعتاً کھشتریوں کی طاقتور قوم کا خاتمہ ہوگیا ہو۔

بعض عالموں کا یہ خیال ہے کہ راجپوت ستھین یا سکا قوم سے ہیں جو سن عیسوی کے ابتدائی پانچ سو سال میں بڑی کثرت سے شمالی مغربی ہند میں آکر آباد ہوئی۔ اور اس فرقہ اہل یونان سے ہیں جو بھگشی میں آباد تھا۔ اصل حقیقت یہ معلوم ہوتی ہے اور اڑیسہ کی خاص خاص قومیں مثلاً وہ جو دہلی' قنوج اور ہندوستان کے مرکز میں حکمراں تھیں اصل کھشتری نسل سے ہیں اور بعض دیگر قومیں جن کا نام ابتدا میں راجپوتا نے' مالوے اور گجرات میں سننے میں آتا تھا بعد میں سکا کے خیل کے خیل حملہ آور ہو کر آباد ہوئے خدا کی اولی' نسل سے ہیں۔ راجپوت بڑی شریف اور اعلی' قوم سے ہیں۔ بڑے بہادر ہیں۔ چونکہ یہ لوگ جنگ و جدال کے بڑے مرد ہیں وہ بدھ کے رحم دلانہ دھرم کو پسند نہیں کرتے تھے کیونکہ بدھ کہتا ہے کہ نہ کسی جاندار کو مارو اور نہ ستائو۔ انہوں نے جہاں تک ہوا برہمنوں کی مدد کی' بدھ مت کو دبایا اور پرانے ہندو مذہب کو از سر نو پھیلایا۔ جس زمانے کا ہم ذکر کر رہے ہیں اس میں بہت سے راجپوت راجا ہوئے ہیں۔ اس سبب سے کہہ سکتے ہیں کہ 600؁ئ سے 1200؁ئ تک راجپوتوں کی سلطنت کا زمانہ ہے۔ 
آریائی عہد میں گجرات کو سری کرشن کی دوار کا کہتے تھے۔ بعد میں اس کا نام سورٹھ یا سوراشٹر ہوا۔ یہاں 416 ؁ئ سے لے کر تقریباً300 سال تک بلبھی خاندان کے راجا راج کرتے تھے۔ جب چینی سیاح ہیوان سانگ سوراشٹر میں آیا تو اس نے دیکھا کہ یہ ایک زبردست سلطنت ہے' جہاں بلبھی راجائوں کا راج ہے۔ ملک خوشحال اور مالدار ہے اور دور دراز ملکوں سے تجارت ہوتی ہے۔ 746؁ئ سے مسلمانوں کے زمانے تک سوراشٹر میں راجپوتوں کی عملداری تھی۔ یہ چالوکیہ کہلاتے تھے۔ انھلواڑہ یا انھل پٹن جس کو اب فقط پٹن کہتے ہیں' ان کی راجدھانی تھی۔

مالوے میں بکرما جیت کی اولاد حکمراں رہی۔ اس خاندان کا سب سے بڑا راجہ بکرماجیت کے بعد شلا دتیہ نامی تھا۔ جس کا حال چینی سیاح ہیوان سانگ کے سفرنامے سے معلوم ہوتا ہے۔ ان کے بعد راجپوتوں کا دور شروع ہوا۔ بعد کے زمانے میں مالوہ راجپوتوں کی نہایت زبردست سلطنتوں میں شمار ہوتا تھا۔ اڑیسہ قدیم زمانے میں اندھر کی سلطنت کے نام سے مشہور تھا۔ 474؁ئ سے 1132؁ئ تک یہاں کیسری خاندان کے راجپوت حکومت کرتے تھے۔ بھوونیشور ان کا پایہ تخت تھا جہاں انہوں نے بڑے بڑے خوبصورت اور شاندار مندر بنائے۔ اس خاندان کے اول راجہ کا نام یتاتی کیسری تھا۔ اس کی راجدھانی کے نام سے ظاہر ہے کہ گو زمانہ سلف میں اڑیسہ میں بدھ مت کا دور تھا اس وقت وہاں سارے ملک میں ہندو مذہب پھیلا ہوا تھا اور شوجی کی پرستش ہوتی تھی۔

کیسری راجائوں کے بعد گنگا پتر خاندان کا دور شروع ہوا۔ یہ بھی راجپوت تھے۔ 1132؁ئ سے 1534؁ئ تک انہوں نے اڑیسہ پر حکومت کی۔ 1560؁ئ میں یہ ملک مسلمانوں نے لے لیا۔ گنگا پتر وشنو کی پرستش کرتے تھے۔ پوری میں جگن ناتھ جی کا جو مشہور مندر ہے' وہ اسی خاندان کے ایک راجہ کا بنایا ہوا ہے۔

دریائے نربدا سے لے کر دریائے کرشنا تک سارے دکن میں سات سو برس یعنی 500 ؁ئ سے 1200 ؁ئ تک چالوکیہ خاندان کے راجپوت حکومت کرتے تھے۔ اس خاندان کی دو شاخیں تھیں' مشرقی شاخ کا پایہ تخت دریائے گوداوری پر راج مندری تھا۔ مغربی شاخ کا پایہ تخت مہاراشٹر میں کلیان تھا۔ اب ان راجائوں کے فقط نام ہی نام باقی ہیں۔ 
میسور کے ملک میں 900؁ئ سے 1310؁ئ تک بلال خاندان کے راجپوت فرمانروا تھے۔ ان کا پایہ تخت دوار سمدر تھا' جہاں انہوں نے ہلے بید کا مشہور مندر تعمیر کیا۔ مسلمانوں نے اس خاندان کو شکست دی اور خود ملک کے حاکم اور فرمانروا بنے۔

تلنگانہ میں تقریباً 1100؁ئ سے لے کر 1323؁ئ تک ککاتی خاندان کے راجپوت راج کرتے تھے۔ ان کا پایہ تخت وارنگل تھا۔ 1323؁ئ میں مسلمانوں نے وارنگل لے لیا اور اس کو اپنا دارالخلافہ بنا کر گولکنڈے کی سلطنت قائم کی۔

بنگالے میں پانچ سو برس تک پال اور سین خاندانوں کے راجا راج کرتے تھے۔ 800 ؁ئ کے قریب سے لے کر 1050؁ئ تک پال راجائوں نے راج کیا اور 1050؁ئ سے 1300 ؁ئ کے قریب تک سین خاندان کا دور دورہ رہا۔ اس کے بعد یہ ملک بھی مسلمانوں نے فتح کر لیا۔

دیوگری واقع مہاراشٹر میں 1100ئ کے قریب سے 1300ئ کے قریب تک یادو بنسی راجپوت راج کرتے تھے۔ یہ کہتے تھے کہ ہم سری کرشن کی نسل سے یادو بنسی کھشتری ہیں۔ 1300؁ئ کے قریب مسلمانوں نے دیوگری کو فتح کر کے اس کا نام دولت آباد رکھ دیا۔

راٹھور' چوہان اور تنوار راجپوتوں کے مشہور خاندان ہوئے ہیں۔ 1190؁ئ کے قریب قنوج' اجمیر اور دہلی میں ان کی حکومت تھی۔ 1190؁ئ میں غور کے مسلمان ہند میں آگئے۔ 
٭٭٭

(27) مُسلمان

عرب کے ملک کا اکثر حصہ خشک اور بنجر ہے' جہاں نہ دریا ہیں' نہ جھیلیں ہیں۔ ملک کا ملک بڑے بڑے ریگستانوں سے بھرا پڑا ہے۔ ان میں کہیں کہیں کوئی سرسبز قطعہ زمین بھی ملتا ہے' جہاں گھاس اگتی ہے اور کنوئیں یا چشمے کا پانی میسر آجاتا ہے۔ اگلے وقتوں میں عرب میں و حشتی قومیں آباد تھیں جو اپنے ریوڑوں اور گلوں کو لیے گھاس چارے کی تلاش میں خانہ بدوش ہو کر ایک جگہ سے دوسری جگہ اور دوسری جگہ سے تیسری جگہ مسلسل پھرتی رہتی تھیں۔ یہ لوگ وحشی اور جنگجو تھے۔ ایک قوم دوسری سے لڑتی تھی۔ ان کے رسم و رواج بھی خراب اور وحشیانہ تھے۔ 
مسیح سے تقریباً چھ سو سال بعد عرب میں ایک نبی پیدا ہوئے جن کا نام محمدﷺ تھا۔ اہل عرب کے رسم و رواج کی خرابیوں کو دیکھ کر ان کا دل بہت کڑھا اور ان کی بہتری اور اصلاح کے بارے میں جو کچھ ان سے ہو سکا کیا۔ ان کی تعلیم یہ تھی کہ خدا ایک ہے۔ بتوں کا پوجنا گناہ ہے۔ آپس میں لڑنا برا ہے۔ اول اول اہل عرب نے کان دھر کر ان کی بات نہ سنی بلکہ ان کو مارنے کی فکر میں رہے' لیکن زمانے کے گزرنے پر تعصب کم ہوا' بہت سے لوگوں نے اپنے اپنے بت توڑ ڈالے اور پیغمبر حضرت محمدﷺ کے ساتھ ہوئے۔ 
عرب کے جو فرقے اپنے قدیم دستوروں کو چھوڑنا نہیں چاہتے تھے انہوں نے حضرت محمدﷺ اور ان کے پیروئوں کو بہت ستایا۔ لیکن آخرکار یہ بھی مغلوب ہوگئے اور 632 ؁ئ تک جب آنحضرتﷺ کی وفات ہوئی قریب قریب سارا ملک ان کا فرمانبردار ہوگیا تھا۔ آپ کے پھیلائے ہوئے مذہب کا نام اسلام ہے۔ اس مذہب پر چلنے والوں کو اہلِ اسلام یا مسلم یا مسلمان کہتے ہیں۔ مسلمان اپنے قرآن شریف کو مقدس اور آسمانی کتاب مانتے ہیں۔ اور کہتے ہیں کہ دین اسلام کا آغاز 622؁ئ سے ہے' جب حضرت محمدﷺ مکہ چھوڑ کر مدینے چلے گئے تھے۔ اس واقعہ کو ہجرہ یا ہجرت کہتے ہیں۔ سن ہجری یہیں سے شروع ہوتا ہے۔ مسلمانوں کا عقیدہ یہ ہے کہ خدا ایک ہے۔ حضرت محمدﷺ اس کے رسول ہیں۔ خدا کے نزدیک سب مسلمان مساوی بلکہ بھائی بھائی ہیں۔ اسلام میں ہندوئوں کی طرح ذات پات کی تمیز نہیں ہے۔

جب تمام اہلِ عرب مسلمان ہوگئے اور ایک حاکم کی حکومت میں آگئے تو ان کی ایک زبردست قوم بن گئی۔ یہ اب بھی دلیر اور جنگجو تھے' گو آپس میں لڑنا کٹنا موقوف ہوگیا تھا۔ دینِ اسلام نے ان کے سینوں میں بڑا جوش اور ولولہ پید اکیا۔ ان کے دلوں میں یہ خیال پیدا ہوا۔ کہ غیر ملکوں میں جا کر اپنا دین پھیلائیں اور جو لوگ خوشی سے دینِ اسلام قبول کریں' ان کو اپنا بھائی سمجھ کر مہربانی سے سلوک کریں۔ خدائے تعالی' جہاد سے خوش ہوتا ہے اور جو دیندار جہاد میں مارے جاتے ہیں۔ بہشت میں جاتے ہیں۔ جو لوگ ان کے مطیع ہو کر اپنا ایمان بدلنا نہیں چاہتے تھے ان کو ایک محصول دینا پڑتا تھا'جسے جزیہ کہتے ہیں۔

عرب والوں نے پہلے ان ملکوں کا رخ کیا جو ان کے شمال میں واقع ہیں اور ان کو آسانی سے فتح کر لیا۔ لوٹ کھسوٹ کا بہت سا مال جو ہاتھ آیا تو اور ملکوں کے فتح کرنے کی آرزو پیدا ہوئی۔ نتیجہ یہ ہوا کہ ملک پر ملک فتح ہوتا چلا گیا۔ سو برس کے عرصے میں فارس' ترکستان' افغانستان اور آس پاس کا وہ تمام علاقہ جو کسی زمانے میں دارا اور افراسیاب کی سلطنت میں شامل تھا' فتح ہوگیا اور ان سب ملکوں نے دینِ اسلام قبول کر لیا۔ 
فارس میں کچھ لوگ ایسے بھی تھے جو عرب والوں کے مطیع نہ ہوئے اور نہ انہوں نے دین محمدیﷺ قبول کیا۔ وہ فارس سے نکل کر ہند میں چلے آئے چنانچہ بارہ سو برس سے یہیں آباد ہیں۔ پارسی کہلاتے ہیں اور قدیم آریا کے مثل آگ کو جلوئہ خدا تصور کرتے ہیں۔ یہ لوگ زیادہ تر مغربی ساحل پر بمبئی میں آبادہیں۔ بڑے نیک' امن دوست اور ہوشیار تاجر ہیں۔ بعض پارسی بڑے مالدار ہیں اور بہت سا روپیہ خیرات اور رفاہ عام کے کاموں میں خرچ کرتے ہیں۔ 
ہند کے شمال کے ملکوں میں اہلِ عرب نے تاخت و تاراج شروع کر رکھی تھی۔ انہوں نے فارس اور تاتار کے لوگوں کو اتنی فرصت نہ دی کہ وہ ہند پر حملہ کرتے۔ اس وجہ سے کئی صدیوں تک شمالی ہند ان قوموں کے حملوں سے بچا رہا۔

٭٭٭

(28) محمود غزنوی

997 ؁ئ سے 1030؁ئ تک

اب سے 900 برس پیشتر افغانی اور ترکستانی قومیں ہند میں اس طرح چلی آرہی تھیں جس طرح کسی زمانے میں آریا یا یونانی یا ستھین آئے تھے۔ یہ وہ زمانہ تھا کہ اہلِ عرب کو اپنے شمال اور شمال مشرق کے ملکوں کی فتح کے لیے نکلے ہوئے ساڑھے تین سو برس ہو چکے تھے۔ ترکستان' فارس اور افغانستان کے لوگ مسلمان ہو چکے تھے۔ عرب کے بہت سے قبیلے ان ملکوں میں آباد ہو گئے تھے۔ ان لوگوں کے دلوں میں بھی وہی جوش اور ولولہ بھرا ہوا تھا جو عرب میں موجود تھا۔

اس وقت افغانستان کا بڑا شہر غزنی تھا۔ یہاں کا بادشاہ ایک ترک تھا جس کا نام محمود تھا۔ اس کا باپ پنجاب کے راجپوت راجہ جے پال سے کئی دفعہ لڑا اور اس کو شکست دے کر غزنی اور سندھ کے درمیان کے علاقے پر قابض ہوگیا تھا۔ ہند اس وقت دنیا کے زرخیز اور زر دار ملکوں میں شمار ہوتا تھا۔ اس کی تجارت کا سلسلہ اپنے شمال مغرب کے ملکوں سے ملتا ہوا ممالک فرنگ تک پہنچا تھا۔ بڑا بڑا قیمتی سامان تجارت اونٹوں پر لد کر افغانستان کے دروں کی راہ ہند سے دور دراز ملکوں میں جاتا تھا۔ محمود ابھی لڑکا ہی تھا کہ اس طرح کے قافلے باپ کی سلطنت میں سے گزرتے ہوئے دیکھا کرتا تھا۔ قافلے والوں سے باتیں کیا کرتا تھا اور وہ اس سے کہا کرتے تھے کہ ہند میں فلاں فلاں بڑے شہر ہیں اور وہاں بڑے مندر ہیں جن کے مال و دولت کا کوئی ٹھکانہ نہیں ہے۔ یہ کہتا کہ جب بڑا ہو کر میں بادشاہ بنوں گا تو ہندو راجائوں سے لڑوں گا۔

تیس برس کی عمر میں محمود تختِ شاہی پر جلوہ گر ہوا۔ جو کچھ یہ کہا کرتا تھا وہ سب کر کے دکھایا۔ جب تک بارش کا موسم رہا اور درے برف سے صاف نہ ہوئے' خاموش بیٹھا رہا۔ اس کے بعد اپنی فوج لے کر ہند پر چڑھ آیا۔ بہت سے اونٹ اور گھوڑے لوٹ کا مال لاد کر لے جانے کو اپنے ساتھ لایا۔ دیکھا کہ جے پال جو اس کے باپ سے لڑ چکا تھا' اس کے مقابلے پر لڑنے کو موجود ہے لیکن محمود اور اس کے افغان ہمراہیوں نے جے پال کو بھگا دیا اور بہت سا قیمتی مال و زر لوٹ کر غزنی لے گئے۔ جے پال نے شرم اور رنج کے مارے زمام سلطنت اپنے بیٹے انند پال کے ہاتھ میں دی اور خود جیتے جی چتا میں بیٹھ گیا اور جل کر مر گیا۔

انند پال نے دیکھا کہ ہندوستان کے سر پر ہر وقت خطرہ لگا ہوا ہے۔ پس اس نے اجین' گوالیار' قنوج' دہلی اور اجمیر کے راجائوں کو پیغام دیا اور کہا کہ محمود سالِ آئندہ میں ضرور پھر حملہ کریگا' آپ آئیں اور میرے ہمراہ ہو کر اس کا مقابلہ کریں۔ انہوں نے منظور کیا اور راجپوتوں کے دل بادل پنجاب میں داخل ہوئے۔ لیکن شمالی سرد ملکوں کے افغان ہند کے گرم میدانوں کے راجپوتوں سے طاقتور تھے۔ لڑائی کا گھمسان ہوا۔ راجپوت پسپا ہوئے۔ محمود نے آگے بڑھ کر نگر کوٹ کے مندر کو لوٹا۔ چاندی' سونے' موتیوں اور جواہرات کے انبار جو مدتوں سے دیندار اور بااعتقاد ہندوئوں کے چڑھائے ہوئے مندروں میں جمع تھے' سب لوٹ کھسوٹ کر غزنی میں لے گیا۔

غزنی پہنچ کر محمود نے ایک بڑی بھاری دعوت کا سامان کیا۔ تمام افغانوں کو بلوایا۔ تین دن تک ان کی ضیافت کی۔ ہند سے جو زر و جواہر' ریشم و کمخاب' سونا اور چاندی لوٹ کر لایا تھا' نمائش کے طور پر چوکیوں پر سجا کر سب کو دکھایا۔ سرداروں اور امرا کا تو کہنا ہی کیا ہے' ان کو تو نہایت قیمتی تحفے دئیے اور غریب سے غریب افغان بھی ایسا کوئی نہ تھا کہ دعوت سے خالی ہاتھ گیا ہو اور ایک معقول انعام نہ لے گیا ہو۔

ایسی ایسی ترغیبوں اور تحریصوں سے محمود افغانوں کو ہند پر چڑھا لاتا تھا۔ نتیجہ یہ ہوا کہ اس کی ہمت کا دریا طغیانی پر تھا' ہر بار جو قدم تھا آگے ہی آگے پڑتا تھا۔ جہاں کہیں کسی مالدار شہر یا مند رکا پتہ پایا وہیں اپنی فوج کو لے کر جا طوفان بپا کیا۔ مندر ڈھائے' بت توڑے' پجاریوں کے سینکڑوں برس کے جوڑے ہوئے مال و اسباب لوٹے۔ راجپوت راجا آپس میں لڑتے تھے مگر مندروں کے مال کو ہاتھ نہ لگاتے تھے۔ اس سبب سے مدتوں کی آمدنی سے ہر مندر میں دولت کے انبار اکٹھے ہوگئے تھے۔ ترک' ایرانی اور افغان اس مال و دولت کے لوٹنے پر ادھار کھائے بیٹھے تھے۔ جہاں اس نے ہند پر حملہ کرنے کے لیے فوج کے جمع ہونے کا حکم دیا وہیں یہ لوگ آندھی کی طرح اٹھے چلے آئے۔ پھر محمود کے ہر حملے میں فوج کی کثرت نہ ہوتی؟ تو کیا ہوتا؟ 
محمود1024؁ئ میں آخری بار ہند پر حملہ آور ہوا اور سومناتھ کے مندر پر پہنچا۔ یہ گجرات دیس میں ایک بہت پرانا اور بڑا مندر تھا جو اپنی بے شمار دولت کے سبب تمام ہند میں مشہور تھا۔ سندھ کے ریگستان میں ساڑھے تین سو میل کا دور دراز سفر طے کر کے محمود اس مندر کے سامنے آن موجود ہوا اور ہندوئوں کی اس بڑی فوج کو شکست دی۔ جو مندرکی حفاظت کے لیے جمع کی گئی تھی۔ جب یہ مندر کے اندر داخل ہوا تو ڈرتے کانپتے پجاریوں نے التجا کی کہ اگر آپ ہمارے سومناتھ دیوتا کی مورت کو جوں کا توں چھوڑ دیں تو ہم اس کے عوض آپ کو بہت سا روپیہ دینے کو تیار ہیں۔ لیکن ان کی بات نہ مانی جواب دیا کہ میں بت توڑنے آیا ہوں بت بیچنے نہیں اور یہ کہہ کر بت پر اپنا آہنی گرز اس زدر سے مارا کہ اس کے ٹکڑے ٹکڑے ہوگئے۔ 
یہاں سے افغانستان واپس جانے کے کچھ ہی عرصے بعد محمود مر گیا۔ یہ خود ہند میں نہیں ٹھیرا مگر ایک سپہ سالار کو پنجاب کا حاکم بنا کر دارالخلافہ لاہو رمیں چھوڑ گیا تھا۔ ڈیڑھ سو سال تک ہندو لوگ افغانوں کو اس ملک سے نکالنے کی کوشش کرتے رہے لیکن محمود کے جانشین لاہور میں جمے ہوئے بیٹھے رہے بلکہ پنجاب سے بڑھ کر گنگا کے میدان میں پہنچے اور وہاں کے بڑے بڑے شہروں کو لوٹا۔ ان بادشاہوں کے دارالخلافے دو تھے: ایک غزنی' دوسرا ہند۔

محمود بہادر سپاہی تھا۔ اپنے ہمعصروں سے زیادہ ظالم اور بیرحم نہ تھا۔ لڑائی میں جو قیدی ہاتھ آتے تھے' ان کو قتل نہیں کرتا تھا۔ سلطنت افغانستان کا انتظام بڑی خوبی کے ساتھ کرتا تھا۔ ہندوستان کی دولت سے اس نے غزنی میں بڑی بڑی عالیشان عمارتیں بنائیں اور اس کی رونق بڑھائی' بہت سے شاعر اور باکمال دور دراز ملکوں سے آکر غزنی میں آباد ہوئے۔ مگر محمود طامع تھا۔ فردوسی شاعر کے ساتھ جو کارروائی اس کی طرف سے ہوئی سراسر بے جا تھی۔ محمود نے فردوسی سے شاہنامہ لکھنے کی فرمائش کی اور صلے میں فی شعر ایک اشرفی دینے کا وعدہ کیا۔ تیس برس کی محنت کے بعد فردوسی ساٹھ ہزار شعر لکھ کر لایا۔ محمود ایک کتاب کے لیے ساٹھ ہزار سونے کی شرفیاں دینے سے ہچکچایا اور اشرفیوں کی جگہ چاندی کے ساٹھ ہزار دینار دینے لگا' فردوسی نے دیناروں کا لینا منظور نہ کیا اور مایوس ہو کر فارس میں اپنے وطن کو چلا گیا۔ کچھ دنوں بعد محمود اپنی حرکت پر پشیمان ہوا اور ساٹھ ہزار سونے کی اشرفیاں دے کر قاصد کو فردوسی کے پاس بھیجا۔ مگر اب کیا ہونا تھا ادھر محمود کا قاصد اشرفیوں کی تھیلیاں لیے شہر میں داخل ہوا ادھر معلوم ہوا کہ فردوسی کا جنازہ قبرستان کی طرف چلا جا رہا ہے۔

(29) محمدغوری

1186 ؁ئ سے 1206 ؁ئ تک

غزنی میں ترکی خاندان کے بادشاہوں کو سلطنت کرتے ہوئے کوئی ڈیڑھ سو سال ہوئے تھے کہ غور کے افغانوں نے ان کو فتح کیا۔ غور افغانستان کے شمال مغرب میں ایک چھوٹا سا ملک تھا۔ اس وقت محمد شہاب الدین جو تاریخ میں محمد غوری کے نام سے مشہور ہے یہاں کا بادشاہ تھا۔ محمود غزنوی کی طرح یہ بھی بڑا دلاور اور جنگجو تھا۔ اس نے بھی عمر بھر شمالی ہند پر حملے کئے۔ صرف اتنا فرق ہے کہ اس کا منشا فقط مندروں اور شہروں کا لوٹنا نہ تھا بلکہ یہ اس کو فتح کر کے اس میں اپنی سلطنت قائم کرنی چاہتا تھا۔ 
اس وقت شمالی ہند میں راجپوتوں کی چار بڑی سلطنتیں تھیں۔ تنوار راجپوتوں کی بڑی راجدھانی دہلی تھی۔ چوہانوں کی اجمیر۔ راٹھوروں کی قنوج اور روہیلوں کی گجرات دہلی کے تنوار راجہ کا کوئی بیٹا نہ تھا۔ اس نے اپنے نواسے پرتھی راج کو کہ شکیل اور بہادر جوان اور چوہانوں کا سر تاج تھا' گود لیا۔ چنانچہ جب دہلی کا راجہ مرا تو پرتھی راج دہلی اور اجمیر دونوں گدیوں کا مالک ہوا۔ راٹھوروں کا راجہ جے چند بھی دہلی کے تنوار راجہ کا نواسا تھا' پرتھی راج کے گود لیے جانے میں اس نے اپنی بڑی حق تلفی سمجھی اور پرتھی راج سے سخت حسد کرنے لگا۔

