This corpus kindly provided for the Dasher project by:
De Schryver, Gilles-Maurice. 2002. Web for/as Corpus: A Perspective for the African Languages. Nordic Journal of African Studies 11/2: 266-282. 

http://www.up.ac.za/academic/libarts/afrilang/webtocorpus.pdf

SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY ACT, NO.58 OF 1995KANTORO YA MOPRESIDENTE
No 1521 4 Oktoboro 1995
MOLAO WA 58, 1995 MOLAO WA BOLAODI BJA MANGWALO A THUTO BJA AFRIKA BORWA, 1995
Se, ke tsebišo ya gore Mopresidente o dumetše Molao wo o latelago, wo o 
tsebišwago bjalo ka tshedimošo ka kakaretšo
MOLAO
Go kgontšha tšwetšopele le tiragatšo ya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba 
mme maikemišetšong ao gwa hlangwa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa 
le go dumelela merero yeo e kgokaganego le seo.
(O saenilwe ke Mopresidente ka leleme la Seisemane)(O dumeletšwe ka la 28 
Setemere 1995)
OBEILWE ke Palamente ya Repapoliki ya Afrika Borwa ka mokgwa wo o latelago:- 
Ditlhalošo
  Mo Molaong wo, ntle le ge seo se lebišitšwego se hlaloša ka mokgwa wo mongwe – 

    "Bolaodi" e ra Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa bjo bo 
    hlamilwego ka seripa sa 3(viii) 
    "khamphani" e ra khamphani goba mohlakanelwa wo o tswaletšwego, tšeo di 
    ngwadišitšwego ka tlase ga molao wo mongwe le wo mongwe, mme di fana ka 
    thuto le tlhahlo go bašomi ba tšona goba bareki;(v) 
    "Molaodi-Pharephare" e ra Molaodi-Pharephare wa Thuto;(I) 
    "Letona" e ra letona la Thuto mabapi le diripa tša 4(2), 4(4), 4(5), 4(6), 
    5(1)9(c), 11, 13(2), 14 le 15(2), Letona la Thuto go tee le Letona la tša 
    Mešomo; (vi) 
    "Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba" e ra Legora la Mangwalo a Thuto 
    la Bosetšhaba leo le dumeletšwego ke Letona go ngwadiša maemo a bosetšhaba 
    le mangwalo a thuto; (vii) 
    "porofešene ya borutiši yeo e beakantšwego" e ra mokgatlo goba mohlakanelwa 
    wo e lego leloko la Khansele ya Setswalle sa Bošomi sa Thuto yeo e 
    hlamilwego go ya ka Molao wa Setswalle sa Bošomi sa Thuto, 1993 (Molao wa 
    146 wa 1993), mme o dumelelwa ke Letona maikemišetšong a Molao; (ii) 
    "Tlhalošo" e ra tlhalošo ka molawana; (x) 
    "lengwalo la thuto " e ra tumelelo ya semolao ya go tšwelela ga palo le 
    mehuta yeo e nyakegago ya meputso le dinyakwa tše dingwe magatong ao a 
    itšego a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba bjalo ka ge go bewa ke 
    makgotla ao a amegago ao a ngwadišitšwego mabakeng ao ke Bolaodi bja 
    Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa; (iv) 
    "ngwadišwa" e ra go ngwadišwa go ya ka Legora la Mangwalo a Thuto la 
    Bosetšhaba; (iii) 
    maemo" e ra ditlhalošo tšeo di ngwadišitšwego tša dipoelo tša thuto le 
    tlhahlo le dinyakwa tša tlhahlobo tšeo di sepelelanago le seo. (ix) 
Maikemišetšo a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba 
  Maikemišetšo a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba ke go - 
    hlola legora leo le kopanego la bosetšhaba la dipoelo tša thuto; 
    hlola phihlelelo go, tsela le tšwelopele ka gare go thuto, tlhahlo le 
    ditsela tša go ithutela mošomo; 
    kaonafatša boleng bja thuto le tlhahlo; 
    oketša lebelo la go bušetša morago kgethologanyo ya pele ka go thuto, 
    tlhahlo le dikgoba tša mešomo; ka go dira bjalo 
    gwa thuša tšweletšo yeo e feletšego ya methopo ya bokgoni bja baithuti le 
    leago le ekonomi ya setšhaba ka bophara. 
Go hlangwa ga Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa
  Mo go hlangwa setho sa molao seo se bitšwago Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja 
  Afrika Borwa. 
Tlhamo ya Bolaodi
  (1) Bolaodi bo tla dirwa ke modulasetulo yo a tlago kgethwa go ya ka seripana 
  sa (2), maloko ao a tlago kgethwa go ya ka diripana tša (3) le (4) le 
  mohlankedi-phethiši yo a tlago kgethwa go ka seripana sa (7). 
  (2) Letona le tla kgetha motho yo a nago le maitemogelo le bokgoni mererong 
  yeo e amanago le mešomo ya Boalodi, go ba modulasetulo wa Bolaodi.
  (3) Letona le tla kgetha batho bao ba latelago bjalo ka maloko a Bolaodi, ka 
  mokgwa wo o hlalošwago go seripana sa (4) –
      leloko le tee leo le kgethilwego ke Molaodi-pharephare; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke dihlogo tša mafapha a thuto a 
      diporofensi; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke Molaodi-pharephare: Tša Mešomo 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke Lekgotla la Tlhahlo ya Bosetšhaba; 
      maloko a mabedi ao a kgethilwego ke mekgatlo ya bosetšhaba yeo e emelago 
      bošomi bo bo kopanego; 
      maloko a mabedi ao a kgethilwego ke mekgatlo ya bosetšhaba yeo e emelago 
      kgwebo yeo e kopanego; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke Komiti ya Dihlogo tša Yunibesithi yeo 
      e hlamilwego ke seripa sa 6 sa Molao wa Yunibesithi, 1955 (Molao wa No 61 
      wa 1955); 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke Komiti ya Dihlogo tša Yunibesithi yeo 
      e hlamilwego ke seripa sa 2 sa Molao wa Dithekinikone, 1993 (Molao wa No 
      125 wa 1993); 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke lekgotla la bosetšhaba leo le emelago 
      balaodi ba dikholetšhe tša borutiši mme ba dumelelwa ke Letona mabapi le 
      se; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke lekgotla la bosetšhaba leo le emelago 
      balaodi ba dikholetšhe tša dithekinikale mme di dumelelwa ke Letona mabapi 
      le se; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke lekgotla la bosetšhaba leo le emelago 
      dikholetšhe ntle le dikholetšhe tša borutiši le dithekinikale mme di 
      dumelelwa ke Letona mabapi le se; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke mekgatlo ya bosetšhaba yeo e emelago 
      lefapha la thuto ya mathomo ya batho ba bagolo mme le dumelelwa ke Letona 
      mabapi le se; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke mekgatlo ya bosetšhaba yeo e emelago 
      lefapha la tšweletšo ya thuto ya motheo ya bana mme le dumelelwa ke Letona 
      mabapi le se; 
      maloko a mabedi ao a khethilwego ke porofešene yeo e kopanego ya barutiši 
      maloko a mabedi ao a kgethilwego ke mekgatlo ya bosetšhaba yeo e emelago 
      bahlahleledi le bahlahli mme ba dumelelwa ke Letona mabapi le se; 
      leloko le tee leo le kgethilwego ke mekgatlo ya bosetšhaba yeo e emelago 
      lefapha dinyakwa tša thuto yeo e ikgethago mme le dumelelwa ke Letona 
      mabapi le se; 
      Maloko ao a sa fetego a tshela ao a kgethilwego ke Letona ka go šomiša 
      matla a gagwe 
      Maloko ao a sa fetego a mabedi ao a kgethilwego ke Bolaodi ka go šomiša 
      matla a bjona mme a fetetšwa go Letona go dumelelwa. 
  (4) Go nyaka dikgetho bjalo ka ge go beilwe go seripana sa (3), Letona le tla 
  ntšha tsebišo ka go Kuranta ya Mmušo ka maikemišetšo a gagwe a go thwala 
  maloko a Bolaodi, mme o tla kgopela lekgotla goba mokgatlo wo mongwe le wo 
  mongw e mo mafapheng ao a boletšwego go seripana sa (3), go hlagiša maina a 
  batho bao, go ya ka maitemogelo le bokgoni mererong yeo e lego mabapi le 
  mešomo ya Bolaodi, e ka bago bašomi ba maleba go ka thwalwa bjalo ka maloko a 
  Bolaodi, mme ge go hlagišwa maina a bao ba kgethilwego, go tla šetšwa molao wa 
  boemedi.
  (5) Mabakeng a dikgetho tšeo di boletšwego go temana ya (n) ya seripana sa 
  (3), ga go na kgetho ya go feta motho o tee yeo e tlago dirwa ke mokgatlo goba 
  kopano yenngwe le ye nngwe.
  (6) Leloko la Bolaodi ntle le mohlankedi-phethiši, le tla dula kantorong 
  lebaka leo le sa fetego mengwaga ye meraro, bjalo ka ge go tla tšwa go Letona, 
  nakong ya go thwalwa ga gagwe, mme leloko le ka nna la kgethwa gape go 
  fetišetša pele nako ya gagwe ya go dula kantorong ge nako ya gagwe ya mathomo 
  e fetile.
  (7) Letona ge a tlatša sekgoba se sengwe le se sengwe o tla ela hloko 
  ditlhalošo tša seripana sa (3) 
  (8) Maloko ao a boletšwego mo go seripana sa (2) le (3), a tla re, ka tumelelo 
  ya Letona, a kgetha motho yo a nago le bokgoni go ba mohlankedi-phethiši mo 
  mabakeng a mošomo ao a tlago bewa ke Bolaodi ka tumelelo ya Letona , yeo e 
  filwego go tee le Letona la tša Matlotlo.
Mešomo ya Bolaodi 
  (1) Go ya ka ditlhalošo tša seripana sa (2), Bolaodi bo tla – 
    (i) hlokomela tšwetšopele ya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba: le 
    (ii) go hlama le go kwalakwatša melaotshepetšo le dinyakwa tša -
      go ngwadišwa ga makgotla ao a nago le maikarabelo a go hlama maemo goba 
      boleng bja thuto le tlhahlo: le 
      tumelelo ya makgotla ao a nago le maikarabelo a go ela hloko le go 
      sekaseka diphihlelelo go ya ka maemo ao goba mangwalo a thuto: 
    hlokomela tirišo ya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba, go akaretša le 
    – 
      go ngwadišwa le tumelelo ya makgotla ao a bolelwago go temana ya (a) le go 
      fiwa ga mešomo: 
      go ngwadišwa ga maemo a bosetšhaba le mangwalo a thuto: 
      magato a go netefatša go sepelelana le melao ya tumelelo: le 
      magato a go netefatša gore maemo le mangwalo a thuto ao a ngwadišitšwego a 
      phenkgišana le a boditšhabatšhaba: 
    eletša Letona mo mererong yeo e amago ngwadišo ya maemo le mangwalo a thuto: 
    le 
    maikarabelo a taolo ya matlotlo a Bolaodi. 
  (2). Bolaodi bo tla šala morago maikemišetšo a Legora la Mangwalo a Thuto la 
  Bosetšhaba bjalo ka ge go hlalošitšwe go seripa sa 2 mme bja dira mešomo ya 
  Bolaodi bjalo ka ge go hlalošitšwe go seripana sa (1) –
    morago ga go ikgokaganya le tšhomišanommogo ya mafapha a mmušo, makgotla a 
    mmušo, dikhamphani, makgotla le ditlhangwa tšeo di nago le maikarabelo go 
    thuto, tlhahlo le tumelelo ya maemo ao a tlago dumelelwa ke Legora la 
    Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba: 
    go elwa hloko bokgoni bja Palamente le tlhakamelao ya porofensi go ya ka 
    seripa sa 126 sa Molaotheo, le ditokelo, matla le mešomo ya makgotla a taolo 
    a yunibesithi goba diyunibesithi le thekinikone goba dithekinikone bjalo ka 
    ge go hlalošitšwe ka go wo mongwe le wo mongwe wa Palamente. 
Mešomo ya mohlankedi-phethiši
  (1) Mohlankedi-phethiši o tla – 
    ba le maikarabelo go Bolaodi go diragatša mediro ya yona go ya ka Molao wo: 
    hlokomela bahlankedi le bašomi ba Bolaodi: le 
    go ba mohlankedi wa tša ditšhelete tša Bolaodi yo a nago le maikarabelo a go 
    ngwala ditšhelete tšeo di amogelwago, ditefelo le dithoto tšeo di šuthago 
    tšeo di rekwago ke Bolaodi. 
  (2) Mohlankedi-phethiši o tla thušwa mo mešomong ya gagwe go ya ka seripana sa 
  (1) ke bahlankedi le bašomi bao ba Bolaodi go ya ka mo mohlankedi-phethiši a 
  ka laelago ka gona lebakeng le.
Matla a Bolaodi
  (1) 
    Bolaodi bo ka hlama dikomiti mme bja kgetha batho bao e sego maloko a 
    Bolaodi go dikomiti tšeo. 
    Bolaodi bo tla kgetha modulasetulo wa komiti ye nngwe le ye nngwe. 
    Bolaodi bo ka šwalalanya goba bja aga komiti ka leswa 
    Bolaodi bo ka fa maatla a bjona, ntle le matla ao go bolelwago ka wona go 
    seripa se, go ye nngwe le ye nngwe ya dikomiti, fela bo se tšeelwe matla ao 
    a bo filego mme ka nako ye nngwe le ye nngwe bo ka tšea matla ao. 
    Bolaodi bo ka fetola goba go beela thoko sephetho sa komiti yeo. 
  (2) Bolaodi bo ka rarolla dikgakgano mabapi le tiragatšo ya mešomo yeo e 
  bolelwago go seripa sa 5.
  (3) Bolaodi bo ka reka goba bja tloša dithoto.
  (4) Bolaodi bo ka dira gore go dirwe dinyakišišo tšeo bo tšeago gore 
  kemaswanedi a go dira mešomo ya bjona.
  (5) Bolaodi bo tla dira mošomo wo mongwe le wo mongwe wo Letona a tlago o 
  laela wo o sepelelanago le Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba.
Dikopano tša Bolaodi le dikomiti 
  (1) Dikopano tša Bolaodi goba tša dikomiti di tla swarwa ka dinako tšeo le 
  mafelo ao modulasetulo wa Bolaodi goba komiti a ka di beago. 
  (2) Tshepetšo ya Bolaodi goba ya komiti e ka se šitišwe ke sekgoba seo se 
  bulegilego mo go Bolaodi goba komiti, bjalo ka ge e le gore
  (3) modulasetulo wa Bolaodi goba wa komiti ga a gona kopanong ya Bolaodi goba 
  komiti, ge go le bjalo, maloko ao a lego gona a tla kgetha motho magareng a 
  bona go dula setulo kopanong yeo.
  (4) Bolaodi bo swanetše go bea melao ya tshepetšo ya ditaba dikopanong tša 
  bjona goba dikopanong tša komiti, go akaretšwa le khoramo ya dikopano tšeo.
Go tlogela kantoro ga maloko a Bolaodi
  Modulasetulo goba leloko le lengwe le lengwe la Bolaodi ao go boletšwego ka 
  bona go seripa sa 4(3) ba tla tlogela kantoro ge – 
    dithoto tša gagwe di tšerwe goba a tsena ka gare ga kwano le bao a ba 
    kolotago; 
    e ba o okwa bjalo ka motho yo a šarakanego mogopolong go ya ka molao wo 
    mongwe le wo mongwe; 
    a ile a se be gona dikopanong tše tharo tša go latelana tša Bolaodi ntle le 
    tumelelo go tšwa go Bolaodi; 
    a kgopela go itokolla ka go fa tsebišo ka go ngwala go Letona; goba 
    nakong ya go ba gona ga gagwe kantorong, o ile a hwetšwa molato wa bosenyi 
    mme wa išwa kgolegong ntle le tefišo. 
Ditšhelete tša Bolaodi 
  (1) Ditšhelete tša Bolaodi di tla dirwa ke – 
      ditšhelete tšeo di beilwego ke Palamente go tšweletša maikemišetšo a 
      Bolaodi; 
      ditšhelete tšeo di amogetšwego ke Bolaodi go ya ka melawana ya seripa sa 
      14; 
      ditšhelete tšeo di hweditšwego ka dikadimo tšeo di dirilwego ke Bolaodi ka 
      tumelelo ya Letona, yeo e filwego go tee le Letona la tša Matlotlo; 
      dimpho, diabelwa goba diroyalithi tšeo di amogetšwego ke Bolaodi; le 
      mašokotšo a dipeeletšo tša poloko 
  (2) Bolaodi bo tla ntšha tšhelete ya ditshenyegelo tša mešomo ya yona.
    (3) 
    (a) Bolaodi mo ngwageng wo mongwe le wo mongwe wa ditšhelete, ka nako yeo le 
    ka mokgwa wo Letona le ka kganyogago ka gona, bo tla tliša ditatamente tša 
    ditekanyetšo tša letseno le ditshenyegelo tša ngwaga wo o thomago go Letona 
    gore di dumelelwe. 
    (b) Ditšhelete tšeo di boletšwego go seripana sa (1)(a) di tla šomišwa ke 
    Bolaodi go ya ka setatamente seo se dumeletšwego sa temana ya (a), mme 
    tšhelete yeo e sa šomišwago e tla fetišetšwa pele go letseno la ngwaga wa 
    ditšhelete wo o latelago. 
  (4) Go ya ka ditlhalošo tša seripana (3)(b), Bolaodi bo ka beeletša seripa se 
  sengwe le se sengwe sa ditšhelete tša bjona, bjalo ka ge Letona, go tee le 
  Letona la tša Matlotlo ba ka dumela.
  (5) Bolaodi bo ka lefiša goba bja fetiša ditefelo tša -
    go dumelelwa ga ngwadišo goba tumelelo; le 
    ditirelo tšeo di fiwago ke Bolaodi 
Bahlankedi le bašomi ba Bolaodi 
  Bolaodi bo ka, go ya ka mabaka a mošomo ao a beilwego ke Bolaodi ka tumelelo 
  ya Letona, go tee le Letona la tša Matlotlo, kgetha bahlankedi le bašomi bjalo 
  ka ge Bolaodi bo ka bona go le bohlokwa go phethagatša mešomo ya bjona go ya 
  ka Molao wo. 
Dithušatiro (allowances) le megolo ya maloko a Bolaodi le dikomiti 
  Modulasetulo, leloko le lengwe le le lengwe la Bolaodi le motho yo mongwe le 
  yo mongwe yo a kgethilwego bjalo ka leloko la komiti ka tlase ga seripa sa 
  7(1) yo a sego mošomong wa lebaka ka moka wa mmušo, a ka lefelwa ke Bolaodi, 
  mešomong yeo a e dirago mabapi le merero ya Bolaodi goba komiti – 
    ditshenyegelo tša maeto le dithušatiro tše dingwe; le 
    lebakeng la modulasetulo wa Bolaodi, go ka ba le koketšo ya mogolo go ya mo 
    Letona, go tee le Letona la tša Matlotlo ba ka bonago. 
Tshenko ya dipuku le pego ya ngwaga
  (1) Dipuku tša diakhaonto le ditatamente tša ditšhelete tša Bolaodi di tla 
  tsinkelwa ke Radipuku-Pharephare mafelelong a ngwaga wo mongwe le wo mongwe wa 
  ditšhelete. 
  (2) Bolaodi bo swanetše go hlagiša, pele ga dikgwedi tše tshelelago morago ga 
  pheletšong ya ngwaga wo mongwe le wo mongwe wa ditšhelete, pego go Letona ka 
  mokgwa wo Letona le nyakago ka gona mo mošomong wa bjona nakong ya ngwaga wa 
  ditšhelete, go akaretša le letlakala la tšhadišo leo le sekasekilwego ke ba 
  dipuku le setatamente sa letseno le ditshenyegelo.
  (3) Letona le tla hlagiša dikgatišo tša pego, go akaretša le letlakala la 
  tšhadišo le setatamente sa letseno le ditshenyegelo tšeo di bolelwago go 
  seripana sa (2), ka Palamenteng lebakeng la matšatši a 14 morago ga go amogela 
  pego yeo ge e le gore Palamente e dutše setlheng sa ka mehla, goba ge 
  Palamente e sa dula ga mehleng, e tla ba matšatši a 14 morago ga go thoma ga 
  setlha sa mehleng.
Melawana
  Bolaodi, ka tumelelo ya Letona, bo ka hlama melawana mabapi le –  
    morero wo mongwe le wo mongwe wo, go ya ka Molao wo, o swanetše goba o 
    dumeletše go hlangwa: 
    ditšhelete tšeo di lefelwago Bolaodi tša merero yeo go bolelwago ka yona go 
    seripa sa10(5)(a) le (b); le 
    morero wo mongwe le wo mongwe wo o swanetšego go laolwa goba o nyakega go 
    diragatša ditlhalošo tša Molao wo. 
Ditlhalošo tša lebaka la diphethogo tša makgotla ao a lego gona 
  (1) Lekgotla le lengwe le le lengwe leo le tlhamilwego ka molao leo le dirago 
  mešomo ya go swana le ya Bolaodi bjalo ka ge go hlalošitšwe go seripa sa 5 le 
  tla tšwela pele go dira mešomo yeo go fihlela lekgotla leo le fedišwa goba 
  mešomo ya lona e fetolwa ke molao. 
  (2) Ga go lekgotla leo le hlalošitšwego go seripana sa (1) le tlago fedišwa 
  goba mešomo ya lekgotla le lengwe le le lengwe le le bjalo ya fetolwa pele ga 
  ge Bolaodi le lekgotla bobedi di senkile ditlamorago tša phedišo goba phetogo 
  yeo le tiragatšo ya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba mme ba dirile 
  ditšhišinyo go Letona.
  (3) Seripa se se ka se dirišwe go lekgotla le le lengwe le le lengwe leo le 
  hlamilwego ka molao wa poraebete wa Yunibesithi.
Leina le le kopana
  Molao wo o tla bitšwa Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa. 




Sefoka se seswa sa Afrika Borwa
Peakanyo le seo se emelwago ke Sefoka se seswa
Sefoka se bopsa ke dikarolwana tše di latelanago tšeo di rulagantšwego go ya ka didiko tšeo di beilwego godimo ga tše dingwe.
Moeno - !ke e: /xarra //ke, wo o ngwadilwego ka leleme la Khoisan la setšhaba sa /Xam, gomme wona o ra gore: batho ba ba fapanego ba kopane. Moeno o lebišitšwe go maitekelo a motho yo mongwe le yo mongwe a go kopanya kgopolo le tiro. Ge re lebeletše setšhaba ka moka, moeno o bolela gore se swanetše go kopana le go ba le ponelo e tee le boikgantšho bjalo ka setšhaba - Kopano ka gare Phapano.
Manaka a Tlou - a emetše bohlale, maatla, maitshwaro le go hloka magomo.
Makala a korong - ka gare ga sediko seo se bopsago ke manaka a tlou - a emetše go kgona go belega, kgolo le tlhabollo ya bokgoni, phepo ya batho le karolo ya temo ya ya mabu.
Kotse - sebopego sa kotse ya gauta se nyakile go ba sa nkgokolo. Se na le dikarolo tše pedi: boitšebišo le go iphemela ga semoya.
Dibopego tša batho - di tšwa go dibopego tša lebje la Linton, leo e lego mohlala wo o tsebjago lefase ka bophara wa botaki bja Afrika Borwa, leo ka nako ye le lego go Misiamo wa Afrika Borwa go la Cape Town. Batho ba maKhoisan bao e lego bona ba phetšego pele, Afrika Borwa ba re fa bohlatse bja botho le bohwa bja rena bjalo ka batho ba Afrika Borwa. Diswantšho di bontšhwa o kare go a dumedišanwa, gomme se se bontšha kopano. Se gape se emela le mathomo a tlhabollo ya motho gore a be le ponelo ya go ba moagi le gore re batho ka moka ga rena.
Lerumo le molamo - ke maswao a boitšhireletšo le taolo - gape di emela le maoto a maatla a tlhame. Lerumo le molamo di robaditšwe, gomme se se bontšha khutšo.
Protea - ke sešupo sa bobotse bja naga ya gešo le kgolo ya bokgoni bja rena bjalo ka setšhaba ka go latela Tsošološo ya Afrika - gape e bontšha kgolo yeo e feletšego ya tšeo di tšwago mabung gomme di nošetšwa go tšwa godimo.
Tlhame - bjale ka ge e bontšhwa e fofa - se se bontšha setlamorago sa kgolo le lebelo. Ke nonyane ye maatla yeo maoto a yona a bontšhwago bjalo ka lerumo le molamo - e tloga e bontšha gabotse gore tlhame e ikemišeditše go sepela e nyakana le dinoga gomme se se bontšha go itšhireletša kgahlanong le manaba. Ke morongwa go tšwa godimo gomme o tliša ditšhogofatšo lefaseng, gomme se se bontšha gore ke kemedi ya bogolo bja semoya. Maphego a yona ao a bulegilego a bontšha gore setšhaba sa gešo se a tlhatloga, mola gape e re fa le tšhireletšo.
Letšatši le le tlhabago - le emela go kganya le bobotse. Le bontšha tshepo ya tswalo leswa, go kgona go nagana, tsebo, kahlolo ye botse le go nyaka go tšwelela. Ke kemedi ya fao bophelo bo tšwago gona, ya seetša le go felela ga motho.
Sebopego seo se feletšego sa Sefoka, se botšha sediko sa ka tlase se kopanywa le sa ka godimo gomme se se bontšha go hloka magomo. Tsela ye e kopanyago karolo ya ka tlase ya sekorolo, ka go latela tsela ya manaka a tlou, le mothalo wo letšatši le tšwelelago ka godimo ga wona, di dira sebopego sa lee seo tlhame e tšwelelago go sona. Se se emela tswalo leswa ya setšhaba sa rena sa bagale.
Mošomo wa Sefoka
Ke leswao la maemo a godimo la Mmušo. Le tšwelela go dipampiri tša mmušo ka moka go swana le: dipasporoto, ditifikeiti tša matswalo, lenyalo, lehu le sekolo. Sefoka se seswa se thiba seo se bego se le gona Afrika Borwa go tlogela ka la 17 Setemere 1910. Phethošo e lebišitšwe go go bontšha diphethogo tša demokrase Afrika Borwa le lerato la naga le leswa.
Mošomo wa go rulaganya
Kgoro ya Botaki, Khaltšhara, Saense le Tegnolotši e ile ya dira kgopelo ya dikgopolo mabapi le Sefoka se seswa go tšwa go setšhaba, mo ngwageng wo o fetilego. Ka go latela ditshwayo go tšwa go setšhaba gammogo le Kabinete go ile gwa ngwalwa taelo. Ba Ditirelo tša Mmušo tša Dikgokagano le Tshedimošo (GCIS) ba ile ba bonana le Design South Africa - e lego mokgatlo wo o emelago diajensi tša barulaganyi gore o fe taelo go barulaganyi ba maemo a godimo ba lesome ka gare ga naga. Go ile gwa kgethwa barulaganyi ba bararo gomme thulaganyo ya Mna. Iaan Bekker e ile ya amogela ke Kabinete gore e be yona ya Sefoka. Mna. Bekker ke Modaerektoro wa khampani yeo e bitšwago FCB Group gomme yena o šetše a rulagantšhitše maswao a mantšhi a mekgatlo ya poraefete le ya setšhaba.
Sefoka se seswa se hlohleletša kgopolo ya Batho Pele
Batho Pele ke mmolelo wa Sesotho wo o thaopago bodirela mmušo gore bo tla direla batho ka moka ba Afrika Borwa. Ditheo tša Batho Pele ke tšona tšeo Sefoka se seswa se itshetlegilego go tsona. Ka la 1 Oktoboro 1997, bodirela mmušo bo ile bja thoma ka lesolo la Batho Pele leo le bego le lebišitšwe go kaonafatšo ya kabelo ya ditirelo go batho.