شہاب الدین نے 1191 ؁ئ میں ہند پر پہلا حملہ کیا اور سیدھا دہلی کی طرف ہو لیا۔ پرتھی راج جو دہلی اور اجمیر کا راجہ تھا مع دیگر بہت سے راجپوت راجائوں کے دہلی سے اسی میل تھانیسر کے مقام پر ایک بڑا بھاری لشکر لے کر شہاب الدین کے سامنے ہوا۔ راجپوتوں نے مردانگی کا حق ادا کیا اور افغانوں کو شکست فاش دی۔ شہاب الدین بمشکل جان بچا کر بھاگا۔ چالیس میل تک راجپوتوں نے افغان کی فوج کا تعاقب کیا اورجو افغانوں زندہ بچے سندھ پار بھاگ گئے۔

شہاب الدین کے جانے کے بعد جے چند وائی قنوج نے اپنی حسین بیٹی سنجگتاکے سویمبر کا اعلان کیا یعنی بڑے بڑے راجا اور سردار جمع ہوئے اور سنجگتا کو جازت دی گئی کہ جسے چاہے اپنا شوہر بنا لے۔ اسی موقع پر جے چند نے راجہ ادھراج ہونے کا دعوی' کیا اور تمام راجپوت راجائوں کو اپنا تابع سمجھ کر ان کے نام دعوتی رقعے جاری کئے۔ اس تقریب میں پرتھی راج کے لیے دربانی کا عہدہ تجویز کیا گیا۔ پرتھی راج جے چند کی لڑکی پر عاشق تھا۔ مہمانوں کی طرح بلایا جاتاتو ضرور دعوت میں شامل ہوتا لیکن یہ بڑا مغرور تھا' دربان بن کر جانے سے صاف انکار کر گیا۔ ضیافت کے دن جب جے چند نے پرتھی راج کو حاضر نہ پایا' تو اس کا بت بنوا کر اپنے محل کے دروازے پر کھڑا کر دیا اور سویمبر کی کارروائی شروع ہوئی۔ جو راجا دور دراز سفرکر کے اس میدان میں آئے تھے کہ سنجگتا ہم کو پسند کرے گی' ایک صف میں کھڑے ہوگئے اور سنجگتا کو اجازت ہوئی کہ ان کے بیچ سے گزرے اور جسے چاہے اپنا خاوند بنا لے۔ سنجگتا کے ہاتھ میں پھولوں کی مالا تھی۔ وہ دیکھتی بھالتی صف کے ایک سرے سے دوسرے سرے تک چلی گئی اور دروازے پر جا کر پرتھی راج کی مورت کے گلے میں مالا ڈال دی۔ پرتھی راج بھی بھیس بدل کر اپنے چند محرم راز سپاہی ساتھ لئے موجود تھا فوراً منڈپ میں گھس گیا اور سنجگتا کا ہاتھ پکڑ لیا' گھوڑے پر بٹھا اس کو دہلی کی طرف لے اڑا۔

جے چند پرتھی راج سے لڑا۔ مگر کوئی سرخروئی حاصل نہ کی۔ اس وقت غصے میں بھر کر کمینہ پن سے اس نے شہاب الدین کو پیغام دیا کہ آپ ایک بار دہلی پر پھر حملہ کریں اور میں آپ کی مدد کروں گا۔ وہ پہلے ہی سے بڑا بھاری لشکر جمع کئے بیٹھا تھا۔ شہاب الدین نے ان غوری سرداروں اور سپہ سالاروں کی بڑی مٹی پلید کی تھی جو تھانیسر کے میدان سے بھاگ نکلے تھے۔ تو بروں میں جو کا دانہ بھروا کر ان کے منہ سے بندھوا دیا تھا اور گدھوں کی طرح ان کو شہر سے نکالا تھا۔ جے چند کا پیغام پا کر 1193 ؁ئ میں پھر دہلی کی طرف روانہ ہوا۔ ڈیڑھ لاکھ سپاہی عمدہ افغانی گھوڑوں پر سوار اس کے ہمراہ تھے۔ اس دفعہ جے چند اور دیگر راجا پرتھی راج کی مدد کو نہ آئے۔ پرتھی راج چوہانوں کو لے کر تھانیسر کے میدان میں دوبارہ شہاب الدین سے دوچار ہوا۔ چوہان اپنے راجہ اور اپنے ملک کے نام پر خوب جان توڑ کر لڑے مگر افغان جو تند اور جانباز سپاہی تھے ان پر غالب آئے۔ راجپوت تتر بتر ہو کر بھاگے اور پرتھی راج مارا گیا۔ پرتھی راج کی رانی جے چند کی بیٹی خاوندکی چتا میں جل کر ستی ہوئی۔ محمد غوری نے پہلے دہلی لی' پھر اجمیر اور بہت سا لوٹ کا مال ہمراہ لے کر غزنی چلا گیا اور اپنے نائب قطب الدین کو ہند میں ان صوبوں کی حکومت اور انتظام کے لیے چھوڑ گیا' جو اس نے فتح کئے تھے۔

1194؁ئ میں شہاب الدین پھر ہند میں آیا اور اس دفعہ جے چند والی قنوج پر حملہ کیا۔ جے چند بڑی دلیری اور بہادری کے ساتھ لڑا مگر چوہانوں کی مدد کے بغیر افغانوں سے عہدہ برآ نہ ہو سکا۔ پرتھی راج کی طرح یہ بھی ہار گیا اور مارا گیا۔ غوریوں نے قنوج اور بنارس دونوں لے لئے۔ دوسرے شہروں کا تو کیا ذکر ہے ایک بنارس ہی میں انہوں نے ہزار سے زیادہ مندر مسمار کئے اور چار ہزار اونٹ لوٹ کے اسباب سے لادے۔

راٹھور اور شمالی ہند کی کئی اور راجپوت قومیں اس وقت گنگا جمنا کے اس علاقے سے' جہاں ان کے آبائو اجداد ہزاروں برس سے آباد تھے' اٹھ کھڑی ہوئیں اور اپنے کنب قبیلوں' مال و اسباب' جانور اور مویشی کو لے کر جنوب کی طرف ماڑ واڑ اور اردلی پہاڑ کے اس علاقے میں چلی گئیں جو ان کی وجہ سے راجپوتانہ کہلاتا ہے۔ 
محمد غوری اور اس کے جرنیلوں نے قریب قریب سارا شمالی ہندوستان فتح کر لیا۔ ان میں سے ایک نے جس کا نام بختیار خلجی تھا' 1199؁ئ میں اودھ اور بہار کو اور 1203؁ئ میں بنگالے کو تاخت و تاراج کیا۔ اس زمانے میں بنگالے کا پایہ تخت ایک شہر تھا جس کا نام لکھنوتی تھا۔ افغانوں نے بدل کر اپنے وطن غور کے نام پر اس کا نام گور رکھ دیا' جو بگڑ کر بعد میں گوڑ بنگالہ کہلانے لگا۔ بوڑھا بنگالی راجہ مسمی بہ لکشمی سین بمشکل غوریوں کے ہاتھ سے بچا۔ وہ کھانا کھا رہا تھا کہ افغان محلوں میں گھس گئے' اس کے پکڑے جانے میں کوئی بات باقی نہیں تھی مگر اس کو جو آئو دائو آیا تو ایک چور دروازے سے نکل کر بھاگا اور اڑیسہ میں پہنچا اور باقی عمر یہیں جگناتھ جی کے مندر میں اپنے معبود کی سیوا میں بسر کی۔ اس کے بعد غوریوں نے اول گجرات کے بگھیلے راجپوت زیر کئے اور پھر گوالیار بھی لے لیا مگر مالوہ فتح نہ ہوا۔

ہند کی آخری مہم کے بعد محمد غوری پنجاب کی راہ اپنے وطن کو واپس جا رہا تھا کہ ایک پہاڑی قوم کے لوگوں نے جسے گکھڑ کہتے ہیں' رات کے وقت اسے خیمے میں سوتے ہوئے قتل کر دیا۔ اس کے ہمراہی لاش کو غزنی لے گئے اور وہاں دفن کیا۔ اس کی وفات پر اس کا نائب قطب الدین ہند کے ممالک مفتوحہ کا خود مختار حاکم اور مالک ہو کر دہلی کا سلطان بن گیا۔ ہند کا پہلا فاتح جسے واقعی فاتح کہنا چاہیے محمد غوری تھا۔ محمود غزنوی کی طرح ہند کو لوٹ کھسوٹ کر غزنی میں جا بیٹھنا اس کا مدعا نہ تھا' وہ ہند پر حکومت کرنے آیا تھا اور اپنے منصوبے میں کامیاب ہوا۔

﻿
مارگریٹ گریوز

پنجابی رنگ: نادر علی

ہریاندھ

شالا اکلا بھی کوئی نہ ہووے اوہ وی کُومے جیہا- نہ کوئی اوہدا اگا نہ کوئی اوہدا پِچھا پیو ہوشیں توں پہلوں مر گیا ماں موئی تے دساں ورھیاں دا آہیا دساں مرلیاں دا اِک ٹُک آہیا پر اوتھے اُگے کوئی شے نہ ڈبھ اُگنی تے کنڈے- اِک کُومے دی بکری آہی اوہ شودھی سیالے وِچ بُھکھ نال مر گئی- کِسے ترس کھا کے لوڈھے ویلے روٹی دے چھوڑنی- مائی ہساں پیالہ لسی دا- ادھی روٹی اوس راتیں کھانی تے ادھی وڈے ویلے لسی نال-

پر پالے وِچ بُھکھ ودھیری لگنی- اِک دینہہ اوہ بیٹھا ڈبھ دے سُکے کھتے پیا رووے- اوس نوں لگا کوئی ہور بھی کول پیا روندا سی- ویکھیا تے ہرے رنگ دا اِک پری دا بچہ- پری اوس اکھیں تے نہیں سی ڈِٹھی پر سُنی سُنائی گل آہی پِنڈوں لہندے پریاں دی وستی دی- اوس نِکے جیہے بچے نوں تلی تے چا لیا- پریاں زباناں جاندیاں ہوئیاں:

''کون ایں وائی توں کون ایں؟

''میں تے بُھکھن بھانا ہویا تینوں کاہدا رون اے؟''

بچے بریک جیہی اواز وِچ کہیا:

''ہری پری دا بچہ ہاں ہریاندھ اے میرا ناں

شام انھیرا پے گیا اے میں کلا کِتھے جاں''

کُومے کہیا، '' رات رہ جا میرے کول دینہہ چڑھے گھر ٹُرجائیں-''

''چھاہ ویلے سیوے دے ویلے آوسی میری ماں

ہرا میں راتیں باہر رہیا تے مر جاواں گا تھاں''

اِک پوہ دا مہینہ تے ہریاندھ اصلوں ٹھنڈا ٹھار جُوں ڈدھ دا بچہ ہووے!

کُومے اوہنوں روٹی دِتی- راتیں اگ بالی اِک جُلا پاٹا اُتے پایا تے ہریاندھ نوں ہوش آیا- ہُن اوہ ہسے تے گاویں:

'' اُتے ہووے نِگھی جُلی کُھل جان میرے انگ

کُومیا! من موہنیا! جو منگنا ای اج منگ!''

کُوما ہسیا، ''میرے ٹُک وِچ ککھ نہیں اُگدا- ڈبھ اے تے سُول نیں- مینوں ہاڑی چھولے دے- نالے ہولاں چباں دا- نالے گرمیاں وِچ بُھنا کے کھاں دا!''

ہریاندھ وڈے ویلے ماں نوں دسیا کُومے کِنج میری جان بچائی اے- ہری پری کول ہر شے دا بِی سی- اوس کہیا ، ''چھولے پچھیترے نیں پر ہو ویسن-''

''پوہ نہ پون کَکر تے مانہہ نہ وسے مینہہ

چھولے تیرے اُگسن تیرا ہری پری نال نینہہ!

دساں مرلیاں وِچ اینے چھولے ہوئے پئی سانبھے نہ جان-

اگلے سال مُڑ ساونی وِچ کُومے ہر شے دا بِی پایاپر اُگی کوئی شے - مُڑ ڈبھ دی ڈبھ! پری دُوجی واری کدے نہیں آوندی پر کُوما اینا رویا، نالے اوس گاویا :

پوہ نہ پون ککر تے مانہہ نہ وسے مینہہ

چھولے تیرے اُگسن تیرا ہری پری نال نینہہ!

بریک جیہی ہسن دی اواز آئی-

''کیہ لایا ای کُومیا؟ کوئی رُت دا لا توں بی!

پوہ نہ لگن مُنجیاں تے کنک نہ ساون جی!

کُومے ہریاندھ تے ہری پری نے سارے بے موسمے بِی چُنے مُڑ چھولے لائے ہاڑ آیا تے مُنجی دی پنیری لائی ساریاں فصلاں رج ہوئیاں اوس دو وِگھے حِصے تے بھی لائے-

''جِس ویلے سِر بیجیا اُسدا بنیا ڈھو!

ہاڑی پکن ہاڑِیاں تے ساونی کتیں ہو!''

ہُن ہر فصل اوس رُت نال لانی مائی ہسی اوس نال سِیر پایا ہری پری نوں اوس ہر فصل تے یاد کرنا تے چِڑیاں نوں دانہ پانا- آہدے نیں چِڑی پری دی بھین اے- رب دِیاں رب جانے- کُوما کہے پری ویکھی اے تے کون منے گا ٹی وی نے لوکاں دی مت مار چھوڑی اے!

v

﻿
خلیل احمد

آئو جیمز جونز دی کہانی پڑھئیے

جیمز جونز ہِک امریکی لِکھاری اے- ایہنے کہانیاں تے ناول لِکھے نیں- ایہدے ناول ''فرام ہئیر ٹو اٹرنٹی'' تے ''میری منتھ آف مے'' بڑے مشہور ہوئے- جیہڑی کہانی اسیں ہُن پڑھن لگے آں اوہدا ناں اے ''نن سِنگ سو وائلڈلی''- ایہہ پینگوئن سائز دی کتاب دے قریب قریب چالیہہ صفحیاں تے پُوری ہوئی اے- کہانی دی سُنجان کراندیاں اوہ لِکھدا اے، ''لِکھن دا کم ہِک سمجھوتہ ہے جو کُجھ تُسیں کہنا چاہوندے او تے جو کُجھ اوس صِنف دی پابندیاں اندر رہندیاں تُسیں کہہ سکدے او، ایہناں دے وِچکار- پر ایس کہانی واری میں پابند نہیں ہویا- ایہہ آپ بیتی دے نیڑے ہے، پر ایہنوں سارے دا سارا بدل دِتا گیا اے-''

اٹھ حِصیاں وِچ ونڈی ہوئی ایس کہانی دا پہلا حِصہ اِنج شُروع ہوندا اے: سِلوینس میرک دا فنڈا لیک وِچ کیبن کرائے تے لین دے دو سبب سن- اوہدے ناول نوں بریک لگ گئی سی تے اینیاں کہانیاں وِکیاں ای نہیں پئی اوہ مشیگن دے جنگلاں وِچ جان جوگا ہووے- نال فنڈالیک نورمافرائی دے گھروں وی نیڑے سی- اوہ وِن سینیز توں رات نوں آن کے سویر فجرے آپنے کم تے جا سکدی سی-

سلوینس تے نورما ایس بہارے ویاہ کرن والے سن-

''وین، تینوں نہیں پتہ میرے گھر والے کِنے سخت نیں- توں اوہناں نوں نہیں سمجھدا- جے اوہناں نوں ایہہ پتہ چل جائے میں تیرے نال آن لئی اوہناں نال جُھوٹھ بولیا اے- اوہ تے مر ای جان گے- اوہناں نے میرے لئی بڑا کُجھ کیتا اے-میں جو کُجھ سِکھیا سبھ اوہناں دی دین اے-''

''میں سمجھناں'' سلوینس اوہنوں دسیا، ''اوہ تیرے لئی چنگا ای سوچدے نیں، پر اوہ ایس گل نوں نہیں سمجھدے ہُن توں جوا ن کُڑی ایں- توں آپنی حیاتی آپ ٹور سکنی ایں- نالے اوہ مینوں پسند نہیں کردے-''

اوہنے اوہدی گل کٹی، ''نہیں، وین، تینوں اوہ تینوں پسند کردے نیں- بس اوہ تینوں سمجھدے نہیں، جس طرحاں میںسمجھنی آں- اوہ تیرے اندر لُکیاں کامیابیاں نہیں ویکھ سکدے، جِس طرحاں میں ویکھنی آں- اوہ تیری اچھیائی نہیں ویکھ سکدے-''

اوہنے سوچیا … اوہ ویکھ وی کیویں سکدے نیں- اوہ اوہنوں ایس لئی پسند نہیں کردے کیونجو اوہناں نوں پتہ اے اوہ کہانی کاری توں پہلے بار چلاندا سی- 
''اوہ تینوں ایس لئی ناپسند کردے نیں توں کِسے اِک تھاں چھ مہینے توں بُہتا ٹِکدا ای نہیں- سارے مُلک وِچ کدیں ایدھر کدیں اودھر- '' نورما اوہنوں دسن لگی، ''اوہناں دا خیال اے ہُن تینوں کِتے وس پینا چاہیدا اے-''

''میرا وی ایہو ای خیال اے-'' سیلوینس نے کہیا، ''پر وسن لئی میرا کاراں ویچنا تے ضروری نہیں نا-''

مسٹر فرائی، وِن سینیز دی ہِک بڑی وڈی کار ایجنسی دے مالک سن- اوہ چاہوندے سن میرک وی ویاہ توں بعد اوہناں نال رل کے کم کرے- لِکھن دا کم وی ایہدے نال نال کردا رہوے-

''صحیح اے نا-'' نورما کہیا، ''اوہ ٹھیک کہندے نیں، لِکھن وِچ کیہڑا مستقبل ہے-''

کدیں کدیں سلوینس سوچدا سی نورما فرائی اوہناں دی دِھی کیویں ہو سکدی اے- نالے پھیر فوج والی گل وی سی-

نورما نے اوہنوں دسیا، ''اوہناں نوں ایہہ گل سمجھ نہیں آوندی توں فوجی افسراں والے سکول جان توں اِنکار کیوں کیتا-''

''میں پاگل آں- دس دے اوہناں نوں-''

''وین مینوں پتہ اے توں باقی دے فوجیاں وانگوں نہیں- آئی لَو یو، وین!''

نورما نے کئیں واری سلوینس نوں سمجھان دی کوشش کیتی سی- ''میں ایہہ دوگلے پن والی زِندگی نہیں چلا سکدی- بڑا مُشکل اے میرے لئی-''

''ایہہ کیبن تے اسیں اِک مہینے لئی لیا اے بس-''

''ایہہ صِرف ایس واری تے نہیں- سال توں بُہتا ہو گیا اے میں آپنے ماپیاں نوں جُھوٹھ تے لایا ہویا اے- ایہہ اسان گل نہیں، وین-''

''پر ہُن توں سُکھی ہو جا- ایس بہار میں تینوں اِک دیانت دار عورت بنا دیاں گا-''

اوہ ایس مذاق تے ہولا جیہا ہسی- پر اوہدِیاں اکھاں وِچوں اتھرو ڈُلھ پئے- اوہ حیران رہ گیا- ''ایہہ کیوں بھئی؟''

''تیرے لئی ایہہ مذاق اے-''

''میرا ایہہ مطلب تے نہیں-''

''تے ہور کیہ اے- توں طنز کر رہیاں - سُوئیاں چبھو رہیاں- میرے نال کھیڈ رہیا ایں-''

''سُن میری جان- میں ایہہ سبھ کُجھ بالکل نہیں کر رہیا- جے توں ایہہ سمجھنی ایں تے اسیں فنڈا لیک داپروگرام ختم کر دینے آں-''

''میں ایہو جیہی کوئی گل کیتی اے-''

''توں ایہو جیہی گل نہیں کیتی- پر میں تینوں دُکھی نہیں کرنا چاہوندا-''

''جے توں کلا مشیگن جاندا تے میرے لئی ایہہ زیادہ دُکھ دی گل سی- میں ایہہ سوچ وی نہیں سکدی توں میرے کولوں اینا دور ہوویں-''

''میرے کول اینے پیسے ای نہیں سن- رس یاں آرکی کولوں اُدھار تے لے سکدا ساں- جِت تے جیویں اوہناں دا مقدر اے-''

''میں بالکل نہیں چاہوندی توں جوارِیاں کولوں اُدھار پھڑیں-''

''ایہدے وِچ کیہڑی بُرائی اے- اوہ چنگے بندے نیں- اوہ جواری نہیں- اوہناں کدیں وی کوئی قتل نہیں کیتا- ہاں، تھوڑے جیہے جرمن ضرور مارے نیں-''

''پر توں اوہناں کولوں پیسے اُدھار نہیں لینے- تینوں لوڑ اے تے میں آپنے ڈیڈی کولوں لے لینی آں-''

''ٹھیک اے-'' سلوینس نے کہیا-

''توں ایہہ کیویں سمجھ لیا میں فنڈا لیک نہیں آنا چاہوندی ساں- میں تے ایتھے دے لوکاں بارے سوچدی آں- تینوں نہیں پتہ، توں ایہناں نوں نہیں جاندا-''

نورما لئی رات باہر رہنا مُشکل نہیں سی- اوہدے لئی پریشانی دی گل پارک وِچ جانا سی-

''وین، پارک وِچ شام نوں آنا تے ٹھیک اے- ایس ویلے کافی لوک آوندے نیں- اوتھے نہاوندے وی نیں- پر صُبح چار وجے گیٹ توں لنگھنا عجیب لگدا اے- کُجھ دِناں مگروں، محافظ تے ضرور شک کرن گے-''

''کرن دے- کیہ کر لین گے اوہ-''

''اوہ بڑا کُجھ کر سکدے نیں- پارک دے ذمہ دار ایہدے بارے بڑے سخت نیں- تینوں پتہ اے جو کُجھ میں کردی پئی آں، اوہو جیہی کُڑی بارے لوکیں کیہ سوچدے نیں- تیرا کیہ خیال اے جدوں لوک میرے تے گُھوری پان گے تے مینوں کیہ محسوس ہووے گا-''

''کِسے نے تیرے ول ویکھنا وی نہیں-'' سلوینس نے اوہنوں دسیا، '' سُن، فنڈالیک دا خیال میرا نہیں- میرے ولوں تے اسیں اج رات ویاہ کر لینے آں- پر تیری ماں دے چرچ وِچ شادی کرن دے وڈے وڈے منصوبیاں دا کیہ بنے گا-''

''ایہہ اصل گل تے نہیں-''

''ہاں- جدوں تک ایہہ ناول پُورا نہیں ہوندا- پُورا ہوئے گا تے پیسے مِلن گے- اسیں ہُن ایہو جیہے اِک کمرے دے گھر وِچ تے نہیں رہ سکدے، جیہدے وِچ باورچی خانہ وی نہیں-''

''کُجھ ہویا تے ایہہ تیری ذمہ داری اے-''

''ہاں- جے کوئی آیا تے اوہنوں اسیں کہواں گے اسیں میاں بیوی آں- میں کیبن والے نوں ایہو ای دساں گا-''

''پر اسیں ویاہے ہوئے تے نہیں- قانون مُطابق تے نہیں- جے اوہ لائسنس منگ لین-''

''اوہ لائسنس نہیں منگدے- اوہناں تے تیرے پیسیاں ول ویکھنا اے-''

''اچھا ، ایہہ تیرا کم اے-''

''ہاں، ایہہ طے سمجھ-''

''ہُن پریشانی ختم- تے ایس سوہنے جیہے مُکھ تے سوہنی جیہی مُسکان-'' سلوینس نے نورما نوں آپنے نیڑے کیتا-

''ٹھیک اے، وین-'' اوہ مُسکرائی- ''پر وین، عورتاں شادی توں پہلے… ''

''بس، بس-'' اوہنوں غُصہ آ گیا-

نورما کیہ کہندی رہی اوہنے کُجھ نہ سُنیا- اوہدا مطلب کُجھ ایہہ سی: توں بس ایہدے بارے ای سوچدا رہنائیں-

اوہنے دھیان ای نہ دِتا- 
پہلا حصہ مُکا کے میں سوچیا ، جونز نے ایہدے وِچ اِک طرحاں سبھ کُجھ ای دس چھڈیا اے- اوہنے آپنے دوویں وڈے کِرداراں توں پُوری پُوری واقفی کرا دِتی اے- ویکھو، اگے کیہ ہوندا اے-

وین نے جِس قصبے وِچ کیبن کرائے تے لیا سی، اوہ اِک جدید قصبہ سی- ایتھے کافی سہولتاں موجود سن- پر اوہدے کیبن دے نزدیک وڈی گِنتی وِچ مُسافراں دے کیمپ گڈے سن- مطلب ایہہ جدید قصبہ ہوندیاں ہویاں وی ایتھے گھروں باہر رہن دِیاں سارِیاں اوکڑاں تے مُشکلاں موجود سن- فائدہ کوئی وی نہیں- تے سارے لوک وی ایہو جیہے، جیہڑے ہِک دُوجے نوں بُھکھیاں نظراں نال ویکھدے سن- اکھاں وِچ اکھاں پا کے- وین پریشان سی ایہہ سبھ کُجھ نورما نوں پسند نہیں آئے گا- پر نورما جدوں پہلی شام اوتھے آئی تے اوہنوں ایہہ سارا کُجھ بڑا چنگا لگا- چھوٹا جیہا جنگل، چھوٹا جیہا کیبن- کشتی وِچ سیر کردیاں نورما کہن لگی، ''ایہہ سبھ کُجھ کِنا سوہنا اے وین-''

اوہ کُجھ ہولا ہو گیا-

''وین- میرے نال وعدہ کر- شادی مگروں اسیں سال وِچ اِک واری ایہو جیہی کِسے تھاں تے ضرور جایا کراں گے-''

''ہاں- نورما- توں ویکھدی جا- اسیں سارا وقت اِنج ای گُزاراں گے- شادی توں بعد تے ہور زیادہ- سال وِچ دو ہفتے آزادنہیں- اسیں سارا ویلا آزاد رہواں گے- زِندگی اِک ایڈوینچر ہونی چاہیدی اے- کوئی رومانس نہیں- بس ایڈوینچر-''