Batho Pele ke go ithaopa go ditšo le tšhomelo ya go:
Go rerišana ka mehla ka ga khwaliti ya ditirelo tšeo di fiwago
Go bea seemo sa tirelo mabapi le boleng bja ditirelo tše di fiwago
Go dira gore batho ba kgone go fihlela ditirelo gagolo bao peleng ba bego ba phaetšwe thoko
Go netefatša hlompho ka go latela seemo seo se beilwego mabapi le go swara badiriši ba ditirelo
Go fa tshedimošo ye kaone mabapi le ditirelo gore badiriši ba be le tshedimošo ya maleba
Go hlohleletša go šomela pepeneneng mabapi le gore ditirelo tše diswa di fiwa bjang
Go phošolla go palelwa le diphošo gore mathata a rarollwe ka tsela ya maleba.
Go dira gore tirelo e lekane le tšhelete gore badiriši ba bone gore motšhelo wa bona o šomišwa ka tsela ya maleba.
Re swanetše go šoma mmogo gore re netefatša gore bjalo ka mmušo le batho, re dira gore ditheo tša Batho Pele di kgonege go setšhaba seo se šomelago bophelo bjo bokaone.
Compiled by: Government Communication and Information System (GCIS), April 2000
MATSENO
Rena, batho ba Afrika-Borwa, Re elelwa ditlhokatoka tša rena tša maloba;
Re tlotla bao ba ilego ba hlokofaletšwa toka le tokologo nageng ya gaborena;
Re hlompha bao ba ilego ba katanela go aga le go hlabolla naga ya gaborena; ebile
Re dumela gore Afrika-Borwa ke ya batho bohle ba ba dulago go yona; re le ngata e tee le ge re
fapana ka ditšo;
Ka fao, ka baemedi ba rena bao ba kgethilwego ntle le kgapeletšo, re amogela molaotheo wo bjalo
ka molaomogolo wa Repabliki gore re tlo -
Fodiša diphapano tša kgale mme re bope setšhaba seo se theilwego godimo ga dikelo tša
temokrasi, toka setšhabeng le ditokelomotheo tša batho;
Aga motheo wa setšhaba se se lokologilego sa temokrasi moo mmušo o theilwego godimo ga
thato ya batho gomme moagi yo mongwe le yo mongwe a šireleditšwego ke molao;
Kaonafatša khwalithi ya bophelo bja baagi ka moka le go lokolla bomakgoni bja motho yo
mongwe le yo mongwe; le go
Aga Afrika-Borwa ye e kopanego ya temokrasi yeo e ka kgonago go tšea maemo a yona a
maswanedi bjalo ka setšhaba se se ikemetšego ka noši ditšhabeng tša lefase ka bophara.
E ke Morena a ka boloka setšhaba sa gešo.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
^
KGAOLO YA 1
Mabakatheo
Repabliki ya Afrika-Borwa
1. Repabliki ya Afrika Borwa ke naga e tee yeo e ikemetšego ya temokrasi yeo e theilwego
godimo ga dikelo tše di latelago:
(a) Seriti sa setho, phihlelelo ya tekano le tšwetšopele ya ditokelo tša botho le ditokologo.
(b) Go se kgetholle batho go ya ka mmala le bong.
(c) Bogolo bja Molaotheo le pušo ya molao.
(d) Ditshwanelo tša batho ka moka ba bagolo tša go bouta, lenaneo le le swanago ka bophara
la bakgethi, dikgetho tša ka mehla le pušo ya temokrasi ya makgotlantši, go kgonthiša
maikarabelo, boikarabelo le tokologo.
Bogolo bja Molaotheo
2. Molaotheo wo ke wona molaomogolo wa Repabliki; molao goba maitshwaro ao a
thulanago le wona ga a amogelege, gomme ditlemo tšeo di tšweletšwago ke wona di swanetše
go phethagatšwa.
Boagi
3. (1) Go na le boagi bjo bo swanago bja Afrika-Borwa.
(2) Baagi ka moka ba -
(a) lebanwe ke ditokelo, ditshwanelo,le dikholo tša boagi ka go lekana; le
(b) go phetha mediro le maikarabelo a bona a boagi ka go lekana.
(3) Molao wa setšhaba o swanetše go beakanyetša khwetšagalo, tahlegelo le pušetšo ya boagi.
Koša ya Setšhaba
4. Koša ya setšhaba ya Repabliki e laolwa ke Mopresidente ka tirišo ya kgoeletšo.
Fologa ya Setšhaba
5. Mebala ya fologa ya Repabliki ke boso, gauta, talamorogo, bošweu, bohwibidu le
botalalerata bjalo ka ge go hlalošitšwe ebile go thadilwe šetulong 1.
Maleme
6. (1) Maleme a semmušo a Repabliki ke Sesotho sa Leboa, Sesotho, Setswana, SeSwati,
SeVenda, SeTsonga, Seafrikanse, Seisimane, Setebele, Sethosa le SeZulu.
(2) Ka go lemoga tirišo le maemo a tlase a maleme a gaborena a setšo, tše di hlotšwego ke
histotri ya rena, mmušo o swanetše go tšea magato a maleba a a bonalago go phagamiša maemo
le go tšwetša pele tirišo ya maleme a.
(3) (a) Mmuso wa setšhaba le mebušo ya diprofense e ka šomiša maleme a a itšego a
semmušo mabakeng a semmušo, gomme go elwa hloko tirišo, kgonagalo,ditshenyegelo,mabaka
a selete le tekatekano ya dinyakwa le dikganyogo tša Setšhaba ka moka goba tša profense ye e
amegago, eupša mmušo wa setšhaba le mmušo wa profense ye nngwe le ye nngwe o swanetše go
šomiša bonnyane maleme a mabedi a semmušo.
(b) Mebušo ya selegae e swanetše go ela hloko tirišo ya polelo le dikganyogo tša baagi ba
yona.
(4) Mmušo wa setšhaba le Mebušo ya diprofense, ka go šomiša magato a semolao le a
mangwe, e swanetše go laola le go hlokomela tirišo ya maleme a semmušo. Ntle le go phaela
thoko mabaka a karolo ya (2), maleme ka moka a semmušo a swanetše go fiwa maemo a a
swanago gomme a dirišwe ka tekatekano.
(5) Boto ya Maleme ka moka a Afrika-Borwa(A Pan South African Language Board) yeo e
theilwego ka molao wa setšhaba e swanetše -
(a) go tšwetša pele le go hlola mabaka a maleba a tlhabollo le tirišo ya -
(i) maleme ka moka a semmušo;
(ii) maleme a MaKhoi, Manama le a Masan; le
(iii) polelo ya dika (ya dimumu le difoa); le
(b) go tšwetša pele le go tiišetša tlhompho ya -
(i) maleme ka moka a tlwaelo ao a šomišwago ke ditšhaba ka Afrika-Borwa go akaretšwa
Sejeremane, Segerika Segujarati, Sepotokisi, Setamil Setelegu, Seurdu; le
(ii) Searabiki, Seheberu, Sanskrit le a mangwe a a dirišetšwago mabaka a sedumedi ka
Afrika-Borwa.
KGAOLO YA 2
MOLAO WA DITOKELO
Ditokelo
7. (1) Molao wo wa ditokelo ke wona leswika la motheo la temokrasi mono
Afrika-Borwa.Molao wo o akaretša ditokelo tša batho ka moka nageng ya rena mme wa tiišetša
dikelo tša temokrasi tša tlhomphano ya setho, tekatekano le tokologo.
(2) Mmušo o swanetše go hlompha, go šireletša, go tšwetša pele le go phethagaša ditokelo
tšeo di lego ka go Molao wa Ditokelo.
(3) Ditokelo tšeo di lego ka Molaong wa Ditokelo di angwa ke mellwane yeo e hwetšwago
goba yeo e ukangwego mo karolong ya 36 goba mo gongwe mo Molaong wo.
Tirišo
8 (1) Molao wa Ditokelo o ama melao ka kakaretšo gomme o tlama pewomolao,
khuduthamaga,lekgotlatoka, le makala ka moka a mmušo.
(2) molawana wa Molao wa Ditokelo o tlama baagi ba tlhago goba motho wa semolao, ge
e le gore, goba ka moo go kgonagalago, go hlokomelwa mohuta wa tokelo goba mohuta wa
tshwanelo ye nngwe le ye nngwe yeo e gapeletšwago ke tokelo yeo.
(3) Ge go dirišwa melawana ya Molao wa Ditokelo go baagi ba tlhago goba go motho wa
semolao go ya ka mabaka a karolwana (2), kgorotsheko -
(a) gore e tle e fe maatla go tokelo Molaong, e swanetše go kgontšha, goba moo go
hlokegago e tšwetše pele, molaosetlwaedi go fihla moo e lego gore pewomolao ga e kgone go
fa sephetho tokelong yeo; gomme
(b) e ka tšwetša pele melawanatlwaelo go fokotša tokelo ge e le gore phokotšo e sepelelana
gabotse le karolwana 36(1).
(4) Motho wa semolao o swanetše ke ditokelo tšeo di lego ka go Molao wa Ditokelo go ya
ka mohuta wa ditokelo le dinyakwa tša motho yoo wa semolao.
Tekano
9. (1) Batho bohle ba a lekana pele ga molao, gomme ba swanetše go hwetša tšhireletšo
le kholego tše di lekanago tša molao.
(2) Go lekana go akaretša go ba le boipshino bjo bo tletšego bja ditokelo ka moka le
ditokologo.Go tšwetša pele phihlelelo ya tekano, magato a semolao le a mangwe ao a hlamilwego
ka nepo ya go šireletša le go tšwetša pele batho goba dihlopha tša batho, tšeo di šareditšwego ke
kgethollo a ka tšewa.
(3) Mmušo ga wa swanela go kgetholla thwii goba ka mokgwa wa tharedi motho mang goba
mang, lebakeng le itšego goba mabakeng ao a akaretšago mohlobo, bong, boimana, seemo mabapi
le lenyalo, morafe goba setšo, mmala, tshekamelo ya bong, bogolo, bogole, bodumedi, letswalo,
tumelo, šetšo, polelo le matswalo.
(4) Ga go motho yo a swanetšego go kgetholla thwii goba ka bomenetša motho yo mongwe
go ya ka mabaka ao a tšweleditšwego go karolwana (3). Molao wa setšhaba o swanetše go
hlangwa gore o thibele goba go šitiša kgethollo ye e sa nyakegego.
(5) Kgethollo go ya ka lebaka goba ka mabaka ao a tšweleditšwego go karolwana (3) ga se
ya toka, ntle le ge go tšweleditšwe gore kgethollo yeo ke ya toka.
Seriti sa botho
10. Motho mang le mang o na le seriti sa gagwe sa seng, le tokelo ya gore seriti seo se
hlomphiwe le go šireletšwa.
Bophelo
11. Motho mang le mang o na le tokelo ya go phela.
Tokologo le tšhireletšo ya motho
12. (1) Mang le mang o na le tokelo ya bolokologi le tšhireletšo bjalo ka ge e le motho,
gomme go tšeo go akaretšwa tokelo ya -
(a) go se amogwe tokologo ntle le lebaka la go kwagala;
(b) go se golegwe ntle le tsheko;
(c) go se angwe ke mehuta yohle ya kgaphamadi e ka ba go tšwa setšhabeng goba Mathokong
a praebete;
(d) go se hlorišwe ka mokgwa ofe goba ofe; le
(e) go se swarwe goba go se hlokofatšwe ka sehlogo, ka go hloka botho goba ka mokgwa
wa go nyefola.
(2) Mang le mang o na le tokelo ya maemo a mmele le monagano, yeo e akaretšago tokelo
ya -
(a) go itšeela sephetho mabapi le tša pelegi;
(b) tšhireletšo mmeleng le taolong ya mebele ya bona; le
(c) go se dirwe maitekelo a saense goba kalafo ntle le kwešišo le tumelelano.
Bokgoba, bohlanka, le go šomišwa ka kgapeletšo
13. Ga go motho yoo a swanetšego go dirwa lekgoba, mohlanka goba go šomišwa ka
kgapeletšo.
Sephiri
14. Mang le mang o na le tshwanelo ya go ba le thopa; yeo e akaretšago tokelo ya gore go
se be le -
(a) phuruphutšo ya gagwe ka seng goba legae;
(b) phuruphutšo ya dithoto tša gagwe;
(c) go amogwa diphahlo tša gagwe; goba
(d) tsenatseno dikgokaganong tša bona tša sephiri.
Tokelo ya Bodumedi, Tumelo le kgopolo
15. (1) Mang le mang o na le tokelo ya bolokologi bja letswalo, bodumedi, monagano,
tumelo le kgopolo.
(2) Merero ya bodumedi e ka phethagatšwa mafelong a mmušo goba mafelong ao a thušwago
ke mmušo, ge fela e le gore -
(a) merero yeo e latela melao yeo e beilwego ke bolaodi bja maleba bja setšhaba;
(b) e phethagatšwa ka mokgwa wa go lekana; le gore
(c) tsenelo ya merero yeo ga se ya kgapeletšo.
(3) (a) karolo ye ga e thibele molao wo o amogelago -
(i) manyalo ao a phethagaditšweng ka molao wa setšo sefe goba sefe goba tshepedišo ya
sedumedi,molao wa motho ka nama goba molao wa lapa le itšego; goba
(ii) ditshepedišo tša motho ka boyena gotee le molao wa lapa go latela setšo se itšego goba
seo se latelwago ke batho bao ba latelago tumelo ye itšego.
(b) Kamogelo go ya ka temana ya (a) e swanetše go sepedišana le karolo ye gammogo le
melawana ye mengwe ya Molaotheo.
Tokologo tlhagišong ya maikutlo
16. (1) Mang le mang o na le tokelo ya go ntšha maikutlo, yeo e akaretšago -
(a) tokologo ya dikgatišo le diphatlalatši tše dingwe;
(b) tokologo ya go amogela goba go abela tshedimošetšo goba dikakanyo;
(c) tokologo ya boithomelo bja tša bokgabo; le
(d) tokologo ya tša thuto le dinyakišišo tša saense.
(2) Tokelo mo karolwaneng (1) ga e akaretše -
(a) Tlhohleletšo ya ntwa;
(b) Tlhohleletšo ya kgaphamadi ye e okaokago; goba
(c) khuetšo ya lehloyo leo le itshamilego godimo ga mohlobo, morafe bong goba bodumedi,
mme e tsošago tlhohleletšo ye e ka hlolago kotsi.
Kgobokano, tšhupetšo, kgwabo le ngongorego
17. Mang le mang o na le tokelo, ka khutšo ka ntle le go itlhama, go kgobokana, go dira
ditšhupetšo, go gwaba, le go ngongorega.
Tokologo ya kwano
18. Mang le mang o na le tokokologo ya go kwana le ba bangwe.
Ditokelo tša dipolitiki
19. (1) Moagi yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go ikgethela go tša dipolitiki
moo go akaretšago go -
(a) hlama phathi ya dipolitiki;
(b) kgatha tema medirong ya, le go kalatša maloko legatong la phathi ya dipolotiki; le
(c) go tšwela phathi ya dipolitiki goba maikemišetšo a yona lesolo.
(2) Moagi yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go kgatha tema dikgethong tše di
lokologilego tša ka mehla tša theramolao ye e hlomilwego go ya ka Molaotheo.
(3) Moagi yo mogwe le yo mongwe yo mogolo o na le tokelo ya -
(a) go bouta dikgethong tša lekgotla lefe goba lefe la theramelao leo le hlomilweng go ya ka
Molaotheo, le go boutela sephiring; le
(b) go ba nkgetheng ditirelong tša setšhaba mme, ge a kgethilwe, a tšee maemo ao.
Boagi
20. Ga go moagi yo a swanetšeng go amogwa boagi.
Tokologo ya mosepelo le madulo
21. (1) Mang le mang o na le tokologo ya mosepelo.
(2) Mang le mang o na le tokelo ya go tloga Repabliking.
(3) Moagi yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go tsena go ba gona le go dula kae le
kae moo a ratago Repabliking ka bophara.
(4) Moagi mang le mang o na le tokelo ya go ba le pasporoto.
Tokologo ya go gweba, mošomo le profešene
22. Moagi yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go ikgethela, ntle le kgapeletšo,
kgwebo, mošomo goba profešene. Ditiro tša kgwebo, mošomo goba profešene di ka laolwa ke
molao.
Dikamano modirong
23. (1) Mang le mang o na le tokelo ya go swarwa gabotse dikamanong tša modiro.
(2) Mošomi yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya -
(a) go hloma le go ba leloko la setlamo sa badiri;
(b) go kgatha tema mererong le mananeong a setlamo sa bašomi; le
(c) go straeka.
(3) Mongmošomo yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya -
(a) go hloma le go ba leloko la mekgatlo ya bengmešomo; le
(b) go kgatha tema medirong le mananeong a setlamo sa bengmešomo.
(4) Setlamo se sengwe le se sengwe sa bašomi le mokgatlo wo mongwe le wo mongwe wa
bengmešomo o na le tokelo ya -
(a) go beakantšha tshepedišo, mananeo le mediro ya yona;
(b) go ipopa; le
(c) go hloma le go ba maloko a federeišene.
(5) Setlamo se sengwe le se sengwe, Mokgatlo wa bengmešomo le mongmošomo ba na le
tokelo ya go tsenela ditherišano ka seboka. Molao wa setšhaba o ka bewa go laola ditherišano ka
seboka. Bogolo bjoo molao o ka fokotšago tokelo mo Kgaolong ye, phokotšo yeo e swanetše go
sepelelana le karolo 36 (1).
(6) Molao wa setšhaba o ka amogela dipeakanyetšo tša tšhireletšo tša setlamo tšeo di
hwetšwago ka ditumelelanong ka seboka. Bogolo bjoo molao o ka fokotšago tokelo mo
Kgoalong ye, phokotšo yeo e swanetše go sepelelana le karolo 36 (1).
Tikologo
24. Mang le mang o na le tokelo -
(a) ya go ba tikologong yeo e ka se bego le kotsi bophelong bja gagwe; le
(b) go šireletša tikologo,kholegong ya meloko ya bjale le ye e sa tlago ka melao ya maleba yeo
e -
(i) thibelago tšhilafatšo ya tikologo le phokodišo ya tlhago;
(ii) go tšwetša pele pabalelo ya tlhago; le
(iii) go lota le go hlabolla ekholotši ye e tlogo tšea lebaka le letelele le tirišo ya ditlabelo tša
tlhago ka nepo ya go tšwetša pele tlhabollo ye e bonalago ya ekonomi ya setšhaba.
Dithoto
25. (1) Ga go motho yo a swanetšego go tšeelwa dithoto ntle le go ya ka molao woo o
amago mang le mang, le gona ga go molao woo o swanetšego go dumelela go tšewa ga dithoto
ka šiši.
(2) Dithoto di ka amogwa fela ka go latela molao wo o amago batho bohle -
(a) go morero wa setšhaba goba go phetha dikgahlego tša setšhaba; le
(b) go ya ka pušetšo, seroto seo e lego gore le nako le mokgwa wa tefo wo e lego gore o ka
ba o kwanetšwe ke bao ba amegago goba o rerilwe goba o amogetšwe ke kgorotsheko.
(3) seroto sa pušetšo, nako le mokgwa di swanetše go ba tša toka tše di lekanago, di bontšha
tekatekano gare ga dikgahlego tša setšhaba le tša bao ba amegago go šetšwa mabaka a a
swanetšego, go akaretšwa -
(a) Tirišo ya bjale ya thoto;
(b) histori ya khwetšo le tirišo ya thoto;
(c) theko ya mmaraka ya thoto;
(d) maemo a dipeeletšo le dithušo tša thwii tša mmušo khwetšong le tlhabollong ya dithoto;
le
(e) lebaka la kamogo semmušo.
(4) Mabakeng a karolo ye -
(a) dikgahlego tša setšhaba di akaretša phišegelo ya setšhaba mabapi le mpshafatšo ya naga
le gore dimpshafatšo tše di tla tliša tekatekano phihlelelong ya methopo ya didirišwa tša tlhago
tša Afrika-Borwa; le gore
(b) thoto ga e ame naga fela.
(5) Mmušo o swanetše go tšea magato a a kwagalago a pewomolao le a mangwe,
ditlabakelong tša wona, ka moo go kgonegago ka gona go tiišetša mabaka a a tla kgontšhago
baagi go ikhweletša lefase ka motheo wa toka.
(6) Motho goba badudi bao bodulo bja bona bo tekatekišwago ke melao goba tšhomišo ya
melao ya kgale ya kgethollo, ba swanetše, go ya ka Molao wa Palamente o laolago, go hwetša
bodulo bjo bo tiišitšwego ke molao goba go hwetša thušo ye nngwe yeo e lego ya maswanedi.
(7) Motho goba badudi bao ba amogilweng naga morago ga 19 June 1913 ka baka la melao
goba tšhomišo ya melao ya kgethollo go ya ka mmala ba na le tshwanelo, go ya ka moo Molao
wa Palamente o laolago ka gona, go hwetša naga ya bona gape, goba go hwetša thušo ye nngwe
ye e nago le toka.
(8) Ga go pegelo efe goba efe ya karolo ye yeo e ka thibelago mmušo go tšea magato a
semolao le a mangwe go hwetša naga, meetse le ditokišo tše dingwe tša go swana le tšona, nepo
e le go phošolla ditlamorago tša kgethollo ya batho go ya ka mmala tša nako ye e fetilego, ge fela
e le gore phapogo efe goba efe dipeakanyetšong tša karolo ye di sepelelana le dipeakanyetšo tša
karolo 36(1).
(9) Palamente e swanetše go bea molao wo o ukangwego karolwaneng ya (6).
Kago ya Dintlo
26. (1) Mang le mang o na le tokelo ya go ba le bodulo bjo bo lekanego.
(2) Mmušo o swanetše go tšea magato a maleba a molao le a mangwe, go ya ka mo o
kgonago ka gona, go phethagatša tokelo ye kgato ka kgato.
(3) Ga go motho yo a swanetšego go ntšhwa ka ngwakong wa gagwe goba ngwako wa
gagwe o phušulwe ntle le taelo ya kgorotsheko yeo e dirilwego ka morago ga go ela hloko
mabaka ka moka a a amegago. Ga go molao wo o swanetšego go dumelela go ntšhiwa ga batho
magaeng ka boithatelo.
Tlhokomelo ya tša maphelo, dijo, meetse le tšhireletšo ya leago
27. (1) Mang le mang o na le tokelo ya phihlelelo ya -
(a) ditirelo tša tlhokomelo ya maphelo, go akaretšwa le tlhokomelo ya maphelo go tša pelegi;
(b) dijo le meetse tše di lekanego; le
(c) tšhireletšo ya tša leago, go akaretšwa, ge e le gore ga ba kgone go ithuša ka bopona le bao
ba itshepilego bona, thušo ya selapa yeo e swanetšego.
(2) Mmušo o swanetše go tšea magato a semolao le a mangwe, ka mo o ka kgonago, go
fihlelela phethagatšo, kgato ka kgato, ya ye nngwe le ye nngwe ya ditokelo tše.
(3) Ga go motho yo a swanetšego go ganwa ka kalafo ya tšhoganetšo.
Bana
28. (1) Ngwana yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo -
(a) ya go ba le leina le bosetšhaba go tloga pelegong;
(b) ya tlhokomelo ya ka lapeng goba tlhokomelo ya batswadi, goba tlhokomelong ye
swanetšego ge a tlošitšwe tlhokomelong ya tikologo ya lapa;
(c) ya go hwetša phepo ya motheo, bodulo, tlhokomelo ya tša maphelo, le ditirelo tša leago;
(d) ya go šireletšwa tlhorišong, tlhokomologo,tlaišo goba kgobošo;
(e) ya go šireletšwa ditlwaelong tše mpe tša mediro;
(f) ya go se nyakwe goba go dumelelwa go dira mošomo goba go phetha ditirelo tšeo -
(i) di sa swanelago motho wa bogolo bja ngwana yoo;goba
(ii) go bea kotsing bophelo bja gagwe, thuto, boitekanelo bja mmele le monagano, goba
semoya, maitshwaro, le tšwelopele setšhabeng;
(g) ya go se golegwe, ntle le ge seo e le yona kgato fela yeo e ka tšewago, gomme ge go le
bjalo, godimo ga ditokelo tšeo ngwana yoo a di fiwago go karolo 12 le 35, ngwana yoo a ka
golegwa fela nakwana ye nnyane; le gona o swanetše -
(i) go hlaolwa bagolegweng ba bangwe bao ba nago le nywaga ya ka godimo ga 18; gomme
(ii) a swarwe ka mokgwa wo, le ka mabakeng ao a tšeago šedi ya bogolo bja ngwana yoo.
(h) ya gore ngwana yoo a be le ramolao wa mmušo yoo ebilego a lefša ke wona, melatong
yeo e sego ya bokebekwa, ge e le gore go se dire bjalo go ka tliša go folotša ga toka; le
(i) go se šomišwe thwii dithulanong tšeo go itlhamilwego, le go šireletšwa mabakeng a
dithulano tšeo go dirišwago dibetša go tšona.
(2) Dikgahlego tša ngwana e swanetše go ba tšona di šetšwago go feta se sengwe le se
sengwe mererong ye mengwe le ye mengwe ye e amago ngwana yoo.
(3) Mo karolong ye lentšu le "ngwana" le šupa motho yo a lego ka fase ga mengwaga ye 18.
Thuto
29. (1) Mang le mang o na le tokelo -
(a) ya go hwetša thuto ya motheo, go akaretšwa thutomotheo ya ba bagolo; le
(b) go tšwetša pele thuto yeo mmušo, go ya ka mabaka a a kwešišegago o swanetšego go tšea
magato a maswanedi go dira gore e hwetšwa kgato ka kgato le gona e ka fihlelelega.
(2) Mang le mang o na le tokelo ya go hwetša thuto ka polelosemmušo goba maleme a
semmušo a boikgethelo mo mafelong a thuto a setšhaba moo thuto yeo e tlogago e kgonagala.
Go kgonthišiša phihlelelo le phethagatšo ya tokelo ye, mmušo o swanetše go lekola maano ka
moka a thuto, go akaretšwa mafelo a thuto a go ruta ka polelo e tee, mo go tlogo hlokomelwa
mabaka a a
latelago -
(a) go se hlaole;
(b) kgonagalo; le
(c) phišegelo ya go nyaka go phošolla ditlamorago tša melao ya maloba ya kgethologanyo le
mekgwa.
(3) Motho yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go hloma le go lota, ka ditshenyegelo
tša gagwe, sehlongwa sa thuto se ikemetšego seo -
(a) se sa kgethollego ka baka la morafe;
(b) se ngwadišitšwego le mmušo; le
(c ) go lota maemo a thuto ao a sego ka fase ga ao a lego dihlongweng tša thuto tša setšhaba.
(4) Karolwana (3) ga e thibele dithušo tša mmušo mo dihlongweng tše di ikemetšego tša
thuto.
Polelo le setšo
30. Mang le mang o na le tokelo ya go šomiša polelo ya gagwe le go kgatha tema mererong
ya setšo sa boikgethelo, fela ga go yo a swanetšego go dira tše ka tsela ye e lego kgahlanong le
mabaka a itšego a Molao wa Ditokelo.
Dihlopha tša setšo, bodumedi le tša polelo
31. (1) Batho ba e lego ditho tša sehlopha sa setšo, bodumedi goba polelo ye e swanago
ga ba a swanela go ganetšwa tokelo, le ditho tše dingwe tša setšhaba seo -
(a) go ipshina ka setšo sa bona, go latela bodumedi le go šomiša polelo ya bona; le
(b) go hloma, go itswalanya le go tšweletša pele setšo, bodumedi le ditlemagano le mekgatlo
ye mengwe ya setšhaba.
(2) Ditokelo mo karolwaneng ya (1) di ka no se ke tša šomišwa ka tsela yeo e tla bago
kgahlanong le dipeakanyetšo tše dingwe tša Molao wa Ditokelo.
Tumelelo ya tshedimošo
32. (1) Mang le mang o na le tokelo ya go fihlelela -
(a) tshedimošo efe goba efe yeo e swerwego ke mmušo; le
(b) tshedimošo yeo e swerwego ke motho yo mongwe yeo e tsomegago gore go
phethagatšwe goba go šireletšwe tokelo efe goba efe.
(2) Molao wa setšhaba o swanetše go bewa gore go phethagatšwe tokelo ye gomme o fa
dikgato tše di swanetšego go imolla mmušo mathateng a taolo le ditšhelete.
Kgatotaolo ye e lokilego
33. (1) Mang le mang o na le tokelo ya go hwetša kgatotaolo yeo e lego molaong, ye e
kwalago, gomme e sepedišwago ka tsela ye maleba ya semolao.
(2) Mang le mang yo ditokelo tša gagwe di amilwego gampe ke kgatotaolo o na le tokelo ya
go fiwa mabaka ao a ngwadilwego.
(3) Molao wa setšhaba o swanetše go bewa go maatlafatša ditokelo tše, gomme o swanetše
-
(a) go beakanyetša tekololefsa ya kgatotaolo ke kgorotsheko goba ge e le gore seo se
swanetše, kgoro ye nngwe ya go ikemela ya go se tšee lehlakore;
(b) go bea maikarabelo go mmušo go tšwetša pele ditokelo tšeo di beilwego dikarolwaneng
tša (1) le (2); le
(c) go tšwetša pele tshepedišo ye e phethagetšego.
Tumelelo go dikgorotsheko
34. Mang le mang o na le tokelo ya gore phapano efe goba efe yeo e ka rarollwago ka tirišo
ya molao, e theetšwe phatlalatša pele ga kgoro ya tsheko goba moo go kgonegago, lekgotla goba
foramong ye nngwe ye e ikemetšego mme e sa tšeego lehlakore.
Batho bao ba swerwego,ba golegilwego le ba latofatšwago
35. (1) Mang le mang yo a swerwego, mme go thwego o obile molato, o na le tokelo -
(a) ya go homola;
(b) ya go tsebišwa ka bonako -
(i) tokelo ya gagwe ya go homola;
(ii) ya go lemošwa ditlamorago tša go se homole;
(c) ya go se gapeletšwe go dira boipobolo bofe goba bofe goba go dumela se sengwe seo se
ka šomišwago bjalo ka bohlatse kgahlanong le yena;
(d) go tlišwa pele ga kgorotsheko ka pela ka mo go ka kgonegago, fela e sego ka morago -
(i) ga diiri tše 48 a swerwe; goba
(ii) mafelelong a letšatši la pele la tsheko morago ga diiri tše 48 di fetile, ge e le gore diiri tše
48 di fela ka ntle ga diiri tša kgorotsheko tša tlwaelo goba ka letšatši leo e sego la tlwaelo la
tsheko;
(e) ka letšatši la mathomo la go tšwelela pele ga kgorotsheko, a latofatšwe goba a tsebišwe
lebaka leo le dirago gore go golegwa ga gagwe go tšwele pele goba a lokollwe; le
(f) go lokollwa kgolegong ge dikgahlego tša toka di dumela, go ya ka mabaka a a kwalago.
(2) Mang le mang yo a golegilwego, go akaretšwa le sebofša seo se ahlotšwego, o na le
tokelo -
(a) ya go tsebišwa ka pele, lebaka la gore o swaretšwe eng;
(b) ya go ikgethela le go itsheba le ramolao, le go tsebišwa ka tokelo ye ka bonako;
(c) ya gore mmušo o mo fe ramolao yo a lefšago ke mmušo ge e le gore go se dire bjalo go
ka šitiša toka gomme a be a tsebišwe ka ga tokelo ye ka bonako;
(d) ya go phegišana mabapi le go ba molaong ga go golegwa ga gagwe pele ga kgorotsheko,
gomme ge tshwaro ye e se molaong a lokollwe;
(e) go mabaka a kgolego ao a sepelelanago le seriti sa botho, go akaretšwa bonnyane, go
ikotlolla le kabo, ka ditshenyegelo tša mmušo, ya bodulo bjo bo lekanego, phepo, ditlabelo tša go
bala le kalafo; le
(f) ya go kgokagana le go etelwa ke -
(i) mogatša goba molekani wa gagwe;
(ii) ba leloko;
(iii) moeletši yo a ikgethelago yena wa sedumedi; le
(iv) ngaka yeo a ikgethelago yona.
(3) Mang le mang yo a latofatšwago o na le tokelo ya go šekišwa ka tsela yeo e nago le toka,
go akaretšwa tokelo -
(a) ya go tsebišwa ka ga tatofatšo ya gagwe, gomme a fiwa dintlha tše di lekanego go mo
kgontšha go fetola tatofatšo yeo;
(b) ya go fiwa nako le ditlabelo tšeo di lekanego gore a kgone go itokišetša tsheko;
(c) ya go sekišwa phatlalatša pele ga kgoro ya tsheko ya mehleng;
(d) go ba le tshekišo yeo e thomago e bilego e fela ka ntle le titelo yeo e sa kwešišagalego;
(e) ya go ba gona ge a sekišwa;
(f) ya go ikgethela le go emelwa ke ramolao, le go tsebišwa ka tokelo yeo ka pela;
(g) ya go neelwa ramolao yo a kgethetšwego molatofatšwa gomme a lefšago ke mmušo ge
e le gore go se dire bjalo go ka hlola tšhitišo ye šorwana ya phethagatšo ya toka, le go tsebišwa
ka tokelo yeo ka pela;
(h) ya go tšewa bjalo ka motho yo a se nago molato, ya go homola, le ya go se fe bohlatse
tshekong;
(i) ya go fa bohlatse, le go phegiša bohlatse bjo bo fiwago;
(j) ya go se gapeletšwe go fa bohlatse bjo a ka ipofago ka bjona;
(k) ya go sekišwa ka polelo yeo yena molatofatšwa a e kwešišago, goba ge e le gore seo ga
se kgonagale, ya go hlathollelwa bohlatse polelong yeo a e kwešišago;
(l) ya go se bonwe molato ka tiro goba go se phethagatšemodiro wo itšego ka ge seo e be
e se molato molaong wa naga goba wa ditšhabatšhaba ka nako yeo tiro e bego e dirwa goba e
tlogetšwego;
(m) ya go se sekišwe gape tatofatšong ka baka la tiragalo goba tlhokomollogo yeo e lego gore
mosekišwa o šetše a kile a se bonwe molato goba a ilego a golegelwa yona;
(n) Kholegong ya dikotlo tše di laetšwego tše sego šoro o kalo ge e le gore dikotlo tše
laetšwego tshenyo yeo di fetotšwe gare ga nako yeo tshenyo e dirilwego ka yona le nako ya
kahlolo; le
(o) ya go dira boipiletšo, goba go lekola lefsa ka mo molato o sepedišitšwego ka gona ke
kgorokgolo ya tsheko.
(4) Neng le neng fe karolo ye e nyaka gore tshedimošo e fiwe motho, tshedimošo yeo e
swanetše go fiwa ka polelo yeo motho yoo a e kwešišago.
(5) Bohlatse bofe goba bofe bjo bo hweditšwego ka tsela yeo e ganetšanago le Molao wa
Ditokelo bo swanetše go phaelwa thoko ge e le gore go bo amogela go šitiša tsheko yeo gore e
se be le toka goba gore e be le bosodi.
Phokotšo ya ditokelo
36. (1) Ditokelo tše di lego ka Molaong wa Ditokelo di ka fokotšwa go ya ka molao wo
o akaretšago moo e lego gore phokotšo yeo e tšewa bjalo ka ye e swanetšego setšhabeng seo se
lokologilego, sa temokrasi, seo se theilwego seriting sa botho, tekanong le tokologong gomme
go swanetše go elwa hloko mabaka ka moka, go akaretšwa le -
(a) sebopego sa tokelo yeo;
(b) bohlokwa le maikemišetšo a phokotšo yeo;
(c) sebopego le mellwane ya phokotšo yeo;
(d) kamano magareng a tokelo yeo le maikemišetšo a yona; le
(e) mokgwa woo o sa šitišego phihlelelo ya maikemišetšo ao.
(2) Ka ntle le lebaka le lego karolwaneng ya (1) goba ditaelong tše dingwe tša Molaotheo, ga
go molao wo mongwe wo o swanetšego go fokotša tokelo yeo e tiišeditšwego go Molao wa
Ditokelo.
Maemo a tšhoganetšo
37. (1) Maemo a tšhoganetšo a ka goeletšwa fela go ya ka Molao wa Palamente, le gona
fela -
(a) ge e le gore bophelo bja setšhaba bo tšhošetšwa ka ntwa, tlhaselo tsogelokakaretšo,
tlhakatlhakano, masetlapelo a a hlolwago ke tlhago le maemo a mabe setšhabeng; le
(b) kgoeletšo yeo e a tsomega go tliša khutšo le kagišo.
(2) Kgoeletšo ya maemo a tšhoganetšo, mmogo le molao ofe goba ofe woo o dirilwego goba
magato ao a tšerwego go latela kgoeletšo yeo, di ka šoma fela -
(a) kholofelong; le
(b) mo matšatšing a a sa fetego 21 go tloga tšatšing la kgoeletšo, ntle le ge Kgobokano e ka
tšea sephetho sa go katološa kgoeletšo. Kgobokano ya Setšhaba e ka tšea sephetho sa go katološa
maemo a tšhoganetšo ka dikgwedi tše sa fetego tše tharo ka nako e tee. Katološo ya mathomo
ya kgoeletšo ya tšhoganetšo e swanetše go tšewa ka sephetho seo go dumelanwego ka sona ke
bontši bja dibouto tša maloko a Kgobokano ya Setšhaba. Katološo ye nngwe le ye nngwe yeo e
latelago e swanetše go tšewa ke 60 persente ya maloko a Kgobokano ya Setšhaba. Sephetho seo
se tšewago go ya ka temana ye se swanetše go tšewa fela morago ga ngangišano ya phatlalatša
ya setšhaba kgobokanong ya palamente.
(3) Kgoro efe goba efe ya tsheko e ka ahlola go ba molaong ga -
(a) Kgoeletšo ya maemo a tšhoganetšo;
(b) katološo efe goba efe ya maemo a tšhoganetšo;
(c) molao ofe goba ofe wo o dirilwego goba kgato ye e tšerwego go latela kgoeletšo ya
maemo a tšhoganetšo.
(4) Molao wo mongwe le wo mongwe wo o dirilwego go latela kgoeletšo ya maemo a
tšhoganetšo o ka fapoga go Molao wa Ditokelo go fihla fela mo -
(a) go fapoga go tlogago go tsomega ka kgoeletšo ya tšhoganetšo; gomme
(b) molao -
(i) o sepelelana le ditlamego tša Repabliki go ya ka molao wa ditšhabatšhaba woo o
šomišwago ge go na le kgoeletšo ya maemo a tšhoganetšo; gomme
(ii) o kwana le karolwana ya (5); e bile
(iii) o phatlaladitšwe ka Kuranteng ya Mmušo wa naga ka pela morago ga go hlongwa.
(5) Ga go Molao wa Palamente woo o dumelelago kgoeletšo ya tšhoganetšo, goba molao
woo o dirilwego goba kgato efe goba efe yeo e tšerwego go latela kgoeletšo ya tšhoganetšo, yeo
e kago dumelela goba go laela -
(a) go lebalela mmušo, goba motho mang goba mang yo a bego a tšea magato leineng la
mmušo ditirong tšeo di sego molaong;
(b) go fapoga bjang goba bjang karolong ye; goba
(c) Phapogo ye nngwe le ye nngwe go tšwa go karolo yeo e umakilwego mo go Kholomo 1
ya lenaneo la Ditokelo tšeo go sa swanelwago go fapoga go tšona, go fihlela moo go bontšhwago
ka thoko ga karolo yeo go Kholomo 3 ya lenaneo leo.
Lenaneo la Ditokelo tše go sa swanelago go fapogwa go tšona
1 2 3
Nomoro Leina la karoloGo fihla mo go fapoga go sa
ya karolo dumelelwego
9 Tekano Mabapi le kgethollo ye e sa lokago ka
mabaka fela a mohlobo, mmala, morafe
goba tlhago ya kgwerano, bong bodumedi
goba polelo.
10 Tlhompho ya botho ka moka
11 Bophelo ka moka
12 Tokologo le tšhirele - Mabapi le dikarolwana (1)(d) le (e) le (2)(c)
tšo ya motho
13 Bokgoba, bohlanka le Mabapi le bokgoba le bohlanka
mošomo wa
kgapeletšo
28 Bana Mabapi le:
- karolwana (1)(d) le (e)
- ditokelo ditemaneng (i) le (ii) tša
karolwana (1)(g): le
- karolwana (1)(i) mabapi le bana ba
mengwaga ye 15 le ka fase ga mengwaga
yeo
35 Batho bao ba Mabapi le:
swerwego, ba - dikarolwana (1)(a),(b) le (c) le (2)(d);
golegilwego le bao - ditokelo ditemaneng (a) go fihla ka (o) tša
ba latofatšwago karolwana (3), ka ntle le temana (d);
- karolwana (4); le - karolwana (5) mabapi
le tlogelo ya bohlatse ge e le gore go fa
bohlatse bjoo go ka dira gore tsheko e
be yeo e sa lokago.
(6) Ge motho mang goba mang a golegilwe ntle le tsheko go latela phapogo go ditokelo tša
gagwe ka lebaka la kgoeletšo ya maemo a tšhoganetšo, mabaka a a latelago a swanetše go
hlokomelwa:
(a) Leloko la gabo motho yo a golegilwego leo e lego motho yo mogolo,goba mogwera wa
gagwe o swanetše go tsebišwa ka go golegwa ga motho yoo.
(b) Tsebišo e swanetše go tšweletšwa ka Kuranteng ya Mmušo pele ga matšatši a mahlano
fela morago ga ge motho a swerwe, go hlagišwa leina la mogolegwa, lefelo le mabaka a
tšhoganetšo ao a golegilwego ka tlase ga wona.
(c) Mogolegwa o swanetše go dumelelwa go ikgethela le go etelwa ke ngaka dinakong tše
di lebanego.
(d) Mogolegwa o swanetše go dumelelwa go ikgethela le go etelwa ke ramelao dinakong tšeo
di lebanego.
(e) Kgorotsheko e swanetše go lekodišiša mabaka a kgolego ya motho ka ntle le tikatiko pele
go feta matšatši a 10 morago ga gore motho yoo a golegwe, e bile kgorotsheko e swanetše go
lokolla mogolegwa ka ntle le ge go golegwa ga gagwe go tsomega go phethagatša khutšo le
molao.
(f) Mogolegwa yo a sa lokollwego go ya ka tekolo ya (e), goba yoo a sa lokollwego go ya
ka tekolo ya temana ye, a ka dira kgopelo go kgorotsheko go lekodišiša kgolego ya gagwe sefsa
nakong ye nngwe le ye nngwe morago ga matšatši a 10 tekolo ya pele e fetile, gomme kgoro e
swanetše go lokolla mogolegwa ntle le ge go sa hlokega go tšwela pele ka kgolego go
phethagatša khutšo le toka.
(g) Mogolegwa o swanetše go dumelelwa gore a itšweletše ka sebele kgorong ya tsheko efe
goba efe yeo e lego gare e lekodišiša maemo a gagwe a go golegwa, le go emelwa ke ramolao
tshekong yeo, le go dira dikgopelo kgahlanong le go tšwetšwa pele ga go golegwa ga gagwe.
(h) Mmušo o swanetše go tšweletša mabaka a a ngwadilwego pele ga kgoro ya tsheko ao ka
ona o hlalošago mabaka a go tšwela pele ka kgolego ya motho yoo,. gomme khopi ya mabaka ao
e swanetše go fiwa mogolegwa matšatši a a sego ka fase ga a mabedi pele kgoro e lekola lefsa go
swarwa ga motho yoo.
(7) Ge kgoro ya tsheko e lokolla mogolegwa, motho yoo ga a swanela go golegwa gape
mabakeng ao a swanago le ao a bego a golegilwe ka ona, ntle le ge mmušo o ka tliša mabaka a
go kwala a gore motho yoo a golegwe gape.
(8) Dikarolwana (6) le (7) ga di šomišwe bathong bao e sego baagi ba Afrika-Borwa, gomme
ba golegilwe ka baka la phapano ya marumo ya ditšhabatšhaba. Eupša mmušo o swanetše go
obamela ditekano tša molao wa setho wa ditšhabatšhaba kgolegong ya batho ba ba swanago le
bao.
Phethagatšo ya ditokelo
38. Mang le mang yoo a ngwadilwego karolong ye o na le tokelo ya go ya go kgorotsheko
ya maswanedi moo a tlogo bega go nyatšwa ga ditokelo tša gagwe tše di lego Molaong wa
Ditokelo, le kgoro ya tsheko e ka mo fa tharollo yeo e swanetšego, go akaretšwa le go
tsebagatšwa ga ditokelo tšeo. Batho bao ba ka boledišanago le kgoro ke:
(a) motho mang le mang yoo a emelago dikgahlego tša gagwe ka nama;
(b) mang goba mang yoo a emelago batho ba bangwe bao ba palelwago ke go ikemela ka bo
bona;
(c) mang goba mang yoo a emego bjalo ka leloko, goba a emetšego dikgahlego tša sehlopha
sa batho;
(d) mang le mang yoo a emelago dikgahlego tša setšhaba; goba
(e) mokgatlo wo o emelago dikgahlego tša maloko a wona.
Tlhathollo ya Molao wa Ditokelo
39. (1) Ge go hlathollwa Molao wa Ditokelo, kgorotsheko, lekgotlatshekišo goba foramo
-
(a) e swanetše go tšwetša pele moya wo mobotse wa dinyakwa tša setšhaba, woo o
bontšhago setšhaba se se lokologilego sa temokrasi se se theilwego godimo ga seriti sa botho,
tekano le tokologo;
(b) e swanetše go hlokomela molao wa ditšhabatšhaba; le
(c) go ka šetša molao wa dinaga tše dingwe.
(2) Ge go hlathollwa molao ofe goba ofe, le ge go tšwetšwa pele "common law" goba molao
wa setšo goba molao, kgoro efe goba efe ya tsheko e swanetše go tšwetša pele phišego,
maikemišetšo le sephetho sa Molao wa Ditokelo.
(3) Molao wa Ditokelo ga o ganetše go ba gona ga ditokelo tše dingwe goba ditokologo tše
dingwe tšeo di amogelwago goba di fiwago ke molaosetlwaedi, goba molao, ge fela tšeo ka moka
di nyalelana le Molao wo.
KGAOLO YA 3
MMUšO WA mohlakanelwa
Mmušo wa Repabliki
40. (1) Mo Repabliking, mmušo o theilwe e le wa setšhaba, wa profense le wa tikologo,
yeo e ikemego, e šomišanago ebile e tswalanego.
(2) Makala ka moka a mmušo a swanetše go obamela le go latela mabaka a a lego Kgaolong
ye gomme a sepediše mediro ya ona ka gare ga mellwane ya Kgaolo ye.
Metheo ya Mmušo wa Mohlakanelwa le dikamano tša semmušo
41. (1) Makala ka moka a mmušo le mekgatlo ka moka ye e lego ka go ona e swanetše
-
(a) go lota khutšo, botee bja setšhaba le go se aroganyege ga Repabliki;
(b) go babalela boiketlo bja batho ba Repabliki;
(c) go aba mmušo wa go šoma gabotse, wa phatlalatša, wa maikarabelo wa tšhomišano
Repabliking ka bophara;
(d) go botegela Molaotheo, Repabliki, le batho ba yona;
(e) go hlompha maemo a molaotheo, dihlongwa, maatla le mediro ya mmušo makaleng a
mangwe;
(f) go se itšeele goba go ipha maatla goba mediro ka ntle le yeo ba e filwego go ya ka
Molaotheo;
(g) go šomiša maatla le go dira mediro ya wona ka tsela yeo e sa tshwenyanego le maemo a
makala a mangwe a mmušo a mafelong medirong goba dihlongweng; le
(h) go šomišana le makala a mangwe ka go tshepana le -
(i) Ka go tliša segwera;
(ii) ka go thušana le go eletšana;
(iii) ka go tsebišana ka, le go rerišana ditabeng tšeo e lego tše bohlokwa go tšona ka moka;
(iv) ka go kopanya ditiro le melao ya tšona;
(v) ka go se fapoge ditseleng tšeo go kwanwego ka tšona; le
(vi) ka go efoga go tšeelana dikgato tša molao magareng a tšona.
(2) Molao wa Palamente o swanetše -
(a) go hloma goba o beakanyetše dibopego le dihlongwa go tšwetša pelele go nolofatša
dikamano tša semmušo; le
(b) go beakanyetša mekgwa le ditshepedišo tša maswanedi tša go nolofatša tharollo ya
diphapano magareng a makala a mmušo.
(3) Setho sa mmušo seo se nago le phapano le setho se sengwe sa mmušo se swanetše go leka
go rarolla phapano yeo ka go tšea magato ka moka a a kwalago, go leka go rarolla phapano yeo
ka go šomiša mekgwa le ditshepedišo ka moka tšeo di beetšwego lebaka leo, gomme se tšee
matsapa ka moka pele ga ge se ka kgopela kgoro ya tsheko go rarolla phapano yeo.
(4) Ge kgoro ya tsheko e kgotsofetše gore ga se go phethwe dinyakwa tša karolo ya (3), e
ka bušetša phapano yeo morago go ditho tša mmušo tšeo di angwago ke sephetho seo.
KGAOLO YA 4
Palamente
Sebopego sa Palamente
42. (1) Palamente e bopša ke -
(a) Kgobokano ya Setšhaba; le
(b) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense.
(2) Kgobokano ya Setšhaba le Khansele ya Setšhaba ya Diprofense di kgatha tema mo go
hlangweng ga melao go ya ka tshepedišo yeo e beakantšwego ka Molaotheong.
(3) Kgobokano ya Setšhaba e kgethelwa go emela batho le go kgonthišiša pušo ka batho ka
tlase ga Molaotheo. E dira seo ka go kgetha Mopresidente, ka go hloma lekgotla la setšhaba moo
go ahlaahlwago merero ya sona, ka go hlama melao le go sekaseka le go hlokomela ditiro tša
khuduthamaga.
(4) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e emela diprofense go kgonthišiša gore dikgahlego
tša tšona di elwa hloko makaleng a mmušo wa naga. E dira se ka go kgatha tema tlhamong ya
melao ya setšhaba le ka go hloma foramo ya setšhaba moo setšhaba se ka lekodišišago merero yeo
e amago diprofense.
(5) Mopresidente a ka bitša Palamente nakong ye nngwe le ye nngwe go tsenela pitšo yeo e
sego ya mehleng go ahlaahla merero ye bohlokwa.
(6) (a) Tulo ya Palamente ke Cape Town, fela Molao wa Palamente, wo o hlamilewego
go ya ka karolo ya 76 (1) le ya (5) o ka tšea sephetho sa gore tulo ya Palamente e lefelong le
lengwe.
Maatla a go hlama melao a Repabliki
43. Mo Repabliking, maatla a go hlama melao -
(a) a mmušo wa naga ka bophara, a magetleng a Palamente, bjalo ka ge go rulagantšwe mo
karolong ya 44;
(b) a diprofense a magetleng a Theramelao ya profense go ya ka moo go rulagantšwego ka
gona karolong ya 104; le
(c) a mebušogae, a magetleng a dikhansele tša bommasepala, bjalo ka ge go beakantšwe mo
go karolo ya 156.
Maatla a go hlama melao ya naga
44. (1) Maatla a go hlama melao ya naga bjalo ka ge e le boikarabelo bja Palamente -
(a) a fa Lekgotlatheramelao maatla -
(i) a go fetola Molaotheo;
(ii) go bea molao mabapi le morero ofe goba ofe, go akaretšwa taba ya mahlakore a tirelo ao
a beilwego go Šetulo 4, eupša go sa akaretšwe, go ya ka karolwana ya (2), taba yeo e amago
lehlakore la tirelo le le beilwego ka šetulong ya (5); le
(iii) go aba maatla afe goba afe a yona a go hlama melao, ka ntle le maatla a go kgona go
fetola Molaotheo, go lekgotla lefe goba lefe la go hlama melao lekaleng le lengwe la mmušo; le
(b) go fa Khansele ya Setšhaba ya Diprofense maatla -
(i) a go kgatha tema phetolong ya Molaotheo, go ya ka karolo 74;
(ii) a go fetiša go ya ka karolo 76, melao mabapi le morero ofe goba efe wa tiragatšo wo o
welago ka go Šetulo 4, le morero ofe goba ofe wo o tsomegago molaotheong go amogelwa go
ya ka Karolo ya 76; le
(iii) go šetša, go ya ka karolo ya 75, molao wo mongwe le wo mongwe wo o hlamilwego ke
Kgobokano ya Setšhaba.
(2) Palamente e ka tsenatsena ditaba ka go hlama Molao go latela Karolo ya 76 (1) mabapi
le taba yeo e welago ka gare ka lehlakore la modiro leo lego lenaneong le tšweleditšwego go
Šetulo 5, ge go hlokega -
(a) go boloka tšhireletšo ya Setšhaba;
(b) go boloka botee bja ekonomi;
(c) go boloka maemo a bohlokwa a setšhaba;
(d) go hloma maemo a minimamo a a tsomegago phethagatšong ya ditirelo; goba
(e) go thibela ditiro tša go se kwagale tše di ka tšewago ke profense mme di ka amago gampe
dikgahlego tša profense ye nngwe goba naga ka bophara.
(3) Molao mabapi le taba yeo e tlogago e tsomega go, goba ka sewelo go, phethagatšo ya
maatla a a amago morero ofe goba ofe wo o lego lenaneong la Šetulo ya 4, go mehola ka moka,
molao mabapi le morero wo o tšweleditšwego go Setulo 4.
(4) Ge e šomiša maatla a yona a go dira melao, Palamente e tlengwa ke Molaotheo fela,
gomme e swanetše go šoma go ya ka, ka mellwaneng ya, Molaotheo.
Melawana ya mohlakanelwa le ditaelo le dikomiti tša mohlakanelwa
45. (1) Kgobokano ya Setšhaba le Khansele ya Setšhaba ya Diprofense di swanetše go
hloma komiti ya go hlama melawana le ditaelo tša mohlakanelwa mabapi le merero ya Kgobokano
le ya Khansele, go akaretšwa melawana le ditaelo -
(a) tša go beakanya mokgwa wa go sepediša le go kgonthišiša tsela ya go dira melao, go
akaretšwa go bewa ga mellwane ya dinako tšeo go swanetšego go phethwa kgato ye nngwe le
ye nngwe tshepedišong yeo;
(b) go hloma dikomiti tša mohlakanelwa tšeo di bopšago ke baemedi ba ba tšwago go
Kgobokano le Khansele gore di lekodišiše le go bega ka ga Melaokakanywa yeo e ukangwego
mo dikarolong tša 74 le 75; yeo e amago dikomiti tša mohuta woo;
(c) go hloma komiti ya mohlakanelwa go lekodišiša Molaotheo, bonnyane ngwaga ka ngwaga;
le
(d) go laola merero ya -
(i) komiti ya mohlakanelwa ya melawana;
(ii) Komiti ya Poelano;
(iii) Komiti ya go sekaseka Molaotheo; le
(iv) Dikomiti dife goba dife tša mohlakanelwa tše di theilwego go ya ka temana ya (b).
(2) Maloko a Kabinete, maloko a Kgobokano ya Setšhaba le baemedi ba Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense ba na le ditokelo le dikgahlego pele ga komiti ya mohlakanelwa ya
Kgobokano le Khansele bjalo ka ge ba na le tšona pele ga Kgobokano goba le Khansele.
Kgobokano ya Setšhaba
Sebopego le kgetho
46. (1) Kgobokano ya Setšhaba e bopša ke basadi le banna ba magareng a 350 le 400, bao
ba kgethilwego go ba maloko go ya ka mabaka a lenaneokgetho leo -
(a) le beilwego ka molao wa setšhaba;
(b) le theilwego godimo ga rolo ya mang le mang ya go bouta ya setšhaba;
(c) le fago bogolo bja minimamo bja go bouta bja nywaga ye 18; gomme
(d) le hlolago, ka kakaretšo, boemedi bja go lekalekana.
(2) Molao wa Palamente o swanetše go beakanyetša fomula ya go laetša palo ya maloko a
Kgobokano ya Setšhaba.