نورما میک اپ دے شیشے وِچ آپنے آپ نوں سنوارن لگی- کِشتی کِسے شرابی وانگوں ڈولدی تے شیشہ ہل جاندا- ''نہیں وین، ایہنوں سنجیدہ وی ہونا چاہیدا اے- زِندگی کھیڈ تے نہیں نا-''

''کھیڈ، کھیڈ… کیہ مطلب اے؟'' وین نے اوہدے گل پھڑ لئی، ''ہُونہہ… تیرا منصوبہ کِتے ایہہ تے نہیں… میں تیرے پیو دے کاروبار وِچ شریک ہو جاواں- کیوں ایہو ای مطلب اے نا تیرا؟''

اوہنے ہلکا جیہا ہاسا ہسیا، ''وین، جو کُجھ توں کرنا چاہنائیں، اوہ کر… میں بس ایہو ای چاہنی آں-''

اوہ جدوں کیبن وِچ پرتے تے ہر پاسے ہنیرا سی- نورما نے فٹو فٹ کھانا تیار کیتا- سلاد پہلے توں بنی رکھی سی- اوہ بڑی چنگی کُک سی- تے کھانا وی بڑا چنگا تیار ہویا-

اوہ کافی لے کے آئی تے وین نے دو سِگریٹ سُلگا لئے- اینے چِر وِچ باہر گڈی بند ہون دی آواز آئی- اوہنے گڈی وِچوں اُترے بندیاں دی آواز پچھان لئی- ایہہ رس تے آرکی سن- اوہناں نوں پتہ ای نہیں لگا تے اوہ چارے اوہناں دے ساہمنے اندرموجود سن- 
نورما اوہناں نوں جاندی سی- اوہ اوہناں نال کدیں مِلی نہیں سی، نہ ای مِلنا چاہوندی سی- وین نے اوہناں بارے اینا کُجھ دسیا سی، اوہ اوہناں نوں فورا" پچھان گئی- اوہناں نال دو زنانیاں وی سن- وین خاموش سی-

آرکی نے پُچھیا، ''ایہہ شے کِتھوں لبھی اے، وین؟''

نال ای اوہ نورما نال مُخاطب ہویا، ''سوہنیے، کِتھے لُکایا سی ایس بھیڑے نے تینوں؟''

رس نے وی حِصہ پایا، ''ایہہ پاگل آرکی تے کِسے ہور نوں لیا رہیا سی تیرے لئی- ایہنوں پتہ ای نہیں سی، توں تے نورما نال ہوئیں گا-''

وین نے اوہناں دوواں دا تعارف نورما نال کرایا- تے نورما دا اوہناں نال- پر ہُن ایہہ سبھ بیکار سی- جو ہونا سی اوہ ہو گیا سی- آرکی تے رس نے وی سانبھن دا جتن کیتا- پر نورما تاں دروازے تے کھلوتی سی- تے اوہ دو زنانیاں میز دے نال-

نورما باہر نِکلی تے وین وی اوہدے پِچھے نسیا- ''میری گل تے سُن… ویکھ… ''

''میں چلی آں-'' اوہنے وین ول ویکھیا ای نہیں-

''نہیں- نہیں… نورما-''

''میں ہُن واپس وی نہیں آنا-''

''نہیں- باِلکُل نہیں-''

''فیر توں ہُنے ایسے پل اوہناں نوں ایتھوں نسا دے-''

''میں ایہہ کیویں کر سکناں، میری جان- اوہناں نے سانوں کیہ کہیا اے- اوہ تیری بے عِزتی نہیں کرنا چاہوندے-''

''فیر میں گھر چلی آں-''

''اوہ میرے یار نیں- میں اوہناں نوں کیویں نسا دیاں-''

''یار-'' نورما گجی، ''یار نیں تیرے-کیہ کیتا اے اوہناں نے تیرے لئی- شراب پیاندے رہے نیں تینوں، عورتاں نال سواندے رہے نیں تینوں- ایہو جیہیاں عورتاں،'' اوہنے کیبن ول اشارہ کیتا-

''ایہہ قرض اوہناں نے دتا اے- تاں ای توں تے میں ایتھے اکٹھے آں-''

''میں تینوں روکیا سی نا- اوہناں کولوں قرض نہ لویں- میں آپنے ڈیڈی کولوں لے آندی-''

''ہاں- تیرے ڈیڈی کولوں-''

''تینوں آپنی گل دا کوئی پاس نہیں- توں جُھوٹھا ایں- میں تینوں ویکھنا وی نہیں چاہوندی- میں کدیں سوچیا وی نہیں سی میرے نال حیاتی وِچ اِنج وی ہوئے گا-''

وین نے اوہنوں سمجھان دی کوشش کیتی- روکیا-

''بالکُل نہیں- میں چلی آں- توں آپنے یاراں نال رہو- تینوں ایہو کُجھ پسند اے-''

جدوں اوہدی گڈی دِیاں بتِیاں دِسنیاں بند ہو گئیاں تے اوہ کیبن وِچ مُڑ آیا- اوہ چارے اُنج ای کھلوتے سن- وین نے اوہناں نوں بٹھایا- گلاس بھرے- تے سبھ خاموشی نال گُھٹ بھرن لگے-

''وین-'' آرکی بولیا، ''توں اوہدے پِچھے جا- ہُنے-''

''کیوں؟ کاہدے لئی؟ تُسیں کیہ کرو گے؟''

''جِنے چِر وِچ توں اوہنوں لے کے واپس آئیں گا- اسیں ایتھوں ٹُر جاواں گے-''

رس وی بولیا، ''جے سانوں پتہ ہوندا اوہ تیرے نال اے- اسیں آندے ای نہ-''

''پاگلاں والِیاں گلاں نہ کرو-'' وین نے اوہناں نوں حوصلہ دِتا، ''ایہہ وی کوئی گل اے- تُسیں میرے یار او-''

''پر اوہ اِک شریف عورت اے- توں اوہدے نال ویاہ وی کر رہیا ایں- شریف عورتاں ایہہ سبھ کُجھ پسند نہیں کردِیاں- ٹھیک اے توں اِک ادیب ایں، پر تینوں ایہہ پتہ ہونا چاہیدا اے-''

''شریف عورت دا کیہ مطلب اے؟'' وین نوں غُصہ آ گیا-

''جے اِک مرد شریف عورت نوں پسند کردا اے تے اوہنوں اوہدی گل مننی چاہیدی اے- اِنج اوہ اِک شریف مرد بن جاندا اے-''

''مینوں ایہو جیہی شریف عورت نہیں چاہیدی-'' وین نے گل مُکان دی کیتی-

پر آرکی تے بڑا وڈا بحثیا سی- اوہ سِنگ پھسا لیندا تے اوہدے کولوں جان چُھڈانا مُشکل ہوندا- وین بحثنا نہیں سی چاہوندا- اوہ تے ہور کُجھ سوچ رہیا سی- ایہہ واقعہ تے آون والی حیاتی دا نمونہ اے- کلا وین ای نہیں، سارے ای وکھو وکھ گل کردے سن- آرکی، رس سبھ- جیویں ہاتھی تے پنج انھے ہون-

اوہناں چاراں آپنے آپنے بِسترے کیبن وِچ وچھائے- وین پورچ وِچ لمّا پے گیا- اوہ بڑی دیر سوچدا رہیا- پر اوہنوں کُجھ سمجھ نہ آئی- اوہنے ہِک واری پھیر آپنے آپ نوں اوس ہِک جُملے نال چُپ کران دی کوشش کیتی، جیہدے نال اوہنے باقی دیاں چاراں نوں چُپ کرایا سی-

''مینوں ایہو جیہی شریف عورت نہیں چاہیدی-''

سویرے جدوں اوہدی نِیندر کُھلی تاں اوہ ٹُر گئے سن- کیبن وِچ تِن خالی بوتلاں، گلاس تے سِگرٹ دے ٹوٹے وِکھرے سن- اِنج لگدا سی رات بڑی زبردست پارٹی ہوئی اے-

اوہنے سارے برتن صاف کیتے- چیزاں آپنی آپنی تھاں سانبھیاں- ناشتہ بنایا، کیتا تے گھر نوں سواریا-

ہِک دِن لنگھ گیا- شام لنگھ گئی- ہِک ہور شام لنگھ گئی- اوہ نہ پرتی- ناول تے کم اُنج ای رُکیا سی- ایہہ ''مہینہ وار کتاب'' وِچ کیویں چھپ سکدا اے-

ایتھے تیکر پڑھ کے میرے ذہن وِچ کِھچ تان شُروع ہو گئی- ویکھو ہُن کیہ ہوندا اے- اوہ واپس آندی اے جاں نہیں- جاں وین اوہدے پِچھے جاندا اے- مینوں آپنیاں ایہو جیہیاں گلاں چیتے آئیاں- ایہو جیہیاں ناراضگیاں، رنجشاں تے آکڑ- آپنے دوستاں، واقفاں دِیاں کہانِیاں یاد آئیاں- ٹُٹدے یرانے یاد آئے- مننا، مناونا یاد آیا- آکڑ تے انا تے ایہدے کارن یاد آئے- ایہہ کارن صحیح وی تے ہو سکدے نیں- وین صحیح سی جاں غلط، پر اوہنوں نورما دے پِچھے نہیں جانا چاہیدا- میری خواہش ہُن ایہو سی- میں اوہدی تھاویں ہوواں تے بالکُل نہ جاواں- جے اوہ نورما پِچھے ٹُر گیا تے ایہہ اوہدی ہار ہووے گی- نورما ہمیش اوہنوں تھلے لائی رکھے گی- ہر زنانی اِنج ای کردی اے- اِنج ای کرنا چاہوندی اے- وین نوں بالکُل نہیں جانا چاہیدا- سمجھ آ جائے نورما نوں وی-

ہُن اوہنے مچھیاں پھڑن دا شغل چھیڑ لیا- شام ہون توں پہلے جھیل تے ٹُر جاندا تے ہنیرا ہون مگروں وی کُنڈی لائی بیٹھا رہندا- سجا ہتھ تھک جاندا تے کُنڈی کھبے ہتھ وِچ پھڑ لیندا- پھیر سجے وِچ- مچھیاں پانی توں اُتانہہ آوندیاں، پھیر تھلے ٹُبھی مار جاندِیاں- چارے دے نیڑے آوندیاں پھیر غائب ہو جاندِیاں-

نورما وی اِنج ای کردی اے، اوہنے سوچیا-

وین سویرے جھیل تے تاری مارن وی آوندا- اوتھے اوہدی مُلاقات لیمن نال ہوئی- اوہ پارک دے ٹھیکیداراں وِچوں سی- لیمن نے اوہدی مُلاقات فِلپس تے اوہل نال کروائی- فِلپس پارک دا سُپریٹینڈنٹ سی- اوہل اوتھے دا چیف گارڈ- اوہ بولا سی- اوہدا سجا ہتھ پہلی عالمی جنگ وِچ کھس گیا سی- لیمن وی اوس جنگ وِچ شامل سی- اوہ پہلی جاں دوسری جنگ بارے گھٹ ای گلاں کردے- اوہناں دی دِلچسپی تیسری جنگ وِچ بُہتی سی- اوہناں دا خیال سی سانوں بِنا کُجھ سوچیاں بم استعمال کرنا چاہیدا اے- اِنج امریکی تے امریکہ دوویں محفوظ ہو جان گے- اوہنوں چیتے آیا نورما وی ایہو کہندی اے-

فنڈالیک بڑا سوہنا پارک سی- جنگل، جھیل- پتلے پتلے بازوواں تے ٹنگاں والِیاں نوجوان کُڑیاں تے دُبلے پتلے مُنڈے، ایہناں پِچھے پِھرن والے- موٹے موٹے یہودی جوڑے، جیہڑے پرِیاں دی کہانی دے ڈڈو جاپدے سن سونے دے اوس پہاڑ دی راکھی کرن والے، جیہدی مالک دیوی کدیں پرتدی نہیں- کاناں وِچ کم کرن والے مزدُور جیہناں نال اوہناں دِیاں موٹے ڈِھڈاں تے بھارے پِچھے والِیاں بیویاں ہوندیاں، چار پنج سیانیاں نوں سانبھدِیاں تے ڈُبن توں بچاندِیاں- لمے تڑنگے سُکے سُکے کسان، دُھپاں دے سیکے ہوئے- پِکنِک مناندے جوان جوڑے کُجھ برتری دا احساس رکھن والے کیونجو ایہناں کول نویاں نکور کاراں ہوندِیاں- تُسیں ایتھے ایہہ سبھ کُجھ ویکھ سکدے سو- ایتھے ایہہ سبھ کُجھ سی- پر نورما فرائی ورگی شے کولوں کیویں بچیا جا سکدا اے- اکھاں مِیٹ کے وی نہیں-

اصل گڑ بڑ تے ساڈے تحفظ دے تصور وِچ اے- ہر کم تحفظ دے ناں ہیٹھ کیتا جاندا اے، پر تحفظ کدے وی مُمکن نہیں ہو سکیا- ہر بندہ لڑدا اے، قتل کردا اے، نالے آپنے جوان سُفنے تیاگدا اے- کیوں- تحفظ لئی- جیویں اسیں ہُن ہِک تیجی جنگ دی تیاری پئے کردے ہاں- پر کیہ تحفظ حاصل ہویا؟ کدے وی نہیں- حاصل کیہ ہویا: بندیاں نوں اِجڑاں وانگ ہانکا لایا گیا، نالے اوہناں نوں مشین بنایا گیا- تحفظ تے نہیں- ہاں، خوف ضرور حاصل ہویا-

وین آپنے ذہن اندر سارے دے سارے لوکاں نوں ویکھ سکدا سی- ایس عظیم غلط تصور پِچھے نسدا- آپنی حیاتی دی کوئلے دی کان دِیاں غُلام گردشاں وِچ پاگلاں وانگوں بھوندا- آپنے وِرثے دی بے جان ماچس نال آپنے پیندے نوں روشن کردا- ایہناں لوکاں وِچ سلوِینس فیرک آپو، تے نورما فرائی وی شامل سن-

دو بوتلاں خالی ہو گئیاں سن- اوہنے نشے وِچ سوچیا: کیہ ہُن کھریاں زنانیاں جمنیاں بند ہو گئیاں نیں-

اوہ جُمعے دی شامیں پرت آئی- وین جھیل توں کیبن واپس آیا تے ہنیرا ہو گیا سی- نورما دی کار باہر سڑک تے کھلوتی سی- کیبن اندر بتیاں بلدیاں سن- اوہ اندر جان توں جھکیا- پل دا پل کھلو گیا- اوہ پِچھلی جُمعرات نوں گئی سی- ایہناں اٹھاں دیہاڑیاں وِچ اوہنے آپنے آپ نوں ہِک نویں معمول دا عادی کیتا سی- ہُن ایہہ سارا کُجھ پھیر بدل گیا اے- اوہ کیہ کرے- اوہنوں آپنے پَیراں وِچ کمزوری محسوس ہوئی جیویں اوہ پہاڑ چڑھ کے آیا اے- ایہہ سمجھنا زیادتی سی پئی اوہ ہِک ہفتے وِچ بدل گئی ہونی اے- اوہدا خیال سی اوہ لعن طعن کرے گی- لڑے جھگڑے گی- پر ایہو جیہا کُجھ وی نہ ہویا-

میں سوچیا: ایہہ ہوئی نا گل- آئی اے نا آپو واپس- ہُن ایہدی آکڑ ٹُٹی اے- جے وین آپو ٹُر جاندا ایہنوں مناون لئی تے ایہنے ہور سِر تے چڑھ جانا سی- وین نے بالکل صحیح کیتا- اِنج ای کرنا چاہیدا اے-

چُلھا بل رہیا سی- میز تے کافی تیار رکھی سی- بیڈ تے نویاں چادراں وِچھیاں سن ، جیہڑیاں اوہ لے کے آئی سی- ایس واری اوہ ہِک وڈا بیگ وی نال لیائی سی- ایہہ بوہے دے نال ای پیا سی- اوہ ایہدے اُتے ڈِگدا ڈِگدا بچیا-

اوہنے لمی جیہی گردن اُتے چھوٹے جیہے نازک سِر دے والاں نوں پگڑی وانگ ہرے رنگ دے سکارف نال بنھیا سی- اِنج جاپدا سی اوہ ہمیش دی ایتھے ای اے- کِدھرے وی نہیں گئی- اوہنوں کُجھ سمجھ نہ آئی اوہ کیہ کہوے، گل بات کیویں شُروع کرے- ایہہ کم وی نورما نے آپو کر لیا- اوہنے آرکی جاں رس جاں جھگڑے دا ذِکر ای نہ کیتا-

''میرے بغیر توں آپنا دھیان کیویں رکھ سکنائیں؟'' اوہنوں غُصہ وی سی تے اوہ مُسکراندی وی پئی سی- اِنج گل بات دا مُڈھ بجھ گیا- پر وین ہُن وی سوچدا سی ویکھو لڑائی کدوں شُروع ہوندی اے-

''توں کِنیاں مچھیاں پھڑیاں؟''

''کوئی نہیں-'' وین نے اوہنوں پُچھیا، ''تیرے گھر والے ٹھیک نیں؟''

''ہاں- بالکُل- تینوں یاد کردے نیں-''

اوہنے سوچیا ایہہ کیویں ہو سکدا اے- اوہنے آپنے آپ نوں ول چابی دے لئی سی پئی اوہ معذرت نہیں کرے گا- پر ہُن اوہنوں شرمندگی ہوئی- نورما نے آپنی آکڑ ختم کر کے اوہدی آکڑ نوں بچا لیا- عورتاں بارے آرکی دِیاں گلاں ٹھیک سن-

لو ایہہ وی کوئی گل اے- ہُنے پتہ چل جائے گا ایہنوں- مینوں غُصہ آ گیا- ایہہ وین کیہ کرن لگا اے- ایہہ وی نورما دی چال اے، پرت آنا- ہُنے ساہمنے آ جائے گا-

اوہ بڑے سبھا نال ایدھر اودھر جاندی آندی سی- باورچی خانہ، کمرہ، کھانے دی میز- اوہ اوہنوں واچدا رہیا- ایہو جیہی دلیری تاں تعریف قابل اے- اوہ اوہدے کولوں لنگھی تے کھلو گئی، اوہنوں چُمن لئی- وین نے اوہنوں آپنے نیڑے کر لیا- گُھٹ لیا- اوہ اوہدی گرفت وِچوں نِکلنا چاہوندی سی-

''گوشت چُلھے تے سڑ جائے گا- وین-''

''تے ایدھر میں…''

''نہیں، اِنج نہیں-''

''میں ہُن آپنے تے قابو نہیں رکھنا چاہوندا-''

''نہ… وین، میں وی چاہوندی ساں، توں چھیتی پرت آویں تے اسیں کھانا کھا کے جھیل تے جا کے، تاری لائیے-''

''اسیں ہُن وی جا سکنے آں-'' وین نے کہیا-

''ہُن مُشکل اے-'' اوہ باری کول جا کے رُکھاں ول ویکھن لگی-

''گوشت تیار ہوندیاں… اوتھے سارا کُجھ بند ہو جائے گا-''

''گوشت رہن دے… فیر سہی، ہُن جھیل تے جائیے-''

''نہیں- ایہہ خراب ہو جائے گا- توں ویکھیا نہیں- میں بیگ نال لے کے آئی آں… میں ہُن سوموار دی سویر تیکر ایتھے ای آں- ساڈے کول بڑا وقت اے-''

''ٹھیک اے-''

''میں آپنا تاری دا سُوٹ وی لیائی آں، جیہڑا توں لیا کے دِتا سی- توں تے ہُنے مینوں اوس سُوٹ وِچ ویکھیا وی نہیں- کل میں اوہو پاواں گی-''

''ہُنے کیوں نہیں- اِک واری ہُنے پا کے وکھا-''

اوہ ہس پئی، ''نہیں نہیں- کھانے توں بعد-''

گوشت بڑا سوادی سی تے تاری دا سُوٹ وی-

ایہدا اشتہار ''لائف'' رسالے وِچ آیا سی- وین نے ایہہ ڈاک راہیں نورما لئی منگوایا تے ایس علاقے وِچ ایہنوں پہلوں پہل نورما نے پایا- اگلے دِن جھیل تے ایس سوٹ نے اِک چھوٹا جیہا ہنگامہ کھڑا کیتی رکھیا-

''ویکھ… ہر بندہ میرے ایس سُوٹ نوں ای جھاکدا پیا اے-'' اوہنے زمین تے چٹائی وچھاندیاں خوشی نال ہولی جیہی وین نوں دسیا، ''ہیں- نا-''

اوہنے آسے پاسے ویکھیا- بندے اوہدے ول ای جھاکدے سن- سکول دے مُنڈیاں دا دھیان وی ایدھر ای سی-

''ہُن اوہناں ول ای نہ ویکھی جا-'' نورما نے اوہنوں ڈکیا-

''میرا خیال اے، زنانیاں دِیاں نظراں نیں سُوٹ تے، بندیاں دِیاں تے نہیں-''

''ہُن جھگڑا نہیں، وین!'' اوہ چٹائی تے لمی پے گئی- اوہدے نال وین وی لما پے گیا- اوہنوں سوچ آئی اوہ اوہدے کولوں پِچھلی رات دا بدلہ پئی لیندی اے- عورتاں کدیں کدار اِنج وی کردِیاں نیں- نورما تے پہلے وی اِنج کردی رہی اے- پر ہُن تے ایہہ بدل گئی اے- بدلی وی ہے کہ نہیں؟

وین نے نورما نوں پُچھیا، ''کاہدا جھگڑا؟''

''تینوں نہیں پتہ-'' اوہ سُورج ول ویکھدی رہی-

''نہیں- مینوں کیہ پتہ-''

اوہنے مُڑ کے وین ول ویکھیا، ''بندیاں وِچ اینی سیکس نہیں ہوندی جِنی تیرے وِچ ہے- پر توں مینوں اِنج وی قبول ایں- جیہو جیہا وی ایں- توں مینوں ایہہ نہ دسیا کر پئی ہر بندہ تیرے وانگ ای اے- میرا پیار اِنج ای رہوے گا- میں واپس نہیں آئی- آپ ای آئی آں نا- تینوں پتہ اے ہر بندہ زنانیاں نوں اِنج نہیں ویکھدا جیویں توں ویکھنا ایں-''

''اچھا… اوہ اِنج نہیں ویکھدے؟''

''ہاں… بالکُل-''

''کوئی اِک ناں؟''

''ڈھیر ناں دس سکنی آں-''

''نہیں کوئی اِک-''

اوہ مُسکرائی، ''میرا پیو-''

اوہدے چہرے توں اِنج لگدا سی جیویں اوہنے وین نوں ڈھا لیا اے- اوہدے توں ہر گیا اے- وین چُپ ہو گیا- اوہ اوہدے پیو بارے کُجھ وی کہنا نہیں سی چاہوندا- کیونجو اوہ مِسٹر فرائی دی اِکّی ورھیاں دِھی نوں سمجھا نہیں سکدا سی پئی اوہدے گھر والیاں نے کیویں اوہناں دی شادی روکن دی کوشش کیتی- اوہ ایہدے توں واقف ہووے گی-

''تے ہور بڑے-'' نورما آپنی جِت نوں پکا کردی سی، ''میرے نال جیہڑے مُنڈے پڑھدے سن اوہ عورتاں دی عِزت کردے سن- پر تینوں اوہناں دا کیہ پتہ-''

''ہاں، صحیح اے-''

''اچھا… دفع کرو ایہنوں-''

''ہاں… چل کے تاری لائیے-''

''بس ہُن ختم… میرا ایہہ مطلب نہیں سی- مینوں ایہہ چنگا نہیں لگدا- میں پاگل ہو جانی آں-''

''کیہ مطلب؟''

''ہولی… دُوجے سُن لین گے- میں تیری ہوان والی بیوی آں- تیرے ساہمنیوں جیہڑی وی کُڑی لنگھدی اے توں اوہنوں جِس طرحاں تکنا ایں… تیرا کیہ خیال اے تیری بیوی کیہ محسوس کرے گی-''

''دس… توں نہیں چاہوندی بندے تینوں پسند کرن- تیری تعریف کرن-'' وین نے اوہنوں پُچھیا-

''ایہہ اِک علیحدہ گل اے- توں چیزاں نوں رلا کیوں دینائیں- کُڑیاں لئی ایہہ بالکُل فِطری اے پئی مرد اوہناں دی تعریف کرن-''

''ٹھیک… مرداں لئی وی کُڑیاں دی تعریف کرنا بالکُل فِطری اے- میں سارِیاں کُڑیاں دی تعریف کرناں- ایہو ای سچ اے- ایس توں وکھ میں جو کُجھ وی کہواں گا اوہ جُھوٹھ اے… تاری لائیے چل کے؟''

''نہیں- ہُن میرا جی نہیں کردا- اوہناں دی تعریف کرنا وکھرا کم اے تے سوچاں وِچ اوہناں دے کپڑے لاہنا وکھرا-''

''ہاں… ٹھیک اے-''

اوہناں دے نیڑے ای ہِک ہور جوڑا موجود سی- اوہ ہِک دوجے وِچ رُجھے سن جیویں ایس دُنیا وِچ بس اوہو نیں… ہور کوئی نہیں- وین اوہناں ول ویکھدا سی- اوہنے سوچیا: ایہناں وِچ وی اِنج دلیل بازی ہوندی اے جاں نہیں؟

''کُڑیاں اِنج نہیں سوچدیاں، جو کُجھ اوہناں کول ہے اوہدی نمائش کرن- ایہو جیہی سوچ تے اوہناں کُڑیاں دی ہوندی اے جیویں اوہ دو آئیاں سن تیرے یاراں نال - بُہتیاں کُڑیاں تے فیشن دے پِچھے ہوندیاں نیں- اوہ تے ایہہ وی نہیں سوچدیاں پئی بندے اوہناں بارے کیہ سوچن گے-''

''تینوں یقین اے، اوہ نہیں سوچدیاں-'' وین نے زور دِتا-

''ہاں- بالکُل-''

''میں تے بس ایہہ کہہ سکناں… '' اوہ اوس جوڑے ول ویکھدا رہیا- ایہناں نوں ویکھ کے اُمید پیدا ہوندی سی، پر پھیر مایوسی وی- کیونجو پِچھلے دو سالاں وِچ اوہ ایہو جیہیاں چیزاں نوں پِچھے چھڈ آیا سی- اوہ کِھج گیا: میں روحانی محبت دے عظیم قومی ادب دی مُخالفت وی کرناں- پر ایہدے کولوں بچ نہیں سکدا-

مُنڈا ڈِھڈ بھار لمّا پیا سی تے کُڑی اوہدے اُتے جُھکی ہوئی سی- اوہ ہولی ہولی بولدے تے ہسدے سن- کُڑی نے اوہدا ہتھ پھڑیا سی- پھیر اوہنے مُنڈے نوں موڈھے توں چُم لیا-

نورما کہن لگی، ''سارے مرد ایہو جیہے نہیں- سبھ نوں دسنا سمجھانا ضروری نہیں- ہاں، تیرے ورگیاں نوں دسنا ضروری اے- جیویں تُوں ہُن اوس کُڑی ول ویکھ رہیا ایں-''

''میں اوہناں دوواں ول ویکھ رہیاں-''

''ہاں- بالکُل- توں تے کُڑی ول ویکھیا ای نہیں… ہیں نا؟''

''میں اوہنوں ویکھیا اے-''

اوہ اوہدے کولوں کل رات دا حساب چُکاندی پئی سی- اوہ پُچھنا چاہوندا سی اوہ اِنج کیوں کردی اے- پر اوہنے بیٹھ کے سِگرٹ سُلگا لیا-

دُنیا وِچ تہانوں ہر چیز دی قیمت دینی پیندی اے- تُسیں کوئی شے خریدنی اے، قیمت دیو- اوہ قیمت دین لئی تیار اے- نورما نوں اوہدی قیمت، جیویں دوجیاں نوں اوہناں دی قیمت دِتی سو- اوس جوڑے نوں ساہمنے ویکھ کے ایہہ گل بڑی بے رحم جاپدی سی- پر حقیقت ایہہ ہے پئی پنجاں ورھیاں مگروں ایہہ جوڑا وی ایسے مُقام تے ہووے گا-

کش کِھچدیاں اوہ لوکاں ول ویکھدا رہیا- ایہہ محافظ کِدھر پیا آوندا اے- بڑی تیزی نال آ رہیا اے- اوہل وردی وِچ سی تے بڑے غُصے وِچ وی- سلوینس دے دِل وِچ قانون دا پُرانا خوف جاگ پیا- اودوں اوہ فوج وِچ سی- ہُن تے اوہ ہِک عام شہری اے- اوہنے ایدھر اودھر ویکھیا- پر اوہنوں اوتھے ایہو جیہی کوئی گل نظر نہ آئی، جیہڑی قانون نوں واج ماردی ہووے- 
پر اوہل نوں ایہو جیہا کُجھ نظر آیا سی- اوہ سِدھا اوہناں دے نیڑے لمے پئے جوڑے کول آن کھلوتا- اوہدیاں اکھاں اِنج چمکدیاں سن، جیویں جنگل دا مُحافظ کِدھرے جنگل وِچ بھڑکدی اگ دی کھوج لا لوے-

''ایہہ کوئی عاشقاں دا اڈّہ نہیں-'' اوہل اوہناں تے گجیا- اوہ دوویں حران پریشان اوہنوں تکدے رہے-

وین نے سوچیا: لو پروٹسٹنٹ پیو دادے… کالوین، تے ویزلی، تے کرامویل آ گئے نیں-

''کیہ مطلب اے؟'' مُنڈے نے پُچھیا-

''پُتری ایہہ محبت کرن دا مقام نہیں- ایہہ لوکاں دا پارک اے- اسیں ایتھے ایہو جیہا کم پسند نہیں کردے-''

''ایہو جیہا کم… کیہڑا؟''

ہُن سارے لوک ایدھر ویکھدے سن- تے اوہل ساریاں دا محافظ بن کے اختیار جھاڑ رہیا سی- کُڑی خاموش سی- اوہ کُجھ نہ بولی- اوہدے چہرے تے سُرخی آندی سی تے جاندی سی-

اوہل نے نیواں ہوکے مُنڈے نوں کہیا، ''میرے نال بحث نہ کر- ایتھے پارک وِچ توں تے ایہہ کُڑی جیہڑی بے ہودگی کر رہے او… اسیں ایتھے ایہہ نہیں ہون دینی-''

مُنڈے نے کُڑی نوں تسلی دِتی، ''پریشان ہون دی لوڑ نہیں-''

اوہل دا غُصہ ودھ رہیا سی، ''تُسیں دوویں میرے نال چلو- ایہہ حکومت دا پارک اے تے ایہدے کُجھ قانون وی نیں- ایہہ ویکھنا ساڈا فرض اے، ایتھے کوئی بے ہودگی نہ ہووے-''

''او بھائی آپنا کم کر… اسیں کوئی غلط کم نہیں کردے ساں-'' مُنڈا ہُن بولن لگا-

''تینوں پتہ اے توں قانون نال آڈھا لا رہیا ایں-'' اوہل نے مُنڈے نوں والاں توں پھڑ کے چُک لیا-

مُنڈا کھڑا ہو گیا- اوہ غُصے وِچ سی، ''توں کیہ چاہنا ایں؟''

اینے چِر وِچ فِلپس وی اوتھے اپڑ گیا- اوہناں دوواں نے مُنڈے نوں باہواں توں پھڑ لیا تے دھرِیکن لگے- مُنڈے نے آپنے آپ نوں چُھڈان دی کوشش کیتی، ''کِتھے لے جانا اے مینوں… لے چلو-''

اوہل نے مُنڈے دے مُونہہ تے مُکہ ماریا پھیر اوہ دوویں اوہنوں گھسیٹن لگے- مُنڈا کُڑی ول ویکھ رہیا سی تے لوک مُنڈے ول- ہِک زنانی کہن لگی، ''ایہناں نوں سبق سِکھانا چاہیدا اے-'' کُڑی بے وساہی جیہی ہو کے زمین تے وِچھی چادر وِچ لک جانا چاہوندی سی-

ہُن تے سلوینس اُٹھ کھلوتا- اوہدا دِل جیویں ڈِھڈ وِچ لہہ آیا- اوہدا سریر شعور نوں پرے سٹ دینا چاہوندا سی- اوہنوں کُجھ کرنا چاہیدا اے-

''وین، توں کیہ کرن لگا ایں؟'' نورما نے کمبدی آواز وِچ اوہنوں روکیا: بہہ جا… ایہہ تیرا کم نہیں-

''میں جا رہیاں-'' اوہنے اُچی آواز وِچ جواب دِتا- تے اُڈیکن لگا شاید ہور کوئی وی اُٹھ پوے- کوئی نہ اُٹھیا- اوہناں نے اوہدے نال نظراں ای نہ ملائیاں-

ٹھیک اے، جہنم وِچ جائو تُسیں سارے، اوہنے سوچیا-

''تُوں کُجھ نہ کر، وین- نہ جا-''

اوہ چُپ رہیا- اوہدے وِچ قانون دا پُرانا خوف جیوندا سی- اوہنوں چیتے آیا میمفِس وِچ ایم پی دے دو بندیاں نے اوہنوں کیویں کُٹیا سی- تے اوہدے نک دی ہڈی بھن چھڈی سی- اوہنے لمّا ساہ کِھچیا، خبرے اِنج خونی قِسم دا غصہ جاگ پوے-

اوہ اوہناں مگر ٹُر پیا- نورما اوہنوں واجاں ماردی رہی- ''وین مُڑ جا، بے وقوف نہ بن- مُڑ جا-''

لیمن اوتھے پہلوں ای موجود سی- اوہنے سلوینس میرک نوں ہیلو کردیاں آکھیا، ''مینوں بالکُل پسند نہیں، ایہو جیہیاں گلاں، پر کیہ کراں-''

''اوہدا کیہ بنے گا؟''

''مقدمہ تے جرمانہ-''

''جے اوہ جرمانہ دے دیندا اے تے بڑا پاگل ہوئے گا- اوہنوں چایہدا اے اُلٹا اوہناں تے مقدمہ کراوے-''

لیمن حران جیہا ہو گیا، ''ایہدا کوئی فائدہ نہیں- اُلٹا نُقصان ای ہوندا اے- مُنڈے لئی بہتر ایہو ای اے پئی اوہ ایس تجربے نوں بُھل جاوے تے ایہدے توں سبق سِکھے-''

''ہاں… اوہنوں سبق سِکھنا چاہیدا اے ساڈا کلچر کیہو جیہا اے- تے ایس لئی اوہنوں تُہاڈے پارک دا احسان مننا چاہیدا اے-''

''ایہہ پارک میرا نہیں- میرا اختیار ہووے تے میں پالیسی وِچ تبدیلی ضرور لیاواں- پر میں بے بس ہاں-''

''میں وی چلاں-''

''کِدھر؟''

''جِتھے اوہنوں لے گئے نیں-''

''ٹھیک اے- مرضی تیری-''

نورما وی اوتھے آن ڈُھکی سی، ''ہُن تیری تسلی ہو گئی اے- توں ہِیرو بن گیا ایں- ہیں نا-''

لیمن نے اوتھوں ٹُر جانا ای بہتر سمجھیا- وین دا خیال سی، اوہ سانوں دوواں نوں ویاہیا یقین کردا اے-

نورما بولدی گئی، ''تماشہ بن گیا اے ساڈا- لوک ہسدے نیں ساڈے تے-''

''ہسن دے-''

''میں اوہناں نوں کیہ آکھ سکنی آں-''

''میں چلاں اوتھے ای-'' وین نے نورما نوں دسیا، ''توں نال چلیں گی؟''

''پر کیوں؟ کاہدے لئی؟''

نورما وین ول ویکھدی رہی- اوہ کُڑی آپنیاں شیواں سانبھ کے لیمن کول آئی- شرمندی شرمندی- لیمن نے اوہنوں بڑی تمیز نال دسیا، اوہ مُنڈے نوں کِتھے لے گئے نیں-

''توں ہُن بڑا ہیرو پُنا کر لیا اے، بس کر- ہُن اوتھے جاکے وی ہاسا بنیں گا-''

''ٹھیک اے- دفع کرو ایہنوں-'' وین غُصہ کھا گیا: پھیر میں تیرے نال چلدی گھر… ہیں؟

اوہنوں آپنے غُصے تے حرانی ہوئی تے نورما نوں وی-

''ساڈے لئی ایہو ای بہتر اے… ہُن-''

اوہ دوویں چُپ چُپیتے کیبن مُڑ آئے-

نورما آندیاں سار ای باورچی خانے وِچ وڑ گئی تے لنچ تیار کرن لگی- اوہنے کپڑے تبدیل کیتے- اوہ سوچدا رہیا، کل شام کِنیسوہنی سی جدوں اوہ جھیل توں پرتیا تے اوہ ایتھے موجود سی- بندے کولوں بُہتی توقع نہیں کرنی چاہیدی- مینوں وی آپنے کولوں ایہو جیہا مُطالبہ نہیں کرنا چاہیدا، جیہڑا میری طاقتوں باہر اے- زِندگی تے بس سمجھوتہ ای سمجھوتہ اے- ہمیشہ اِنج ای سی تے اِنج ای رہوے گی- ایس توں بُہتا انصاف نہیں ہو سکدا، جِنا ایتھے ایس ویلے ہویا اے- طاعون تے قابو پائو تے چیچک آ جاندی اے- چیچک تے قابو پائو، ٹائیفائڈ آ جاندا اے- ٹائیفائڈ تے قابو پائو، پولیو آ جاندا اے- اوہ جُ کُجھ کرنا چاہوندا سی، ضروری نہیں اوہدا کوئی نتیجہ وی نِکلے- اوہنوں خبر سی نورما اوہنوں کِنا پیار کردی اے- ہِک عُمر توں بعد بندہ سبھ بندیاں ورگا ہو جاندا اے- اوہ نورما دے تے آپنے پیو ورگیاں بندیاں نوں سخت ناپسند کردا سی- پر ایہہ دُنیا ایہو جیہے بندیاں نال ای چلدی اے، بھاویں اوہ جُھوٹھے ای کیوں نہ ہوون- زِندہ رہن لئی ہِک جُھوٹھے دی حیثیت توں وی تھلے ڈھینا پیندا اے- تے کوئی بندہ ایس سارے وِرثے نوں بس ہِک دم تیاگ نہیں سکدا- اوہ ایہدے توں بچ نہیں سکدا- ایس چلدی دُنیا توں وکھ ہون لئی اوہنوں کِتے نہ کِتے تے کھلونا پئے گا-

کپڑے تبدیل کردیاں اوہ جو کُجھ سوچ رہیا سی اوہدی وجہ توں اوہنوں کپڑے تبدیل کرن وِچ بُہتا ای ویلا لگ گیا- اوہ باورچی خانے ول آیا تے نورما نے اوہنوں ہس کے ویکھیا-

''نورما… میں جا رہیاں-''

اوہنے سوچیا نورما نوں اندازہ ہووے گا-

''اسیں ہُنے کیہ فیصلہ کیتا اے-''

''میں نہیں- فیصلہ توں کیتا سی- میں تے جانا چاہناں- نال، تینوں وی لے جانا چاہناں- اُنج تیری مرضی، توں نہ جا- پر مینوں نہ روک- تینوں کوئی حق نہیں مینوں روکن دا-''

''میں نہیں روکدی- پر توں فیر تماشہ بنیں گا- اسیں دوویں تماشہ بناں گے- توں جانا اے، جا-''

''میرا جانا کوئی مسئلہ نہیں- ساڈے وِچکار کوئی ہور شے رڑکدی اے-'' وین نے اوہنوں سمجھایا-

اوہ پل دا پل اوہدے ول ویکھدی رہی، ''مینوں تے سمجھ نہیں آوندی- اِک عاشق مُنڈا جرمانہ دیندا اے تے ایہہ گل ساڈے وِچکار کوئی مسئلہ تے نہیں-''

'' بس ایہو تے گل اے- میرا مسئلہ منُڈا نہیں- اوہل نے مُکہ مُنڈے نوں نہیں ماریا تینوں مینوں ماریا اے، نورما-''

نورما نے قہقہہ لایا-

''نورما- اسیں اِک دُوجے نال مسلسل جُھوٹھ بولدے رہے آں- توں مینوںآپنے پیو دے کاروبار وِچ شامل کرنا چاہوندی سیں- کیوں ٹھیک اے نا-''

''نہیں- میں تے ایہہ چاہونی آں، توں اوہ کر جو توں چاہونا ایں-''

''گل سُن- آکڑ، عِزت، محبت، سبھ کجُھ چھڈ کے سچ بولئیے- بس اِک واری سچ بولئیے-''

اوہ خاموش رہی- پھیرکہن لگی، ''میرا خیال اے، توں آپنا لِکھن دا کم وی کر تے نال کُجھ پیسے وی بنا لویں، تے کیہ حرج اے- پر توں تے اِک ادیب بن کے بُھکھا مرنا چاہونا ایں- ہیں نا-''

''پہلی گل تے ایہہ میں کدیں بُھکھا نہیں رہیا- چنگی بھلی گُزارناں- تے دُوجی گل… ''

''توں کِسے بار تے کم کرنا چاہونا ایں؟'' نورما نے اوہدی گل پوری کیتی-

''بالکُل سچ- اوہ میری سوچ نوں بدلن دی کوشش تے نہیں کردے نا-''

''تیری حد تیکر- تیرے لئی تے ایہہ ٹھیک اے- پر میں تیری ہون والی بیوی آں، میرا وی تیرے تے کُجھ حق اے- میں خانہ بدوش بن کے زِندہ نہیں رہنا چاہوندی- میں نہیں چاہوندی لوک مینوں گھٹیا سمجھن- غریب طبقے دی- میں آپنے لئی، آپنی اولاد لئی تحفظ چاہونی آں-''

''تیرا کیہ خیال اے، تیری ماں کول تحفظ ہے؟''

''ہاں- بالکُل- میری ماں جدوں وی کِسے شے دا آکھدی اے، میرا پیو لیا دیندا اے- معقول ہووے، بس-''

''توں کدے نہیں سوچیا تیری ماں راتاں نوں منصوبے بناندی ہووے گی، پریشان ہوندی ہووے گی، اوہنوں خوف آندا ہووے گا کِتے ایہہ تحفظ گواچ نہ جائے، تیرے پیو نوں کُجھ ہو نہ جائے… جدوں کدیں اوہ شہروں باہر جاندا اے- ایہہ سبھ کُجھ ہو سکدا اے- توں ایہنوں تحفظ سمجھی ایں-''

اوہ سلاد وِچ چمچہ ہلان لگی، ''ایہو جیہا تحفظ تے کِسے عورت نوں نہیں مِل سکدا-''

''مِل سکدا اے- جے تُسیں ایہو جیہی زِندگی گُزارنی چھڈ دیو… جیہو جیہی گُزاردیاں او-''

''میرے ماں پیو دے پِچھے کیوں پے گیا ایں - توں جانا اے تے جا- بس ایہہ یاد رکھیں توں پرتیں گا تے میں ایتھے نہیں ہونا-''

وین نوں ایسے گل دا ڈر سی-

میں سوچیا: لے کر لے معذرت- بدل گئی اے نورما-

وین نے اوہنوں سمجھانا چاہیا، ''توں فیر آپنے آپ نوں دائ تے لا رہی ایں… مینوں دھمکان لئی-''

''جو وی سمجھ لے-''

''تینوں پتہ اے، ایہدا کوئی فائدہ نہیں- پِچھلی واری وی ایہو ای ہویا سی- ایہہ تے مینوں ہور مجبور کرن والی گل اے-''

نورما نے ہس کے کہیا، ''توں جا- ہُن ایہہ آن جان نہیں ہووے گا- ہُن ایہہ دھمکی نہیں-''

''ٹھیک اے-''

اوہدا خیال سی نورما سمجھدی اے اوہدی ایہہ دھمکی کم وکھا جائے گی-

''ہمیشہ تے اِنج نہیں چل سکدا- سانوں کوئی فیصلہ کر لینا چاہیدا اے-'' نورما نے تجویز دِتی-

''تیرا مطلب اے، فیصلہ کر لئیے، کون مالک اے…''

''اچھا… توں ایہنوں اِنج سمجھنا ایں- پر میں اِنج نہیں سمجھدی- تینوں اینی جِنی گل سمجھ نہیں آوندی- میں تیرے کولوں آپنا حق منگنی آں-''

''نالے توں ہمیش مینوں ایہہ وی جتاندی ایں- ایہہ حق توں ای مینوں دِتا اے-اِنج ای اے نا-''

''ایہہ فضول گل اے-''

''توں مینوں بے اخلاقا کہنی ایں- پر تُسیں شریف عورتاں آپنی قیمت بُہت اُچی رکھدیاں او- کِسے دِن تے بازار وِچ ایہہ قیمت تھلے آئے گی- کِسے دِن تے تُہاڈے ورگیاں شریف عورتاں دے باوجود… اشتہاراں وِچ سیکس توں وکھ وی کوئی شے نظر آوے گی-''

''تُوں غُصہ کیوں کھا رہیاں ایں، وین- جو توں چاہنا ایں میں اوہو پئی کردی آں- میرا احسان من- میں تینوں آزادی حاصل کرن دا موقع پئی دینی آں- توں بس اینا کر… ایتھوں ٹُر جا- فیر توں آزاد ہوویں گا- لما پے کے سوچیں میں اوہدے کولوں جان چُھڈا لئی اے-''

''مینوں توں پئی چھڈنی ایں-'' وین نے گل صاف کیتی، ''میں تینوں نہیں چھڈ رہیا- تیرا پیو مینوں الزام نہیں دے سکدا- بالکُل نہیں-''

''توں ڈردا ایں اوہدے کولوں؟''

''سوہنئیے پریشان نہ ہو- ہور بڑے نیں، جیہڑے تیرے قابو آ جان گے- ستاں دِناں اندر کوئی نہ کوئی پھس جائے گا- سبق سِکھ تے اگے ایہدے توں فائدہ چُک- اکثر عورتاں ناکامی توں کدے سبق نہیں سِکھدیاں-''

نورما نے اوہنوں گاہل کڈھی، ''دفع ہو جا- آرکی تے رس کول جا- اوہناں گشتیاں کول جا- تیرا مقام اوہو اے-''

اوہ غُصے وِچ کمبدا باہر آ گیا- بندہ جدوں پاگل ہو جائے تے کِنا سچا ہو جاندا اے- اوہ ہولی ہولی ٹُردا گیا- شاید اوہ آواز مار لوے- جے اوہنے سدیا اوہ واپس مُڑ جائے گا- پر اوہ واپس نہیں جا سکدا- ایہہ تے ہمیش اِنج ای چلنا اے- جدوں اوہ ویکھے گی اوہ جِت گئی اے، اوہ بدلہ لین تے آ جائے گی- اوہ کُجھ وی کہوے اوہدے پلّے کوئی گل نہیں پینی-

اوہنے کار دا بُوہا کھولیا تے کھلو گیا- اوہدا خیال سی اوہ ہُن وی اوہنوں بُلا لوے- پر اوہنے ڈُسکنا شُروع کر دِتا- اوہ ہُن نویں ہتھیار توں کم لے رہی اے- ایہہ وی اوہنوں واپس بُلان دا ہِک انداز سی- اوہ سوچدی ہووے گی شاید ایہہ دھمکی کم کر جائے- اوہدے رون وِچ سوانیاں والا اعتماد سی-

اوہنے کار دا بُوہا زوردی بند کیتا- اوہدے رون دی اواز چانچک رُک گئی- شاید صدمے توں- اوہنے کار پِچھانہہ کیتی تے پھیر نسا دِتی- اوہنوں اِنج سہی ہویا جیویں کِسے نے اوہدیاں ہتھکڑیاں لاہ دِتیاں نیں- اوہنوں کھول دِتا اے-

اوہ سِدھا عدالت اپڑیا- سبھ کُجھ ہو مُکیا سی- فلپس تے اوہل ہُنے اوتھے ای سن- اوہناں دسیا مُنڈا جرمانہ جمع کرا کے کُڑی نال ٹُر گیا اے- اوہنے گڈی واپس نسائی- کیبن خالی سی- نورما ٹُر گئی اے- بیڈ دِیاں چادراں، تے بارِیاں دے پردے، جیہڑے اوہ لیائی سی، غائب سن- ہِک اُجاڑ جیہی خوشبو کُھلری سی- سلاد دا پیالہ چمچے سمیت میز تے سی- پورا بھریا- اوہ آپنا سامان سانبھن لگا- اوہنے کھان والیاں شیواں وی 
اکٹھیاں کر لئیاں، جیہڑیاں اوہ لیائی سی تے ایتھے ای چھڈ گئی سی-

چلو چنگا ہویا- جان چُھٹ گئی ایہدی- میں سوچیا، 'زنانیاں تے چاہوندیاں نیں جو اوہ چاہن اوہ بن جائو- تھلے لگ جائو جاں تھلے لا لوو- ایہہ انسان نہیں بن سکدیاں ڈردِیاں نیں-'

راہ وِچ وین دا ٹاکرا لیمن نال ہویا- اوہنے سلوینس نال بُہتی گل نہیں کیتی- سوچدا ہووے گا ایہہ مُنڈے دی وجہ توں فنڈالیک چھڈ کے جا رہیا اے- وین ہُن لالر دی جھیل تے جانا چاہوندا سی- اوتھے نورما نال میل دا کوئی اِمکان نہیں- ہاں، آرکی تے رس مِل سکدے نیں- پھیر، لالر نِجی پارک اے، اوتھے ٹوپیاں والے مُحافظ نہیں ہون گے- اوہ ہِک مہینہ اوتھے گُزار سکدا اے-

لالر جھیل ہِک نواں کلچر سی- اوہنوں اوتھے بڑا سکون مِلیا- اوہ رج کے کم کرنا چاہوندا سی تے اوہنوں گُجھی نِیندر دی لوڑ وی سی- اوہنے ناول شُروع کر دِتا- سارا ناول اخیر تیکر اوہدے ساہمنے کُھلا پیا سی- لِکھدیاں ایہہ بڑی اچھی گل اے- تُہانوں رُکنا کھلونا نہیں پیندا- ہُن اوہنوں مہینہ وار کتاب کلب دی فِکر نہیں سی- اوہ خوب لِکھدا تے خوب سوندا- ادھی راتیں اوہدی اکھ کُھل جاندی- اوہ کپڑے پاندا تے سڑک تے ٹُر پیندا- چار چار پنج پنج میل- ناول پُورا ہویا- تے اوہ ہولا ہو گیا- اوہنوں ہِک دیہاڑے چیتے آیا، اوہنے کِتے پڑھیا سی سبھ توں پہلوں ایسے علاقے دی ہِک زنانی نے، جِتھے اوہ موجود سی، گھوڑے دِیاں واگاں کِھچیاں سن، جدوں ایہہ سمجھیا جاندا سی پئی گھوڑے تے بیٹھی زنانی نوں دوویں لتاں اِکو پاسے رکھنیاں چاہیدیاں نیں- اوہنے سوچیا اوہنوں ایتھے ای وس پین بارے فیصلہ کرنا چاہیدا اے-

…

﻿
+ سجناں دی

آصف محمود، لہور

پنجابی دی ادبی بولی تے علاقائی بولڑےاں

پروفےسر ڈا کٹر مرزا حامد بےگ ہوراں ثناور چدھڑ دی کتاب ''پپل پرانی بھوئیں دا'' بارے پنچم وچ چھپے آپنے مضمون وچ گلاں تاں ابھےار کےتےاں نےں تے کےتےاں وی بِنا کوئی دلےل دِتےاں' نرا آپنی پسند دے حساب نال نےں' اےس کرکے عقل دلےل نال نتار کے وےکھن دی لوڑ تاں اےہناں سارِیاں نوں ای اے- پر جےہڑی گل اوہناں پنجاب دے وکھو وکھرے سنھاں دےاں بولڑےاں)بولی دے علاقائی انگ،dialects( نوں رلا کے لکھن دی نِندےا وچ کےتی اے' اوہ اچےچا گوہ منگدی اے-