Boleloko
47. (1) Moagi yo mongwe le yo mongwe yo a nago le ditshwanelo tša go boutela
Kgobokano ya Setšhaba o na le tshwanelo ya go ba leloko la Kgobokano; ka ntle le -
(a) motho yo mongwe le yo mongwe yo a kgethilwego ke, goba a le tirelong ya, mmušo
gomme a amogela moputso mabapi le maemo ao goba tirelo yeo, go sa balwe -
(i) Mopresidente,Motlatšamopresidente,Ditona le Batlatšatona; le
(ii) bahlankedi ba bangwe bao mešomo ya bona e sepelelanago le mešomo ya leloko la
Palamente gomme go tsebišitšwe gore e sepelelana le mešomo yeo go ya ka molao wa naga;
(b) maloko a go ya go ile a Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, goba maloko a theramelao
ya profense goba Khansele ya Mmasepala;
(c) bakoloti bao ba sego ba fiwa thušo ya go ka ba tsošološa;
(d) mang le mang yo kgorotsheko ya Repabliki e mmegilego gore ga se a felela monaganong;
goba.
(e) mang le mang yoo ge karolwana ye ya molao e se no tsena tirišong a ka bonwago molato
gomme a romelwa kgolegong nako ya go feta dikgwedi tše 12 ka ntle le go ikgethela go lefa
faene, Repabliking goba ka ntle ga Repabliki ge e le gore tiro yeo e be e ka ba molato
Repabliking; eupša ga go yoo a swanetšego go tšewa bjalo ka molatofatšwa go fihla boipiletšo
bja gagwe kgahlanong le kotlo bo šetše bo kwelwe goba go fihla ge nako ya boipiletšo e fetile.
Kganelo go ya ka temana ye e fela ka morago ga mengwaga ye mehlano motho a filwe kotlo.
(2) Motho yo a sa dumelelwago go ba leloko la Kgobokano ya Setšhaba go ya ka karolwana
ya (1)(a) goba (b) a ka ba nkgetheng wa Kgobokano, fela go swanetše go hlokomelwa mapheko
le mabaka ao a beilwego ke molao wa naga.
(3) Motho o lahlegelwa ke go ba leloko la Kgobokano ya Setšhaba ge -
(a) a kgaotša go ba nkgetheng; goba
(b) a sa be Kgobokanong ntle le tumelelo mabakeng ao melawana le ditaelo tša Kgobokano
di laelago go lahlegelwa ke go ba leloko.
(4) Dikgoba Kgobokanong la Setšhaba di swanetše go tlatšwa go ya ka molao wa Setšhaba.
Boikano le boitlamo
48. Pele maloko a Kgobokano ya Setšhaba a ka thoma go phethagatša mešomo ya ona
Kgobokanong, a swanetše go ikana goba go itlama go botegela Repabliki le go obamela
Molaotheo, go ya ka Šetulo 2.
Lebaka la Kopano ya Setšhaba
49. (1) Kgobopkano ya Setšhaba e kgethwa go šoma lebaka la mengwaga ye mehlano.
(2) Ge Kgobokano ya Setšhaba e ka phatlalatšwa go ya ka Karolo ya 50, goba ya phatlalala
ge lebaka la yona le fedile,Mopresidente, ka kgoeletšo, o swanetše go bitša le go bea
matšatšikgwedi a kgetho yeo e swanetšego go swarwa lebakeng la matšatši a 90 ka morago ga
ge Kgobokano e se no phatlalala goba ge lebaka la yona le fedile.
(3) Ge dipoelo tša dikgetho di sa tsebišwe magareng a nako ye e beilwego go Karolo ya 190
goba ge dikgetho di ka phaelwa thoko ke kgorotsheko, Mopresidente, go ya ka kgoeletšo, o
swanetše go goeletša le go bea letšatši la dikgetho tše dingwe, tšeo di swanetšego go swarwa
magareng a matšatši a 90 a go fela ga lebaka leo goba ga letšatši leo dikgetho di phaetšwego
thoko ka lona.
(4) Kgobokano ya Setšhaba e dula e na le maatla a go šoma go tloga letšatšing leo e
phatlaladitšwego ka lona, goba go fela ga lebaka la yona, go fihla letšatši pele ga dikgetho tša
Kgobokano ye e latelago.
Phatlalatšo ya Kgobokano ya Setšhaba pele ga go fela ga lebaka la yona
50. (1) Mopresidente o swanetše go phatlalatša Kgobokano ya Setšhaba ge -
(a) Kgobokano e tšere sephetho sa go phatlalala, ka thekgo ya bouto ya bontši bja maloko
a yona; gomme
(b) mengwaga ye meraro e fetile morago ga go kgethwa ga Kgobokano.
(2) Moswarelamopresidente o swanetše go phatlalatša Kgobokano ya setšhaba ge -
(a) go na le sekgala ka ofising ya Mopresidente; gomme
(b) Kopano e palelwa ke go kgetha Mopresidente yo mofsa lebakeng la matšatši a 30 morago
ga ge sekgala se tšweletše.
Mabaka a tulo le a maikhutšo
51 (1) Morago ga dikgetho, go dula la mathomo ga Kgobokano ya Setšhaba go swanetše
go phethagala letšatšing leo le beakantšwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo,
fela e sego go feta matšatši a 14 morago ga tsebišo ya dipoelo. Kgobokano ya Setšhaba e ka
ipeela nako le lebaka la go dula le go ikhutša.
(2) Mopresidente a ka bitša Kgobokano ya Setšhaba go tla pitšong ye e sego ya mehleng
nakong ye nngwe le ye nngwe go tla go rera ditaba tšeo e sego tša mehleng.
(3) Ditulo tša Kgobokano ya setšhaba di dumeletšwe mafelong a mangwee sego tulong ya
Palamanete fela ge go lebeletšwe dikgahlego tša setšhaba, tšhireletšo goba boiketlo, le fela ge seo
se beakanyeditšwe mo melawaneng le ditaelong tša Kgobokano.
Spikara le Motlatšaspikara
52. (1) Ge e dula la mathomo morago ga go kgethwa, goba ge go tsomega go tlatša
sekgala se se itšego, Kgobokano ya Setšhaba e swanetše go kgetha Spikara le Motlatšaspikara
go tšwa malokong a yona.
(2) Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo o swanetše go swara marapo ge go kgethwa
Spikara, goba a kgethe moahlodi yo mongwe go dira seo. Spikara sona se swara marapo ge go
kgethwa Motlatšaspikara.
(3) Tshepedišo yeo e beilweng go Karolo A ya Šetulo 3 e šomišwa le ge go kgethwa Spikara
le Motlatšaspikara.
(4) Kgobokano ya Setšhaba e ka tloša Spikara goba Motlatšaspikara ka go tšea sephetho se
se bjalo. Bontši bja maloko a Kgobokano bo swanetše go ba gona ge go tšewa sephetho.
(5) Go ya ka melawana le ditaelo tša yona, Kgobokano ya Setšhaba e ka kgetha batho go tšwa
malokong a yona bao ba ka swarago marapo go thuša Spikara le Motlatšaspikara.
Diphetho
53. (1) Ka ntle le ge Molaotheo o laela ka tsela ye nngwe -
(a) bontši bja maloko a Kgobokano ya Setšhaba bo swanetše go ba gona pele ga ge bouto e
ka tšewa mabapi le Molaokakanywa goba go fetolwa ga Molaokakanywa;
(b) bonnyane bja maloko a teetharong bo swanetše go ba gona pele ga ge go ka boutelwa taba
efe goba efe Kgobokanong ya Setšhaba; gomme
(c) ditaba ka moka tšeo di lego pele ga Kopano di phethwa ka bontši bja dibouto tšeo di
dirilweng.
(2) Leloko la Kgobokano ya Setšhaba leo le swerego marapo ga le na bouto ya ngangišano;
eupša -
(a) le swanetše go dira bouto ya makgaolakgang ge go na le palo ya go lekana diboutong tša
mahlakore ka moka a taba; gomme
(b) a ka dira bouto ya ngangišano ge taba e swanetše go phethwa ka thekgo ya dibouto tša
bonnyane bja peditharong ya maloko a Kgobokano.
Ditokelo tša maloko a itšego a Kabinete Kgobokanong ya Setšhaba
54. Mopresidente le leloko le lengwe le le lengwe la Kabinete leo e sego leloko la Kgobokano
ya Setšhaba ba ka tsenela, ebile ba ka bolela, Kgobokanong ya Setšhaba, fela ga ba swanela go
bouta.
Maatla a Kgobokano ya Setšhaba
55. (1) Ge e šomiša maatla a yona a go hlama melao, Kgobokano ya Setšhaba e ka -
(a) lekodišiša, ya fetiša ya fetola goba ya gana molao ofe goba ofe wo o lego pele ga
Kgobokano; le
(b) go thoma goba go rulaganya molao,ka ntle le Melaokakanywa ya ditšhelete.
(2) Kgobokano ya Setšhaba e swanetše go loga maano a -
(a) go kgonthišiša gore ditho ka moka tša khuduthamaga tša mmušo lekaleng la mmušo wa
setšhaba di ikarabela go yona; le
(b) go dula e hlokometše -
(i) tsela yeo maatla a khuduthamaga ya naga a šomišwago ka gona, go akaretšwa le go
phethagatšwa ga melao; le
(ii) godimo ga mokgatlo wo mongwe le wo mongwe wa mmušo.
Bohlatse goba tshedimošo pele ga Kgobokano ya Setšhaba
56. Kgobokano ya Setšhaba goba ye nngwe ya dikomiti tša yona e ka -
(a) tagafala motho yo mongwe le yo mongwe go tla pele ga yona go fa bohlatse a ikanne goba
a itlamile goba gore a tlo ntšha mangwalo a bohlokwa;
(b) nyaka gore motho yo mongwe le yo mongwe goba sehlongwa se fe tshedimošo go yona;
(c) gapeletša, go ya ka molao wa naga goba ka melawana le ditaelo, motho yo mongwe le yo
mongwe goba sehlongwa se sengwe go obamela tagafala goba senyakwa go ya ka temana ya (a)
goba (b); le
(d) go amogela dingongorego, dikgopelo goba ditšhišinyo go tšwa go batho bao ba nago le
kgahlego goba dihlongwa.
Dithulaganyo tša ka gare, ditherišano le ditshepedišo tša Kgobokano ya Setšhaba
57. (1) Kgobokano ya Setšhaba e ka -
(a) beakanya le go laola dithulaganyo tša yona tša ka gare, ditherišano le ditshepedišo; le go
(b) hlama melawana le ditaelo tšeo di amago mešomo ya yona, go lebeletšwe gagolo
temokrasi ya kemedi le kgathotema, maikarabelo, ponagatšo le kamego ya setšhaba.
(2) Melawana le ditaelo tša Kgobokano ya Setšhaba di swanetše go beakanyetša -
(a) go hlongwa, tlhamo, maatla, mešomo, tshepedišo, le lebaka la dikomiti tša yona;
(b) go kgathatema ditherišanong tša Kgobokano le dikomiti tša yona tša diphathi ka moka tše
nyenyane tše di emetšwego Kgobokanong ka tsela yeo e sepelelanago le temokrasi;
(c) thušo ya ditšhelete le taolo go phathi ye nngwe le ye nngwe yeo e emetšwego ka
Kgobokanong go ya ka tekatekano ya boemedi tekatekano, go dira gore phathi ye nngwe le ye
nngwe le moetapele wa yona e phethe mediro ya yona ka tshwanelo ka Kgobokanong; le
(d) kamogelo ya moetapele wa phathi ye kgolwane go tše nnyane ka Kgobokanong go ba
Moetapele wa Kganetšo.
Tshwanelo
58. (1) Maloko a Kabinete le maloko a Kgobokano ya Setšhaba -
(a) a na le tokologo ya go bolela ka Kgobokanong le ka dikomiting tša yona, ge fela go
šetšwa melawana le ditaelo tša yona; gomme
(b) ba ka se išwe tshekong ka melato ya segae goba ya bosenyi, go swarwa, go golegwa goba
tshenyo ye -
(i) mabapi le se sengwe le se sengwe seo ba se boletšego, ba se tšweleditšego goba ba se
išitšego Kgobokanong goba go ye nngwe ya dikomiti tša yona; goba
(ii) mabapi le se sengwe le se sengwe seo se utolotšwego ka baka la seo ba se boletšego, ba
se ntšhitšego goba ba se beilego pele ga kgobokano goba ye nngwe ya dikomiti tša yona.
(2) Ditshwanelo le ditokologo tša Kgobokano ya Setšhaba, maloko a kabinete le maloko a
Kopano ya setšhaba di ka beakanywa ke molao wa setšhaba.
(3) Meputso, diputseletšo le mehola, tšeo di lefelwago maloko a Kgobokano ya Setšhaba di
dirwa thwii go tšwa Sekhwameng Sa Ditseno sa Setšhaba.
Tumelelo le kamego ya batho ka go Kgobokano ya Setšhaba
59. (1) Kgobokano ya Setšhaba e swanetše go -
(a) nolofatša kamego ya batho mo tlhamong ya melao le ditherišano tše dingwe tša
Kgobokano le dikomiti tša yona; le
(b) go dira mediro ya yona phatlalatša le go swara dipitšo tša yona tša dikomiti pepeneneng;
eupša go ka tšewa magato a go kwala -
(i) go laola go tsena ga batho, go akaretšwa le tumelelo ya boraditaba ka go Kgobokano le
dikomiting tša yona; le
(ii) go beakanyetša go phuruphutšwa ga motho yo mongwe le yo mongwe, mme mo go
swanetšego, kganetšo ya go tsena goba go ntšhiwa ga motho ofe goba ofe.
(2) Kgobokano ya setšhaba e ka se kgetholle batho, go akaretšwa boraditaba, tulong ya komiti
ka ntle le ge seo se kwešišega ebile se hlalosega go dirwa bjalo mo setšhabeng sa temokrasi seo
ebile se sa utego selo.
Khansele ya Setšhaba ya Diprofense
Tlhamo ya Khansele ya Setšhaba
60. (1) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e bopša ke boemedi bo tee go tšwa
profenseng ye nngwe le ye nngwe bjoo bo nago le maloko a lesome.
(2) Baemedi bao ba lesome ke -
(a) ba bane ba e sego ba mehleng ba akaretša -
(i) Tonakgolo ya profense goba, ge tonakgolo a se gona, setho se sengwe le se sengwe sa
Theramelao ya Profense seo se kgethilwego ke Tonakgolo go ba gona mabakeng ohle goba
lebakeng le itšego Khanseleng ya Setšhaba; le
(ii) baemedi ba bangwe ba bararo ba ba kgethegilego; le
(b) maloko a a tiišeditšwego a selelago a a kgethilwego go ya ka karolo ya 61(2).
(3) Tonakgolo ya profense goba ge a se gona, leloko la kemedi ya profense leo le kgethilwego
ke Tonakgolo, e ba hlogo ya kemedi.
Kabo ya baemedi
61. (1) Diphati tšeo di emetšwego ka theramelaong ya profense di na le tokelo ya go ba
le baemedi boemeding bja profense go ya ka fomula yeo e beakantšwego go Karolo B ya Šetulo
3.
(2) Lebakeng la matšatši a 30 morago ga go tsebišwa ga dipoelo tša kgetho ya theramelao ya
profense, theramelao, e swanetše -
(a) go laetša, go ya ka melao ya setšhaba, gore ke maloko a makae a phathi ye nngwe le ye
nngwe ao e tlogo ba baemedi ba go ya go ile le gore ke a makae ao e tlogo ba baemedi ba ba
kgethegilego; le
(b) go kgetha baemedi ba go ya go ile go ya ka ditšhišinyo tša diphathi.
(3) Molao wa setšhaba wo o ukangwego mo karolwaneng ya (2)(a) o swanetše go netefatša
kgathotema ya diphathi tše dinyenyane mo popong ya boemedi bja go ya go ile le bjo bo
kgethegilego go ya ka mokgwa wo o sepelelanago le temokrasi.
(4) Theramelao, ka tumelelo ya Tonakgolo le baetapele ba diphathi tšeo di nago le tshwanelo
ya go ba le baemedi bao e sego ba mehleng Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense, di swanetše
go kgetha baemedi bao e sego ba mehleng, go ya ka moo go tlogo nyakega nako le nako, go tšwa
go maloko a theramelao.
Baemedi ba go ya go ile
62 (1) Motho yo a kgethilwego go ba moemedi wa go ya go ile o swanetše go ba le
tokelo ya go ka kgethelwa go ba leloko la theramelao ya profense..
(2) Ge motho yoo e lego leloko la theramelao ya profense a kgethwa go ba moemedi wa go
ya go ile, motho yoo o lahlegelwa ke boleloko bja theramelao.
(3) Baemedi ba go ya go ile ba kgethwa lebaka le le felago pejana ga tulo ya mathomo ya
theramelao morago ga kgetho ye e latelago.
(4) Motho o felelwa ke go ba leloko la go ya go ile ge motho yoo -
(a) a ka se kgona go kgethelwa go ba setho sa theramelao ya profense ka lebaka lefe goba lefe
ka ntle le la gore o kgethetšwe go ba moemedi wa go ya go ile;
(b) a eba leloko la kabinete;
(c) a lahlegetšwe ke thekgo ya theramelao ya profense gomme a bušeditšwe morago ke phati
ya go mo kgetha;
(d) a se sa hlwela e le leloko la phathi yeo e mo kgethilego gomme a bušeditšwe morago ke
phathi yeo; goba
(e) ge ka ntle ga tumelelo a sa iponaganetše Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense, mabakeng
ao melawana le ditaelo tša Khansele di laetšago go lahlegelwa ke setulo sa go ba moemedi wa go
ya go ile.
(5) Dikgala tšeo di bago gona gare ga baemedi ba go ya go ile di swanetše go tlatšwa go ya
ka mabaka a melao ya setšhaba.
(6) Pele ga ge baemedi ba go ya go ile ba ka thoma go phetha mešomo ya bona Khanseleng
ya Setšhaba, ba swanetše go ikana goba go itlama go botegela Repabliki le go obamela
Molaotheo, go ya ka Šetulo 2.
Ditulo tša Khansele ya Setšhaba
63. (1) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka rulaganya dinako le lebaka la ditulo tša
yona le mabaka a yona a maikhutšo.
(2) Mopresidente a ka bitša Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, go tla tulong yeo e sego ya
mehleng go tlo rera ditaba tše e sego tša mehleng.
(3) Go dula ga Khansele ya Setšhaba ya Diprofense mafelong a mangwe ntle le Palamenteng
go ka dumelelwa fela mabakeng a dikgahlego tša Setšhaba, tšhireletšo goba boiketlo, gape ge fela
seo se dumeletšwe go ya ka melawana le ditaelo tša Khansele.
Modulasetulo le Batlatšamodulasetulo
64. (1) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e swanetše go kgetha Modulasetulo le
Batlatšamodulasetulo ba babedi go tšwa baemeding ba yona.
(2) Modulasetulo le o tee wa Batlatšamodulasetulo ba kgethwa go tšwa go baemedi ba go ya
go ile lebaka la nywaga ye mehlano ka ntle le ge lebaka la bona la go ba baemedi le fela pejana ga
moo.
(3) Motlatšamodulasetulo yo mongwe o kgethwa nako ya ngwaga o tee fela, gomme o
swanetše go latelwa ke moemedi yo a tšwago profenseng ye nngwe, go dira bjalo e le go
kgonthišiša gore ye nngwe le ye nngwe e emelwa ka go latelana.
(4) Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo o swanetše go swara marapo kgethong ya
Modulasetulo, goba a ka kgetha moahlodi yo mongwe go phethagatša modiro woo. Modulasetulo
o swara marapo kgethwong ya Batlatšamodulasetulo.
(5) Tsela ya tshepedišo ye e beilwego go Karolo A ya Šetulo 3 e dirišwa kgethong ya
Modulasetulo le Batlatšamodulasetulo.
(6) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka tloša Modulasetulo goba Motlatšamodulasetulo
setulong.
(7) Go ya ka melawana le ditaelo tša yona, Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka kgetha,
go tšwa go maloko a yona, badulasetulo go thuša Modulasetulo le Batlatšabadulasetulo.
Diphetho
65 (1) Ka ntle le ge seo se sa dumelelwe ke Molaotheo -
(a) profense ye nngwe le ye nngwe e na le bouto e tee yeo e šomišwago ke hlogo ya boemedi
legatong la profense; gomme
(b) taba efe goba efe e tla tšewa e amogetšwe ge bonnyane bja diprofense tše tlhano bo
boutetše go amogela taba yeo.
(2) Molao wa Palamente wo o hlamilwego go ya ka tshepedišo ye e beilwego go ya ka
karolwana ya (1) goba karolwana ya (2) tša karolo ya 76, o swanetše go tliša tshepedišo ya go
swana ye e tla fago boemedi bja diprofense maatla a go bouta legatong la tšona.
Kgathotema ya maloko a khuduthamaga ya setšhaba
66 (1) Maloko a Kabinete le Batlatšatona ba ka tsenela le gona ba ka bolela, ka
Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense, eupša ba ka se boute.
(2) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka nyaka gore leloko la Kabinete, Motlatšatona wa
mohlankedi wa khuduthamaga ya naga goba ya profense le tsenele pitšo ya Khansele goba ya
komiti ya Khansele.
Kgathotema ya baemedi ba mebušogae
67. Baemedi ba nakwana ba ba sa fetego lesome gomme ba kgethilwego ke mebušogae go ya
ka karolo 163 go emela magorwana a go fapana a bommasepala , ba ka kgatha tema ge go
nyakega mo ditherišanong tša Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, fela ga ba swanela go bouta.
Maatla a Khansele ya Setšhaba
68. Mo tšhomišong ya yona ya maatla a go hlama melao, Khansele ya Setšhaba ya Diprofense
e ka -
(a) lekodišiša, fetiša, ya fetola goba ya gana molao ofe goba ofe woo o lego pele ga Khansele
go ya ka Kgaolo ye; gomme
(b) ya thoma goba ya rulaganya go hlama molao wo o welago lehlakoreng la tirišo le le lego
šetulong 4 goba melao ye mengwe yeo e ukangwego karolong ya 76(3) eupša e ka se kgone go
thoma le go rulaganya Melaokakanywa ya ditšhelete.
Bohlatse goba tshedimošo pele ga Khansele ya Setšhaba
69. Khansele ya Setšhaba ya Diprofense goba komiti ye nngwe le ye nngwe ya yona e ka -
(a) tagafala motho yo mongwe le yo mongwe go tšwelela pele ga yona goba go fa bohlatse
a ikanne goba a itlamile goba go ntšha mangwalo;
(b) nyaka sehlongwa sefe goba sefe goba motho go fa pego pele ga yona;
(c) gapeletša, go ya ka molao wa setšhaba goba melawana le ditaelo, motho yo mongwe le
yo mongwe goba sehlongwa go sekegela tagafala go ya ka temana ya (a) goba (b); le
(d) go amogela dingongorego, dikgopelo goba ditšweletšwa bathong bafe goba bafe goba
sehlongweng sefe goba sefe seo se nago le kgahlego.
Dithulaganyo tša ka gare,ditherišano le ditshepedišo tša Khansele ya Setšhaba
70. (1) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka -
(a) beakanya le go laola dithulaganyo tša yona tša ka gare, ditherišano le ditshepedišo; le go
(b) dira melawana le ditaelo tšeo di amago mešomo ya yona, go lebeletšwe kudu temokrasi
ya kemedi le kgathotema, maikarabelo, ponagatšo le kamego ya batho.
(2) Melawana le ditaelo tša Khansele ya Setšhaba ya Diprofense di swanetše go beakanyetša
-
(a) go hlongwa, tlhamego, maatla, mehola,di tshepedišo, le lebaka la dikomiti tša yona;
(b) kgathotema ya diprofense ka moka mo ditherišanong tša yona ka tsela yeo e sepelelanago
le temokrasi; le
(c) go kgatha tema ditherišanong tša Khansele le dikomiti tša yona, ga diphathi tše nnyane ka
moka tša dipolitiki tše di emetšwego ka Khanseleng, ka tsela yeo e sepelelanago le temokrasi, ge
taba e swanetšwe go phethwa go ya ka karolo ya 75.
Tshwanelo
71. (1) Baemedi ba Khansele ya Setšhaba ya Diprofense le batho bao ba bolelwang mo
karolong ya 66 le 67 -
(a) ba na le tshwanelo ya go bolela ka tokologo ka Khanseleng le ka dikomiting tša yona, ka
taolo ya melawana le ditokelo tša yona; gomme
(b) ba ka se tšeelwe magato a molato wa segae goba wa bosenyi goba ba golegwa goba gona
go lefišwa ditshenyegelo ka baka la -
(i) se sengwe le se sengwe seo ba se boletšego, ba se tšweleditšego, goba gona go se
tšweletša pele ga Khansele, goba ye nngwe ya dikomiti tsa yona; goba
(ii) se sengwe le se sengwe seo se utolotšwego ke tše dingwe tša ditaba tšeo ba di boletšego,
ba di tšweleditšego, pele ga Khansele goba ye nngwe ya dikomiti tša yona.
(2) Ditshwanelo tše dingwe le ditokologo tša Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, baemedi
ba Khansele le batho bao ba ukangwego mo dikarolong tša 66 le 67, di ka rulaganywa ka molao
wa setšhaba.
(3) Meputso, diputseletšo le dikholo tše di lefšago maloko a go ya go ile a Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense ke ditefo thwii go tšwa go Sekhwama sa Ditseno tša Setšhaba.
Tumelelo le kamego ya setšhaba ka Khanseleng ya Setšhaba
72. (1) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e swanetše go -
(a) nolofatša kamego ya batho mererong ya go hlama melao le go ye mengwe ya Khansele
le dikomiti tša yona; le
(b) go sepediša merero ya yona ka mokgwa wa ponagatšo le go swara dikopano tša yona le
tša dikomiti tša yona, phatlalatša eupša dikgato tša maswanedi di ka tšewa -
(i) go laola tsenelo ya bohle, go akaretšwa le go ba gona ga boraditaba go Khansele le
dikomiti tša yona, le
(ii) go rulaganya gore motho mang goba mang a phuruphutšwe ge go kgonega, go ganetšwa
go tsena goba go tlošwa ga motho mang le mang.
(2) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka no se kgetholle batho go akaretšwa boraditaba,
tulong ya komiti ka ntle ga ge seo se kwešišega ebile se hlalosega go dirwa bjalo mo setšhabeng
sa temokrasi seo ebile se sa utego selo.
Tshepetšo ya setšhaba ya Molao
Melaokakanywa ka moka
73. (1) Molaokakanywa wo mongwe le wo mongwe o ka tšweletšwa mo Kgobokanong
ya Setšhaba.
(2) Ke fela leloko la Kabinete goba Motlatšatona, goba leloko, goba Komiti ya Kgobokano,
ye e ka tšweletšago Molaokakanywa mo Kgobokanong, gomme ke fela leloko la Kabinete le le
rwelego maikarabelo a merero ya ditšhelete ya setšhaba le le ka tšweletšago Molaokakanywa wa
ditšhelete Kgobokanong.
(3) Molaokakanywa wo o ukangwego mo go Karolo 76(3), ka ntle le Molaokakanywa wa
ditšhelete, o ka tšweletšwa mo Khanseleng ya Setšhaba ya diprofense.
(4) Ke fela leloko goba komiti ya Khansele ya Setšhaba ya Diprofense ye e ka tšweletšago
Molaokakanywa go Khansele.
(5) Molaokakanywa wo o amogetšwego ke Kgobokano ya Setšhaba o swanetše go fetišetšwa
go Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, ge e le gore o swanetše go lekolwa ke Khansele,
Molaokakanywa wo o amogetšwego ke Khansele o swanetše go fetišetšwa go Kgobokano.
Melaokakanywa ya go fetola Molaotheo
74. (1) Karolo 1 le Karolwana ye di ka fetolwa ke molao wo o fetišitšwego ke -
(a) Kgobokano ya Setšhaba ka thekgo ya dibouto tša bonnyane bja dipersente tše 75 tša
maloko a yona; le
(b) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e thekgwa ke dibouto tša diprofense tše di sego ka
fase ga tše tshelelago.