مرزا صاحب فرماوندے نےںجو''لہوری انگ وچ لہندی نا تڑکا مانہہ چنگا نہیں لگا…لہوری انگ نی پنجابی وچ لہندی جاں چھاچھی نا ورتارا آخر کےوں؟ کےا نرول چھاچھی' لہندی' پوٹھوہاری ےاں سرائیکی وچ نہےں لکھےا ونج سکنا؟''جےکر اےہہ گل نری 'مانہہ چنگا نہےں لگا' تےک ای رہندی تاں اک واراں ہس کے اےہنوں کناں وچ وی ماریا جا سکدا سی- پر پِچھوں جےوےں اوہناں لکھےا اے جو اےہہ گل اوہ دِھےاں نوں آکھ کے اصل وچ نونہاں نوں سُنا رہے نےں' تاں اوہدے توں انج لگدا اے جےوےں اوہ آپنی اےس گل نوں کوئی ادبی اصول سمجھدے نےں- پر اصول تاں کسے منطق تے دلےل نال بندے نےں جےہدی دس پاون دی اوہناں کھےچل کوئی نہےں کےتی-مرزا صاحب اینا مراتبہ آپنا پک نال سمجھدے نےں جو اوہناں نوں جےہڑی گل چنگی نہ لگے اوہدے بارے بنا کسے دلےل دے وی اوہ دوجےاں نوں سناؤترےاں پا سکدے نےں-اسےں اےس رولے وچ نہےں پےندے تے اوہناں دے اےس فلسفے نوں کسے ادبی پروہت دی بانی سمجھن دی تھاوےں اےہدا نتارا عقل تے دلےل نال کر کے وےکھنا چاہوندے ہاں-

پہلی گل تاں ایہہ اے جو کسے وی بولی دی لِکھتی شکل دے مُڈھلے پواڑے نبےڑن دی سبھ تھےں پہلی ٹھاہر اوس بولی دا کلاسےکی ادب ہوندی اے- تے آپنی وڈکی شاعری ول جدوں اسےں جھاتی ماردے ہاں تاں سانوں ہر شاعر وچ ای پنجاب دی ہر بولڑی دا لشکارا وکھالی پےا دےندا اے- ساڈا کوئی وڈکا شاعر نرا کسے خاص سنھ دی بولڑی دا شاعر نہےں- سارے دے سارے ای پورے پنجاب دے سانجھے نےں- تے اوہ اےس کرکے جو اوہناں آپنی رچنا وچ ہر جوہ دی بولڑی دا انگ ورتےا اے- 'لہندی نا تڑکا' تاں خاصکر سانوں ہر شاعر وچ ای اُگھڑ کے دِسدا اے بھاوےں اوہ پہاڑی جوہ دے مےاں محمد ہوون' شےخوپورے دے وارث تے بابا نانک ہوون، لہور دے شاہ حسےن ہوون جاں قصور دے بلھے شاہ ہوون- سچل سرمست تے خواجہ فرےد تاں سگوں سندھی دے لفظ وی ورتے ہن، تے بابا نانک آپنےاں سارےاں اُداسےاں وچ جس جس جُوہ دا پانی پےتا اے، اوہدی بولی وچوں وی موتی چُگ کے آپنی جھولی گھتے نےں- اےس کرکے اک سُجھاونی تاں مرزا صاحب لئی ساڈی اےہہ اے جو سےانِےاں سساں آپنےاں نونہاں نوں اوہناں گلاں دےاں سناوترےاں نہےں پاوندےاں ہوندےاں جےہناں توں آپنے ای گھر دےاں وڈکےاں دے پرتاوےں مِہنے ملن دا اگوں ڈر ہووے- پر ہو سکدا اے مرزا صاحب اےہناں بزرگ ہستےاں نوں وی غلط ای سمجھدے ہوون، جاں اُنج ای اےہناں نوں آپنے وڈکے منن توں نابر ہو جاون- پر مُڑ سوال اےہہ ہوسی جو دلےل اسےں کس نوں منئیے؟ اک ڈھنگ اےس گل نوں پرکھن دا ایہہ وی ہو سکدا اے جو جگ دےاں دوجےاں بولےاں ول جھاتی مار وےکھئیے- انگرےزی کوئی وِےہہ ملکاں وچ بولی جاون والی وڈی بولی اے' تے ہر جا دا آپو آپنا انگ اے- آہندے نےں لندن دےاں چونہواں کُوٹاں دی بولی آپس وچ نہےں رلدی' پر جدوں لکھتی انگرےزی نوں اسےں وےکھدے ہاں تاں ولائت دی' آسٹرےلےا دی' نےوزی لےنڈ دی' کےنےڈا دی تے امرےکی انگرےزی دے آپو آپنے انگ دی کنی کُو نرولتا سانوں وکھالی دےندی اے؟ دور جاون دی سانوں لوڑ نہےں، اُڑدو دی مثال ای وےکھ لو جےہڑی بنی ای بولڑےاں نہیں سگوں بولےاں دے رلے نال ہوئی اے- اےس بولی وچ نرول لفظالی دا تاں خےر کوئی سوال ای نہیں پر حد اےہہ اے جو گرائمر وی نرول نہےں- جےہڑا لفظ عربی توں آےا اوہدے لئی گرائمر عربی دی، جےہڑا فارسی توںآےا اے اوہدے لئی فارسی دی تے ہندی توں آئے لئی ہندی دی- مرزا صاحب نوں جےکر پنجابی بولڑےاں دی رلت چنگی نہیں لگدی تاں اڑدو پڑھدےاں لکھدےاں اوہناں دا پتہ نہےں کےہ حال ہوندا ہووے گا! تے جےکر اےہہ رلا اوہناں نوں اڑدو وچ دُنےا دی کسے وی دلےل صدقہ قبول اے تاں مُڑ اوہی دلےل پنجابی لکھت اتے کےوں لاگو نہےں ہوندی؟

اےہہ سوال اے اصل وچ لسانےات دا- ہُن لسانےات دے سارے اصول تاں اےس نکی جےہی تھاں اُتے اسےں دوہرا نہےں سکدے' پر اشارے جِنی اےنی گل اسےں پھےر وی کر سکدے ہاں جو ہر وڈی بولی دے وچ کئی بولڑےاں تے علاقائی انگ ہوندے نےں' پر کوئی وی بولڑی آپنی سگوےں شکل وچ ادبی بولی نہےں ہوندی- پھےر وی ادبی بولی عام خلقت دی بولی نالوں وکھ ہوندےاں وی خلقت توں دراڈی نہےں ہوندی- انج دی ادبی بولی بنن وچ ہور وی بڑا کُجھ ہوندا اے' پر اک بہوں وڈا سِےر بولڑےاں دے سانجھ ورتارے دا وی ہوندا اے-ادبی بولی سگوں نرا بولڑےاں نوں رلاوندی ای نہیں' وکھو وکھ انگاں دےاں اصل سانجھاں نوں پھرول کے لفظاں دےاں اوہناں شکلاں دی بھال کردی اے جےہناں وچ ہر انگ دا لشکارا وکھالی دیندا ہووے-) وےروے لئی آصف خاں ہوراں دی نک سُک وےکھو( 
گل اصل وچ تےر وانگوں سدھی اے پئی جےہڑےاں جُوہاں دے واسےاں دا آپس وچ مےل ورتن ہوندا اے اوہناں دےاں بولےاں وچ وی وٹک وٹاندرا اچےت ای ہوندا جاندا اے- تے جِنےاں کوئی بولےاں آپنی اصل وچ اک دوجے دے نےڑے ہوندےاں نےں اونا ای چھےتی اوہ اکدوجے نال رسدےاں نےں- اےہہ رلت اکو بولی دےاں بولڑےاں وچ سبھ توں سوکھی ہوندی اے کےونجو بولی اصل وچ ہوندی ای اکو اے- لفظالی وی ڈھےر سانجھی' گرائمر وی انتاں دی نےڑے' تے بولی دا رہتلی پچھوکڑ وی سانجھا- انج دی رلت نال بولی دا پِڑ موکلا ہوندا اے- رلدے ملدے معنےاں والے لفظاں دا بھنڈار ودھدا اے' جےہڑا گل بات نوں سوادی بناون دا اک وڈا ادبی رچھ اے- پر سارےاں توں وڈی گل اےہہ اے جو اےس نال وکھو وکھرےاں جُوہاں وِچ وسدے جی اِک دُوجے دے نےڑے ہوندے نےں- اےہہ ہونی قدرتی ہوندی اے، جےہڑی لکھت توں بِنا وی مےل ورتن نال آپنے آپ ای واپر جاندی اے- پر لکھت اےس کم نوں چھوہلا کردی تے دُراڈےاں جوہاں دے اوہناں جئیاں نوں وی اکدوجے دے نےڑے لے آوندی اے جےہناں دا آپس وچ ذاتی مےل جول نہےں وی ہو رہےا ہوندا- جےکر پنجابی وچ لکھن پڑھن دا رواج اووےں ہوندا جےوےں دا ہونا چاہےدا سی' تاں بولڑےاں وچ اےنا فرق خبرے ہوندا ای نہ-تے جےہڑا وی کوئی آہر خلقت وچکار موکلےاں سانجھاں دا مُڈھ بنھدا اے اوہ جےہڑے جی نوں چنگا نہےں لگدا' اوہنوںآپنا چِت سودھن دی لوڑ ہوندی اے- 
اک ہور گل جےہڑی بولڑےاں دی اےس رلت دے پکھوں وےکھن والی اے اوہ اےہہ اے جو اُنج تاں مرزا صاحب نے پورے لہندے پنجاب دی بولی نوں لہوری' چھاچھی' لہندی تے سرائیکی ورگےاں وڈےاں وڈےاں انگاں وچ ونڈ دتا، پر عام اکھان اے جو باراں کوہاں تے بولی بدل جاندی اے- اےہناں چونہہ انگاں دے وچ اگوں کوتر سو بولڑےاں نےں- جےوےں مرزا صاحب نےآپ وی نجم حسےن سےد بارے آکھےا اے جو لہندی وچ جھنگوی نوں رلاوندے نےں- اےوےں ای لہندی وچ چنےوٹ دا' سرگودھے' مےانوالی تے خوشاب ورگے ہور وی کئی انگ نےں- سرائیکی وی ملتان' بہاولپور تے ڈےرے دی وکھووکھری اے- پہاڑی انگ وچ وی ہندکو توں لے کے جہلم تائیں خبرے کنے کُو ہور لہجے نےں- تے ہر دولہجےاں دے وچکار اِک ادھ پِنڈ تاں اوہناں دے رلوےں لہجے دا وی آوندا ای اے-جےکر انج دے پاٹک اسےں پاون تُر پئے تاں کتھے کتھے پاواں گے؟

بولی کسے وی سماج وچ جےوندے وکھو وکھرے مےلاں دی خلقت دے وچ سانجھ دا سبھ توں وڈا وسےلہ ہوندی اے' تے بولےاں دی ونڈ اصل وچ خلقت دی ونڈ اے جےہڑی کسے وی پکھ توں نہ خلقت دے ہِت وچ اے تے نہ ای ملک تے قوم دے ہِت وچ- سو بولڑےاں دی نرولتا اُتے اڑی کرنا کسے وی حساب نال کوئی سمجھداری تے علم والی گل نہےں-

اِک سوال مرزا صاحب اےہہ وی پُچھےا سی جو ''کےا نرول چھاچھی' لہندی' پوٹھوہاری ےاں سرائیکی وچ نہےں لکھےا ونج سکنا؟ '' اےس دا اُتر بہوں سوکھا اے پئی سرپر لکھےا جا سکدا اے-پنجابی بولی نوں اےس وےلے اجےہے لکھےاراں دی وی لوڑ اے، جےہناں نوں موکلے گھےر دی ادبی بولی دے گُن بھاوےں نہ وی سمجھ وچ آون' پر پھےر وی اوہ پنجابی وچ لکھن تاں سہی! مرزا صاحب جےہے پنجاب دے سپتراں نوں انج دا بھرواں سےر پاونا چاہےدا اے-پر اےتھے اک سجھاونی اسےں مرزا صاحب نوں ہور دےنا لوڑدے ہاں پئی نرول چھاچھی وچ لکھن دی گل کرن توں پہلوں اوہناں نوں آپنے اےس مضمون دی بولی ول تاں اِک جھاتی مار ای لےنی چاہےدی سی-جےکر لہوری وچ لہندی نا تڑکا ماڑی گل اے' تاں پھےرچھاچھی وچ انگرےزی' عربی تے فارسی نا ورتارا آخر کےوں ؟ جےکر اوہ سچی مُچی نرول چھاچھی وچ لکھن جوگے ہوگئے تاں اِنجآپنی لکھت دے گُناں راہےں اوہناں دے نرول بولڑی والے فلسفے دا وی آپنے آپ پرچار ہوندا رہسی-اےس عاجز دا خےال اے جو نرول بولڑی دی لکھت جےکر سردی نہ ہووے تاں نرول پنجابی لکھن دا چارہ تاں بندے نوںکرنا ای چاہےدا اے' اوہدے لئی بھاویں دوجےاں بولڑےاں نا تڑکا ای لاونا پےندا ہووے-

خلیل احمد، لہور

لمی کہانی تاں تُساں چھاپ دِتی- پر ایہدے وِچ دو تبدیلیاں نال ایہدا مفہوم بدل گیا اے-

پہلی تبدیلی تے کہانی دے سرناویں وِچ اے، ''آئو جیمز جونز دی اِک کہانی پڑھئیے'' نوں تُساں ''آئو جیمز جونز دی کہانی پڑھئیے'' کر دِتا اے- ایہدے توں انِج لگدا اے جیویں اسیں جیمز جونز دی آپنی حیاتی دی کہانی پڑھن لگے آں- جد کہ اصل سرناویں دا مطلب سی پئی جیمز جونز دِیاں کہانیاں وِچوں اِک کہانی پڑھاں گے-

دوسری تبدیلی کہانی دے پہلے دو پیریاں نوں باقی کہانی دی نِسبت چھوٹے پوائنٹ وِچ لِکھنا اے- ایہدے توں اِنج جاپدا اے پئی ایہہ پیرے کہانی کار تے کہانی دا تعارف نیں- جد کہ ایہہ اصل کہانی دا حِصہ سن-

تُساں وی محسوس کیتا ہوئے گا ایہہ کہانی نِرا ترجمہ نہیں سگوں اصل انگریزی کہانی نال اِک تجربہ کرن دا جتن اے- انگریزی کہانی دے کُجھ حِصیاں دی چون؛ اوہناں دا آزاد ترجمہ؛ کہانی پڑھن والے دا کہانی نال تعلق تے کہانی وِچ جو کُجھ ہو رہیا اے اوہدے بارے اوہدا ردِعمل یاں اِنج کہہ لوو آپنی نہیں، اِک پرائی بولی دی کہانی نوں اِک پڑھن والا کیویں پڑھدا اے ایس تکنیک نال انگریزی کہانی دا پنجابی وِچ اُتارا کرن دی کوشش کیتی گئی اے-

جے ایہہ خط ''پنچم'' وِچ چھپ جائے تاں پڑھن والیاں لئی کہانی نوں سمجھنا تے جاچنا تولنا سوکھا ہو جائے گا-

شاہد حُسین بروہی، جیکب آباد سِندھ

تُساں آکھیا سی کہ اسیں رسالہ شاہ مُکھی وِچ چھاپنے آں پر ایہہ تاں عربی فارسی رسم الخط اے- اِک گل کراں، پنجابی ہین بُہت ای امیر پر پنجابی کتاباں پڑھنا تے پنجابی وِچ بولنا خبرے شان دے خلاف سمجھدے نیں- پنجابی زبان نوں اُردُو کھاندی جا رہی اے پر کُجھ نہیں ہو رہیا- جے اُردُو رابطے دی تے باقی زباناں قومی زباناں قرار دے دِتیاں جاون تاں خبرے کُجھ پُوری پے جاوے- اِک تجویز دینی چاہناں بئی سِندھی، پنجابی، سرائیکی تے ہِندکو دا رسم الخط اِک ای ہونا چاہیدا اے- پنجابی تے سرائیکی دے کُجھ حرفاں دی ادائیگی سِندھی رسم الخط وِچ موجود اے، جے نہیں تاں ایہہ سِکرپٹ رومن ہونا چاہیدا اے جیہدا تُہانوں تے گورمُکھی پڑھن والیاں نوں فائدہ ہوسی- یاں پھیر ایہو رسم الخط نسخ وِچ ہووے- پشتو دا تاں نسخ وِچ اے جے پنجابی دا ہووے تاں ایہدے نال کمپیوٹر دے پروگراماں وِچ اسانی ہوسی- 
سِندھ وِچ تاں ایہہ بحث چل رہی اے کہ سِندھی زبان دا سِکرپٹ رومن ہونا چاہیدا اے، ایہدی الف بے وی بن گئی ہوئی اے- جے ایہہ ہو گیا تاں سِندھی زبان کمپیوٹر تے اِنٹرنیٹ اُتے وی آ جاسی-

@

تبسم اقبال ملک، لہور

تُساں مارچ اپریل پراگے دے مُکھ بول وِچ آصف خاں ہوراں دے فوت ہوون دی تاریخ 17 اپریل 2000 لِکھی ہوئی اے- حالاں 12 اپریل نوں تاں اوہناں دا منکھ اکٹھ ہویا سی- مینوں لگدا اے تُسیں ایہہ تاریخ لِکھدیاں بُھلیکھا کھا گئے او- آوندے پنچم وِچ ہو سکے تاں ایہدی سودھ کردیاں اصل تاریخ لِکھ دیا جے-

)تبسم جی، تُساں کھری دس پائی اے، اسیں خاں ہوراں دی موت دا دیہاڑ ٹھیک نہیں لِکھیا- ایس لئی اسیں تُہانوں وی تے آپنے ہورناں سجناں نوں وی سودھ کراندے پئے کہ آصف خاں ہوریں 17 اپریل نوں نہیں 17 مارچ 2000 نوں فوت ہوئے-

بُھل دی دس پاون لئی اسیں تُہاڈے شُکر گُزار آں-(

@

عبداللہ خالد خان، لالہ موس'ی

لہور قِلعے اُتے بدرُوحاں دا قبضہ

کُجھ دِن پہلاں میرے دو بھانجے تے اوہناں دا اِک نارویجین بیلی مِسٹر گائیر ناروے توں آئے ہوئے سن- میرے بھانجے یوسف نوں ہسٹاریکل تھاواں ویکھن دا شوقین اے- لہور ساڈے دیس دا بھرواں تاریخی خزانہ سانبھی بیٹھا اے- جدوں اسیں لہور ول مُہاڑ کیتا تے یوسف کہن لگا، سبھ توں پہلاں اساں لہور قلعہ ویکھاں گے- اساں لہور قلعے دی سیر سپاٹ لئی اِک گھنٹہ رکھ لیا سی پر اِک اِک تھاں تے کھلو کے ڈُونگھی نطر نال ویکھدیاں ویکھدیاں سانوں قلعے وِچ تِن گھنٹے لگ گئے- ایس تاریخی سیر وِچ لہور قلعے دے عملے نے چنگا رنگ بھریا تے ایہہ ٹُور رنگیلا ہو گیا-

قلمی مخطوطے تے قُران پاک جِس میوزیم وِچ رکھے ہوئے نیں، اوس دے بُوہے اُتے میوزیم کُھلن دا ویلا 9 وجے صُبح لِکھیا ہویا اے- اسیں ساڈھے نو وجے تِیں کُجھ اُپر اوتھے اپڑے- برانڈے وِچ لوکیں ایدھر اودھر کھلوتے سن- میوزیم دا بوہا بند سی پر جندرے لتھے سن- اسیں آپنے دھیان بُوہے کھول کے اجے اِک پَیر ای اندر دھریا سی کہ اِک کُرلاٹ کنیں پئی- اساں سمجھیا کِسے بادشاہ دی روح نہ آ گئی ہووے- جدوں ہوش تھاویں آئی تاں پتہ لگا ایہہ کُرلاٹ نہیں سی للکار سی، میوزیم دا گیٹ کیپر سانوں اندر وڑن توں روک رہیا سی- ہنیرے وِچوں اِک یُرقان دا ماریا آنجلہ نیڑے آیا تے پتہ لگا ایہہ ای بندہ گیٹ کیپر اے-

گیٹ کیپر اڑی پے گیا کہ تُسیں آپنا پَیر سردل توں باہر کرو تے میں قلعے دے پُرانے وسنیک خواجہ سراواں طرحاں ''رسم دروازہ کُھلائی' پُوری کراں- ایدھر اسیں وی فیضؔ ہوراں دے مُرید ہوئے اساں اوہناں دا ایہہ شعر پلے بنھیا ہویا اے:

جو رُکے توں کوہِ گراں تھے ہم

جو چلے توں جاں سے گُزر گئے

ایتھے پربت وانگوں جم جان یاں دین دی گل آ گئی سی- گیٹ کیپر نوں گھڑی وکھائی پونے دس وجدے سن پئے- میوزیم نو وجے کُھل جانا چاہیدا سی، پر قلعے دا خواجہ سرا وی لکھاں مرداں اُتے بھارا ہوندا اے! اوہ وی اڑیا ہویا سی- ساڈے پِچھے میوزیم ویکھن والیاں دا اکٹھ ودھ گیا سی تے گل وی ودھ رہی سی- اچن چیتی میں ال'ہ دین دا چراغ بوجھے وِچوں کڈھیا تے گیٹ کیپر نوں انگریزی دے پنج حرف پڑھ کے پُھوک ماری - حرف سن ''PRESS -''

ایہہ پنجے حرف مئوکلات دے نال میوزیم دے گیٹ کیپر نوں جھگ دی طرہاں بہہ جان تے مجبور کر گئے- اوہ پریس ای نہ ہویا ، کُجھ کُجھ اِمپریس وی ہو گیا- ساڈے غیر مُلکی مہمان گائیر نوں ایس بدتمیزی دا دُکھ سی- اساں اوہنوں دلاسہ دِتا تے دسیا کہ اسیں لوک ''ہلکی پُھلکی بدتمیزی'' دے عادی ہو گئے ہوئے آں- اوہنوں ایہہ وی دسنا پیا کہ ساڈے مُلک وِچ تھلڑے مُلازم شاہ توں ودھ شاہ پرستی وِکھاندے نیں- اللہ بخشے نظام دِین مرحوم نوں، جیہناں دا ناں مِرزا سُلطان بیگ سی، اوہ آپنے اِک افسر دوست نوں مِلن گئے- دفتر دے چپڑاسی مِرزے ہوراں نوں ڈک لیا تے اکھاں کڈھ کے بولیا، ہولی بول اندر صاحب بیٹھا ای-'' نظام دِین تے جماندرُو مخولی سن، ہس کے کہن لگے، ''صاحب دفتر وِچ کُھلا ہویا اے؟'' شاہ پرست چپڑاسی نظام دِین ہوراں نوں دھکے وی ماردا پر اندر بیٹھے افسر نے جپڑاسی نوں جِھڑکیا تے آکھیا، ''مِرزا صاحب نوں اندر آن دے-'' نارویجین گائیر ایہہ ہاسا بکھیڑا سُن کے کُجھ نارمل ہویا- قلعہ ویکھدیاں ویکھدیاں جدوں اسیں سِکھ ہِسٹری میزیم وِچ آئے تاں میں آپنے پروہنیاں نوں چیلیانوالہ، گُجرات، فیروز پور وِچ ہون والیاں جنگاں بارے دس رہیا ساں کہ اِک لوکو اِنجن دے رنگ والے صاحب وِچ آن کھلوتے تے کوجھی اُردُو وِچ بولے، ''ایہہ مقامی لوکاں تے انگریزاں دی جنگ نہیں سی- ایہہ تے سِکھاں تے انگریزاں دی جنگ سی- مقامی لوک تے انگریزاں ولوں وی لڑے سن-'' مینوں شک ہون لگ پیا کہ ایس قلعے وِچ اورنگ زیب عالمگیر دی رُوح ہووے نہ ہووے کلائیو تے ڈائر دی بدرُوح ضرور رہندی اے- تاں ای ایس کاگ ورگے بندے نوں انگریز دی حمایت دا دورہ پیا اے-

ساڈے ناروے توں آئے پروہنے پُچھیا، ''ایہہ کیہ آہندا اے؟'' اوہنوں پُوری گل بدرُوحاں والے تبصرے سنے سُنائی تے اوہ کُھل کے ہسیا- میں اوس بندے کولوں پُچھیا، ''تُسیں قلعے دی سیر کرن آئے او؟'' کہن لگا، ''نہیں میں ایس میوزیم وِچ مُلازم آں-'' 
میں اندرے اندر ہسیا کلائیو تے ڈائر ہوراں آپنی وکالت دا پُورا پُورا پربندھ کیتا ہویا اے- اگے جا کے ایسں میوزیم وِچ مہاراجہ رنجیت سِنگھ دیاںقلمی تصویراں نیں- تھلے آکھیا ہویا اے، '' LION OF PUNJAB '' اسیں آپنے پروہنیاں نوں مہاراجہ دے چنگے کم تے بہادری دے قصے ای سُنا رہے ساں کہ اوہی صاحب وِچ مُڑ آن کھلوتے تے کہن لگے، ''کِسے پینٹر نے انام شنام لین لئی ایہہ فوٹو ہتھ نال بنائی سی- لالچی پینٹر نے دوویں اکھاں بنا چھڈیاں نیں ، رنجیت سِنگھ دی تاں اِکو اکھ سی-'' میں اوہنوں ٹوکیا تے دسیا کہ مصور نے اِک اکھ اُتے گہرا شیڈ دِتا اے تے دُوجی اکھ روشن بنائی اے- نالے بہادری تے وریام ہون لئی اکھ دی نہیں جِگرے دی لوڑ ہوندی اے- اوس ویلے کِنے دو اکھاں والے ہتھیار سُٹ کے غُلامی دے سنگل پاون نوں تیار ہو گئے سن؟!

ایہہ گل وی جدوں اساں ترجمہ کرکے آپنے مہمان نوں سُنائی تاں اوہ بڑا حیران ہویا، ''ایہہ لوک بدیسی حاکماں دے ترانے اُتے آپنے لوکاں دی مِٹی کیوں پلیت کردے نیں؟'' میرے کول ایہدا کوئی جواب نہیں سی- قلعے دے دوواں میوزیماں دی چنگی یاد لے کے اسیں پِھردے پھراندے شیش محل وِچ آ نِکلے- ویڑھے وِچ وانساں دا جنگلہ لا کے رعایا نوں اگے جان توں روک دِتا ہویا سن نیں- اگے صفائی دا کم ہو رہیا سی- مِسٹر گائیر نوں شیش محل بُہت پسند آیا تے اوہناں قلعے دے وردی پوش مُلازم نال فوٹو چِھکاون دی خاہش کیتی- جنگلے دے نال اِک لمیاں تے نیویاں مُچھاں والا مُلازم کھلوتا سی- اساں اوہنوں پُچھیا- کہن لگا، ''میں نہیں!'' میں آکھیا، حرج کیہ اے؟ اوس سِر نیواں کیتا - مینوں لگا جیویں سِنگاں اُتے چکن لگا ہووے- سِر ماردیاں آکھن لگا، ''سانوں آرڈر نہیں-''

جے اسیں مُک مُکا کر لیندے تاں ایہنے ساڈی گل نہیں سی سٹنی- اسیں سارا دِن لہور دے گلیاں بزار تے تاریخی تھاں ویکھدے پِھرے - پر ایہہ قلعے دِیاں بدرُوحاں ساڈے نال ای رہیاں- اسیں ایہناں اُتے ہسدے رہے-

مینوں ٹاور آف لنڈن اج وی چیتے آوندا اے- ایہدے چوکیداراں نوں ''بِیف اِیٹر'' آکھدے نیں- اوہ بڑی سوہنی لال وردی پاوندے نیں- سیر تے آئے بندے اوہناں نال کھلو کے کئیں فوٹواں بنواندے نیں تے اوہناں اگوں کدیں نہ نہیں کیتی- اِک ایہہ ساڈے قلعے دے چوکیدار ویکھ لوو-@

ڈاکٹر محمدآصف محمود

اےڈز دا روگ

اےڈز دا ناں ڈاکٹراں وی کوئی 1980 دے نےڑے تےڑے ای سُنےا سی- چوکھی مشاہوری اےہدی اودوں ہوئی جدوںامرےکہ دے مشہور فلمی اےکٹر راک ہڈسن نوں اےہہ روگ ہوون دا لوکاں نوں پتہ لگا-اودوں اےہدے بارے سانوں اصلوں کُجھ نہےں سی پتہ- لگدا سی جےوےں کوئی اسمانی قہر اے جےہڑا رب دےاں نافرماناں اُتے لہہ پےا اے-پر ہن وےہیاں ورھےاں پِچھوں سانوں اےہدے بارے بڑا کُجھ پتہ لگ گیا ہوےا اے' تے ہن اےہہ مرض اُنج دا لاعلاج وی نہےں رہےا جےویں دا پہلوں سمجھےا جاوندا سی- پر پھےر وی اےہہ روز دےہاڑی پہلوں نالوں ودھدا جارہےا اے تے خےال اے جو اےس وےلے اےہدے سبھ توںچوکھے روگی بھارت وچ نےں- پاکستان وچ اےہدے روگےاں دی گِنتری بارے کئی ڈھنگ دے گوےڑ لائے جاوندے نےں- پکی تھِتی گل تاں کوئی نہیں پر خےال اے جو اک لکھ دے نےڑے اےہدے روگی ساڈے آلے دوالے وی کھِلرے ہوئے نےں-

اےڈز دے روگ نوں سمجھن واسطے پہلوں اےس گل دا پتہ ہونا چاہےدا اے جو قدرت نے اےس گل دا پربندھ پہلوں توں ا ی کےتا ہوےا اے پئی جےکر کسے چھوت والے روگ دا کوئی جراثےم بندے دے سرےر وچ آن وڑے تاں روگ پےدا کرن توں پہلوں ای اوہنوں مار مکاےا جاوے-سرےر دے چوکےدارے دی اےس بِےڑ)نظام( دے وکھو وکھرے انگ نےں-اک کےمےاوی )Humoral immunity( جس وچ وجود انج دے کےمےاوی مادے بناوندا اے جےہڑے باہروں دھاڑکرن والے جراثےماں لئی اک خاص ڈھنگ دے زہر ورگا کم کردے نےں-دوجا انگ سےلولر اِمیونٹی )Cellular immunity( اکھواوندا اے جس وچ وجود دے سےل )Cells( کئی ون سونے ڈھنگاں راہےں باہروں آئے دھاڑوی دا راہ ڈکدے نےں- اےہہ دووےں انگ آپس وچ اک دوجے نال پرُچے وی ہوندے نےں تے وکھو وکھ وی-اےہہ تاں خےر لما جھےڑا اے پر ساڈے لئی اےنا ای بتھیرا اے جو اےڈز وچ سرےر دے چوکےدارے وچوں اےہہ سےلاں والا انگ اِک حساب نال مارےا جاوندا اے-چوکےدارے دےاں چُولاں کھوچلےاں ہوجاندےاں نےں' تے بعضے اُنج دے جراثےم وی بندے دے سرےر نوں سنّھ لاون جوگے ہو جاندے نےں، جےہڑے ترکڑے بندے نوں ماڑی جےہی کوئی جھرےِٹ وی مارنہےں سکدے-

جےوےں ون سوَنّے بندے دے وےری ہوندے نےں' اووےں ای وکھو وکھرے ہر وےری توں بچن لئی آہر کرنے پےندے نےں-سےلاں والا چوکےدارا وی اگوں کئی ڈھنگ دا اے تے اےہناں وچوں اوہ سےل، جےہڑے اےڈز دی مار نال نتانے ہو جاندے نےں' اوہ اجےہے ہوندے نےں، جےہڑے ہولی ہولی مار کرن والے' پر ذرا لِےچڑنسلاںدے جراثےماں نوں روکن لئی ہوندے نےں' جےوےں ٹی بی' داد )وجود نوںاُلّی جاں پھپھوندی لگن( تے ہور کئیں انج دے روگ جےہناں واسطے ساڈی بولی وچ کوئی ناں نہیں- اےہہ اوہ روگ ہوندے نےں جےہڑے ترکڑے بندے نوں وی جےکر لگ جاون تاں اےہناں دا دارُو اوکھا ہوندا اے- اُتوں جس وےلے چوکےدارا وی نتانا ہو جاندا اے تے کئی وگاڑ ہور بن جاندے نےں، مثلاً بندے اُتے جراثےم جدوں دھاڑ کردے نےں تاں اوہدے روگ دِےاں تاپ' پِےڑ تے ورم ورگےاں علامتاں اصل روگ صدقہ نہےں سگوں جراثےماں تے چوکےدارے دی لڑائی صدقہ ظاہر ہوندےاںنےں-پر اےڈز وچ لڑائی تاں ہو ای نہےں سکدی اےس لئی اےہہ علامتاں کِتھوں آونےاں نےں- سو مُکدی گل ایہہ اے جو اِک تے چھوت روگ لگدا چھےتی اے' دوجے روگ جدوں لگ جاندا اے تے کنا کنا چر اوہدیاں علامتاں باہر نہیں آوندیاں اےس لئی پتہ چِرکا لگدا اے تے تےجا اےہہ جو روگ لگدے انج دے نےں جےہناںاُتے دارُو وی گھٹ اثر کردے نےں-

وجود دا چوکےدارا لِسا ہوون نال جو کُجھ روگی نال ہوندا اے' اےہہ تاں اےس روگ دے وگاڑ دا اک پکھ اے-دوجا پکھ اےہدا اےہہ اے جو اصل بھانا جےہڑا ورتدا اے اوہ تاں چوکےدارے نال پےا ورتدا اے- اےہہ پورا نظام ہولی ہولی کھادا جاندا اے تے' چھوت روگاں توں وکھرےاں اےہدیاں آپنےاں علامتاں وی ہو سکدےاں نےں،مثلاً سرےر وچ تھاں تھاں ہجےِراں دےاں گِلٹےاں بن جاندےاں نیں' تے اےس چوکےدارے دا آپنا اک خاص ڈھنگ دا کےنسر وی ہو جاندا اے-

اےہہ گل ہُن تقرےباً سارے ای جاندے نےں جو اےہہ روگ اک وائرس )جراثےماں دی سبھ توں نِکڑی قسم( نال ہوندا اے جےہدا ناں سائنسداناں اےچ آئی وی )Human immunodefficiency virus( رکھےا اے-اےہہ وائرس روگی دے پورے وجود وچ ای رلکےا رہندا اے تے لہو دے نال نال وجود دِےاں سارِےاں لےساں وچ وی آجاندا اے' جےوےں تُھک' نک دا پانی تے جنسی مےل وےلے نکلن والے زنانے تے مردانے ہر ڈھنگ دے مادے- پر اگلے بندے نوں لگدا اےہہ ماس وچ آئی کسے ترےڑ راہےں ای اے- نروئی کھلڑی وچوں اےہدے جراثےم نہیں لنگھ سکدے-لہو تے وجود دےاں لےساں راہےں اک بندے توں دوجے نوں اےہہ روگ لگن دے ترے ڈھنگ نےں: 
-1 روگی لہو دا تبادلہ 
اےہہ بِنا مُعائنے دے لہو چڑھاون نال وی ہوسکدا اے' روگی دی ورتی ہوئی سرنج کسے ترکڑے لئی مُڑ کے ورتن نال وی تے اِک پاسے جدھر چوکھے لوکاں دا دھےان نہےں جاندا اوہ اے نائی دا اُسترا- بعضے سجن سمجھدے نےں جو بلےڈ والے اُسترے دا کوئی ڈر نہیں، پر گل اِنج نہےں جے اُسترا کسے روگی اُتے ورتےا گےا اے تاں اوہدے بلےڈ نوں اُتوں پھڑن والی لوہے دی ڈنڈی نال کوئی جراثےم چمبڑےا رہ سکدا اے-اےہہ اُسترا بلےڈ بدل کے وی جدوں کسے ترکڑے اُتے ورتےا جاسی تاںاوہنوں بلےڈ نال جےہڑی کوئی ماڑی موٹی جھرِیٹ وی آوے گی اوہدے راہےںجراثےم لہو وچ رل جاسن- نالے اُنج وی نائی جے داڑھی بناون لگےاں بلےڈ بدل وی لےن تاں حجامت کردےاں قلماں والی تھاں تاں اکھ بچا کے پرانا بلےڈ مار ای جاندے نےں- جے اےس مرض توں بچنا وی ہووے تے داڑھی وی نائی توں ای بنواونی ہووے تاں چنگا اے جو بندہ بلےڈ والا اُستراآپنا لے لوے تے اوہنوں نائی کول گھروں لے کے جاوے-شک تاں سائنسداناں نوں بڑا چِر مچھر دے وڈھن نال اےس روگ دے پھےلن دا وی رہےا اے کےونجو اےس وچ وی لہو دا تبادلہ ہو سکدا اے' پر اےہہ گل حالے تےکن ثبوت نہےں ہوئی- ناڑاں وچ نشے دے ٹےکے لاون والے وی گندےاں سرنجاں ورتن صدقہ بڑی چھےتی اےس روگ دے ڈھائے چڑھ جاندے نےں-

-2 جِنسی مِلاپ

دوجا وڈا ڈھنگ اےس روگ دے لگن دا جنسی ملاپ اے' اوہ جنے دا تیمیں نال ہووے جاں جنے دا جنے نال-خطرہ تاں چُمّن وچ وی اے' پر تھوڑا -آہندے نےں انج اےڈز لگن لئی کوئی اک پےالی تھُک دا تبادلہ لوڑِےدائے-

-3 جماندرُو

تےسرا ڈھنگ اے ماں دے ڈِھڈ وچوں بچے نوں جمن توں وی پہلوں اےس روگ دے لگن دا-اےڈز والی ماں دے تناں وچوں اک بال نوں اےہہ روگ جماندرو ہو جاندا اے-سو سِدھی جےہی گل اے پئی جےکر ماں نوں پتہ ہووے جو اوہنوں اےڈز دا روگ اے' تاں اوہنوں آپنی اگلی نسل تے رحم کرکے بال جمن توں پرہیز کرنا چاہےدا اے-پےو دا روگ نُطفے راہےں سِدھا تاں بال نوں نہےں لگدا' پر پےو توں ماں نوں لگدا اے تے اگوں پھےر بال نوں-سو اخلاقی اصول نال اجےہے مرد نوں تاں وےاہ ای نہیں کرنا چاہےدا- لہندے ملکاں وچ تاں جےکر اےس مرض دا کوئی روگی آپنے روگ بارے اگلے نوں دسے بنا کسے نال ویاہ کرا ئے جاں اُنج ای جنسی ملا پ کر گھِنے تاں اےہہ بہوں وڈا جُرم اے-

) اےہہ وی چےتے رکھنا چاہےدا اے جو کالا ےرقان وی ایہناں ای ترے ڈھنگاں نال پھےلدا اے(

علامتاں

1- روگ دے شروع وچ ' جراثےم لگن توں کوئی ترے کو مہےنےاں پچھوں ستر فےصد روگےاں نوں تاپ' گلا خراب ' جوڑاں دےاں پےڑاں تے ہجےراں دا اِک دورہ پے سکدا اے جےہنوں دوچار دےہاڑےاں وچ آپ ای موڑا پے جاندا اے-

2- پھےر اک لما چر روگی ظاہرا حساب نال اُکا ٹھےک ٹھاک رہندا اے'جاں اےنوےں نکےاں موٹےاں تکلےفاں آوندےاں نےں- کھلڑی دے روگ تے مونہہ دے چھالے ہوسکدے نےں' ہجےراں پے سکدےاںنےں' تیمےاں نوںبار بار اوہلے والی تھاں دی کُھرک پے سکدی اے' ٹی بی بڑی عام اے تے کےنسر وی ہو سکدا اے-

3- اخےر تے پھےر مرض جدوں پورا زور کردی اے تاں ون پوَنےاں چھوت مرضاں لگ جاندےاں نےں' کوئی دارُو نہےں پھُردا تے روگی وےہندےاںوےہندےاں ہتھاں وچوں تِلک جاندا اے-

روگ دی پچھان)تشخےص(

اےس روگ دا شک تاں ہر اوس بندے بارے ہو سکدا اے، جیہدا مرض لاون والے حالات نال واہ پےا ہوےا ہووے تے خاصکر جے اوہنوں بار بار چھوت مرض وی ہورہے ہوون' پر اصل پچھان اےہدی لہو دے ٹےسٹاں نال ای ہوندی اے' جےہڑے علامتاں ظاہر ہوون توں وی بڑا پہلوں روگ پچھان لےندے نےں- جےکر مرض دا شک چوکھا ہووے تاں ٹےسٹ وچ مرض نہ نکلےاں ترے ترے مہےنےاں دے وقفے نال ٹےسٹ تن چار واری کروانا چاہیدا اے-انج بڑا ای گھٹ ہوندا اے جو مرض نہ ہووے تے پھےر وی ٹےسٹ بھلےکھے نال خطرے دی ٹلی کھڑکا دےوے-

دارُو

سبھ توں چنگی گل تاں اےس روگ توں بچنا ای اے' جےہدے ڈھنگ اسےں اُتے دس آئے ہاں' پر ہُن اےہہ روگ پہلوں وانگ اُکا لاعلاج نہےں رہےا - کئی دوائیاں اےہدےاں نکل آئیاںنےں جےہناں نال مرض جے ہڈوں نہ وی جاوے تاں اوہنوں بڑا سارا قابو کےتا جا سکدا اے- پر اےہہ دوائیاں انتاں دےاں مہنگیاں نےں-

b

ڈاکٹر طارق رحم'ن

لتھا: رانا اسلم پرویز

ماں بولی وِچ پڑھاون

اقوام متحدہ نے 21 فروری نوں بین الاقوامی سطح اُتے ماں بولی دا دِن مِتھیا اے- ایس دِن نوں مناون لئی ہور وجوہات توں علاوہ بنگلہ دیش دِیاں حکومتی کوششاں وی شامل نیں- بنگلہ دیش وِچ ایہہ دِن ''ایکوشے'' اکھواندا اے- ایہہ 1952 دے اوس خوفناک دیہاڑے نوں یاد کراندا اے جدوں ڈھاکہ یونیورسٹی دے طالب علماں نے پُلس دی مخالفت دے باوجود جلوس کڈھیا، جِس تے پُلس نے فائرنگ کر دِتی تے کئیں جاناں ضائع ہوئیاں- کُجھ چِر پِچھوں ایہہ دِن ادبی دُنیا وِچ وی منایا جان لگیا- بنگالی طلبائ نے آپنی ماں بولی نوں مُلک دی دُوجی وڈی تے دفتری کماں کاراں دی بولی منوان لئی جیہڑی جدو جہد کیتی اوہدی یاد وِچ ایتھے اِک شہید مینار وی اُساریا گیا-

ایہہ دِن جذباتی تے سیاسی طور اُتے ایڈا کُو اہم ہو گیا پئی 1971 وِچ ایہہ بنگالی قومیت دی بڑی وڈی علامت بن گیا- ایہو سچ اے پئی ایہہ دِن مشرقی بنگال وِچ شناخت دی بنیاد دی تبدیلی دی وجہ بنیا تے نسلیاتی قومیت دی بُنیاد رکھ دِتی گئی، جیہڑی 1971 وِچ پھل لے آئی -جیویں کہ اقوام مُتحدہ نے ایس دِن نوںبین الاقوامی ماں بولی دا دِن قرار دِتا اے تے آئو ویکھیے ہاں پئی ماں بولی وِچ تعلیم دین دا اصول ساری دُنیا وِچ لاگو وی ہو سکدا اے کہ نہیں - سبھ توں پہلاں ماں بولی وِچ تعلیم دین لئی اقوام متحدہ دے وچاراں دا جائزہ لئیے- یونیسکو دی 1953 دی اِک تحقیق وِچ ایس اصول دا اعلان کیتا گیا- ایہہ گل سُورج دی روشنی وانگوں ظاہر اے پئی بچے لئی ماں بولی وِچ تعلیم ای بہترین اے- نفسیاتی طور تے آکھیا جاندا اے پئی ہر بچے دے ذہن وِچ بامعنی علامتاں دا نظام ہوندا اے جیہڑا آپنی گل آکھن تے سمجھن لئی آپو آپ کم کردا اے- عمرانیاتی طور اُتے ماں بولی اوس طبقے دی شناخت دا ذریعہ بندی اے جیہدے نال بندے دا تعلق ہوندا اے- تعلیمی طور اُتے بچہ کِسے ہور زبان دے مُقابلے وِچ ماں بولی وِچ زیادہ جلدی سِکھدا اے- ماں بولی وِچ تعلیم دین دا سِلسلہ مغربی مُلکاں وِچ تے کامیاب اے کیوں جو اوتھے ہر مُلک وِچ اوہدی آپنی زبان وِچ نوکریاں وی دِتیاں جاندیاں نیں- جے ہر زبان وِچ نہ وی سہی تاں اوہدی معیاری قِسم وِچ ضرور اِنج ہوندا اے پر ایہہ گل افریقہ تے ایشیا دِیاں نویاں ریاستاں وِچ اینی کامیاب نہیں- پہلا مسئلہ عملی قِسم دا اے- مثال دے طور تے تنزانیہ وِچ 126 قبائلی زباناں بولیاں جاندیاں نیں- سواحلی سمندر دے کنڈھے بولی جان والی اِک زبان اے تے ذریعہ تعلیم وی اے- ایس لئی اوتھے بچیاں نوں ماں بولی وِچ مُڈھلے تصورات نہیں سِکھائے جاندے- ایتھوپیا دے مُلک وِچ حُکمران طبقہ اِک زبان ایم ہیرک بولدا اے تے ایہو ای زبان خواندگی ودھان لئی استعمال ہوندی سی- پر کُجھ چِر پِچھوں 1979 وِچ ایہہ پالیسی چھڈ دِتی گئی تے پندراں کُو ہور زباناں ذریعہ تعلیم قرار دِتیاں گئیاں- ایہہ پالیسی کامیاب تے رہی پر وڈی مہنگی ثابت ہوئی- کئیں ہور وکھو وکھ زباناں بولن والے مُلکاں وِچ زباناں دی گِنتی اینی چوکھی اے تے اوہناں وِچوں بُہت ساریاں اینیاں غیر معیاری نیں کہ ایہناں وِچ تعلیم دینا نامُمکن اے-

اُنج جیہناں مُلکاں وِچ تھوڑیاں زباناں بولیاں جاندیاں نیں- اوتھے ماں بولی وِچ تعلیم دین دا کیس وڈا مضبوط اے تے کجُھ صُورتاں وِچ ایہناں مُلکاں وِچ ایہہ کم کرنا نامُمکن اے ایہہ کُجھ پیچیدہ قِسم دی وجوہات دی بِنا تے ہوندا اے جیہناں دا تعلق زبان نال تے ہوندا اے پر ایس توں چوکھا سیاست تے معیشت نال ہوندا اے- کئیں واری تے اِنج ہوندا اے پئی حکومت آپے ای ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم منن توں انکار کر دیندی اے- کیونجو اوہ چاہوندی اے اِکو زبان ہووے جیہڑی قومی شناخت دا ذریعہ ہووے- ایہدے پِچھے نظریہ ایہہ ہوندا اے پئی اِک قومی جھنڈے تے اِک قومی ترانے دی طرحاں اِکو ای قومی زبان ہووے تے دوجیاں زباناں نوں قومی زبان دا ویری سمجھیا جاندا اے- ایہناں نظریات دی بُنیاد تے مغربی پاکستان دے حکمران طبقیاں نے تعلیمی میدان وِچ علاقائی زباناںدے کردار توں انکار کر دِتا- ہِندوستان وِچ وی نہرو نوں اِک زبان توں ودھ زباناں دے نظرئیے نال مُتفق ہون وِچ دس سال لگے تے اوہنے جنوبی ہِندوستان دِیاں زباناں نوں اوہناں دا جائز مُقام دِتا- ایہدی وجہ سی کہ آندھرا پردیش تحریک وِچ اِک دراوڑی پوئی سری رامولو نے مرن تیک بُھکھ ہڑتال کر دِتی سی، جیہدے بعد نہرو نے ایہنوں تسلیم کر لیا جو ہِندوستان وچ زبان دی بنیاد تے ریاستاں نوں ونڈ دتا جاوے-

زبان دی بنیاد تے ایہہ فاشنر م قوم پسندی وچ نواں رجحان نہیں - فرانس وچ 1539ئ وچ صرف اک ماڑی جیہی تعداد پاریسی فرانسیسی زبان بولدے سن - پر سرکاری طور اُتے ایہنوں لاطینی زبان دی تھاں تے متعارف کروایا گیا تے پھیر1794ئ وچ فرانسیسی توں علاوہ تمام زباناں اُتے پابندی لا دتی گئی صرف1951ئ وچ قانون وچ کجھ نرمی ورتی گئی تے کجھ زباناں جیویںکہ Breton,Occitan,Basque,Catalan جیہڑیاں صرف میوزیم تک ای رہ گئیاں سن بولیاں جان لگیاں- انگلستان وچ انگریزی ایہو جے ڈریکو لائی قانوناں توں بغیر ای پھلدی رہی تے گیلک Gaelic ورگیاں ہور زباناں آپنی موت آپ مرگئیاں- مختصر گل ایہہ ہے کہ قوم پرستی دے پھیلن نال تے سرکاری طور تے تگڑیاں زباناں دی زوراوری مریڑیاں زباناں دے غائب ہون دا سبب بندیاں نیں تے اج کل دے حالات وچ ایہہ عمل ہور تیز ہوندا اے- جدوں نوکریاں بندیاں دی ضرورت بن جاندیاں نیں تے میڈیا پہلاں توں ودھ Ubiquitiousبن چکیا اے- پر ایہہ وی جدید حالات وچ ای ممکن اے جو کسے زبان نال جڑے ہوئے ذہین لوک اِنٹیلی جینشیا دبائو دے وچ زبان دے بارے تحریکاں شروع کر دے نیں-

ایہہ گل صرف اج کل دے مواصلات دے پھیلائو والے حالات وچ ای ممکن اے جو ایس قسم دیاں تحریکاں شروع کیتیاں جا سکدیاں نیں- ایہو ای وہ مقابلہ کرن والی طاقت اے جیہڑی زباناں نوں زندہ کر سکدی اے-تے ایہدے بولن والیاں نوں متحرک کر سکدی اے کہ اوہ اقتدار شیواں خدمتاں نوکریاں ایتھوں تیک کہ مرکز کولوں خود مختاری دا مطالبہ کر سکدے نیں- ایہہ چوکھے دلائل اج کل دے جدید حالات دا حصہ نیں جیہدی وضاحت میری کتاب 'پاکستان وِچ زبان تے سیاست' وچ کیتی گئی اے-

ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم منن توں انکار وچ اک طنزیہ گل ایہہ وی ہو سکدی اے پئی ایہدے آپنے بولن والے ایس نوں سکولاں وچ سکھن توں انکار کر دین - ایہہ اوہناں حالات وچ تے نہیں ہو سکدا جدوں اوس زبان دے بولن والے وڈی تعداد وچ ہوون یاں ایہہ زبان پہلاں ای سکولاں وچ پڑھائی جاندی ہووے جیویں کہ بنگالی تے سندھی زبان پرجے زبان آپنے بولن والیاں وچ احساس کمتری دا باعث بن جاوے تے لوکیں ایہہ سمجھن لگ پین کہ ایہہ زبان اوہناں نوں ہمیش تیکر کسے گھٹیا رُتبے تے پہنچا دیوے گی، جیویں کہ افریقہ وچ کالے آپنی ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم بنان دی راہ وچ روڑے اٹکاندے رہے- اوہناں دی دلیل ایہہ سی پئی ایہہ اک چال اے، جیہدے نال اوہناں نوں چنگیاں نوکریاں لئی نا اہل کیتا جا رہیا اے، جیہڑیاں نوکریاں انگریزی تے دو جیاں افریقی زباناںبولن والیاں نوں مل سکدیاں نیں-