(2) Kgaolo 2 e ka fetolwa ke Molao wo o fetišitšwego ke -
(a) Kgobokano ya Setšhaba, ka thekgo ya dibouto tša bonnyane bja peditharong ya maloko
a yona;
(b) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, e thekgwa ke dibouto tša diprofense tše di sego ka
fase ga tše tshelelago.
(3) Peakanyetšo ye nngwe fela ya Molaotheo e ka fetolwa ke Molao wo o fetišitšwego ke -
(a) Kgobokano ya Setšhaba, ka thekgo ya dibouto tša bonnyane bja peditharong ya maloko
a yona; le
(b) ka Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, e thekgwa ke dibouto tša diprofense tše di sego
ka fase ga tše tshelelago, ge e le gore phetolo -
(i) e amana le morero wo o amago Khansele;
(ii) e fetola mellwane ya profense, maatla, mehola goba dihlongwa; goba
(iii) e fetola peakanyetšo ye e amago thwii taba tša profense,
(4) Molaokakanywa wo o fetolago Molaotheo o ka no se akaretše dipeakanyetšo tše dingwe
ka ntle ga diphetolo tša Molaotheo le ditaba tše di amanago le diphetolo.
(5) Bonnyane matšatši a 30 pele ga ge Molaokakanywa woo o fetolago Molaotheo o begwa
go ya ka Karolo 73(2), motho goba komiti ye e ikemišetšago go tsebiša Molaokakanywa woo,
e swanetše -
(a) go gatiša ka Kuranteng ya Mmušo ya setšhaba, le go ya ka melawana le ditaelo tša
Kgobokano ya Setšhaba, ditlhalošišo tša diphetolo tšeo di šišinywago gore batho ba swayaswaye
ka ga tšona;
(b) go hlagiša, go ya ka melawana le ditaelo tša Kgobokano, ditlhalošišo tšeo go theramelao
ya profense go kwa kgopolo ya yona; le
(c) go hlagiša, go ya ka melawana le ditaelo tša Khansele ya Setšhaba ya Diprofense,
ditlhalošišo tšeo go Khansele ya ngangišano ya setšhaba, ge e le gore phetolo yeo e šišinywago
ga se phetolo yeo e nyakago go fetišwa ke Khansele.
(6) Ge Molaokakanywa wo o fetolago Molaotheo o tsebišwa, motho goba komiti ye e
tsebišago Molaokakanywa e swanetše go hlagiša ditshwayatshwayo tše dingwe le tše dingwe tše
di ngwadilwego go tšwa go batho le ditheramelao tša diprofense -
(a) go Sepikara go hlagiša pele ga Kgobokano ya Setšhaba; le
(b) tšhetšong ya diphetolo tšeo go boletšwego ka tšona mo karolwaneng (1), (2), goba (3)(b),
go Modulasetulo wa Khansele ya Setšhaba ya Diprofense go hlagišwa Khanseleng.
(7) Molaokakanywa wo o fetolago Molaotheo o ka no se boutelwe Kgobokanong ya Setšhaba
mo matšatšing a 30 a -
(a) tsebišo ya wona, ge e le gore Khansele e mošomong ge Molaokakanywa o tsebišwa; goba
(b) tlhagišo ya wona Khanseleng, ge e le gore Kgobokano e mo maikhutšong ge
Molaokakanywa o tsebišwa.
(8) Ge e le gore Molaokakanywa wo go bolelwago ka wona mo karolwaneng (3)(b), goba
karolong ye nngwe le ye nngwe ya Molaokakanywa, o ama profense goba diprofense tše itšego
fela, Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e ka se kgone go fetiša Molaokakanywa goba karolo
ye e lebanego ya wona ka ntle le ge o dumeletšwe ke theramelao goba ditheramelao tša profense
goba diprofense tše amegago.
(9) Molaokakanywa wo o fetolago Molaotheo woo o šetšego o fetišitšwe ke Kgobokano ya
Setšhaba gomme, moo go hlokegago, ke Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, o swanetše go
fetišetšwa go Mopresidente go hwetša tumelelo.
Melaokakanywa ya tlwaelo ye e sa amego Diprofense
75. (1) Ge Kgobokano ya Setšhaba e fetiša Molaokakanywa ka ntle ga Molaokakanywa
wo o angwago ke ditshepetšo tše hlagišitšwego mo Karolong 74 goba 76, Molaokakanywa woo
o swanetše go gafelwa Khansele ya Setšhaba ya Diprofense gomme o ahlaahlwe go ya ka
tshepedišo ye e latelago:
(a) Khansele e swanetše -
(i) go amogela Molaokakanywa
(ii) go amogela Molaokakanywa ka go laolwa ke diphetogo tše di šišintšwego ke yona; goba
(iii) go gana Molaokakanywa woo.
(b) Ge Khansele e fetiša Molaokakanywa ka ntle le go šišinya diphetogo, Molaokakanywa
woo o swanetše go romelwa go Mopresidente go amogelwa.
(c) Ge Khansele ya Setšhaba e ka gana Molaokakanywa goba ya o amogela e šišintše
diphetogo, Kgobokano ya Setšhaba e swanetše go o lekodišiša sefša, gomme e ele hloko
diphetogo tšeo di šišintswego ke Khansele, ebile e ka
(i) fetiša Molaokakanywa gape, ka diphetogo goba ka ntle le diphetogo; goba ka go
(ii) tšea sephetho sa go se tšwele pele ka Molaokakanywa woo.
(d) Molaokakanywa wo o fetišitšwego ke Kgobokano ya Setšhaba go ya ka temana ya(c) o
swanetše go romelwa go Mopresidente gore o amogelwe.
(2) Ge Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e swanetše go boutela taba go ya ka karolo ye
gona karolo 65 ga e šomišwe; legatong
leo -
(a) moemedi yo mongwe le yo mongwe kemeding ya profense o na le bouto e tee;
(b) bonnyane teetharong ya baemedi e swanetše go ba gona pele ga ge go ka boutelwa taba
yeo; gomme
(c) taba yeo e phethwa ka bontši bja dibouto tšeo di dirilwego,eupša ge go na le tekano ya
dibouto mahlakoreng ka moka, moemedi yo a swerego marapo o swanetše go tšweletša bouto
ya makgaolakgang.
Melaokakanywa ya tlwaelo ye e amago Diprofense
76. (1) Ge Kgobokano ya Setšhaba e fetiša Molaokakanywa wo go boletšwego ka wona
mo karolwaneng (3), (4) goba (5), Molaokakanywa woo o swanetše go romelwa go Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense, moo o swanetšego go lekolwa go ya ka tshepedišo ye e latelago:
(a) Khansele e swanetše -
(i) go fetiša Molaokakanywa;
(ii) go fetiša Molaokakanywa wo o fetotšwego; goba
(iii) go gana Molaokakanywa.
(b) Ge Khansele e fetiša Molaokakanywa ka ntle le diphetogo gona o swanetše go romelwa
go Mopresidente go tlo amogelwa.
(c) Ge Khansele e ka fetiša Molaokakanywa woo o fetotšwego gona Molaokakanywa woo
o swanetše go išwa go Kgobokano, gomme ge Kgobokano e ka fetiša Molaokakanywa woo o
fetotšwego gona o swanetše go romelwa go Mopresidente gore o amogelwe.
(d) Ge Khansele e ka gana Molaokakanywa, goba ge Kgobokano e ka gana go fetiša
Molaokakanywa, wo o nago le diphetogo, wo o rometšwego go yona go ya ka temana (c)
Molaokakanywa woo o fetotšwego o swanetše, moo go kgonegago, go romelwa Komiting ya
Bolamodi, yeo e kwanago ka -
(i) Molaokakanywa bjalo ka ge o fetišitšwe ke Kgobokano;
(ii) Molaokakanywa wo o fetotšwego bjalo ka ge o fetisitšwe ke Khansele; goba
(iii) sebopego se sengwe sa Molaokakanywa.
(e) Ge Komiti ya Bolamodi e sa kgone go dumelelana ka Molaokakanywa mo matšatšing a
30 morago ga go romelwa ga Molaokakanywa go yona, Molaokakanywa woo o tla felelwa ke
mošomo, ka ntle le ge Kgobokano e ka fetiša Molaokakanywa woo gape, e na le thekgo ya
peditharong ya maloko a yona.
(f) Ge komiti ya Bolamodi e dumelalana ka Molaokakanywa le diphetogo tša wona bjalo ka
ge o fetišitšwe ke Kgobokano, Molaokakanywa woo o swanetše go išwa go Khansele, ge
Khansele e ka fetiša Molaokakanywa woo, gona o swanetše go romelwa go Mopresidente gore
o amogelwe.
(g) Ge komiti ya Bolamodi e dumelelana ka Molaokakanywa le diphetogo tša wona bjalo ka
ge o fetišitšwe ke Khansele, Molaokakanywa woo o swanetše go romelwa go Kgobokano,
gomme ge o ka fetišwa ke Kgobokano, o swanetše go išwa go Mopresidente go amogelwa.
(h) Ge komiti ya Bolamodi e dumelelana ka Molaokakanywa woo ka sebopego se sengwe sa
Molaokakanywa, sebopego seo se sengwe, se swanetše go romelwa go Kgobokano le go
Khansele ya Setšhaba gomme, ge o ka fetišwa ke Kgobokano le Khansele, gona o swanetše go
romelwa go Mopresidente go tlo amogelwa.
(i) Ge e le gore Molaokakanywa wo o rometšwego go Khansele go ya ka temana (f) goba
(h) ga o fetišwe ke Khansele, Molaokakanywa woo o ga o sa na mohola ka ntle ga ge Kgobokano
ya Setšhaba e ka o fetiša gomme o thekgwa ke bonnyane bja dibouto tše e ka bago peditharong
tša maloko a yona.
(j) Ge Molaokakanywa wo o rometšwego Kgobokano go ya ka temana (g) goba (h) o sa
fetišwe ke Kgobokano, Molaokakanywa woo o ga o sa na mohola, eupša Molao woo ka ge le
mathomong o fetišitšwe ke Kgobokano, Kgobokano e ka no o fetiša gape, eupša o thekgwa ke
bonnyane bja dibouto tše e ka bago peditharong tša maloko a yona.
(k) Molaokakanywa wo o fetišitšwego ke Kgobokano go ya ka temana (e), (i) goba (j) o
swanetše go romelwa go Mopresidente gore o amogelwe.
(2) Ge Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e fetiša Molaokakanywa wo go bolelwago ka
wona mo karolwaneng (3), Molaokakanywa woo o swanetše go išwa go Kgobokano ya Setšhaba
go lekodišišwa go ya ka tsela tše di latelago;
(a) Kgobokano e swanetše -
(i) go fetiša Molaokakanywa;
(ii) go fetiša Molaokakanywa wo o fetotšwego; goba
(iii) go gana Molaokakanywa.
(b) Molaokakanywa wo o fetišitšwego ke Kgobokano go latela temana (a)(i) o swanetše go
romelwa go Mopresidente go amogelwa.
(c) Ge Kgobokano e ka fetiša Molaokakanywa wo o fetotšwego, Molaokakanywa woo wa
diphetogo o swanetše go romelwa go Khansele, gomme ge o ka fetišwa ke Khansele o swanetše
go išwa go Mopresidente go amogelwa.
(d) Ge Kgobokano e ka gana Molaokakanywa, goba ge Khansele e gana go fetiša
Molaokakanywa wo o rometšwego go yona go ya ka temana (c) ka diphetogo, gona
Molaokakanywa o swanetše go romelwa go komiti ya Bolamodi, yeo e ka kwanago ka -
(i) Molaokakanywa bjalo ka ge o fetešitšwe ke Khansele;
(ii) Molaokakanywa wo o fetotšwego bjalo ka ge o fetotšwe ke Kgobokano; goba
(iii) Sebopego se sengwe sa Molaokakanywa.
(e) Ge komiti ya Bolamodi e šitwa ke go dumelelana mo matšatšing a 30 a go romelwa ga
Molaokakanywa, gona Molaokakanywa woo o felelwa ke mohola.
(f) Ge komiti ya Bolamodi e dumela Molaokakanywa bjalo ka ge o fetošitšwe ke Khansele,
Molaokakanywa woo o swanetše go romelwa go Kgobokano, gomme ge Kgobokano ya Setšhaba
e ka fetiša Molaokakanywa woo gona o swanetše go išwa go Mopresidente go amogelwa.
(g) Ge komiti ya Bolamodi e dumela Molaokakanywa wo o fetotšwego ka moo o fetišitšwego
ke Kgobokano ya Setšhaba,o swanetše go romelwa go Khansele ya Setšhaba gomme ge Khansele
e ka o phasiša o swanetše go išwa go Mopresidente go amogelwa.
(h) Ge komiti ya Bolamodi e dumelelana ka ga Molaokakanywa ka sebopego se sengwe, sona
sebopego seo ke sona se swanetšego go romelwa go Khansele le Kgobokano gomme ge o
phasitše o ka romelwa go Mopresidente go amogelwa.
(i) Ge Molaokakanywa wo o rometšwego go Kgobokano go ya ka temana (f) goba (h) o sa
fetišwe ke Kgobokano, o felelwa ke mošomo.
(3) Molaokakanywa o ka šetšwa go ya ka tshepedišo yeo e beilwego ke Karolwana(1) goba
karolwana (2) ge e le gore o wela mo karolong ye e welago lenaneong la Šetulo 4 goba o
beaKanyetša molao woo o letetšwego go ye nngwe ya dikarolo tše di latelago:
(a) karolo 65 (2);
(b) karolo 163;
(c) karolo 182;
(d) karolo 195 (3) le (4);
(e) karolo 196 le
(f) karolo 197
(4) Molaokakanywa o swanetše go lekolwa go ya ka tshepedišo yeo e theilwego mo go
karolwana (1) ge e le gore o beakanyetša molao -
(a) wo o ukangwago mo karolong 44(2) goba 220 (3); goba
(b) wo o ukangwago go gongwe mo Kgaolong 13, ebile o ama dikgahlego tša merero ya
ditšhelete lehlakoreng la mmušo wa profense.
(5) Molaokakanywa wo o ukangwago mo karolong 42(6) o swanetše go sepedišwa go ya ka
tshepedišo ye e theilwego go karolwana ya (1), ka ntle -
(a) ge Kgobokano ya Setšhaba e boutela Molaokakanywa, dipeakanyetšo tša karolo (53)(1)
ga di šetšwe; bakeng se, Molaokakanywa o ka no fetišwa fela ge e le gore dibouto tše dintši tša
maloko a Kopano di a o thekga; gape
(b) ge Molaokakanywa o ka išwa go Komiti ya Bolamodi, melawana ye e latelago e a šoma:
(i) ge Kgobokano ya Setšhaba e tšea Molaokakanywa bjalo ka ge o ukangwa mo
karolwaneng (1)(g) goba (h), Molaokakanywa woo o ka fetišwa fela ge bontši bja dibouto tša
maloko a Kgobokano di o thekga.
(ii) ge Kgobokano ya Setšhaba e akanya le go gopodišiša Molaokakanywa bjalo ka ge go
ukangwa mo karolwaneng (1)(e), (i) goba (j), Molaokakanywa woo o ka no fetišwa fela ge e le
gore peditharong ya dibouto tša maloko a Kgobokano di a o thekga.
(6) Karolo ye ga e ame Melaokakanywa ya ditšhelete
Melaokakanywa ya Ditšhelete
77. (1) Molaokakanywa wo o lekanyetšago ditšhelete goba wo o lefišago metšhelo le
makgetho goba metšhelwana ya dithoto o bitšwa Molaokakanywa wa ditšhelete. Molaokakanywa
wa ditšhelete o ka no se amane le merero ye mengwe ka ntle le mererwana ye e amanago le
ditšhelete goba tefišo ya metšhelo, makgetho le metšhelwana.
(2) Melaokakanywa ya ditšhelete e swanetše go lekodišišwa go ya ka tshepedišo yeo e
rulagantšwego ke karolo ya 75. Molao wa Palamente o swanetše go beakanya tsela yeo ka yona
Palamente e kago fetola Molaokakanywa wa ditšhelete.
Komiti ya Poelanyo
78. (1) Komiti ya Poelanyo e bopša ke -
(a) maloko a senyane a Kgobokano ya Setšhaba ao a kgethilwego ke Kgobokano go latela
tshepedišo yeo e beilwego go ya ka melawana le ditaelo tša Kgobokano, gomme e tlišago kemelo
ya diphathi ka yona tekatekano yeo diphathi di emetšwego ka gona, Kgobokanong; le
(b) moemedi o tee go tšwa boemeding bja profense ye nngwe le ye nngwe ka go Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense yo a kgethilwego ke boemedi.
(2) Komiti ya Poelanyo e dumelelane ka tšweletšo ye e itšego ya Molaokakanywa goba taba,
ge tlhalošo yeo goba lehlakore le tee la taba le thekgwa ke -
(a) bonnyane bja baemedi ba bahlano go tšwa go Khansele ya Setšhaba; le
(b) bonnyane, baemedi ba bahlano ba Khansele ya Setšhaba ya Diprofense.
Kamogelo ya Melaokakanywa
79. (1) Mopresidente, o swanetše go amogela le go saena Molaokakanywa wo o
fetišitšwego go ya ka Kgaolo ye, goba ge Mopresidente a na le kgonono ka go ba molaotheong
ga Molaokakanywa, a o bušetše morago go Kgobokano ya Setšhaba gore o senkwe lefsa.
(2) Melawana yeo e kopanetšwego e swanetše go beakanyetša tshepedišo ya, le mokgwa wa,
kgathotema mo tekodišišong ya Molaokakanywa ke Kgobokano ya Setšhaba le Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense.
(3) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e swanetše go kgatha tema mo tshekatshekong lefsa
ya Molaokakanywa wo Mopresidente a o bušeditšego morago Palamenteng, ge -
(a) dipelaelo tša Mopresidente ka ga go ba molaong ga Molaokakanywa go amana le mokgwa
wa tshepedišo wo o amago Khansele; goba
(b) karolo 74(1), (2) goba 3(b) goba 76 e be e dirišitšwe go fetišweng ga Molaokakanywa.
(4) Ge e le gore ka morago ga go sekasekwa lefsa, Molaokakanywa o akaretša dipelaelo tsa
Mopresidente, gona Mopresidente o swanetše go amogela le go saena Molaokakanywa, ge go
se bjalo, Mopresidente o swanetše go:
(a) amogela le go saena Molaokakanywa; goba
(b) a o fetišetše go Kgorotsheko ya Molaotheo go tšea sephetho ka ga bomolao bja wona.
(5) Ge Kgorotsheko ya Molaotheo e ka phetha ka gore Molaokakanywa o mo molaong,
Mopresidente o swanetše go o amogela le go o saena. .
Kgopelo ya Maloko a Kgobokano ya Setšhaba go Kgorotsheko ya Molaotheo
80. (1) Maloko a Kgobokano ya Setšhaba a ka dira kgopelo go Kgorotsheko ya
Molaotheo go fiwa taelo ya gore Molao wa Palamente, wo o fetišitšwego ke Kgobokano, ka
moka ga wona, goba karolo ya wona, ga o mo molaong.
(2) Kgopelo -
(a) e swanetše go thekgwa ke bonnyane teetharong ya maloko a Kgobokano; gape
(b) e swanetše go dirwa mo matšatšing a 30 morago ga ge Mopresidente a amogetše le go
saenela Molao woo.
(3) Kgoršotsheko ya Molaotheo e ka laela gore Molao ka moka goba karolo ya wona, e lego
yona taba ya kgopelo go ya ka karolwana ya (1) ga o na le maatla go fihla ge Kgorotsheko e tšere
sephetho sa gore -
(a) kgahlego ya toka e nyaka se; le
(b) kgopelo e na le kgonagalo ye e bonalago ya katlego .
(4) Ge kgopelo e se ya atlega, ebile e be e se na le kgonagalo ye e bonalago ya katlego,
Kgorotsheko ya Molaotheo e ka laela gore bakgopedi ba lefe ditshenyegelo.
Phatlalatšo ya Melao
81. Molaokakanywa wo o amogetšwego le go saenelwa ke Mopresidente e ba Molao wa
Palamente, ebile o swanetše go phatlalatšwa ka pela gomme o thoma go šoma le seemetseng ge
o phatlaladitšwe goba go tloga nakong yeo o beilwego ke Molao.
Go lotwa ga Melao ya Palamente
82. Khopi ya Molao wa Palamente yeo e saenetšwego ke bohlatse bjo bo feletšego bja
dipegelo tša Molao, gomme, morago ga go phatlalatšwa semmušo, o swanetše go išwa go
Kgorotsheko ya Molaotheo go lotwa.
KGAOLO YA 5
Mopresidente le Khuduthamaga
ya Setšhaba
Mopresidente
83. Mopresidente -
(a) ke Hlogo ya Mmušo le moetapele wa khuduthamaga ya setšhaba;
(b) o swanetše go obamela, go šireletša le go hlompha Molaotheo bjalo ka Molaomogolo wa
Repabliki; gomme
(c) a tšwetše pele botee bja setšhaba le seo se ka godišago Repabliki.
Maatla le mešomo ya Mopresidente
84. (1) Mopresidente o na le maatla le mešomo yeo e beilwego matsogong a gagwe ka
Molaotheo le melao ye mengwe, go akaretšwa maatla ao a nyakegago go phethagatša mešomo
ya go ba hlogo ya naga le ya khuduthamaga ya setšhaba.
(2) Mopresidente o na le maikarabelo a -
(a) go amogela le go saena Melaokakanywa;
(b) go bušetša Molaokakanywa Palamenteng gore o lekolwe lefsa go kgonthišiša gore o
molaong;
(c) go romela Malaokakanywa Kgorongtsheko ya Molaotheo gore e fe sephetho sa gore o
molaong naa;
(d) go bitša Kgobokano ya Setšhaba, le ya Khansele ya Setšhaba ya Diprofense goba
Palamente go tlo tsenela tulo ye e sego ya mehleng go tlo rera ditaba tše di ikgethago;
(e) go thwala batho bao Molaotheo goba molao o nyakago gore Mopresidente a ba thwale,e
sego maemong a gagwe a go ba hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba;
(f) go hloma dikomišene tša dinyakišišo;
(g) go goeletša referendamo ya setšhaba go ya ka Molao wa Palamente;
(h) go amogela le go tseba baemedi ba dinaga dišele ba diplomate; le ba bokonsole;
(i) Go kgetha baambasadara; batsetaphethi, le baemedi ba diplomate le bokonsole;
(j) Go swarela goba go gaugela basenyi goba go tloša ditefo, dikotlo goba dikamogo; le.
(k) Go aba diala tša tlhompho.
Maatla a phethišo a Repabliki
85. (1) Maatla a phethišo a Repabliki a beilwe ka diatleng tša Mopresidente.
(2) Mopresidente gammogo le maloko a mangwe a Kabinete, ba šomiša maatla a phethišo ka
-
(a) go diriša melao ya naga ka ntle le ge Molaotheo goba molao wa Palamente o laela ka tsela
ye nngwe;
(b) go hlabolla le go phethagatša morero wa setšhaba;
(c) go momaganya mediro ya dikgoro tša mmušo le ditshepedišo;
(d) go rulaganya le go hlama melao; le
(e) go phethagatša mediro ye mengwe le ye mengwe ya phethišo go ya ka Molaotheo goba
melao ya setšhaba.
Go kgethwa ga Mopresidente
86. (1) Mo tulong ya yona ya mathomo morago ga dikgetho, le ge go tsomega go tlatša
sekgala seo se lego gona, Kgobokano ya Setšaba e swanetše go kgetha mosadi goba monna go
tšwa malokong a yona go ba Mopresidente.
(2) Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo o swanetše go sepediša dikgetho tša
Mopresidente, goba a kgethe moahlodi yo mongwe gore a be modulasetulo ge go kgethwa
Mopresidente. Tshepedišo ye e beilwego go Karolo A ya Šetulo 3 e šomišwa ge go kgethwa
Mopresidente.
(3) Kgetho ya go tlatša sekgala mo kantorong ya Mopresidente e swanetše go swarwa nakong
le letšatšikgwedi leo le beilwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo, eupša e sego
matšatši a 30 morago ga ge sekgoba se bile gona.
Go amogela modiro ga Mopresidente
87. Ge a kgethilwe go ba Mopresidente, motho o lahlegelwa ke go ba leloko la Kgobokano
ya Setšhaba gomme mo matšatšing a mahlano o swanetše go amogela mošomo wa gagwe ka go
ikana goba go itlama gore o tla botegela Repabliki le go šireletša Molaotheo go ya ka Šetulo 2.
Pakatiro ya Mopresidente
88. (1) Pakatiro ya Mopresidente e thoma ge a thoma modiro mme e felela ge go hlolega
sekgoba goba ge motho yo a latelago a kgethilwego go ba Mopresidente a thoma modiro.
(2) Ga go motho yo a swanetšego go dula setulo sa Bopresidente makga a go feta a mabedi;
eupša ge motho a kgethwa go tlatša sekgoba seo se hlolegilego sa bopresidente, sebaka sa
magareng a go kgethwa ga gagwe le go kgethwa ga Mopresidente yo a latelago ga se tšewe bjalo
ka pakatiro.
Go tlošwa ga Mopresidente
89. (1) Kgobokano ya Setšhaba, ka sephetho sa bontši bja bonnyane bja peditharong ya
maloko a yona, e ka tloša Mopresidente setulong fela ka mabaka a latelago -
(a) go se botegele Molaotheo goba molao ka tsela ye e hlobaetšago;
(b) maitshwaro ao a tlogago a le bohlaswa; goba
(c) go šitwa ke go phethagatša mešomo ya setulo sa gagwe.
(2) Mang le mang yo a tlošitšwego setulong sa Bopresidente go ya ka karolwana ya 1(a) goba
(b) a ka se neelwe ditshwanelo tša ofisi yeo, le gona ga a swanela go šoma mošomo ofe goba ofe
wa setšhaba.
Mopresidente wa motšwaoswere
90. (1) Ge Mopresidente a se gona Repabliking goba a šitišwa ke mabaka a mangwe go
phetha mešomo ya gagwe ya Bopresidente, goba nakong yeo go nago le sekgala setulong sa
Bopresidente, mohlankedi go ya ka lenaneo le le latelago, o tla šoma bjalo ka Mopresidente:
(a) Motlatšamopresidente;
(b) Tona yeo e kgethilwego ke Mopresidente;
(c) Tona yeo e kgethilwego ke maloko a mangwe a Kabinete;
(d) Spikara, go fihlela ge Kgobokano ya Setšhaba e kgethile leloko le lengwe la yona.
(2) Mopresidente wa Motšwaoswere o na le maikarabelo, maatla le mešomo ya Mopresidente.
(3) Pele a tšea maikarabelo, mediro le mešomo ya Mopresidente, Mopresidente wa
Motšwaoswere o swanetše go ikana goba go itlama gore o tla botegela Repabliki le go obamela
Molaotheo go ya ka Šetulo 2.
Kabinete
91. (1) Kabinete e bopša ke Mopresidente, bjalo ka hlogo ya Kabinete,
Motlatšamopresidente le Ditona.
(2) Mopresidente o kgetha Motlatšamopresidente le ditona go tšwa malokong a Kgobokano
ya Setšhaba, o ba nea maatla le mešomo gomme o kgona le go ba raka mošomong.
(3) Mopresidente -
(a) o swanetše go kgetha Motlatšamopresidente go tšwa malokong a Kgobokano ya Setšhaba;
(b) a ka kgetha palo efe goba efe ya Ditona go tšwa malokong a Kgobokano ya Setšhaba;
gomme
(c) a ka kgetha Ditona tše di sa fetego tše pedi go tšwa ka ntle ga Kgobokano.
(4) Mopresidente o swanetše go kgetha leloko la Kabinete go ba moetapele wa merero ya
mmušo Kgobokanong ya Setšhaba.
(5) Motlatšamopresidente o swanetše go thuša Mopresidente go phetheng mešomo ya
mmušo.
Maikarabelo le Maboikarabelo
92. (1) Motlatšamopresidente le Ditona ba na le maikarabelo a maatla le mešomo ya
phethišo tšeo ba di filwego ke Mopresidente.
(2) Maloko a Kabinete a na le maikarabelo ka seboka le ka bonoši phethagatšong ya mešomo
ya bona.