جنوبی ایشیا وچ آپنے سر سید احمد خاں نے ای شبہ ظاہر کیتا کہ لاہور وچ اک یونیورسٹی بنا کے جیہڑا ایتھے زباناں والے مضمون پڑھائے جاندے نیں ایہہ ساری مسلماناں نوں پچھے رکھن دی اک سازش اے- شیت ایسے پاروں ماں پیو پاکستان وچ آپنے بچیاں نوں بلوچی تے پشتو زباناں پڑھان لئی تیار نہیں ہوندے- کیوں جو پاکستان وچ ایہناں زباناں بارے ایتھوں تیک کہ اردو زبان وچ وی سکولاں وچ پڑھن والیاں نوں غریب ای سمجھیا جاندا اے- جیہڑے آپنے بالاں نوں انگریزی میڈیم والے سکولاں وچ پڑھان دی ہمت نہیں رکھدے، اوہ ایہہ زباناںپڑھواندے نیں- ایہو ای گل ہندوستان تے برطانیہ دِیاں پچھلیاں کالونیائی ریاستاں لئی وی سچ ای-

سچی تے حقی گل ایہہ وے پئی بہت سارے لوکیں زبان سکھن دے عمل نوں اقتدار حاصل کرن دا ذریعہ سمجھدے نیں- لوکیں اوہ زبان سکھنا پسند کر دے نیں، جیہڑی حکومتی حلقیاں وچ بولی جاندی ہووے یاں حکومت کرن والے بولدے ہوون یاں انتظامیہ، فوج، عدلیہ، کامرس، تجارت، میڈیا، سائنس تحقیق تے تعلیم وچ استعمال ہوندی ہووے- ایس لئی کہندے نیں کہ زبان اوہ سکہ اے جیہدے نال اقتدار خریدیا جاندا اے- ایتھے اقتدار توں مراد معاشی تے اُچا معاشرتی تے معاشی مرتبہ اے- ایس کر کے لوکیں اوہ زبان سکھنا پسند کر دے نیں، جیہڑی اوہناں نوں وڈے نفعے اوہناںنوں وڈیاں نوکریاں حاصل کرن تے ایس توں علاوہ وڈے تے بااثر لوکاں دے حلقہ اثر وچ داخل ہوون دے قابل بنا دیوے-

ایہہ حقیقت پسندانہ تحریک )Pragmatic Drive(اوس جذباتی تحریک نالٹکرائ پیدا کر دیندی اے- جدوں جذباتی تحریک چلا کے لوکیں آپنی ماں بولی نوں بچانا چاہندے نیں یاںکسے غیر ملکی زبان دا دفاع کرنا چاہندے نیں- عام طور اُتے ایہہ توازن حقیقت پسندانہ تحریک ول ای جھکدا اے- پر بعض ویلے انج ہو جاندا اے کہ کسے انقلابی قسم دی زبان دی تحریک پاروں ایہہ توازن گھٹ طاقتور زبان ول وی ہو جاندا اے-

ایہناں حالات وچ سوال ایہہ پیدا ہوندا اے پئی ماں بولی نوں ذریعہ تعلیم بنان لئی کجھ کیتا جا سکدا اے کہ نہیں؟ایہدا جواب ایہہ ہے کہ کلا بندہ کجھ زیادہ نہیں کر سکدا پر ریاست کر سکدی اے- جے حکومت نے ایہہ کم زبان لئی شروع کیتا تے ہونا ایہہ ہے کہ امیراں نے آپنے بچیاں لئی ہور مہنگے سکول کھولنے شروع کر دینے نیں تے جے حکومت ایہہ کم اقتدار تے اختیار لئی کرے جیویں کہ اوہ نوکریاں دیواوے تے پھیرحکومت بہت کجھ کر سکدی اے- کیوں جو لوکاں نے ملازمت تے لبھنی ای ہوندی اے تے جے ماں بولی ایس کم وچ مدد دین لگ پوے تاں لوکیں ایہنوں سکولاں وچ پڑھنا شروع کر دین گے- پر ایہہ کم ایڈا سوکھا وی کوئی نہیں - کیوں جو ایس اُتے خرچہ بڑا ہوندا اے تے حکومتاں دی خطرہ محسوس کر دیاں نیں کہ اوہناں دیاں وفاقی اکائیاں وکھری زبان وچ کم کرن تے اقتدار وچ موجود حلقے جیہڑی اگلی زبان وچ سرمایہ کاری کرچکے ہوندے نیں اوہ نویں زبان دے لاگو کرن دے کم نوں وگاڑ دین گے کیوں جو ایہہ کم اوہناں نوں اقتدار توں باہر کر سکدے نیں-

ایہہ وی اک گل اے کہ جنوبی ایشیائی ملکاں نوں انگریزی دی لوڑ اے- کیوں جو بین الاقوامی نوکر شاہی ایس زبان نوں ورتدی اے- قرضے تے عطیے دین والے ملک ایہنوں بولدے تے ورتاندے نیں- ڈپلومیٹ، تمام کھلاڑی تے دنیا دے سارے فیصلے کرن والے تے مقتدر حلقے ایہنوں ورتدے نیں- انگریزی زبان دی ایہہ خوبی اے کہ ایہہ بولن والے دی لبرل جمہور ی قدراں تے جدیدیت تک رسائی نوں سوکھا بناندی اے- ایہنا ں حالات وچ بھلا پاکستان ورگا ملک انگریزی زبان نوں سکولاں دی سطح توں مکا سکدا اے؟ میں تے ایہو ای سوچناں کہ ایہہ ممکن نہیں - اِنج کرنا ہے وی خود کشی کرن دے برابر- پر جے انگریزی نوں اک لازمی مضمون دے طور اُتے سارے بچیاں لئی اہم سمجھیا جاندا اے تے ایہہ صرف اشرافیہ لئی ای ذریعہ تعلیم نہیں رہنی چاہیدی - ایہدے نال انگریزی زبان وی پھیلے گی تے ماں بولی دی قدرقیمت وچ وی اضافہ ہووے گا- ایہدے نال اخراجات وچ اضافہ ہووے گا پر جے بچیاں نوں ایہہ احساس دوایا جاوے کہ اوہناں دی ماں بولی قابل نفرت نہیں تے بچیاں نوں نفسیاتی طور اُتے آپنی زبان دی قدر ہووے گی-

ایہہ گل اک وار پھیر دسنی ضروری اے- کہ ماں بولی جے سارے بچیاں نوں نہیں پڑھائی جاندی تاں پھیر ایہدا کوئی فائدہ نہیں تے ایہہ غربت تے کمزوری دی اک ہور علامت بن جاوے گی- کیوں جو غریب بچے ماں بولی وچ تعلیم حاصل کرن گے پر امیر بچے انج نہیں کرن گے تے جے ماں بولی وچ تعلیم حاصل کرن والیاںواسطے ملازمت دے موقعے نہیں ہوون گے تے ایہہ اک وادُھو بھار ثابت ہووے گی- اصل اہمیت انصاف اقتدار تے برابری دے موقعیاں دی اے- سارے بچیاں نوں شروع دی تعلیم ماں بولی وچ دینی چاہیدی اے-سارے بچیاں نوں لازمی طور اُتے انگریزی سکھنیچاہیدی اے- ساریاں بچیاں نوں صوبیاں دے درمیان رابطے لئی اردو وی سکھنیچاہیدی اے تے سارے بچیاں نوں ایہہ موقع وی حاصل ہووے جو اوہ ابتدائی سطح تے سکھی جان والی زبان وچ ملازمت وی حاصل کرن- سارے لوکاں نوں ایہہ گل وی دسن دی لوڑ اے کہ اعل'ی تعلیم ، بین الاقوامی سرگرمیاں تے وسیع رابطیاں لئی انگریزی زبان وچ مہارت وی ضروری اے- جے ایہہ پالیسی اختیار کر لئی جاوے تے ایہہ زبان دِیاں موجودہ پالیسیاں توں ودھ منصفانہ ہو سکدی اے-

n 
'نی لے دے مائے کالیاں باگاں دی مہندی'

فریدہ خانم

''گیا ویلا خاہش نال کیویں آندا جا سکدا اے؟ اینا اے پئی چنگا سنگیت ہووے، سُکھاواں ماحول تے سمجھدار سُنوئیے!!'' فریدہ خانم نے ایڈے ہِرکھ نال آکھیا جیویں چنگا ویلا کدیں نہیں آنا- اوہناں دا رُوح، اوہناں دا ذہن کِتے ہوردے پُجیا ہویا سی، اوس ویلے وِچ، جیہڑا بِیت گیا ہویا سی-

فریدہ خانم حالے وی نظراں وِچ کُھبدے نیں، حدوں ودھ کے سائو تے دُھر اندرتائیں رِیت نال جُڑے ہوئے- ٹشن )گلیمر( تے اُتوں کسب گُن اوہ راگ رنگ دِیاں شاماں دی جِند جان ہوندے نیں- میڈیا اوہناں نال پہلے دِن توں نہال اے-گُنی گائیک ہوندیاں اوہناں دی گھن چھاوِیں ہوند، کِیلواں رکھ رکھائ تے نرم ملائم ورتارا ایہناں وسباں اوہناں نوں ہور وی سپھل کیتا اے- اِنج ای اوہناں دی دُوجیاں لئی چاہ اے پئی جیہڑا اِک واری نیڑے آوندا اے اوہناں دا ای ہو کے رہ جاندا اے- 
ایہناں وسب گُناں توں سار ہوندی اے فریدہ خانم نِکیاں ہوندیاں کیہڑے رُکھاں دی چھاں ہنڈھائی اے- سنگیت اوہناں دا گھروکا کم سی- مشہور گائیکہ مُختار بیگم دی چھوٹی بھین ہون کر کے اوہ اجیہے گھر وِچ وڈے ہوئے، جِتھے سنگیت وسدا سی- فریدہ خانم مساں پنجاں سالاں دے سن جدوں مُختار بیگم آغا حشر نال کم کرن لئی امبرسروں کلکتے جا وسے- کلکتے دے کسب کلا لئی راس ہوون نے سنگیت کاراں نوں نواں جیونا دان کر دِتا سی- مُختار بیگم نوں خانصاحباں تے پنڈتاں گُنیاں نال میل مُلاقات دا چنگا ڈھوئ لگا- فریدہ خانم ہوریں آکھدے نیں، ''میرے لئی کِسے گُنی اُستاد دی بھال شُروع ہوئی- مُختار بیگم نوں فیصلہ کرنا اوکھا سی- پر میری خوش بختی کہ مینوں خانصاحب وڈے غُلام علی خاں نے شاگردکر لیا- خانصاحب عاشق علی خاں وی مینوں سِکھاون والیاں وِچ سن- میں ستاں سالاں دی ساں جدوں میں سِکھنا شُروع کیتا تے اوس ویلے ہِندوستان وِچ جِنے وی وڈے وڈے گوئیے سن، سارے ای میرے لئی مثال بنے- ''

مُختار بیگم آپنیاں کسب رُجھاں پاروں سارے ہِندوستان وِچ پِھردے سن، بمبئی تے دِلی اوہناں دِیاں دو وڈیاں ٹھاہراں سن- ''دِلی وِچ اودوں بڑی گُن چرچا سی- آل اِنڈیا ریڈیو دا دِلی سٹیشن سنگیت دی سبھ توں ودھ قدر کردا سی- اِک واری اسیں پُورا اِک سال دِلی ٹِکے رہے-'' فریدہ ہوراں چیتے کردیاں دسیا-

''ہِندوستان دے سبھ وڈے وڈے گوئیے تے سازکار یاں تاں دِلی ای رہندے سن تے یاں ایتھے نِت آئے رہندے سن- ایڈِیاں سنگیت کار ہستیاں نوں مِلیاں ایہناں دی کاراگری، عاجزی تے سادہ زِندگی توں بڑا کُجھ سِکھیا جا سکدا سی- ایتھے رہن نال مینوں بڑیاں گلاں دا پتہ لگا، مینوں آپنا کم پرکھنا آیا تے ایڈیاں وڈیاں مثالاں مُوجب آپنا سبھائ ورتارا ڈھالن دی جاچ آئی-

سارا آل دوالا ای گُن چرچا دا سی تے پھیر بڑا دوستانے والا- اُستاد آپنے شاگرداں دے اگے ودھن دا بڑا دھیان رکھدے سن تے اوہناں دے چنگے وکھالیاں اُتے ڈھیر مان کردے سن- وڈے نِکیاں نوں بڑی نیجھ نال سُندے، تھاپڑا دیندے تے اوہناں دی ہر پکھ توں مدد کردے- پیار تے چاہت دا کوئی دُھر دھج نہیں سی- ہر کِسے نوں کسب گُن دی لگی رہندی سی- ٹشن، پیسہ تے مشہوری اوہناں ویلیاں وِچ کوئی ویکھدا ای نہیں سی- آہ تے ویکھدیاں ویکھدیاں ای سبھ کُجھ بدل گیا اے-''

مہا سنگیت کاراں نوں ویکھن سُنن تے پھیر اوہناں دِیاں چونکیاں دین نال فریدہ خانم ہوراں دا آپ وساہ تاں بن گیا ہویا سی پر اوہناں دُنیا ساہمنے گانا پاکستان بنن مگروں ای شُروع کیتا- فریدہ خانم زیڈ اے بُخاری ہوراں نوں بڑا بھِج کے وڈیاندے نیں- ''اوہناں پاروں ای میں آپنا کلاکار ہوون منوا سکی-''

''میں آپنا ناں ریڈیو پاکستان توں بنایا، نِرا میں ای نہیں ہوراں کئیاں نے وی- ریڈیو بڑے سُچے ڈھنگ نال سنگیت نوں وڈیاندا سی، جیہدے نال چنگیاں چیزاں لوکاں وِچ آپنی تھاں بناوندیاں سن- ہر ورھے ''جشنِ بہاراں '' ہونا، کانفرنساں ہوندیاں رہنیاں- سردار خاں، اختر حُسین، روشن آرائ بیگم تے اُستاد چھوٹے غُلام علی خاں ایتھے گاونا- سنگیت وِچ جیہڑا جیہڑا وی کوئی ہے سی، اوہنے آونا تے گاونا- ایڈے ایڈے کسب کلا والے گُنی لوکاں دے نال گاویاں بڑیاں چیزاں لبھنیاں تے آپنے آپ نوں گھڑن بناون دی جاچ آونی- سُنوئیے بڑیاں باریکیاں دے جانُو ہونے تے اوہناں بڑی جانتکاری نال ہُنگارا دینا-''

فریدہ خانم دی جوانی ، سوہنِپ تے گانا اُتوں اوہناں دے ہر ویلے نال پھبویں کپڑے اکھاں ٹھر جاندیاں ویکھن والیاں دِیاں- ہتھاں دا ہِلن جُلن تے مُونہہ دا اُتار چڑھائ اوہناں دے گانے نوں ڈھیر گُڑھی ہوئی واشنا دا چھٹا لا دیندا- اوہ آپنے ویلے دے شاعراں دِیاں بڑے دھیان نال چُنیاں شیواں نوں ایڈے جیوندے ڈھنگ نال گاوندے کہ سُنن والیاں نوں ہوش مت نہ رہندی- فریدہ خانم آپوں وی آپنے گانے دا سواد لیندے صاف دِس پیندے- اوہ آکھدے نیں، ''جے لفظاں وِچ کُجھ نہ ہووے تاں گاون دا سواد کیہ آونا اے-''

سن پنجاہ توں سٹھ تائیں بڑا کُھلیاں سوچاں دا زمانہ سی- پاکستان دی حکومت نے آئے دِن کلاکاراں دِیاں منڈلیاں باہردے مُلکاں وِچ گھلی رکھنیاں- اوہناں اوتھے میلیاں وِچ تے پاکستان دیہاڑ دے اکٹھاں وِچ آپنا کلا وکھالا کرنا- فریدہ خانم وی سوویت یونین، چین، برطانیہ، افغانستان تے کئیاں ہورناں دیساں وِچ پاکستان ولوں گئے- ''پاکستان دی دُوجے دیساں وِچ کلا راہیں سفارت کیتیاں بڑا مان ہوندا- ایہناں دوریاں وِچ ہر کلاکار آپنی چوکھی توں چوکھی کلا وکھاون دا جتن کردا کیونجو ایہدے نال نِرا اوہدے ای نہیں سگوں مُلک دے ناں دا وی سوال ہوندا سی-''

شرُوع شُروع وِچ فریدہ خانم پلے بیک سِنگر تے ایکٹرس دے طور تے فِلماں ول وی گئے، ''مینوں چھیتی سمجھ آ گئی کہ فِلماں دا میرے پہلے کم یعنی گانے نال ٹکرا ئ ہوندا اے- میری سِکھلائی ساری گویا ہوون دی سی- ہُن مینوں چون کرنی پینی سی- میں گانے دی ای چون کیتی- مینوں ہمیش گا کے خوشی ہوندی اے- فِلماں تے پلے بیک گانے دا اِک آپنا سواد اے پر مینوں ایہہ سواد نہیں سی آ سکیا- سینما جو کُجھ دین کردا سی، میرے لئی اوہ کوئی وڈی گل نہیں سی-

'' مُڑ پاکستان وِچ گانے وجانے دا دُوجا وارا شُروع ہویا- کلباں، ائیر فورس تے آرمی دے اکٹھاں وِچ سنگیت کاراں نوں سددے- دُوجے شہراں وِچ ایہو جیہیاں سوسائیٹیاں بنیاں ، جیہڑیاں کنسرٹ کرواندیاں- ''ثُریا مُلتانیکر، اقبال بانو، مہدی حسن، امانت علی فتح علی، نزاکت علی سلامت علی ایہناں وِچ لازمی جاندے-مالا تے فردوسی بیگم نے وی کئیں واریں آن رلنا- ایہدے نال اِک اجیہی فضا بن گئی جیہڑی سنگیت لئی بڑی راس سی- کلاکار جیویں سارے اِکو ٹبر دے جِی ہوون- پھیر جیہڑے لوکاں سدنا اوہناں کلاکاراں نوں وِکائو سودے دی تھاں سُچے تے جیوندے جاگدے جی سمجھنا، آدر دینا- ایس ورتارے پاروں بُہت ودھیا سنگیت سُنن نوں لبھدا-

''ہولی ہولی ایہہ پدھر نیویں ہوندی گئی- کلاکار دا آدر تے اوہدے توں سُچے کم دی آس کرن دی تھاں کمرشل اِزم آ گیا- وسیب اُتے راتیں جمیاں )نودولتیاں( دا راج ہو گیا-''

فریدہ خانم ٹیلیویژن آون دے زمانے نوں بڑے سواد نال چیتے کردے نیں، ''ٹی وی نے آپنے شُروع دے زمانے وِچ رِیت نوں بڑا سانبھیا- لہور ٹی وی دا ماحول بڑا گُن مانتا تے دوستانے دا سی- کلاکاراں نال بڑا نیاں کیتا جاندا- سنگیت نوں پہل دِتی جاندی تے اُچی تھاں رکھیا جاندا- ایہہ بڑا چنگا لگدا سی-''

فریدہ خانم اج کل پہلاں واکن روز لما چوڑا ریاض نہیں کردے، پر اوہناں ریاض چھڈیا وی نہیں- ایہنیں دِنیں اوہ رضا کاظم ہوراں نوں چونویاں ٹُھمریاں تے غزلاں ریکارڈ کرواندے پئے نیں- سِدھی گل اے پئی ایہدے لئی اوہ بڑی محنت کردے نیں- 
ورھیاں توں اوہناں گانے نوں سارا دھیان دینا چھڈیا ہویا اے- پہلاں اوہناں دا ویاہ ہویا تے اودوں، پھیر بچے ہو پئے-ہُن کُجھ سال ہوئے نیں اوہناں دے گھر والے نوں گُزریاں، ایہدی پاروں اوہناں دِیاں گھروکیاں رُجھاں ہور چوکھیاں ہو گئیاں نیں- پر اوہناں دے سارے بچے آپو آپنی تھاں گھراں باراں والے نیں- اوہناں دِیاں پنج دِھیاں تے اِک پُتر اے - ایہہ سارے راضی خوشی وسدے نیں- فریدہ خانم دوہتریاں پوتریاں والے ہو گئے نیں، پر اوہناں دی شان اج وی پہلاں واکن ای اے- 
گانے نال اوہناں دی لگن کدیں وی مَٹھی نہیں پے سکدی، ''مینوں جدوں کِدھرے چنگی تھاویں، چنگے پروگرام وِچ سدیا جاندا اے میں ضرور برضرور جانی آں-مینوں آس رہندی اے پئی گُزرے ویلیاں والیاں محفلاں مُڑ 
بھکھن گِیاں-''

v

روزانہ ''ڈان'' لہور دے شُکرئیے نال

)اُلتھا، وادھا گھاٹا: مقصود ثاقب( 
﻿
پیارے کہانی کار،

میں تیری کہانی شولڈر بیگ، اج سویرے اودوں ای پڑھ لئی سی جد ڈاک چِ ''نیل کنٹھ'' دا نواں انک آیا سی۔

میں اوسے ویلے اپنا پرتیکرم لکھنا نئیں سی چائوہندی، لکھ دیندی تے اوہ اوہو جیہا ای ہوندا اے جیہو جیہا توں اپنی کہانی چِ ''وندنا'' دا ناں دے کے میرے بارے لکھیا اے۔ مینوں غلط رنگ چِ پیش کیتا اے۔ میری کہانی چوں پتا اے کیہو جیہی عورت دا چرتر ابھر دا اے؟ …اوہدے نال توں مینوں چلدی پھردی عورت، سوسائٹی گرل، نکے موٹے مطلباں لئی دوستیاں گنڈھدی پھردی، کم عقل تے بے وفا سدھ کیتا اے… اپنے گریبان چِ مونہہ پا کے دس کہہ میں ایہو جیہی ای آں؟ کی تیری ایہہ کہانی مینوں اوہناں لوکاں چِ بدنام نئیں کرے گی جیہڑے تیرے تے میرے سمببدھاں نوں جانے نے؟

خیر، ہن شام ہو گئی اے کہانی پڑھی نوں کئی گھنٹے بیت چکے نے۔ میں ایہہ چٹھی یونیورسٹی کیمپس چِ تیرے دوست میرچندانی دے فلیٹ دی بالکونی چِ بیٹھی لکھ رہی آں… ایہہ شاید ہن وی لکھ نہ ہوندی۔جے مینہ نہ وسدا ہوندا۔ میرچندانی جالندھر گیا ہویا اے۔ اپنے داہڑی والے گنجے قوی دوست نوں ملن۔ تے میں اڈیک کر رہئی آں کہہ مینہ رکے تے میں ایتھوں نکلاں۔ جے تینوں تیرا دوست، لکھیا پڑھنا چنگا نئیں لگدا تا ایہنوں ''میرا دوست'' کر کے پڑھ لوہیں۔

جے میں نجی طرفداریاں توں اچی ہو کے سوچاں تاں کیہہ سکدی آں کہہ تیری ایہہ کہانی چننگی اے۔ تینوں کہانی لکھن آئوندی اے۔ توں بیتیاں گھٹناواں، ہوئیاں گلاں، آئے سفنیاں، چتوی زندگی تے سنیاں پڑھیاں کہانیاں نوں رلا ملا کے چنگی کہانی گھڑ لیندا ایں، اوہ تیرے ہتھ نئیں آئوندا مینوں تاں پہلاں وی کئی وار لگیا سی، ایہہ کہانی پڑھ کے تاں پکا وسئیواس ہو گیا اے پئی جنہوں توں یتھارتھ جاں سچ کہندا ایں، اوہ تیرا اپنا پالیا ہوئیا بھرم اے۔ توں اوس بھرم نوں سچ من کے سوچ سوچ کے ایڈا وڈا کر لیندا ایں کہہ اوہ تینوں سم مچ دا سچ لگن لگ پیندا اے۔ توں میرے بارے جو کجھ لکھیا اے۔اوہ اوہو جیہا ای سچ اے۔ توں شولڈر والی نوں کنی رومانٹک جیہی کافی ہائوس چِ کلاکاراں دے پچھے پھرن والی بنا دتا اے ایہہ کڈا جوٹھ اے… میں کویتا لکھدی آں، ٹھیک۔ پر میں تینوں کدوں کہیا سی کہہ مینوں قوی بنا دے… نالے تیرے جیہا مینوں بناوی کی سکدا اے۔ جیہڑا آپ ای ادھورا اے۔ نال توں آپ ای تاں کیہا کردا ایں پئی کلاکار بنائے نئیں جا سکدے۔

اصل چِ ایہہ سبھ کجھ تیریاں مانسک گنڈھاں نے پیدا کیتا ہوئیا اے۔ تیرے بارے تیرے اک الوچک دوست نے ٹھیک ای لکھیا اے… توں اپنیاں کہانیاں وچ وی پاتراں توں بدلا لیندا رہندا ایں۔ جد کوئی پاتر تیرے کولوں نیک بنن لگدا اے۔ تیرے اندر بیٹھا گھٹیا بندا سڑجاندا اے۔توں جدے اوہنوں پنکچر کر دیندا ایں۔ سوئی مارن دا ایہہ موں توں اپنے آپ توں وی نئیں روک سکدا۔

انج لگدا اے، تیرے اندر کئی زہر گھلے پئے نے کسے نال موہ تے محبت وی تیرے اوہناں زہراں چوں پیدا ہوندی اے۔ ایس گل تے مینوں تیرے تے غصہ وی آئو ندا اے۔ تے ہمدردی وی پیدا ہوندی اے۔

ایس کہانی چِ توں اوہ گلاں کیوں نئیں لکھیاں۔ جنہاں نال تیرا گھٹیا روپ وی ساہمنے دس پیندا… توں لکھیا اے، اوہدے شولڈر بیگ چِ میریاں کہانیاں دیاں کتاباں سی… اوہنے اپنے شولڈر بیگ چوں کویتا واں کڈھ کے میرے اگے رکھ دتیاں سن۔ ایہہ کڈھا جھوٹھ اے… اونج مینوں پتا اے پئی توں کہانی بنائون لئی ایہہ کھ لکھیا۔ پر میں تینوں سچائی دا احساس کرائون لئی ایہہ لکھ رہئی آں۔ جھوٹھیاں تینوں ملن توں پہلاں تاں مینوں پتا ای نئیں سی کہہ توں کہانیاں لکھدا ایں۔ تے اک ساہتک پرچے دا سمپارک وی ایں۔ مینوں تاں توں اونجے چنگا لگیا سی۔ کافی ہائوس چِ تسینوں مل کے تیرے نال دو گلاں کر کے مینوں بھا گیا سی توں۔ مینوں توں چھوٹے شیر دا سچا سچا تے بھولا بندا لگیا سی۔ اودوں مینوں کی پتا سی کہہ توں اینا تنگ دل تے کم ظرف نکلیں گا… تں میرے لئی اک دن اوہ شبد ورتے سی نا؟…یاد اے تینوں؟… ایہہ گل توں اودوں آکھی سی جد توں میرے مونہوں میرے پتی دی برائی سن کے تڑف گیا سی۔ تو پکھنڈ کردا اوہنوں چنگا کہی جا رہئیا سی تے میں تینوں سمجھاندی رہئی سی پئی اوہدا چنگا ہونا وی میرے دکھاں دا کارن بننا پئیا اے۔ توں اک دم موڈ بدل کے مینوں اپنے نال اپنی میانی چِ لے جان لئی زور پان لگ پئیا سی تے اپنی اوس گھٹیا سوچ توں اپنی ایس کہانی چِ دس دتی اے۔ دوستی دیاں وی کئی پدھراں ہوندیاں نے۔ توں تاں صرف ایہو جاندا ایں کہہ دو ای رشتے ہوندے نے… محبت دا جاں نفرت دا میرے تے میر چندانی وچکار جیہڑا رشتہ اے۔ اوہ اک خاص خاص پدھردی دوستی اے۔ چل چھڈ، ایہہ گل تیری سمجھ چِ نئیں آئونی کاہنوں بحث کرنا ایں۔

دل کردا اے تینوں کسے دن ٹروتھ سیرم دا انجکشن دے دیاں۔ فیر فیر توں سچ بولیں۔ جھوٹھ، پکھنڈ، لوک لاج تے سنہمنے بیٹھے سنن والے دی نظرتوں بے نیاز ہو کے سچ باہر نکلے۔ اوسدی بنیاد تے میں خاکہ کھچا پتا اے کیہو جیہا پاتر نکلے گا؟ جنہوں دیکھ کے توں برداشت نئیں کر سکیں گا۔

ہاں، توں لکھیا اے، سیکٹر 17 چِ میں تیرے کولوں دی لنگھی سی۔ میں تینوں دکھی نئیں سی کرنا چائوہندی… ایہہ خط پڑھ کے وی توں اوکھا ہوویں گا۔ مینوں کمینی کہیں گا تے جوابی حملہ کرنا چاہیں گا۔

توں لکھیا اے… ایہہ ''کجھ ہونا'' سالاکی اے؟ ایویں غصہ جیہا، ایرکھا جیہی،نفرت جیہی، ہور پتا نئیں کی کی جیہا۔… میں دستاں ایہہ کی اے۔ ایہہ تیری چھوٹا آدمی ہون دی ہن بھاونا اے۔ کدے میں سمجھدی سی کہہ توں آتمک طور تے ایناں اچا انسان غریبی چِ پس رہیا ایں۔ تیری آکھی اک گل یاد کر کے حیرانی ہوندی اے۔ ودھیا کلاکار توں پہلاں ودھیاانسان بننا ضروری اے… اوہ ودھیا انسان کتھے اے؟ اوہ شخص جنہوں توں میرچندانی دا ناں دتا اے، جہنوں توں نفرت دا پاتر بنایا اے۔ اوہ تیرے نالوں ودھیا کلاکار نا سہی، ناٹک نروہشک وی چھڈو اوہ ایاں دوہاں نالوں کتے ودھیا انسان اے۔ دوجے دیاں بھاوناواں دا ستکار کرن والا۔ کہانی چِ توں ''کچ ٹٹن'' دی گل بہت سوہنی بنائی لے ڈنگھا دکھ دسن دا ایہہ ودھیا ڈھنگ اے پڑھ کے بڑا سواد آیا۔ ایہہ کلامینوں آئوندی اے۔ کسے اک بھاونا نوں پھیلا کے ساری کہانی اتے وچھا دینا تے پاٹھک نوں اوہدے وچ پھسا لینا عام پاٹھک تیریاں ایہناں جگتاں نال کملے ہو جاندے نے۔ پر مینوں پتا اے، اوہ احساس تیرا پل دو پل دا ای ہواندا اے۔ جاں گھڑی دو گھڑی دا۔ فیر اوس توں فیر اوس توں مکت ہون دیاں تینوں کئی جگتاں آئوندیاں نے…

ایس کہانی چِ توں اپنے آپ نوں جیہڑا سارا دن دکھ چِ پئسیا اے۔ اوہ جھوٹھ اے مینوں پتا اے توں سانوں کٹھیاں نوں جاندا ویکھ کے دکھی ہوئیا ہووینگا توں جدوں دفتر گیا ہوویں گا چٹھی تے ایڈوانس لئے کے بارچِ گیا ہووینگا۔ جاں میانی چِ بیہہ کے پیندا رہئیا ہووینگا… فیر سیکٹر 7 دی مارکیٹ چِ جا کے دوآلے کھڑے دوستاں نوں سمجھودھن کر کے بکیا ہووینگا… ایس طرحاں اک ہفتے دی چپ دا بدلا لے کے اپنی میانی دی چھت تے لیٹ ہوئیا ہوویں گا… ہور تیرے ورگے بھگوڑے کروی کی سکدے نے۔ اوہ تے ایہی جاندے نے آپ اپنے آپ نوں دکھ پوچا کے جاں اپنے اندر دکھ کٹھا کر کے سوآد کیویں لئی دا اے… تے اوہدے نال دوجیاں نوں کیویں ماری دا اے… توں ایہہ گل کدے کسے کہانی چِ لکھی اے۔

توں لکھیا اے، جد میری ایہہ آوستھا ہوندی اے، میں اوہ نئیں رہندا، جنہوں میرے دفتر دے لوک، متر، رشتے دار، میری پتنی، میرے بچے تے کافی ہائوس دے ہور واقف جاندے نے… ایہہ ٹھیک اے، پر توں ایہہ سچائی نئیں لکھی کہہ اودوں توں وحشی ہو جاندا ایں۔ تے کسے توں وی بدلا لین لئی کاہلا پئیا ہوندا ایں۔ تینوں یاد ہوے گا دو ڈھائی مہینے پہلاں، جد توں شرابی ہوئیا مینوں 16 سیکٹر دی م ارکیٹ دے چونک چِ ملیا سی۔ توں مینوں گاہلاں کڈھیاں سن کجھ لوک تینوں دیکھ کے ہسے سن۔ تے کجھ لوک مینوں دیکھ کے۔ فیر توں فٹ پاتھ لے لیٹ گیا سی، تاں جو میں تینوںتھری ویہلر تے لد کے تیری میانی چِ چھڈ آواں… ایس طرحاں رل کے ہمدردی جتن دی گل توں ایس کہانی چِ کیوں نئیں لکھی؟ تیری ایس بیہودہ حرکت نال مینوں کنی تکلیف ہوئی سی۔ میں لوکاں دیاں نظراں چِ کنی ذلیل ہو گئی سی، تینوں احساس ای نئیں۔ توں تاں صرف ایہہ جاندا ایں کہہ تینوں دکھ ہوئیا۔

اصل چِ ایہہ دکھ کسے دے نئیں۔ تیرے اپنے پیدا کیتے ہوئے نے۔ ایہہ تیری اک مانسک بیماری اے۔ توں اپنی کلپنا چِ دکھ دی کوئی پیدا کر لیندا ایں۔ تے دکھی ہوندا رہندا ایں۔ سکھ ساڈے اندر بندی مٹدی کمپوزیشن دا ناں اے۔ اوہدی بدلدی رہندی اے پر توں اپنے اندر دی کمپوزیشن اینی وگاڑ لئی اے کہہ سکھ پیدا ای نئیں ہوندا… مینوں تاں لگدا اے پئی کہانی لکھدا ہوئیا وی توں اپنے آپ نوں اپنے پاتر دے راہیں ہمدردی دا پاتر بنائی جاندا ایں۔ اپنے آپ تے ترس کھان دی ایہہ بیمار اچی تیریاں ہور کہانیاں توں دی ظاہر ہوندی اے۔ جنہاں وچ کدے توں ٹی بی دا روگی ایں تے کدے کینسر دا۔ ایس کہانی ''شولڈر بیگ'' چِ تیری ایہہ اپنے آپ نوں دکھ نال مارنا ایسے روگ دی نشانی اے۔

میں حیران آں کہہ جے کوئی چیز دوستی دے ناں تے مینوں دے ای دتی، تاں اوہ تیرے تے بوجھ پائونا کیویں ہو گیا؟ تے کسے نوں خریدن والی گل تاں بے حد گھٹیا سوچ اے۔ توں ایس حد تک گر جائیں گا میں کدے کلپنا وی نئیں سی کیتی۔ نالے ایہہ کی فضول گل بنا لئی، سگریٹ والی؟… میں کدوں تیری میانی چِ میک اپ کر کے تیرے اتے جھک کے، تیرا سگریٹ والا ہتھ پھڑ کے اپنے مونہہ نوں لا لیا سی؟… سچی گل تاں صرف اینی سی کہہ میں کرسی تے بیٹھی نے ایش ٹرے چِ پئے تیرے سگریٹ دا اک کش کتے لئیا سی۔ جیہڑا مینوں چنگ نئیں لگا۔

تیری ضد پرن والی گل توں مینوں خیال آیا، کدے توں لگدا سی، توں آپ وی مندا ایں۔ کہہ غریبی تیرے ہڈاں تک چِ وستی پئی اے۔ تیری جیب بھاویں بھری ہووے پر نوٹ کڈھن لگیاں تینوں سوچ پے جاندی اے۔ میرچندانی تیتھوں بالکل الٹ اے۔ اوہنوں دوستاں تے پیسے خرچ کے جیب خالی کر کے وی سوآد آئوندا اے… میں تاں پیسے لین دین بارے کدے سوچیا وی نئیں سی۔

توں اپنی کہانی چِ دو وار رات دے قرضے دا ذکر کیتا اے اوہ قرضہ کیہڑا اے؟… ایہہ کتے اوہ تے نئیں جس دا ذکر توں اک وار اک ناٹک دے سواد… مینوں دا قرض …دے حوالے نال کیتا سی۔ تے گلاں کردیاں بھائوک ہوکے توں میرے اتے اوہ قرض پا دتا سی۔ تے میں پیار دے دباتھلے آ کے، مونہوں کجھ بولے بنا من لئیا سی۔ جاں انج کہئیے، میتھوں من ہو گیا سی۔ پر کہانی چِ آئی ایہہ گل سانوں جانن والیاں دے دلاں وچ غلط فہمیاں پیدا نئیں کرے گی' توں سوچ کے دیکھ… پر توں کی سوچنا اے۔ توں مرد اے نا، اوہ تاں ایہہ گل چاہوندے نے، تے فیر ایہنوں اپنی مردانگی سمجھدے نے۔

فیر وی میں اک گل صاف کر دیاں۔ جے قرض موڑن دا مطلب دوستی نبھائونا اے۔ تاں ایہہ کہن چِ مینوں کوئی سنکوچ نئیں پئی جد میں تینوں دوست کیہا سی، تاں دوستی نبھائونی وی جاندی سی۔ تے رات دا قرض، موڑنا وی، پر تیرے ورگے ہوچھے بندیاں نال کیویں نبھے؟

تیری ایس کہانی چِ مینوں اک گل ہور چنگی لگی اے، تیری کلپنا چِ پیدا ہوئیا اک سوال، پہلاں نابھے والی نوں تاں پوچھ لے؟…'' ایہہ گل کلپت سہی، پر تیری زندگی دی سچائی ضروری اے، توں اپنی پتنی تے بچیاں پرتی کینی ذمے واری سمجھدا ایں۔ ایہہ تیرے چھوٹے شہر دے ہون کر کے اک ودھیا گن اے، میں وفاداری جاں بے وفائی دے چکر چِ نئیں پیندی، ایہہ تیری انسانی دوستی دی بھاونا اے… میرا وچار اے کہہ کہانی ایس گل تے مکنی چاہیئدی سی۔ توں اپنے پروارپرتی ایماندار ایں۔ پر میں نئیں۔ کدے کدے مینوں ایس گل تے خاصف تنگی ہوندی اے۔ پر چھیتی ای میرے اندر ایہہ دلیل پیدا ہو جاندی اے۔ کہہ میری ہوند صرف اپنے بچیاں تے پتی لئی ای نئیں۔ ایہہ جیون اوس گھرچ عام لوکاں وانگوں بتا دین لئی نئیں۔ ایہدے اندر کوئی ادبھوت شکتی اے جیہڑی مینوں اڈائی پھردی اے۔ ایہہ گل سوچدیاں میرا من میرے ٹبر دے پیار توں اکا کورا ہو جاندا اے۔ تے کسے ہور پیار نال بھرہون لئی تڑفدا ہوندا اے۔

میں زندگی چِ بہت گھٹ جھوٹ بولیا اے، اوہدے چوں سبھ توں ودھ اپنے پتی اگے تے سبھ توں گھٹ تیرے اگے بولیا اے۔میں ہور وی بہت ساریاں سچیاں گلاں کرنیاں چائوہندی آں۔ پر اوہ ایس چٹھی چِ نئیں ہو سکدیاں۔

ِِ توں سمجھدا ایں، اک توں ای دکھی ایں؟ توں ای سبھ توں ودھ درد مند ایں؟… اصل چِ گل ایس توں الٹ اے توں اینا دکھی نئیں ہوئیا، جناں توں ظاہر کیتا اے… تے میں ظاہر کرنا نئیں چائوہندی، جیہدے نال میری اک وعجیب مانسک آوستھا ہو گئی اے، جیویں اونا میرے اندر سک کے جم گیا اے۔ اک مہینے توں پئی چاہ رہئی آں کہہ کتے کلی بیہہ کے جی بھر کے رو لواں۔ پر مینوں ایس کم لئی ناویہل ملدی اے تے نا ای کوئی تھاں۔

کئی وار کوئی فلم دیکھدیاں جاں کتاب پڑھدیاں میرا رون نوں دل کر آئوندا اے۔ ہنجو نکل وی پیندے نے۔ پر میں گھٹن لگ پیندی آں۔ مینوں نال بیٹھیاں دے دیکھن دا ڈر لگن لگ پیندا اے۔اوہ سین کسے دکھ دا نئیں ہوندا ملاپ دا وی نئیں ہوندا۔ رون دا کوئی ہور کارن وی نئیں ہوندا بس ایویں جی کرآئوندا اے۔ پئی دل چِ پئی ایس زہر دی گنڈھ نوں کھور کے باہر دگادیاں۔ کدے کلی بہن دا وی موقع ملدا اے، پر اودوں چاہون تے وی رون نئیں آونندا۔ دس، ایہہ کی آوستھا اے؟ ایہہ تیرے اندر کھبے کچ نالوں کی گھٹ اے؟

میریاں دتیاں چیزاں ساڑنا مینوں بڑا دلچسپ لگیا اے۔ کہانی پڑھن توں بعد ایہہ گھٹنا میرکلپنا چِ وار وار دوہرائی جاندی رہئی۔ہر وار مینوں جیہڑی فلم دسدی، اوہ تیری لکھی نالوں کتے ودھ سپشٹ تے سمجھ آئون والی سی۔ توں تے ایہہ گل اک پیرا لکھ کے مکادتی۔ پر مینوں اوس بندے دا چہرا وی دسدا رہئیا اے۔ جیہڑا ایہہ سبھ کجھ نا چائوہندا ہوئیا وی کر رہئیا اے۔ اگ لائون توں پہلاں اگ لائوندیاں اگ بلدی دیکھدیاں، چیزاں دے موڑن توڑن توں محسوس کر دیاں تے فیر دھوئیں دی بو، ھتمس، تے فیر اوس کمرے توں باہر نکلدے اوس پاتر دے چہرے نوں میں دیکھ لیئا اے۔ جیہدے بارے کجھ دستدیاں توں دوچتی چِ آویں گا، اسیں تیرے کول آ کے تیری ایس احمقانہ حرکت دا ناٹک کھیڈاں گے۔ 
مینوں آس اے، ایہہ چٹھی پڑھ کے تینوں کجھ سمجھ آوے گی… اک گل میں سپیشٹ کر دیاں، جینہوں توں عشق سمجھدا ایں، اوہ مینوں نا تیرے نال سی تے نا ای میچندانی نال اے۔ ایہہ کوئی سودے بازی وی نئیں، بس دوستی دا اک رشتہ اے، جیہدے وچ لین دین دی کوئی گل نئیں، جے کوئی تاں اوہ محبت دی بھاونا اے… توں اپنیاں برائیاں سمیت اک چنگا دوست ایں۔ میرے دل چِ ہالے وی تیرے لئی پیار اے۔ لے اک آخری گل سن، توں ایویں نا پھریا پھر میں اک سیمینار دے سلسلے چِ دلی جا رہئی آں۔ سینچر دی رات نوں ٹر آوانگی، تد تک میرچندانی وی تڑ آویگا، ایتوار دی سویر نوں اسیں تیری برساتی وچ آواں گے فیر لڑ لویں۔ کڈھ لویں گاہلاں، دل دا بوجھ ہولا کر لویں… فیر اسیں تینوں لے کے جاواں گے۔ جتھے ساڈی مرضی۔ اوس دن توں ساڈا ہووینگا۔ سارے دا سارا

تیری 
''وندنا''

﻿
''مائی جینی''

(1)

رنگ کنک ونہ ، اکھاں وچ ہر ویلے رہن والی نمی نمی سرمے دی بھائ، منہ تے لمیاں لمیاں جھریاں تے اتوں اکھاں اکھاں تے چٹے شیشیاں والی عینک، ہتھ وچ وانس دی ڈنگوری، پیراں وچ پنج ست سال دی چمڑے دی جتی۔ جینی جدھروں وی لنگھدی تے آنڈھ گوانڈھ دیاں ساریاں جناناں منہ جوڑ جوڑ کے گلاں کر دیاں تے جدوں اپنی گل آکھدیاں ''لے آ ہائے نی اوہدے تے چار پتر نیں چار، سارے ای سینہ وانگر، اچے لمے گھبرونیں'' تے اوہدا سینہ فخر نال تن جاندا تے اوہ اپنے آپ نوں اک واری فیر جوان لے الھڑ محسوس کرن لگ پیندی تے اوہدا رنگ ٹہک پیندا تے چہرے تے اک جوانی دی لالی دی لہر خشبو طراں کھلر جاندی۔ تے ہر کوئی ویکھن والا اوہدے تے رشک کردا تے سوچدا کہ اصل زندگی تے جینی دی زندگی اے۔

(2)

شے ویکھ کے پھو نہ چھڈ لیا کر مائیے، کدی جروی لیا کر،نوں نئیں روٹی تلوکھدیاں آکھیا تے اک رکھی روٹی اتے امب دی پھاڑی اک ٹٹی جئی چنگیر وچ رکھ کے ہتھ نال توے تے لگی روٹی نوں پرتایا تے دوجے ہتھ نال جہیڑا کہ سکے آٹے نال بھریا ہویا سی اپنی نک وچوں تھوڑے جے نکلدے موتی نوں صاف کر کے اک گروتوں اوہدے اگے انج سٹی کہ روٹی کجھ چنگیر توں باہر نکل آئی نے امب دی پھاڑی اتے کنی ساری چلہے دی سوا چمبڑ گئی۔ اوہنے چپ کر کے روٹی جھاڑی تے امب دی پھاڑی نوں پھڑکے اپنی چنی دے پلونال صاف کر کے روٹی تے رکھ کے برکی بنھی تے اینا آ'کھیا ''دھیے میں کتی تے نئیں'' چل چل چنگا چوسا کھان نوں دیو تے نالے گلاں سنو نالے چورنالے چتر اپنے بالاں دے منہ وچوں کڈھ کے روٹی دی برکی دئی دی اے اتوں تیرے نخرے نئیں مکدے۔ بڈھی کنجری تے تیل دا جاڑا تے اک بال نیں ود کے مائی ہتھوں چنگیر کھولئی تے اگوں دند کڈھن لگ پیا تے دوجے بال وی ہسن لگ پئے موئی نہ مگروں لتھی۔ چنمبڑ ای جاندی اے۔ ہن کیہڑا ایسنوں پیراں طراں بٹھاوے۔ تے پھو پھوں کر دی توے تے روٹی پرتان وچ لگ پئی تے نالے جو منہ وچ آیا بڑ بڑکر دی رہی۔

مائی چپ کر کے اٹھی تے ڈنگوری کھڑکاندی دوجے گھرنوں ٹر پئی لے کھاں آ گئی جے سورجن تاری ایہہ تے ڈائناں طراں خورے تکاندی ای رہندی اے کہ کدھے گھر چنگا چوسا پکدا پیا اے۔ قبروچ تیریاں لتاں نیں تینوں کیہ لگے دنیا دے کماں کاراں تے چیجاں نال۔ توں چپ کر کے اللہ تووا کر۔ دوجی نوں نیں دہلیز توں اندر آندیاں ای مائی نوں ویکھ کے بولنا شروع کر دتا۔ نال ای اک کچھڑ چکے منڈے نوں جیہڑا کہ دودھ چنگ دا پیاسی دو تن ڈھائی سیر دے مک کڈھ مارے۔ جدھے نال نیانا اچی اچی روئون لگ پیا تے لتاں چھڑیاں مارن لگ پیا مائی دا پتر جیہڑا کہ دھپ وچ سسا سیکن لئ یمنجی تے لیٹیا سی اکھاں ملدا اٹھایا تے جدوں اوہدا دھیان مائی ول پیا تے اہدیاں اکھاں ہور لال ہو گئیاں بے بے ایدھر نہ آیا کر تینوں ویکھ کے نیانے انج ڈر جاندے نیں۔ وڈے بھائ ال چلی جا۔ مائی وچاری دو تن دن دی بھکھی بھانی جیہڑی کہ پانی تے گزارہ کر دی پئی سی ہن بالکل ای ادھ موئی جئی ہو گئی سی۔ اوہدے کولوں تے صحیح طراں ٹریا وی نئیں سی جا رہیا۔ تے اوہ پیر گھسیٹ کے ٹرن لگ پئی جدھے نال کنی ساری کھیہ اوہدے پچھے اڈن لگ پئی تے اوہ پٹھے پیراں پشاں نوں مڑ پئی۔

تیری بے بے نخرولی نخرولی چھنڈار کسے تھاں دی ویکھ تے سہی تہریاں دو گلاں دا سول ای پے گیا سوں۔ نال ای پیروی گھسا کے ٹرن لگ پئی اے۔ فریبن ناہووے تے نوں نیں اپنی رہندی کوندی کسر وی کڈھی۔ مائی جیہڑی نوہنہ دے گھر وی گئی کسے اوہنوں کھوپیاں والی، کسے چھنڈار، کسے ڈائن، کسے فریبن، پھپھے کٹن،کسے لاوادھوڑی، نہرار داستی، مستی، اج کھاندی، بڈھی کنجری، واری ہوئی، مشٹنڈی جو جدھے منہ وچ آیا پار کیتا۔کسے وی پتر اپنی رن نوں ہٹکیا نئیں۔ ناں ای ماں نوں روٹی پچھی سگوں اپنیاں رناں دی پکھ ماری ہاں چپ کیتے رہے۔ تے ایہہ کوئی اج دی گل نئیں سی، مائی دے سائیں مرن مگروں کیناں ای سالاں تو ایہہ کیتا ای بن گیا سی۔ مائی نوں کنی واری اپنے سائیں دا خیال آیا تے اوہ رج کے روندی، جے اج اوہ کول ہوندا تے مینوں کاہنوں ون ون دی بولی سننی پیندی، پر زندگی اچنبھیاں دا ناں اے۔ اوہ سوچدی تے چپ کر کے اپنی زندگی دے دیہاڑے پورے کر دی رہی۔

اک دیہاڑے محلے دی نکر تے دوتن بڈھیاں کھلیاں گلاں پئیاں کر دیاں سن۔ بڑی سوہنی موت آئی اے مائی جینی نوں اوہ تے ستی سوں گئی اے لگدی ای نئیں مری ہووے۔اللہ ہر اک نوں ایویں دی موت دیوے۔ اک آنکھن لگی پتھراں دا تے رو رو کے ای برا حال ہو گیا اے۔ تے نوواں وچاریاں اک نوں تے رورو کے غش ای پے گیا۔ دوجی آکھن لگی لے کھاں کے مانواں ورگی باچھائی کیتوں ہور لبھ جائے تے لوک مانواں نوں رون ای کیوں؟ دوجی نونہہ نیں تے روٹی دی برکی وی منہ تے دھر کے نئیں ویکھی بڑیاں ای چنگیاں نوواں نیں۔ طاہرو تے بڑا ای روندی سی۔ اللہ ہاری ساری نوں ایویں دیاں نوواں دیوے اک آکھدی میں تے پہلوں ای آکھدی ساں مائی جینی دے مقدر بڑے تیز نیں۔

ہر کوئی اوہدی زندگی تے موت پاروں اوہنوں مقدراں والی آکھدا پر ایس گل نوں کوئی نئیں سی جان دا کہ مائی جینی نیں دو تن دن بھکھے بھانے رہ کے اک پک کے کنک دے بھڑولے وچ رکھن والیاں گولیاں کھا کے اپنی زندگی نوں ختم کیتا اے۔