(3) Maloko a Kabinete a swanetše -
(a) go šoma go ya ka Molaotheo; le
(b) go fa Palamente dipego ka botlalo le gona nako le nako, ka ga merero ye e welago
magetleng a bona.
Batlatšatona
93. Mopresidente a ka thwala Batlatšatona go tšwa go maloko a Kgobokano ya Setšhaba gore
ba thuše maloko a Kabinete, gomme o na le maatla a go ba raka.
Tšwelopele ya kabinete morago ga dikgetho
94. Ge dikgetho tša Kgobokano ya Setšhaba di swarwa, Kabinete, Motlatšamopresidente,
Ditona le Batlatšatona ba dula ba na le maatla a go šoma go fihla motho yoo a kgethilwego go
ba Mopresidente ke Kgobokano ya Setšhaba a tšea marapo.
Keno goba Boitlamo
95. Pele ga ge Motlatšamopresidente, Ditona le Batlatšatona ba ka thoma go phethagatša
mešomo ya bona, ba swanetše go ikana go botegela Repabliki le ka go latela Molaotheo, ka go
ikana go ya ka Šetulo 2.
Maitshwaro a maloko a Kabinete le Batlatšatona
96. (1) Maloko a Kabinete le Batlatšatona ba swanetše go itshwara go ya ka mokgwa wa
boitshwaro woo o beilwego ke molao wa naga.
(2) Maloko a Kabinete le Batlatšatona ga ba swanela go -
(a) amogela mošomo wo mongwe wo ba lefiwago go wona;
(b) itshwara ka tsela yeo e lego kgahlanong le mešomo ya bona goba go ipea maemong ao
a ka tlišago thulano magareng a maikarabelo a bona a semmušo le dikgahlego tša bona tša ka ntle;
goba
(c) go šomiša maemo a bona goba tshedimošo yeo ba e filwego go ikhumiša goba go hola
motho yo mongwe ka tsela yeo e sa lokago.
Tšhutišo ya mešomo
97. Mopresidente ka kgoeletšo ya semmušo, a ka fetišetša go leloko le lengwe la Kabinete -
(a) tshepedišo ya molao ofe goba ofe woo o lego matsogong a leloko le lengwe; goba
(b) maatla goba mošomo ofe goba ofe woo o lego matsogong a leloko le lengwe go ya ka
molao.
Kabo ya nakwana ya maatla le mešomo
98. Mopresidente a ka abela leloko la Kabinete maatla goba mošomo wo mongwe le wo
mongwe wa leloko le lengwe leo le šitwago ke go phetha mešomo woo.
Kabo ya mešomo
99. Leloko la Kabinete le ka abela maatla goba mošomo ofe goba ofe wo o swanetšego go
phethagatšwa go ya ka Molao wa Palamente go leloko la khuduthamaga ya profense goba go
Khansele ya Mmasepala.Kabelo -
(a) e swanetše go ba bjalo ka tumelelano magareng a leloko leo la Kabinete le leloko la
Khuduthamaga goba Khansele ya Mmasepala;
(b) e swanetše go sepelelana le Molao wa Palamente woo maatla le mešomo ye maswanedi
di dirwago go latela wona; gomme
(c) o thoma go šoma ge Mopresidente a se no dira kgoeletšo semmušo.
Tlhokomelo ya setšhaba Taolong ya Diprofense
100. (1) Ge profense e sa kgone goba e sa phethagatše ditshwanelo tša yona tša semmušo
go ya ka moloa goba Molaotheo, khuduthamaga ya setšhaba e ka tsena taba yeo ka go tšea
magato a go swanela go kgonthišiša phethagatšo ya tshwanelo yeo, go akaretšwa -
(a) go ntšhiwa ga taelo yeo e lebišitšwego go khuduthamaga ya profense, moo go hlaloswago
bogolo bja go palelwa go phetha mabaka a yona le go bolela ka magato ao a swanetšego go tšewa
phethagatšong ya tshwanelo yeo; le
(b) go tšea maikarabelo a go phethagatša tshwanelo yeo profenseng yeo, go fihlela moo go
swanetšego -
(i) go tšwetša pele ditekanyetšo tša naga goba go fihlelela ditekanyetšo tša bonnyane bjo bo
tlwaelegilego go phetha ditiro tša yona;
(ii) go tšwetša pele kgodišo ya botee bja ekonomi;
(iii) go tšwetša pele tšhireletšo ya naga; goba
(iv) go thibela profense yeo go tšea magato ao a sa kwagalego ao e ka bago ditšhitišo go
dikgahlego tša profense ye nngwe goba nageng ka moka.
(2) Ge khuduthamaga e ka tsena taba ya profense ka bogare go ya ka karolwana (1)(b) -
(a) tsebišo ya tamolo e swanetše go ahlaahlwa Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense mo
matšatšing a 14 a go dula ga yona morago ga ge tamolo e thomile;
(b) Tamolo e swanetše go fela, ka ntle ga ge e dumelelwa ke Khansele, mo matšatšing a 30
a go dula le go thoma ga tamolo; gomme
(c) Khansele e swanetše go fela e lekodišiša sefsa tamolo yeo gomme e thuše ka ditigelo tša
maleba go khuduthamaga ya setšhaba.
(3) Molao wa setšhaba o ka laola tshepetšo yeo e theilwego karolong ye.
Diphetho tša khuduthamaga
101. (1) Sephetho se se tšerwego ke Mopresidente se swanetše go ba se se ngwadilwego
ge e le gore -
(a) se tšerwe go latela molao; goba
(b) se na le ditlamorago tša semolao.
(2) Sephetho se se ngwadilwego sa go tšewa ke Mopresidente se swanetše go saenelwa gape
ke leloko le lengwe la Kabinete ge e le gore sephetho seo se ama maatla ao a abetšwego leloko
leo la Kabinete.
(3) Dikgoletšo, melawana le didirišwa tše dingwe tša melawana ye mengwe di swanetše go
ka hwetšwa ke batho ka moka.
(4) Melao ya setšhaba e ka laetša ka mokgwa wo, goba bokgole bjo, didirišwa tše di
ukangwego mo karolwaneng (3) di swanetšego -
(a) go ahlaahlwa ka Palamenteng; le
(b) go amogelwa ke Palamente.
Ditšhišinyo tša go hloka kholofelo
102. (1) Ge Kgobokano ya Setšhaba, ka bouto ye e thekgwago ke bontši bja maloko a
yona, e ka fetiša tšhišinyo ya go hloka kholofelo go Kabinete, go sa akaretšwe Mopresidente,
Mopresidente o tla swanela ke go thea Kabinete sefsa.
(2) Ge Kgobokano ya Setšhaba ka bouto ye e thekgwago ke bontši bja maloko a yona e ka
fetiša tšhišinyo ya go hloka kholofelo go Mopresidente, Mopresidente le maloko a mangwe a
Kabinete le Batlatši ba bona, ba swanetše go rola modiro.
KGAOLO 6
Diprofense
Diprofense
103. (1) Repabliki e na le diprofense tše di latelago:
(a) Eastern Cape
(b) Free State
(c) Gauteng
(d) Kwa Zulu-Natal
(e) Mpumalanga
(f) Northern Cape
(g) Northern Province
(h) North West
(i) Western Cape.
(2) Mellwane ya diprofense ke yeo e bego e le gona ge Molaotheo o thoma go šoma.
Ditheramelao tša Diprofense
Maatla a go bea melao a Diprofense
104. (1) Maatla a profense a go dira melao a beilwe godimo ga theramelao ya yona, gomme
a fa theramelao ya profense maatla a -
(a) go amogela molaotheo wa profense yeo goba go fetola molaotheo ofe goba ofe wo o
fetišitšwego ke lona go ya ka ditaelo tša dikarolo tša 142 le 143;
(b) go amogela melao legatong la profense yeo mabapi le -
(i) taba ye nngwe le ye nngwe ya tirišo yeo e lego lenaneong la Šetulo 4;
(ii) taba ye nngwe le ye nngwe ya tirišo yeo e lego lenaneong la Šetulo 5; le
(iii) taba ye nngwe le ye nngwe yeo e welago ka ntle ga ditsela tšeo tša tirišo, gomme e
fološeditšwe thwii go profense ke molao wa setšhaba; le
(iv) taba ye nngwe le ye nngwe yeo peakanyetšo ya Molaotheo e akanyago go bea molao wa
profense; le
(c) go abela maatla a mangwe le a mangwe a molao go Khansele ya Mmasepala mo
profenseng yeo.
(2) Theramelao ya Profense ka sephetho seo se thekgwago bonnyane ke peditharong ya
maloko a yona e ka kgopela Palamente go fetola leina la profense yeo.
(3) Theramolao ya profense e tlangwa ke Molaotheo fela, gomme ge e hlomile molaotheo wa
profense ya yona gona e tlangwa le ke molaotheo woo, ka gare ga mellwane yeo ya Molaotheo
le ya molaotheo wa profense.
(4) Molao wa profense mabapi le taba yeo e tlogago e le bohlokwa, goba e lebanego le,
phethagatšo ya maleba ya maatla a a amago taba efe goba efe yeo e lego lenaneong la Šetulo 4,
mabakeng ka moka ke molao woo o amago taba ye e lego lenaneong la Šetulo 4.
(5) Theramelao ya profense e ka digela Kgobokano ya Setšhaba molao woo o amago taba ye
e lego ka ntle ga bolaodi bja theramelao, goba taba yeo e lego gore Molao wa Palamente o laola
molao wa profense.
Tlhamego le kgetho ya ditheramelao tša Diprofense
105. (1) Theramelao ya Profense e bopilwe ke basadi le banna bao ba kgethilwego bjalo ka
ditho go ya ka lenaneo la dikgetho leo -
(a) le beilwego go ya ka molao wa setšhaba;
(b) le theilwe godimo ga karolo ya Profense ya lenaneo le le swanago la setšhaba la bakgethi;
(c) o rulaganyetšago minimamo wa bogolo bja go bouta bja mengwaga ye 18; gomme
(d) ka kakaretšo o tšweletšago dipoelo tša boemedi bja tekatekano.
(2) Theramelao ya profense e bopša ke maloko a magareng ga a 30 le 80. Palo ya maloko, yeo
e ka fapanago go ya ka profense, e swanetše go bewa go ya ka fomula yeo e beilwego go ya ka
molao wa setšhaba.
Boleloko
106. (1) Moagi yo mongwe le yo mongwe yo a loketšwego ke go boutela Kgobokano ya
Setšhaba o na le tshwanelo ya go ka ba leloko la theramelao ya profense, ka ntle le -
(a) mang le mang yo a beilwego ke, goba a le tirelong ya, mmušo mme a amogela tefo ya peo
yeo goba tirelo, ka ntle le -
(i) tonakgolo le maloko a mangwe a Khuduthamaga ya profense; le
(ii) bahlankedi ba bangwe bao mešomo ya bona e sepelelanago le mešomo ya maloko a
theramelao ya profense, mme ebile go begilwego gore e sepelelana le mediro yeo mo molaong wa
setšhaba;
(b) maloko a Kgobokano ya Setšhaba, Maloko a go ya go ile a Khansele ya Setšhaba ya
Diprofense goba maloko a Khansele ya bommasepala;
(c) boradikoloto bao ba ka se tsošološwego;
(d) mang le mang yo kgoro ya tsheko ya Repabliki e laetšego gore ke wa monagano wa go
se tšee gabotse; goba
(e) mang le mang yo morago ga go thoma go šoma ga karolo ye, a bonwago molato a
romelwa kgolegong nako ya go feta dikgwedi tše 12 ntle le go ikgethela go lefa faene,
Repabliking goba ka ntle ga Repabliki, ge e le gore kgato yeo ya molato e be e tšewa bjalo ka
molato ge nka be e diregile ka Repabliking, eupša ga go yo a swanetšego go tšewa bjalo ka motho
yo a rometšwego kgolegong go fihla boipiletšo bja gagwe kgahlanong le kotlo bo šetše bo
kwelwe goba go fihla kahlolo e šetše e dirilwe. Go lahlegelwa ke ditshwanelo tše di lego
temaneng ye go fela morago ga mengwaga ye mehlano morago ga ge kotlo e fedile.
(2) Motho yo a ka se bego leloko la theramelao ya profense go ya ka karolwana (1)(a) goba
(b) a ka ba nkgetheng go theramelao, fela go swanetše go hlokomelwa mapheko goba mabaka
ao a beilwego ke molao wa setšhaba.
(3) Motho o lahlegelwa ke go ba leloko la theramelao ya profense ge motho yoo -
(a) a sa hlwe a na le ditshwanelo tša go ba leloko; goba
(b) a sa be gona kopanong ya theramelao ka ntle le tumelelo ka mabaka a ditaelo le molao wo
Kgobokano e o tšeago gore ka wona, a ka lahlegelwa ke boleloko.
(4) Dikgoba mo go theramelao ya profense di swanetše go tlatšwa go ya ka molao wa
setšhaba.
Keno le boitlamo
107. Pele maloko a theramelao ya profense a ka thoma go phethagatša mešomo ya ona
theramelaong, a swanetše go ikana goba go itlama go botegela Repabliki le go obamela ditaelo
tša Molaotheo, go ya ka Šetulo 2.
Lebaka la Ditheramelao tša Diprofense
108. (1) Theremelao ya profense e kgethwa go ba mošomong mengwaga ye mehlano.
(2) Ge theramelao ya profense e phatlalatšwa go ya ka karolo 109, goba ge lebaka la go ba
modirong ga yona go fihla mafelelong, Tonakgolo ya profense, go ya ka kgoeletšo, e swanetše
go bitša le go bea matšatšikgwedi a dikgetho, tšeo di swanetšego go swarwa mo matšatšing a 90
morago ga go phatlalatšwa ga theramelao goba go fela ga lebaka la yona la modiro.
(3) Ge dipoelo tša dikgetho tša theramelao ya profense di sa begwe mo nakong ye e beilwego
mo karolong 190, goba ge dikgetho di ka beelwa ka thoko ke kgorotsheko, Mopresidente, go ya
ka kgoeletšo, o swanetše go bitša le go bega matšatšikgwedi a dikgetho tše dingwe, tšeo di
swanetšego go swarwa mo matšatšing a 90 morago ga go fela ga nako ye e beilwego goba
morago ga nako ye dikgetho di ilego tša beelwa ka thoko.
(4) Theramelao ya profense e dula e na le maatla a go šoma go tloga nako ya ge e
phatlalatšwa goba nako ya yona ya go šoma e fihla mafelelong, go fihla letšatši pele ga letšatši la
mathomo la dikgetho tša theramelao ye e latelago.
Phatlalatšo ya ditheramelao tša Diprofense pele pakatiro ya tšona e fela
109. (1) Tonakgolo ya profense e swanetše go phatlalatša theramelao ge -
(a) theramelao e amogetše sephetho seo se thekgwago ke bontši bja maloko gore e phatlalale;
gomme
(b) mengwaga ye meraro e fetile morago ga go kgethwa ga theramelao e kgethilwe.
(2) Tonakgolo ya motšwaoswere o swanetše go phatlalatša theramelao ge -
(a) go na le sekgoba sa mošomo kantorong ya Tonakgolo; goba
(b) theramelao e palelwa ke go kgetha Tonakgolo ye mpsha mo matšatšing a 30 morago ga
ge sekgoba se hlolegile.
Mabaka a ditulo le a maikhutšo
110. (1) Ka morago ga dikgetho, tulo ya mathomo ya theramelao ya profense e swanetše
go direga ka nako le letšatši leo le laotšwego ke moahlodi yoo a beilwego ke Mopresidente wa
Kgorotsheko ya Molaotheo, eupša e se be matšatši a 14 morago ga ge dipoelo tša dikgetho di
begilwe. Theramelao ya profense e ka no tšea sephetho ka ga nako le lebaka la ditulo le
maikhutšo.
(2) Tonakgolo ya profense e ka no bitša theramelao go tla pitšong yeo e sego ya mehleng go
tlo ahlaahla merero ye e ikgethago.
(3) Theramelao e ka no phetha gore e ka kopanela kae ka mehla.
Dispikara le Batlatšaspikara
111. (1) Mo kopanong ya mathomo, morago ga go kgethwa, goba ge go hlokega, go tlatša
sekgoba, theramelao e swanetše go kgetha Spikara le Motlatšaspikara.
(2) Moahlodi yo a beilwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo o swanetše go
swara marapo ge go kgethwa Spikara. Spikara sona se swara marapo ge go kgethwa
Motlatšaspikara.
(3) Tshepedišo yeo e tšweleditšwego mo Karolong A ya Šetulo 3 e šoma ge go kgethwa
Dispikara le Batlatšaspikara.
(4) Theramelao ya profense e ka tloša Spikara goba Motlatšaspikara modirong go ya ka
sephetho se se tšerwego. Bontši bja maloko a theramelao bo swanetše go ba gona ge sephetho
se amogelwa.
(5) Go ya ka melawana le ditaelo tša yona, theramelao ya profense e ka kgetha go tšwa
malokong a yona baswaramarapo ba bangwe go thuša Spikara le Motlatšaspikara.
Diphetho
112. (1) Ka ntle le ge Molaotheo o laetša ka tsela ye nngwe -
(a) bonši bja maloko a theramelao ya profense bo swanetše go ba gona pele ga ge bouto e ka
tšewa mabapi le Molaokakanywa goba phetošo ya Molaokakanywa;
(b) bonnyane teetharong ya maloko e swanetše go ba gona pele bouto e ka dirwa mabapi le
taba ye nngwe le ye nngwe mo theramelaong; gomme
(c) ditaba ka moka tšeo di tlišitšwego pele ga theramelao ya profense di phethwa ke bontši
bja dibouto tše di dirilwego.
(2) Leloko la theramelao ya profense le le swerego marapo ga le na bouto ngangišanong,
eupša -
(a) le swanetše go dira bouto ya makgaolakgang moo go nago le palo ya go lekana ya dibouto
mahlakoreng a mabedi a taba yeo e boutelwago; gomme
(b) a ka dira bouto ya ngangišano ge go swanetše go tšewa sephetho ka ga taba yeo gomme
a thekgwa ke bonnyane peditharong ya dibouto tša maloko a theramelao.
Ditokelo tša baemedi ba go ya go ile ba Ditheramelao tša Diprofense
113. Baemedi ba go ya go ile ba diprofense Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense ba ka no
tsenela, goba ba ka no bolela mo ditheramelaong tša profense tša bona le dikomiti tša tšona, eupša
ba ka se dumelelwe go bouta. Theramelao e ka no nyaka gore moemedi wa go ya go ile a tsenele
dikopano tša theramelao goba dikomiti tša yona.
Maatla a Ditheramelao tša Diprofense
114 (1) Tšhomišong ya maatla a yona a go dira melao, theramelao ya profense e ka -
(a) sekaseka, ya fetiša, ya fetola goba ya gana Molaokakanywa ofe goba ofe woo o lego pele
ga theramelao; le go
(b) thoma le go lokiša melao, ka ntle le Melaokakanywa ya ditšhelete.
(2) Theramelao ya profense e swanetše go beakanyetša ditsela -
(a) go netefatša gore dithophethiši ka moka tša mmušo tša profense di ikarabela go yona; le
(b) go tiišetša tlhokomelo ya
(i) tiragatšo ya maatla a bolaodiphethiši bja profense, go akaretšwa phethagatšo ya melao;
le
(ii) go setho se sengwe le se sengwe sa mmušo profenseng.
Bohlatse goba tshedimošo pele ga Ditheramelao tša Diprofense
115. Theramelao ya profense goba komiti efe goba efe ya yona e ka -
(a) tagafala motho mang goba mang go itšweletša pele ga yona go fa bohlatse bjo enetšwego
goba bja boitlamo goba go tšweletša mangwalo;
(b) nyaka gore motho mang goba mang goba sehlongwa sa profense, go bega go yona;
(c) gapeletša motho yo mongwe le yo mongwe,goba sehlongwa go dumelelana le tagafalo
goba nyakego go ya ka temana (a) goba (b); le
(d) go amogela dingongorego, mabaka goba dineelwa go tšwa go batho ba bangwe le ba
bangwe bao ba nago le kgahlego.
Dithulaganyo tša ka gare, Ditherišano le ditshepedišo tša ditheramelao tša Diprofense
116. (1) Theramelao ya profense e ka -
(a) beakanya le go laola tithulaganyo tša yona tša ka gare, ditherišano le ditshepedišo; le
(b) go dira melawana le ditaelo mabapi le merero ya yona, go hlokometšwe temokrasi ya
kemedi le kgathotema, maikarabelo, ponagatšo le kamego ya setšhaba.
(2) Melawana le ditaelo tša theramelao ya profense di swanetše go beakanyetša -
(a) go hlongwa, tlhamo, maatla, mešomo, ditshepedišo le lebaka la dikomiti tša yona;
(b) go kgatha tema ditherišanong tša theramelao ga diphathi ka moka tša bonnyane tšeo di
emetšwego ka theramolaong ka tsela yeo e sepelelanago le temokrasi;
(c) go thuša phathi ye nngwe le ye nngwe ya dipolitiki ye e emetšwego go theramelao ka
ditšhelete le tshepedišo, go lekanyetšwa ga kemedi ya yona, go kgontšha phathi ye nngwe le ye
nngwe gotee le moemedi wa yona go phetha mešomo ya yona ka go theramelao; le
(d) go amogela moetapele wa phathi ye kgolwane ya kganetšo ka theramelaong bjalo ka
Moetapele wa Kganetšo.
Ditshwanelo
117. (1) Maloko a theramelao ya profense le baemedi ba go ya go ile ba profense go
Khansele ya Setšhaba ya Diprofense -
(a) a na le tokologo ya go bolela ka theramolaong le dikomiting tša yona; e bile
(b) ga ba tlamega go hlokofatšwa go ya ka tshepedišo tša molato wa segae goba wa bosenyi,
go swarwa, go golegwa goba ditshenyegelo ka baka la -
(i) se sengwe le se sengwe seo ba se boletšego, goba ba se tšweleditšego pele ga, goba
bohlatse bjo ba bo filego, go theramelao goba ye nngwe le ye nngwe ya dikomiti tša yona; goba
(ii) se sengwe le se sengwe seo se utolotšwego ka baka la seo ba se boletšego mo, ba se
tšweleditšego pele ga, goba ba se tlišitšego go theramelao goba ye nngwe le ye nngwe ya dikomiti
tša yona.
(2) Ditshwanelo tše dingwe le ditšhireletšo tše dingwe tša theramelao ya profense le maloko
a yona di ka no bewa go ya ka molao wa setšhaba.
(3) Meputso, diputseletšo le dikholo tše di lefiwago maloko a theramelao ya profense ke
ditefo tša maleba go tšwa go Sekhwama sa Ditseno sa Profense.
Tumelelo le kamego ya setšhaba go ditheramelao tša diprofense
118. (1) Theramelao e swanetše go -
(a) nolofatša go kgatha tema ga setšhaba mo mererong ya go hlama melao le go ditshepetšo
tše dingwe tša theramelao le dikomiti tša yona; le
(b) go dira mediro ya yona phatlalatša, le go swara dipitšo tša yona le tša dikomiti tša yona
pepeneneng; fela go ka tšewa magato a maleba -
(i) go laola go tsena ga batho go akaretšwa le ba phatlalatšo ya ditaba ka go theramelao le
ka go dikomti tša yona; le
(ii) go beakanyetša phuruphutšo ya motho mang goba mang, le mo go nyakegago, go mo
ganetša go tsena goba go ntšha motho ofe goba ofe.
(2) Theramelao ya profense e ka no se kgone go tlogela setšhaba, go akaretšwa le boraditaba,
tulong ya komiti ka ntle ga ge seo se kwešišega ebile e le tshwanelo go dira bjalo pepeneneng mo
setšhabeng se se lokologilego sa temokrasi .
Tšweletšo ya Melaokakanywa
119. Ke maloko fela a Khuduthamaga ya Profense goba komiti goba leloko la theramelao ya
profense bao ba ka tšweletšago Molaokakanywa theramelaong; eupša ke leloko fela la
Khuduthamaga ya profense leo le rwelego boikarabelo mererong ya ditšhelete, goba leo le
kgethilwego ke Tonakgolo leo le ka tšweletšago Molaokakanywa wa ditšhelete ka theramelaong.
Melaokakanywa ya Ditšhelete
120. (1) Molaokakanywa wo o lekanetšago ditšhelete goba wo o beago makgetho le
makgethwana goba metšhelo ya dithoto ke Molaokakanywa wa ditšhelete. Molaokakanywa wa
ditšhelete o ka no se šomane le morero wo mongwe ka ntle le mererwana ye e lebanego wona
mabapi le ditšhelete, goba ditefišo tša makgetho, makgethwana goba metšhelo ya dithoto.
(2) Molao wa profense o swanetše go beakanyetša tshepedišo yeo ka yona theramelao ya
profense e kago fetola Molaokakanywa wa ditšhelete.
Kamogelo ya Melaokakanywa
121. (1) Tonakgolo ya profense e swanetše go amogela le go saena Molaokakanywa wo
o phasišitšwego ke theramelao ya profense go ya ka ditaelo tša Kgaolo ye goba, ge e le gore
Tonakgolo o na le dingongorego ka go ba molaotheong ga Molaokakanywa, a ka no o bušetša
morago go theramelao go sekasekwa lefsa.
(2) Ge ka morago ga go senkiwa lefsa, Molaokakanywa ka botlalo o kgotsofatša dipelaelo
tša Tonakgolo, Tonakgolo o swanetše go o amogela gomme a o saene; ge go se bjalo Tonakgolo
o swanetše -
(a) go amogela le go saenela Molaokakanywa; goba
(b) go o romela go Kgorotsheko ya Molaotheo gore go tšewe sephetho mabapi le go ba
molaotheong ga wona.
(3) Ge Kgorotsheko ya Molaotheo e ka phetha ka gore Molaokakanywa woo o molaotheong,
gona Tonakgolo o swanetše go o amogela le go o saena.
Kgopelo ya Maloko go Kgorotsheko ya Molaotheo
122. (1) Maloko a theramelao ya profense a ka kgopela Kgorotsheko gore go tšwe taelo
yeo e begago gore ka moka goba karolo ya Molao wa profense ga o molaotheong.
(2) Kgopelo -
(a) e swanetše go thekgwa ke bonnyane dipersente tše 20 tša maloko a theramelao; gomme
(b) e swanetše go dirwa mo matšatšing a 30 morago ga ge Tonakgolo a amogetše le go saena
Molao woo.
(3) Kgorotsheko ya Molaotheo e ka no laela gore Molao ka moka goba karolo ya wona yeo
e angwago ke kgopelo go ya ka karolwana (1) ga o na le maatla go fihlela ge kgorotsheko e file
sephetho ka ga kgopelo ye, ge -
(a) dikganyogo tša toka di nyaka se; le
(b) kgopelo e na le kgonagalo ye kaone ya katlego.
(4) Ge Kgopelo e se ya atlega goba ge e le gore e be e se na le dikgonagalo tše botse tša go
atlega, Kgorotsheko ya Molaotheo e ka laela bakgopedi go lefa ditshenyegelo.
Phatlalatšo ya Melao ya Profense
123. Molaokakanywa wo o amogetšwego le go saenelwa keTonakgolo ya profense e ba Molao
wa profense, mme o swanetše go phatlalatšwa ka pela o be o thome go šoma ge o se no
phatlalatšwa goba mo tšatšikgweding yeo e tlogo bewa go ya ka mabaka a Molao woo.
Go lotwa ga Melao ya Profense
124. Kopi ya Malao wa profense yeo e saenetšwego ke bohlatse bjo bo tletšego bja ditšweletšo
tša Molao woo gomme, morago ga phatlalatšo, e swanetše go fiwa Kgorotsheko ya Molaotheo
gore e o lote.
Dikhuduthamaga tša Diprofense
Bolaodiphethiši bja diprofense
125. (1) Bolaodiphethiši bja profense bo mo diatleng tša Tonakgolo ya profense yeo.
(2) Tonakgolo o šomiša bolaodi bja phethagatšo, gotee le maloko a mangwe a
Khuduthamaga, ka -
(a) go diriša melao ya profense ka profenseng yeo;
(b) go diriša melao ka moka ya setšhaba yeo e šomago lekaleng la tirišo leo le laeditšwego
mo go Šetulo 4 goba 5, ge e se fela ge Molaotheo goba Molao wa Palamente o beakanyeditše ka
tsela ye nngwe;
(c) go diriša melao ya setšhaba ye e lego ka ntle ga lekala la tirišo leo le laeditšwego mo go
Šetulo 4 le 5, yeo taolo ya yona e filwego Khuduthamaga ya profense go ya ka Molao wa
Palamente;
(d) go hlabolla le go diriša morero wa profense;
(e) go kgokaganya mediro ya dikgoro tša profense le taolo;
(f) go lokiša le go thoma melao ya profense; le
(g) go phethagatša modiro ofe goba ofe woo o fološeditšwego go yona go ya ka Molaotheo
goba Molao wa Palamente.
(3) Profense e na le bolaodiphetheši go ya ka karolwana (2)(b) fela go fihla moo profense e
nago le bokgoni bja taolo bja go tšea boikarabelo gabotse; Mmušo wa setšhaba, ka go diriša
molao le dikgato tše dingwe, o swanetše go thuša diprofense go hlabolla bokgoni bja taolo bjo
bo nyakegago mo phethagatšong ya bolaodi, e lego go phetheng mediro yeo e laeditšwego go
karolwana (2).
(4) Phapano ye nngwe le ye nngwe mabapi le bokgoni bja profense bja taolo ya merero ka
moka e swanetše go romelwa go Khansele ya Setšhaba ya Diprofense gore e rarollwe mo
matšatšing a 30 morago ga go romelwa go Khansele.
(5) Go ya ka Karolo 100, go tsenywa tšhomišong ga molao wa profense mo profenseng ke
maatla ao a lebanego Khuduthamaga ya profense e nnoši.
(6) Khuduthamaga ya profense e swanetše go šoma go ya ka -
(a) Molaotheo; le
(b) Molaotheo wa profense ge e le gore molaotheo wa profense o šetše o phasišitšwe.
Kabo ya mešomo
126. Leloko la khuduthamaga ya profense le ka no aba maatla goba modiro wo o swanetšego
go phethagatšwa goba go dirwa go ya ka Molao wa Palamente goba Molao wa profense go
Khansele ya Mmasepala. Kabo ye e swanetše -
(a) go sepelelana le kwano gare ga leloko le itšego la Khuduthamaga le Khansele ya
Mmasepala;
(b) go sepelelana le Molao woo maatla ao a ukangwago goba modiro o phethwago goba o
dirwago ka wona; le
(c) go thoma go šoma ge Tonakgolo a seno dira kgoeletšo.
Mešomo ya Ditonakgolo
127. (1) Tonakgolo ya profense e na le maatla le mešomo yeo e filwego kantoro ya gagwe
ke Molaotheo goba molao wo mongwe le wo mongwe.
(2) Tonakgolo ya profense e rwele maikarabelo a -
(a) go amogela le go saena Melaokakanywa;
(b) go bušetša Molaokakanywa morago go theramelao go lekolwa sefsa ge eba
Molaokakanywa woo o molaotheong;
(c) go romela Molaokakanywa go Kgorotsheko ya Molaotheo gore e ntšhe sephetho ka go
ba molaotheong ga Molaokakanywa woo;
(d) go bitša theramelao go tla pitšong ye e sego ya mehleng gore e tlo rera merero ye
ikgethago;.
(e) go hloma dikhomišene tša nyakišišo; le
(f) go goeletša referendamo profenseng go ya ka molao wa setšhaba.
Kgetho ya Tonakgolo
128. (1) Mo tulong ya yona ya mathomo morago ga go kgethwa, le nakong ye nngwe le
ye nngwe ge go hlokega go tlatša sekgoba, theramelao e swanetše go kgetha mosadi goba monna
go tšwa malokong a yona go ba Tonakgolo ya profense.
(2) Moahlodi yo a kgethilwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo o swanetše
go ba moswaramarapo ge go kgethwa Tonakgolo. Tshepedišo ye e beilwego mo go Karolo A ya
Šetulo 3 e a šomišwa ge go kgethwa Tonakgolo.
(3) Kgetho ya go tlatša sekgoba kantorong ya Tonakgolo e swanetše go swarwa ka nako le
tšatšikgwedi leo le beilwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo, eupša e sego
matšatši a 30 morago ga tlholego ya sekgoba.
Go thoma mošomo ga ditonakgolo
129. Tonakgolo ye e kgethilwego e swanetše go tšea maemo a yona matšatšing a mahlano ge
e seno kgethwa, ka go ikana le go itlama gore e tla botegela Repabliki le go obamela Molaotheo
go ya ka Šetulo 2.
Pakatiro le tlošo ya Ditonakgolo
130. (1) Pakatiro ya Tonakgolo e thoma ge Tonakgolo a tšea maemo a gagwe gomme a
fela ge sekgoba se hlolega goba ge motho yo mongwe yo a kgethilwego go ba Tonakgolo a tšea
maemo ao.
(2) Ga go motho yo a swanetšego go ba Tonakgolo go feta pakatiro tše pedi tša botonakgolo;
eupša ge motho a kgethwa go tlatša sekgoba kantorong ya Tonakgolo, nako gare ga kgetho tšeo
le kgetho tše di latelago tša Tonakgolo ga di tšewe bjalo ka pakatiro.
(3) Theramelao ya profense, ka sephetho se se tšerwego ka thekgo ya bonnyane bja
teetharong ya maloko a yona, e ka rola Tonakgolo modiro fela mo mabakeng a -
(a) tshelomolaotheo goba molao, moo go sa lokago;
(b) tshwarompe ya Molaotheo goba molao; goba
(c) go šitwa go phetha mešomo ya gagwe.
(4) Mongwe le mongwe yo a rotšwego modiro wa boTonakgolo go ya ka karolwana (3)(a)
goba (b) ga a swanela go amogela dikholo dife goba dife tša kantoro yeo, gomme ga a swanela
go kgatha tema modirong ofe goba ofe wa setšhaba.
Ditonakgolo tša Motšwaoswere
131. (1) Ge Tonakgolo a se gona goba a palelwa ke go phetha mešomo ya gagwe ya
botonakgolo, goba ge go na le sekgoba ka kantorong ya Tonakgolo, mohlankedi yo a hlatlamago
Tonakgolo ka maemo o šoma bjalo ka Tonakgolo:
(a) Leloko la Khuduthamaga leo le kgethilwego ke Tonakgolo;
(b) Leloko la Khuduthamaga leo le kgethilwego ke maloko a mangwe a Khuduthamaga;
(c) Spikara go fihlela ge theramelao e kgetha leloko le lengwe la yona.
(2) Tonakgolo ya motšwaoswere e na le maikarabelo, maatla le mešomo ya Tonakgolo.
(3) Pele a ka tšea maikarabelo, ditshwanelo goba mešomo ya Tonakgolo, Tonakgolo ya
Motšwaoswere e swanetše go ikana goba go itlama gore e tla botegela Repabliki le go obamela
Molaotheo go ya ka Šetulo 2.
Dikhuduthamaga
132. (1) Khuduthamaga ya Profense e bopša ke Tonakgolo bjalo ka hlogo ya Khansele le
maloko a a sego ka fase ga hlano eupša a sa fetego lesome ao a beilwego ke Tonakgolo go tšwa
go maloko a theramelao ya profense..
(2) Tonakgolo ya profense e bea maloko a Khuduthamaga ya aba maatla a bona le mediro
gomme a ka no ba raka.
Maikarabelo le Maboikarabelo
133. (1) Maloko a Khuduthamaga ya Profense a na le boikarabelo godimo ga mediro yeo
ba e filwego ke Tonakgolo.
(2) Maloko a Khuduthamaga ya profense a na le maikarabelo ka seboka le motho ka noši go
theramelao mo phethagatšong ya mediro ya ona.
(3) Maloko a Khuduthamaga ya Profense a swanetše -
(a) go šoma go ya ka Molaotheo, gomme ge e le gore Molaotheo wa profense o phasišitšwe,
a šome ka wona Molaotheo woo wa profense; gomme
(b) a fe theramelao dipego ka botlalo le gona nako le nako mabapi le merero ye e lego
tlhokomelong ya ona.
Go tšwela pele ga Dikhuduthamaga morago ga dikgetho
134. Ge kgetho ya theramelao ya profense e swarwa, khuduthamaga le maloko a yona a šala
a šoma go fihla ge motho yoo a kgethilwego go ba Tonakgolo ya theramelao ye e latelago a tšea
marapo.
Boikano le Boitlamo
135. Pele ga ge maloko a Khuduthamaga ya Profense a ka thoma ka go phetha mešomo ya ona,
a swanetše go ikana goba go itlama gore a tla botegela Repabliki gomme a obamela Molaotheo,
go ya ka Šetulo 2.
Maitshwaro a maloko a Dikhuduthamaga
136. (1) Maloko a Khuduthamaga ya Profense a swanetše go itshwara go latela mokgwa
wa maitshwaro wo o beakantšwego go ya ka molao wa setšhaba.
(2) Maloko a Khuduthamaga ya Profense ga a swanela go -
(a) amogela mošomo wo mongwe woo a hwetšago moputso go wona;
(b) itshwara ka tsela yeo e sa sepedišanego le ditulo tša bona goba go ipea mo tseleng yeo ka
yona ba ikhwetšago ba na le phapano dikgahlegong tša maikarabelo a bona a mmušo le a ka
mehla; goba
(c) go šomiša maemo a bona le tshedimošo yeo ba e filwego go ikhumiša goba go hola motho
yo mongwe.
Tšhutišo ya mediro
137. Tonakgolo ka kgoeletšo e ka šuthišetšwa go leloko la
Khuduthamaga -
(a) tshepedišo ya molao wo mongwe le wo mongwe go leloko le lengwe; goba
(b) maatla a mangwe le a mangwe goba mošomo woo o gafilwego go ya ka molao.
Kabo ya lebakana ya mediro
138. Tonakgolo ya profense e ka abela leloko, la Khuduthamaga maatla a mangwe le a mangwe
goba ,mošomo wa leloko le lengwe leo le sego gona mošomong goba le šitwa ke go šoma goba
go diragatša
maatla ao.
Tlhokomelo ya diprofense go mebušo ya selegae
139. (1) Ge Mmasepala o šitwa goba o sa phethagatše seo o swanetšego go se phethagatša
go ya ka molao, Khuduthamaga ya maswanedi e ka tšea magato a go swanela go tliša phethagatšo
ya ditshwanelo tšeo, go akaretšwa -
(a) go ntšhiwa ga taelo go Khansele ya Mmasepala, moo go tlo hlalošwago go šitwa ga yona
go phethagatša maikarabelo a yona, le go laela magato ao a swanetšego go tšewa go tlo phošolla
seo se sa dirwago; le
(b) go tšea maikarabelo a tshepedišo ya tshwanelo yeo goba phetagatšo ya modiro woo
mmasepaleng go kgonthišiša -
(i) phihlelo ya phethagatšo ya mediro go latela ka moo go swanetšego nageng ka bophara;
(ii) go ganetša Khansele ya Mmasepala go tšea magato a go se kwale ao a ka senyago
dikgahlego tša Mmasepala o mongwe goba profense ka bophara; le
(iii) go godiša botee bja ekonomi.
(2) Ge khuduthamaga ya profense e tsena merero ya Mmasepala go ya ka karolwana (1)(b)
-
(a) tseno ka gare e swanetše go fela ka ntle ga ge e dumeleletšwe ke leloko la Kabinete leo
le rwelego maikarabelo a merero ya mmušogae mo matšatšing a 14 morago ga tsenogare;
(b) tsebišo ya go tsenatsena e swanetše go tšweletšwa ka go ngwalwa pele ga theramelao ya
profense le go Khansele ya Setšhaba ya Diprofense mo matšatšing a 14 a dikopano tša wona
morago ga ge tsenatseno e thomile;
(c) tsenogare yeo e swanetše go fela ge e se fela ge e dumeletšwe ke Khansele mo matšatšing
a 30 a tulo ya yona ya mathomo morago ga ge tsenogare e thomile; gomme
(d) Khuduthamaga e swanetše go lekola gape tsenatseno yeo kgafetšakgafetša gomme e ka
iša ditemošo tša yona go khuduthamaga ya phethagatšo ya profense.
(3) Molao wa setšhaba o ka laola tshepetšo yeo e hlomilwego mo karolong ye.
Diphetho tša khuduthamaga
140. (1) Sephetho ka Tonakgolo ya profense se swanetše go ngwalwa ge ele gore -
(a) sephetho se dirilwe go ya ka molao; goba
(b) se na le ditlamorago tša semolao.
(2) Sephetho seo se ngwadilwego sa Tonakgolo se swanetše go saenelwa ke leloko le lengwe
la Khuduthamaga ge e le gore sephetho seo se amana le mošomo woo o abetšwego leloko leo le
lengwe.
(3) Dikgoeletšo, ditaelo le didirišwa tše dingwe tša melawana ya profense di swanetše go
fihlelelwa ke setšhaba.
(4) Molao wa Profense o ka laetša thwii tsela yeo, le bokgole bjoo, didirišwa tšeo di
boletšwego karolwaneng ya (3) di swanetšego
go -
(a) tšweletšwa pele ga theramelao ya profense; le
(b) go amogelwa ke theramelao ya profense
Ditšhitšhinyo tša go hloka kholofelo
141. (1) Ge theramelao ya profense, go ya ka bouto ye e thekgwago ke bontši bja maloko
a yona, e phasiša tšhišinyo ya go hloka kholofelo go Khuduthamaga ya profense go sa akaretšwe
Tonakgolo, Tonakgolo o swanetše go thea khansele lefsa.
(2) Ge theramelao ya profense, ka sephetho seo se tšerwego ke bontši bja maloko a yona, e
ka fetiša tšhitšhinyo ya go hloka kholofelo go Tonakgolo, Tonakgolo le maloko a mangwe a
Khuduthamaga a swanetše go rola modiro.
Melaotheo ya Diprofense
Kamogelo ya Melaotheo ya Diprofense
142. Theramelao ya Profense e ka phasiša molaotheo wa profense goba, moo go kgonegago,
ya fetola molaotheo wa yona, ge e le gore bonnyane peditharong ya maloko a yona e bouta go
thekga Molaokakanywa.
Dikagare tša melaotheo ya diprofense
143. (1) Molaotheo wa profense , goba diphetošo tša molaotheo, ga di a swanela go fapoga
go Molaotheo eupša di ka thuša ka -
(a) makala a theramelao ya profense goba makala a khuduthamaga le ditshepedišo tšeo di
fapanago le tše di beakanyeditšwego ka Kgaolong ye; goba
(b) sehlongwa, karolo, bolaodi le maemo a kgoši ya setšo, moo go kgonagalago.
(2) Dipeakanyetšo tšeo di akareditšwego mo molaotheong wa profense goba diphetogo tša
molaotheo go ya ka temana (a) goba (b) tša karolwana (1) -
(a) di swanetše go sepelelana le dikelo mo karolong 1 gape le Kgaolo 3; gomme
(b) ga di a swanela go fa profense maatla goba modiro ofe goba ofe wo o welago -
(i) ka ntle ga lekala la bokgoni bja profense go ya ka Šetulo 4 le 5: goba
(ii) ka ntle ga maatla le mešomo ye e abetšwego diprofense ke dikarolo tše dingwe tša
Molaotheo.
Tlhatselo ya melaotheo ya diprofense
144. (1) Ge theramelao ya profense e phasišitše goba e fetošitše molaotheo, Spikara sa
theramelao se swanetše go neela sengwalwa seo sa molaotheo goba diphetošo tša molaotheo go
Kgorotsheko ya Molaotheo gore o hlatselwe.
(2) Ga go sengwalwa sa molaotheo wa profense goba diphetogo tšeo di dirwago molaotheong
se se tla bago molaong go fihlela ge Kgorotsheko ya Molaotheo e hlatsetše -
(a) gore sengwalwa se phasitše go ya ka karolo 142; le
(b) gore sengwalwa ka moka se dumelelana le karolo 143.
Go saenwa, go phatlalatšwa le go lotwa ga melaotheo ya diprofense
145. (1) Tonakgolo ya profense e swanetše go amogela le go saena sengwalwa sa
molaotheo wa profense goba diphetošo tšeo di hlatsetšwego ke Kgorotsheko ya Molaotheo.
(2) Sengwalwa seo se amogetšwego le go saenwa ke Tonakgolo se swanetše go phatlalatšwa
mo kuranteng ya Mmušo gomme se tsene tirišong ge se seno phatlalatšwa goba nakong ye sa
tlago bjalo ka ge go rerilwe go ya ka molaotheo woo goba diphetošo.
(3) Sengwalwa se se saennwego sa molaotheo wa profense goba diphetošo tša molaotheo ke
bohlatse bjo bo feleletšego bja dithulaganyetšo tša sona gomme, ka morago ga phatlalatšo se
swanetše go bewa tlhokomelong ya Kgorotsheko ya Molaotheo go lotwa.
Melao ye e fapanago
Phapano gare ga melao ya setšhaba le ya profense
146. (1) Karolo ye e dirišwa mo phapanong gare ga melao ya setšhaba le ya profense ye
e welago mo lekaleng la tirišo le le tšwelelago mo go Šetulo 4.
(2) Melao ya setšhaba yeo e dirišwago ka go swana malebana le naga ka bophara e laola
melao ya profense ge fela le lengwe le le lengwe la mabaka a a latelago le ka šetšwa:
(a) Molao wa setšhaba o swaragane le morero woo o ka se kgonego go laolega ka tshwanelo
ke molao wo o theilwego ke diprofense di ikemetše ka botšona.
(b) dikgahlego tša setšhaba ka moka di tsoma gore morero woo o lekolwe ka go swana
nageng ka bophara, gomme molao wa setšhaba o fa tshwano yeo ka go thea -
(i) dikelo le maemo;
(ii) ditlhako; goba
(iii) Merero ya setšhaba
(c) Molao wa setšhaba o bohlokwa go -
(i) tlhokomelo ya tšhireletšo ya setšhaba;
(ii) tlhokomelo ya botee bja ekonomi;
(iii) tšhireletšo ya mmaraka wa bohle go ya ka tšhutišo ya dithoto, ditirelo, matlotlo le
mešomo;
(iv) go tšwetša pele ditiro tsa ekonomi go tshela mellwane ya diprofense;
(v) go tšwetša pele dibaka tše di swanago goba diphihlelelo tše di lekanago ditirelong tša
mmušo; goba
(vi) tšhireletšo ya tikologo.
(3) Molao wa setšhaba o laola molao wa profense ge molao wa setšhaba o ikemišeditše go
thibela tiragalo ye e sa swanelago ya profense ye -
(a) e kgethollago go tša ekonomi, maphelo, dikgahlego tša tšhireletšo ya profense ye nngwe
goba naga ka bophara; goba
(b) e šitiša tiragatšo ya morero wa ekonomi wa setšhaba.
(4) Ge go na le ngangišano mabapi le tlhokego ya molao wa setšhaba morerong wo o
tšweleditšwego karolwaneng (2)(c) gomme ngangišano yeo ya tlišwa pele ga Kgorotsheko go
rarollwa, Kgorotsheko e swanetše go hlompha tumelo goba go ganwa ga molao ke Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense.
(5) Molao wa profense o na le maatla godimo ga molao wa setšhaba ge karolwana (2) goba
(3) e sa šome.
(6) Molao wo o hlamilwego go ya ka Molao wa Palamente goba Molao wa Profense o ka ba
le maatla ge fela molao woo o amogetšwe ke Khansele ya Setšhaba ya Diprofense.
(7) Ge Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e sa tšee sephetho mo matšatšing a 30 a tulo ya
yona ya mathomo morago ga ge molao woo o tlišitšwe go yona, molao woo o swanetše go
sekasekwa mabakeng ka moka gore o amogetšwe ke Khansele.
(8) Ge Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e sa amogele molao woo o umakilwego, mo
karolwaneng ya (6), mo e swanetše, matšatšing a 30 a go tšea sephetho ga yona, e romele mabaka
a yona a go se amogele molao woo go bolaodi bjoo bo rometšego molao woo go yona.
Diphapano tše dingwe
147. (1) Ge go na le phapano magareng a molao wa setšhaba le peakanyetšo ya molaotheo
wa profense mabapi le -
(a) taba yeo Molaotheo o tlogago o e nyaka goba o e ukamago mo tirišong ya molao wa
setšhaba, molao wa setšhaba o laola peakanyetšo yeo e dirilwego mo go molaotheo wa profense;
(b) tsenatseno ya molao wa setšhaba go ya ka karolo 44(2), molao wa setšhaba o laola
godimo ga peakanyetšo ya molaotheo wa profense; goba
(c) taba yeo e lego lekaleng la tirišo leo le lego lenaneong la Šetulo 4, karolong ya 146 e šoma
bjalo ka ge nke peakanyetšo yeo e amegago ya molaotheo wa profense ke molao wa profense wo
o ukangwego karolong yeo.
(2) Molao wa setšhaba wo o ukangwego mo karolong ya 44(2) o laola molao wa profense
mabapi le ditaba tše di ukangwego mo lekaleng la tirišo le le tšweleditšego ka go Šetulo 5.
Diphapano tše di sa rarollegego
148. Ge ngangišano mabapi le phapano e ka se rarollwe ke kgorotsheko, molao wa setšhaba
ke wona o dirišwago sebakeng sa molao wa profense goba molaotheo wa profense.
Maemo a molao wo o se nago maatla
149. Sepheto sa kgorotsheko sa gore molao o na le maatla go feta o mongwe ga se bolaye
molao woo o hlokago maatla, fela molao woo o no se šome nakong yeo phapano yeo e ntšego
e le gona.
Tlhathollo ya diphapano
150. Ge go sekasekwa phapano yeo e lego pepeneneng magareng a molao wa setšhaba le wa
profense, goba gare ga molao wa setšhaba le molaotheo wa profense, kgorotsheko ye nngwe le
ye nngwe e swanetše go sekamela tlhathollong yeo e kwalago ya molao goba molaotheo yeo e
efogago phapano, godimo ga tlhathollo ye itšego ye e hlolago phapano.
Kgaolo ya 7
Mmušogae
Maemo a bommasepala
151. (1) Lekala la mmušo le bopilwe ka bommasepala bao ba swanetšego go hlongwa
nageng ka moka ya Repabliki.
(2) Bolaodi bja phethišo le bja go hlama melao bja mmasepala bo beilwe godimo ga Khansele
ya Mmasepala..
(3) Mmasepala o na le tokelo ya go buša ka bokgoni bja wona, go laola merero ya batho ba
wona, go ya ka melao ya setšhaba gammogo le ya diprofense, bjalo ka ge go laeditšwe ka
molaotheong.
(4) Mmušo wa naga le wa profense ga ya swanela go nyatša goba go šitiša mmasepala
bokgoni goba tokelo ya wona ya go diriša maatla goba go phethagatša mešomo ya wona.
Maikemišetšo a mmušogae
152. (1) Maikemišetšo a mmušogae ke -
(a) go tliša mmušo wa temokrasi le wa maikarabelo bathong ba tikologo;
(b) go kgonthišiša kabo ya ditirelo go setšhaba ka tsela ye e swarelelago;
(c) go tšwetša pele kago ya setšhaba le ya ekonomi;
(d) go tšwetša pele tikologo ye e hlwekilego ya go bolokega; le
(e) go hlohleletša setšhaba le mekgatlo ya setšhaba mererong ya mmušogae.
(2) Mmasepala o swanetše go leka, go ya ka bokgoni bja wona bja ditšhelete le bja taolo, go
fihlelela maikemišetšo ao a tšweleditšwego mo karolwaneng ya (1).
Mehola ya tlhabollo ya bommasepala
153. Mmasepala o swanetše -
(a) go rulaganya le go laola tshepedišo ya ona benye, tekanyetšo le tshepetšo ya peakanyo go
fa šedi dinyakwa tša motheo le go tšwetša pele tlhabollo ya setšhaba le ekonomi; le
(b) go kgagtha tema mananeong a tlhabollo a setšhaba le a profense.
Bommasepala mmušong wa mohlakanelwa
154. (1) Mebušo ya naga le diprofense, ka molao le tsela tše dingwe, e swanetše go thekga
le go kgwahliša maatla a bommasepala go laola merero ya bona, go diriša maatla le go phetha
mešomo ya bona.
(2) Molaokakanywa wa naga goba wa profense wo o amago maemo, dihlongwa,maatla goba
mediro ya mebušo ya selegae o swanetše go phatlalatšwa go sekasekwa ke setšhaba pele o ka
tsebišwa Palamenteng goba go theramelao ya profense, ka tsela yeo e kgontšhago mebušo ye e
ipopilego ya selegae, bommasepala, le batho ba bangwe bao ba nago le kgahlego go ba le sebaka
sa go ntšha maikutlo ka ga Molaokakanywa woo.
Tlhomo ya bommasepala
155. (1) Go na le mehuta ye e latelago ya bommasepala:
(a) Mohuta wa A: Mmasepala wo o nago le taolophethišo le melao ye ikgethago ya
bommasepala tikologong ya wona.
(b) Mohuta wa B: Mmasepala wo o abelanago taolophethišo le melao ya bommasepala
tikologong ya wona le mmasepala wa mohuta wa C wo mmasepala wo o welago ka fase ga
tikologo ya wona.
(c) Mohuta wa C: Mmasepala wo o nago le taolophethišo le melao ya bommasepala mo
tikologong ye e akaretšago mmasepala wa go feta o tee.
(2) Melao ya setšhaba e swanetše go hlatholla mehuta ye e fapanego ya bommasepala ye e ka
hlongwago mohuteng wo mongwe le wo mongwe.
(3) Melao ya setšhaba e swanetše -
(a) go hloma dikelo go laetša gore tikologo e ka ba neng le mohuta o tee wa mmasepala wa
A goba gore o ka ba neng le bommasepala ba mohuta wa B le woo wa C;
(b) go hloma dikelo le ditshepetšo go laetša mellwane ya mmasepala ke setsebi seo se
ikemetšego; gomme
(c) go ya ka karolo 229, o dire dipeakanyetšo tša karoganyo ya maatla le mešomo go
bommasepala ge tikologo e na le bommasepala ba mehuta ya B le C. Karoganyo ya maatla le
mešomo makgatheng a mmasepala wa mohuta wa B le wa C e ka no fapana le karolelano ya
maatla le mešomo gare ga mmasepala wa mohuta wo mongwe wa B le wa C.
(4) Melao ye e ukangwego mo karolwaneng (3) e swanetše go šetša tlhokego ya kabo ya
ditirelo tša mmasepala ka tsela ya tekatekano le gore di be gona sebaka se setelele.
(5) Melao ya profense e swanetše go laetša mehuta ye e fapanego ya bommasepala yeo e
swanetšego go thewa ka profenseng.
(6) Mmušo wa profense ye nngwe le ye nngwe o swanetše go thea bommasepala profenseng
ya wona ka mokgwa wo sepelelanago le molao wo o beilwego go ya ka Karolwana (2) le (3) le,
ka semolao goba ka magato a mangwe, o swanetše -
(a) go rulaganyetša tlhokomelo le thekgo ya mmušogae mo profenseng; le
(b) go tšwetša pele tlhabollo ya mmušogae le bokgoni bja wona go ka itirela ka bowona.
(7) Mmušo wa Setšhaba, go ya ka karolo 44, le mebušo ya diprofense e na le maatla a
pewomolao le a phethišo go kgonthiša gore bommasepala ba dira mešomo ya bona gabotse go
ya ka mabaka a a tšwelelago go Šetulo 4 le 5, ka go laola mešomo ya khuduthamaga ya
bommasepala yeo e tšwelelago mo karolong ya 156(1).
Maatla le mešomo ya bommasepala
156. (1) Mmasepala o na le maatlaphethiši mabapi le, mme o na le tokelo ya go laola -
(a) merero ya selegae yeo e lego lenaneong la Karolo B ya Šetulo 4 le Karolo B ya Šetulo 5;
le
(b) morero ofe goba ofe woo mmušo wa mmasepala o o abetšwego goba o filwego maatla
godimo ga wona ke mmušo wa setšhaba goba wa profense.
(2) Mmasepala o ka dira le go laola melawana ya bommasepala go sepediša gabotse merero
yeo o nago le tokelo ya go e laola.
(3) Go ya ka taelo ya Karolo 151 (4), molawana wo o thulanago le molao wa setšhaba goba
wa profense ga o na le maatla. Ge e le gore go na le thulano gare ga molawana le molao wa
setšhaba goba wa profense woo o sa šomego ka baka la thulano ye e šupilwego karolong ya
149,molawana woo o swanetše go tšewa o na le maatla ge fela molao wo o sa šome.
(4) Mmušo wa setšhaba le ya diprofense e swanetše go abela goba go fa mmasepala maatla,
ka kwano go ya ka mabaka a bolaodi bja morero woo o tšwelelago mo go Karolo A ya Šetulo 4
goba Karolo A ya Šetulo 5 yeo e amanago le mmušogae, ge
(a) morero woo o ka laolwa gabotse mmušong wa selegae; gomme
(b) mmasepala o na le bokgoni bja go o laola.
(5) Mmasepala o na le tokelo ya go šomiša maatla a mangwe le a mangwe go dira mešomo
ya wona ka tshwanelo.
Tlhamo le kgetho ya Dikhansele tša Bommasepala
157. (1) Khansele ya Mmasepala e bopša ke -
(a) maloko ao a kgethilwego go latela dikarolwana (2), (3), (4) le (5); goba
(b) ge seo se dumelelwa go ya ka molao wa naga -
(i) maloko ao a kgethilwego ke khansele ye nngwe ya Mmasepala go emela Khansele yeo ye
nngwe; goba
(ii) maloko ao a kgethilwego go latela temana (a) le maloko a kgethilwego go ya ka
temanyana (i) ya temana ye.
(2) Go kgethwa ga maloko a Khansele ya Mmasepala bjalo ka ge go lebeletšwe karolwaneng
(1)(a) go swanetše go dirwa go latela molao wa setšhaba woo o swanetšego go rulaganya
mekgwa -
(a) ya boemedi bjo bo lekanyeditšwego bjo bo theilwego godimo ga karolo ya bakgethi ba
mmasepala woo o tšwelelago lenaneong la bohle la bakgethi, leo le rulaganyetšago go kgethwa
ga maloko go tšwa mananeong a bonkgetheng ba diphathi mme le rulagantšwego go ya ka kgetho
ya phathi yeo; goba
(b) boemedi bjo bo lekanyeditšwego bjalo ka ge go laeditšwe mo temaneng (a) go
hlakantšhitšwe le tshepedišo ya boemedi go ya ka madulo (wards) bjo bo theilwego godimo ga
karolo ya mmasepala woo ya lenaneo la bakgethi bohle.
(3) Mokgwa wa dikgetho go ya ka karolwana (2) o swanetše go netefatša gore palomoka ya
maloko ao a kgethilwego go tšwa phathing ye nngwe le ye nngwe e laetša palomoka ya diboutu
tša tekatekano tšeo di rekhotetšwego diphathi tšeo..
(4) Ge mokgwa wa dikgetho o akaretša boemedi go ya ka madulo, gona go segwa ga
mellwane ya ditulo go swanetše go dirwa ke bookamedi bjo bo ikemetšego ka noši bjo bo
kgethilwego gomme bo šoma go latela tshepedišo le dikelo tša molao wa setšhaba.
(5) Motho a ka bouta mmasepaleng fela ge a ngwadišitšwe karolong yeo ya mmasepala ya
lenaneo la setšhaba le le swanago la bakgethi.
(6) Molao wa setšhaba wo o ukangwego karolwaneng (1)(b) o swanetše go hloma lenaneo
leo le dumelelago mokgatlo le dikgahlego tše di laeditšwego mo go Khansele ya Mmasepala woo
o dirago kgetho go emelwa gabotse Khanseleng ya Mmasepala moo kgetho e dirwago gona.
Boleloko bja Khansele ya Mmasepala
158. (1) Modudi yo mongwe le yo mongwe yo a nago le ditshwanelo tša go boutela
Khansele ya Mmasepala o na le sebaka sa go ka kgethwa go ba leloko la Khansele yeo ka ntle ga
-
(a) yo mongwe le yo mongwe yo a kgethilwego ke, goba a šomela mmasepala gomme a
lefelwa go kgethwa goba go šomela, ebile a se a ka a tlošwa mo dikganetšanong tše go ya ka
molao wa setšhaba;
(b) yo mongwe le yo mongwe yo a kgethilwego ke, goba a šomela, naga lekaleng le itšego,
gomme a lefelwa go kgethwa goba go šomela, eupša a ile a thibelwa bjalo ka leloko la Khansele
go ya ka molao wa setšhaba;
(c) yo mongwe le yo mongwe yo a thibetšwego goba a ileditšwego boutela Kgobokano ya
Setšhaba goba a ileditšwego go ya ka mabaka a karolo 47(1)(c), (d) goba (e) go ba leloko la
Kgobokano;
(d) leloko la Kgobokano ya Setšhaba, Khansele ya Setšhaba ya Diprofense goba theramelao
ya profense; eupša kiletšo ye ga e ame leloko la Khansele ya Mmasepela le le emetšego mmušogae
mo Khanseleng ya Setšhaba; goba
(e) leloko la Khansele ye nngwe ya Mmasepala; eupša thibelo ye ga e ame leloko la Khansele
ya Mmasepala leo le emetšego Khansele yeo Khanseleng ya Mmasepala wo mongwe wa mohuta
o šele.
(2) Motho yo a se nago le tokelo ya go kgethwa go ba leloko la Khansele go ya ka karolwana
(1)(a), (b), (d) goba (e) e ka no ba nkgetheng wa Khansele, ka go laolwa ke dikiletšo goba
mabaka ao a theilwego ke molao wa setšhaba.
Pakatiro ya dikhansele tša Mmasepala
159. Pakatiro ya Khansele ya Mmasepala ga ya swanela go feta mengwaga ye mene, bjalo ka
ge go beakantšwe go ya ka molao wa setšhaba.
Tshepedišo ya ka gare
160 (1) Khansele ya Mmasepala -
(a) e dira diphetho tše mabapi le taolo ya maatla ka moka le tiragatšo ya mešomo ka moka
ya mmasepala;
(b) e swanetše go kgetha modulasetulo wa yona;
(c) e ka kgetha komiti ya khuduthamaga le komiti tše dingwe go ya ka molao wa setšhaba;
gomme
(d) e ka thwala badiredi bao ba hlokegago go dira mešomo ya wona ka tshwanelo.
(2) Mešomo ye e latelago ga ya swanela go laelwa ke Khansele ya Mmasepala:
(a) go phasiša melawana;
(b) go dumelela ditekanyetšo;
(c) tefišao ya motšhelo le makgetho a mangwe, makgetho le ditshwanelo; le
(d) go oketša dikadimo.
(3) (a) Bontši bja maloko a Khansele ya Mmasepala bo swanetse go ba gona pele bouto
ka ga taba ye nngwe le ye nngwe e ka dirwa.
(b) Merero ka moka ye e amago ditaba tše di ukamilwego karolwaneng (2) di laolwa ke
sephetho seo se tšerwego ke Khansele ya Mmasepala yeo e thekgwago ke bouto ya bontši bja
maloko a yona.
(c) Merero ye mengwe ka moka ye e lego pele ha Khansele ya Masepala e ahlolwa go ya ka
bontši bja dibouto tše di dirilwego.
(4) Ga go na molawana wo o swanetšego go phasišwa ke Khansele ya Mmasepala ka ntle le
ge -
(a) maloko ka moka a Khansele a filwe temošo ye e kwagalago; le
(b) Molawana wo o šišinywago o phatlaladitšwe go hwetša maikutlo a setšhaba.
(5) Molao wa setšhaba o ka thuša kelong ya go beakanyetša -
(a) bogolo bja Khansaele ya Mmasepala;
(b) goere na Khansele ya Mmasepala e ka kgetha komitiphethišo goba komoiti ye nngwe le
ye nngwe; goba
(c) bogolo bja komitiphethišo goba komiti ye nngwe le ye nngwe ya Khansele ya Mmasepala;
(6) Khansele ya Mmasepala e ka dira melawana ye e beago melao le ditaelo tša -
(a) dipeakanyetšo tša yona tša ka gare;
(b) ditiro tša yona le tšwelopele ya yona; le
(c) tlhomo, tlhamo, tshepetšo, maatla le mešomo ya dikomiti tša yona.
(7) Khansele ya Mmasepala e swanetše go sepediša mediro ya yona ka tsela ye e lego
pepeneneng, le goba e ka no emiša dikopano tša yona goba tša dikomiti tša yona, ge fela go na
le mabaka a go kwala mme go šeditšwe mohuta wa morero woo o swerwego.
(8) Maloko a Khansele ya Mmasepala a na le ditokelo tša go kgatha tema mererong ya yona
le ya dikomiti tša yona ka tsela yeo e -
(a) dumelelago diphathi le dikgahlego tše di laetšwego ka khanseleng go emelwa ka
tshwanelo;
(b) sepedišana le temokrasi; gomme
(c) e ka laolwago go ya ka molao wa setšhaba.
Tshwanelo
161. Molao wa profense wo o lego ka gare ga tlhamo ya molao wa setšhaba o ka fa tumelelo
ya ditshwanelo le ditokologo go Dikhansele le maloko a tšona.
Phatlalatšo ya melawana ya Mmasepala
162. (1) Molawana wa mmasepala o ka šomišwa fela ge e le gore o šetše o phatlaladitšwe
kuranteng ya semmušo ya profense yeo.
(2) Kuranta ya mmušo ya profense e swanetše go gatiša molawana wa mmasepala ge e
kgopelwa ke mmasepala.
(3) Melawana ya Mmasepala e swanetše go hwetšagala gabonolo bathong.
Mmušogae wo o Ipopilego
163. Molao wa Palamente wo o dirilweng go ya ka tshepedišo ye e theilwego karolong ya 76
o swanetše -
(a) go beakanyetša go amogelwa ga mekgahlo ya setšhaba le ya diprofense yeo e emelago
bommasepala; gomme
(b) o beakanye tshepedišo tšeo ka tšona mmušogae o ka -
(i) rerišanago le mmušo wa naga goba wa profense;
(ii) go bea baemedi go kgatha tema Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense; le go
(iii) kgetha batho ba tlogo dula khomišeneng ya ditšhelete le metšhelo.
Ditaba tše dingwe
164. Ditaba ka moka mabapi le mmušogae tšeo di sego tša ukangwa mo Molaotheong di ka
no kgethwa ka molao wa setšhaba goba wa profense ka gare ga mohlako wa molao wa setšhaba.
KGAOLO YA 8
Dikgorotsheko le Tshepedišo ya Toka
Maatlaboahlodi
165. (1) Maatla a boahlodi a Repabliki ya Afrika-Borwa a beilwe magetleng a dikgoro tša
tsheko.
(2) Dikgoro tša tsheko di ikemetše ka botšona gomme di ikarabela go Molaotheo le go molao,
woo di swanetšego go o diriša ka ntle le kgethollo le go se tšhabe selo, go emela sepitša goba
lehufa.
(3) Ga go motho goba mokgatlo wa mmušo wo o swanetšego go šunya nko mo modirong
wa dikgorotsheko.
(4) Ditho tša mmušo, ka tirišo ya dikgato tša semolao goba tše dingwe, di swanetše go thuša
le go šireletša dikgorotsheko go kgonthišiša go ikemela ka noši, go se kgethollo, tlotlo, phihlelelo
le go šoma gabotse ga dikgorotsheko.
(5) Taelo goba sephetho seo se tšerwego ke kgoro tsheko se tlema batho ka moka le ditho
tša mmušo tšeo di angwago ke taelo goba sephetho.
Tshepedišo ya toka
166. Dikgorotsheko ke -
(a) kgorotsheko ya Molaotheo;
(b) Kgorokgolo ya tsheko ya Boipiletšo;
(c) Dikgotlakgolo go akaretšwa kgoro ye nngwe le ye nngwe ya boipiletšo yeo e ka
hlongwago go ya ka Molao wa Palamente go theeletša boipiletšo go tšwa dikgotlakgolong;
(d) Dikgorotsheko tša boMmaseterata; le
(e) kgorotsheko efe goba efe yeo e hlomilwego goba ye e amogelwago ke Molao wa
Palamente, yeo e ka akaretšago kgoro ye nngwe le ye nngwe ya maemo a go swana le
dikgotlakgolo goba tša boMmaseterata.
Kgorotsheko ya Molaotheo
167. (1) Kgorotsheko ya Molaotheo e bopša ke Mopresidente, Motlatša-mopresidente le
baahlodi ba bangwe ba senyane.
(2) Taba yeo e lego pele ga Kgorotsheko ya Molaotheo e swanetše go theeletšwa ke baahlodi
ba ba sego ka tlase ga ba seswai ka palo.
(3) Kgorotsheko ya Molaotheo -
(a) ke kgorotsheko ye e phagamego go di feta mererong ka moka ya Molaotheo;
(b) e ka fa sephetho fela mererong ya molaotheo le ditaba tše dingwe tšeo di amanago le
diphetho tša merero ya molaotheo; gomme
(c) e ka tšea sephetho sa mafelelo go bona ge e le gore taba e molaotheong goba ge e le gore
taba ye itšego e kgokagane le sephetho ka ga taba ya molaotheo.
(4) Ke fela Kgorotsheko ya Molaotheo yeo -
(a) e ka fago sephetho phapanong yeo e lego gona magareng a ditho tša mmušo lekaleng la
mmušo wa naga goba wa diprofense mabapi le mediro ya ditho tšeo tša mmušo;
(b) e tšeago sephetho ka ga go ba molaotheong ga Molaokakanywa ofe goba ofe wa
Palamente goba profense; eupša e ka dira bjalo fela mo mabakeng a a ukangwego mo Kgaolong
ya 79 goba 121;
(c) e ka tšeago sephetho ka ga dikgopelo tše di ukangwego mo karolong 80 goba 122;
(d) e ka tšeago sephetho ka ga go ba molaotheong ga phetošo ye nngwe le ye nngwe ya
Molaotheo;
(e) e ka tšea sephetho sa gore Palamente goba Mopresidente o paletšwe ke go phethagatša
tlamego ya gagwe ya semolaotheo; goba
(f) Go hlatsela molaotheo wa profense go ya ka karolo 144.
(5) Kgorotsheko ya Molaotheo e tšea sephetho sa mafelelo mabapi le go ba molaong ga
Molao wa Palamente, Molao wa profense goba maitshwaro a Mopresidente a Molaotheong goba
aowa, gomme e swanetše go tiišetša taelo ya thibelo yeo e filwego ke Kgorokgolo ya boipiletšo,
Kgotlakgolo goba kgoro ye nngwe le ye nngwe ya maemo a go swana le a tšona, pele sephetho
seo se ka ba le maatla a molao.
(6) Molao wa setšhaba goba melawana ya Kgorotsheko ya Molaotheo; e šwanetše go
dumelela motho, ge seo se le kgahlegong tša toka le tumelelong ya Kgorotsheko ya Molaotheo
-
(a) go tliša taba thwii go Kgorotsheko ya Molaotheo; goba
(b) go dira boipiletšo thwii go Kgorotsheko ya Molaotheo go tšwa go kgorotsheko ye nngwe
le ye nngwe.
(7) Taba ya Molaotheo e akaretša morero wo mongwe le wo mongwe wo o akaretšago
tlhathollo, tšhireletšo goba tirišo ya Molaotheo.
Kgorokgolo ya Boipiletšo
168 (1) Kgorokgolo ya Boipiletšo e bopša ke Moahlodimogolo, Motlatša-moahlodimogolo
le palo ya baahlodi ba boipiletšo yeo e bewago go ya ka Molao wa Palamente.
(2) Taba yeo e lego pele ga Kgorokgolo ya Boipiletšo e swanetše go ahlolwa ke baahlodi bao
palo ya bona e bewago ke Molao wa Palamente.
(3) Kgorokgolo ya Boipiletšo e ka no tšea sephetho ka boipiletšo tabeng efe goba efe. Ke
kgorotsheko ye kgolokgolo ya Boipiletšo ka ntle le mererong ya Molaotheo, gomme e ka tšea
sephetho fela mabapi le -
(a) boipiletšo;
(b) ditaba tšeo di amanago le maipiletšo; le
(c) taba ye nngwe le ye nngwe yeo e ka romelwago go yona go ya ka mabaka ao a
beakantšwego ke Molao wa Palamente.
Dikgotlakgolo
169. Kgotlakgolo e ka tšea sephetho -
(a) taba efe goba efe ya molaotheo ka ntle le taba yeo
(i) e lego fela Kgorotsheko ya Molaotheo ye e kago tšea sephetho; goba sephetho ka ga yona
se ka fiwago ke kgorotsheko ya Molaotheo; goba
(ii) e fetišeditšwego kgorongtsheko ye nngwe ya maemo a go swana le a kgotlakgolo, ke
Molao wa Palamente; le
(b) taba efe goba efe yeo e sa fetišetšwago kgorongtsheko ye nngwe ke Molao wa Palamente.
Dikgorotsheko tša bomaseterata le tše dingwe
170. Dikgorotsheko tša Bomaseterata le tše dingwe di ka tšea sephetho ka taba ye nngwe le
ye nngwe yeo e rerilwego ke Molao wa Palamente, eupša kgorotsheko ya maemo a ka fase ga a
kgotlakgolo e ka no se dire dinyakišišo goba gona go tšea sephetho ka ga go ba molaotheong ga
molao wo mongwe le wo mongwe goba maitshwaro a Mopresidente.
Ditshepedišo tša kgorotsheko
171. Dikgorotsheko ka moka di šoma go ya ka molao wa setšhaba, gomme melawana le
ditshepedišo tša tšona, di swanetše go beakanyetšwa ka molaong wa setšhaba.
Maatla a dikgorotsheko mererong ya Molaotheo
172. (1) Ge go tšewa sephetho mabapi le taba ya molaotheo mo maatleng a yona,
kgorotsheko -
(a) e swanetše go phetha ka gore molao wo mongwe le wo mongwe goba maitshwaro a a sa
sepelelanego le molaotheo ga a swanela go ya ka moo a sego tshepedišong; ebile
(b) e ka dira taelo ye nngwe le ye nngwe ye e swanetšego le tekatekano, go akaretšwa -
(i) taelo ye e fokotšago kgonagalo ya go lebelela morago maatla a phokodišo ya pego; le
(ii) taelo yeo e kgaotšago pego ya phokodišo mo pakeng goba maemong a mangwe le a
mangwe, go dumelela ditsebi go lokiša phošo yeo.
(2) (a) Kgorokgolo ya Tsheko ya Boipiletšo, Kgotlakgolo goba kgorotsheko ya maemo
a a swanago le a tšona e ka ntšha taelo malebana le go ba molaotheong ga Molao a Palamente,
Molao wa Profense goba maitshwaro a mangwe le a mangwe a Mopresidente, eupša taelo ye e
nago le bofokodi molaotheong ga e na maatla ka ntle le ge e tiišetšwa ke Kgorotsheko ya
molaotheo.
(b) Kgorotsheko ye e fago taelo ya go hloka maatla goba phokodišo ya molaotheo e ka ntšha
thibelo ya nakwana goba kimollo ya nakwana go phathi, goba e ka emiša nakwana go sa letetšwe
ditaelo tša Kgorotsheko ya Molaotheo ka ga go ba maswanedi ga Molao goba maitshwaro.
(c) Molao wa setšhaba o swanetše go rulaganyetša thomelo ya taelo ya phokolo ya semolao
go Kgorotsheko ya Molaotheo.
(d) Motho mang le mang goba setho se sengwe le se sengwe sa mmušo seo se nago le
kgahlego ye e lekanego, se ka dira boipiletšo, goba kgopelo thwii, go Kgorotsheko ya Molaotheo
go tiišetša goba go fapanya taelo ya phokodišo semolaotheo ga kghorotsheko go ya ka karolwana
ye.
Maatla a botšona
173. Kgorotsheko ya Molaotheo, Kgorokgolo ya Boipiletšo le Dikgotlakgolo di na le maatla
ka botšona a go šireletša le go laola ditshepetšo tša tšona, le go hlabolla molaokakaretšo, di
šeditše kudu kgahlego ya toka.
Peo ya bahlankedi ba toka
174. (1) Mosadi goba monna yo mongwe le yo mongwe yo a nago le mangwalo a maleba
gomme e le motho yo a itekanetšego wa kgobe, a ka kgethwa go ba mohlankedi wa toka. Motho
ofe goba ofe yo a swanetšego go kgethwa go ba Kgorongtsheko ya Molaotheo o swanetše go ba
e le moagi wa Afrika-Borwa.
(2) Go bohlokwa gore boahlodi bo laetše ka bophara tlhamo ya morafe le bong ya
Afrika-Borwa ge go thwalwa bahlankedi ba toka.
(3) Mopresidente bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya naga, morago ga go rerišana le
Komišene ya Ditirelo tša Toka le baetapele ba diphati tšeo di emetšwego ka go Kgobokano ya
Setšhaba, o kgetha Mopresidente le Motlatšamopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo;
gomme morago ga go rerišana le Komišene ya Ditirelo tša Toka,o kgetha Moahlodimogolo le
Motlatšamoahlodimogolo.
(4) Baahlodi ba bangwe ba Kgorotsheko ya Molaotheo ba kgethwa ke Mopresidente bjalo ka
hlogo ya khuduthumaga ya naga, morago ga go rerišana le Mopresidente wa Kgorotsheko ya
Molaotheo le baetapele ba diphati tšeo di emetšwego Kgobokanong ya Setšhaba, ka go latela
tshepedišo ye e latelago:
(a) Khomišene ya Tirelo ya Toka e swanetše go rulaganya lenaneo la bonkgetheng gotee le
maina a mangwe a mararo go feta palo ya bao ba swanetšego go bewa, gomme e fe Mopresidente
lenaneo leo.
(b) Mopresidente a ka kgetha baahlodi go tšwa lenaneong leo, gomme o swanetše go tsebiša
Khomišene ya Tirelo ya Toka ka mabaka gore go reng ge maina a mangwe a sa amogelege
gomme go sa na le dikgoba tšeo di sa swanetšego go tlatšwa.
(c) Khomišene ya Tirelo ya Toka e swanetše go oketša lenaneo ka maina a bonkgetheng ba
bangwe gomme Mopresidente o swanetše go tlaša dikgala tše di šetšego go tšwa lenaneong leo
la koketšo.
(5) Ka nako tšohle, bonnyane maloko a mane a kgorotsheko ya Molaotheo e swanetše go ba
batho bao e bego e le baahlodi ka nako yeo ba kgethwago go Kgorotsheko ya Molaotheo.
(6) Mopresidente o swanetše go kgetha baahlodi ba dikgorotsheko ka moka ka keletšo ya
Khomišene ya Tirelo ya Toka.
(7) Bahlankedi ba bangwe ba boahlodi ba swanetše go kgethwa go ya ka Molao wa Palamente
woo o swanetšego go netefatša gore kgetho, tlhatlošo, tšhutišo goba go raka ga, goba go tšeelwa
magato a kgalemo kahlolong, le bahlankedi ba ba tša toka go dirwa ka ntle le mogau goba
lehloyo.
(8) Pele ga ge bahlankedi ba ka thoma go dira mešomo ya bona, ba swanetše go ikana goba
go itlama go ya ka Šetulo 2, gore ba tla thekga le go šireletša Molaotheo.
Baahlodi ba motšwaoswere
175. (1) Mopresidente a ka kgetha mosadi goba monna go ba moahlodi wa motšwaoswere
wa Kgorotsheko ya Molaotheo ge go na le sekgala goba ge moahlodi yo mongwe a se gona.
Kgetho e swanetše go dirwa ka keletšo ya leloko la Kabinete leo le nago le maikarabelo
tshepedišong ya tša toka gomme a dira bjalo ka kwano le Mopresidente wa Kgorotsheko ya
Molaotheo gammogo le Moahlodimogolo.
(2) Leloko la Kabinete leo le rwelego maikarabelo tshepedišong ya tša toka le ka kgetha
baahlodi go ya dikgorongtsheko tše dingwe morago ga go rerišana le moahlodimogolo wa
Kgorotsheko yeo moswarelamoahlodi a tlilego go šoma go yona.
Dipakatiro le Meputso
176. (1) Moahlodi wa kgorotsheko ya Molaotheo o kgethwa go šoma mo mengwageng ye
e sa mpshafatšwego ye 12 eupša o swanetše go rola modiro ge a na le mengwaga ye 70.
(2) Baahlodi ba bangwe ba swara modiro go fihla ba rolwa modiro go ya ka Molao wa
Palamente.
(3) Meputso, diputseletšo le dikholo tša baahlodi di ka no se fokotšwe.
Go tlošwa
177. (1) Moahlodi a ka tlošwa setulong ge fela -
(a) Khomišene ya Ditirelo tša Toka e ka hwetša gore go na le se se mo šitišago, o tloga a
palelwa ke modiro wa gagwe, goba ge a bonwa molato ka ga maitshwaro a sa lokago; gomme
(b) Kgobokano ya Setšhaba e dira boipiletšo bja gore moahlodi yoo a tlošwe setulong, go ya
ka sephetho seo se amogetšwego ke bonnyane peditharong ya maloko a yona.
(2) Mopresidente o swanetše go tloša moahlodi setulong ge go se na go amogelwa sephetho
seo e lego boipiletšo bja gore moahlodi yoo a rolwe modiro..
(3) Mopresidente, ka keletšo ya Khomišene ya Ditirelo tša Toka, a ka no kgaotša nakwana
mošomo wa moahlodi yoo a sa nyakišišwago go ya ka karolwana (1)
Khomišene ya Ditirelo tša Toka
178. (1) Go na le Khomišene ya Ditirelo tša Toka, yeo e bopilwego ke -
(a) Moahlodimogolo, yoo a swarago marapo ge go na le dikopano tša Khomišene;
(b) Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo;
(c) Moahlodimopresidente yo a bewago ke Mopresidente wa Baahlodi;
(d) leloko la Kabinete leo le rwelego maikarabelo a tshepedišo ya toka, goba mohlatlolananaye
yo a beilwego ke leloko leo la kabinete;
(e) baboleledi ba babedi bao ba lego mošomong bao ba kgethilwego go tšwa mo boithuteding
bja baboleledi go emela boithutelo bjo ka kakaretšo, gomme ba kgethwa ke Mopresidente;
(f) boramelao ba babedi bao ba kgethilwego go tšwa boithuteding bja boramelao go emela
boithutedi bjo ka kakaretšo, gomme ba kgethwa ke Mopresidente;
(g) morutiši o tee wa Molao yo a kgethilwego ke barutiši ba molao go tšwa diyunibesithing
tša Afrika-Borwa;
(h) Batho ba ba tsheletšego bao ba kgethilwego ke Kgobokano ya Setšhaba go tšwa
malokong a yona, bao bonnyane maloko a mararo e swanetšego go ba maloko a diphathi tša
kganetšo tšeo di nago le boemedi Palamenteng;
(i) Boramelao ba ruri ba bane bao e lego maloko a Khansele ya Setšhaba ya Diprofense bao
ba beilwego gotee le Khansele, ka thekgo ya dibouto tša diprofense tše tsheletšego;
(j) batho ba bane bao ba kgethilwego ke Mopresidente bjalo ka ge e le hlogo ya
khuduthamaga ya setšhaba, ka morago ga therišano le baetapele ba diphathi ka moka tšeo di lego
Kgobokanong ya Setšhaba; le
(k) ge go sekasekwa merero goba ditaba tše itšego tše di amanago le profešene goba karolo
ya Kgotlakgolo, Moahlodimopresidente wa karolo yeo le Tonakgolo goba mohlatlolani yo a
kgethilwego ke Tonakgolo ya profense ye e amegago.
(2) Ge palo ya batho bao ba šišintšwego mo gare ga boithutedi bja baboleledi go ya ka ditaelo
tša karolwana (1)(e) goba (f) e lekana le ya dikgoba tše di swanetšego go tlatšwa, Mopresidente
o swanetše go ba kgetha. Ge palo ya batho bao ba šišintšwego e feta palo ya dikgoba tšeo di
swanetšego go tlatšwa, Mopresidente, morago ga go rerišana le boithutedi bja maswanedi, o
swanetše go kgetha ba ba lekanego bao ba šišintšwego go tlatša dikgoba, go hlokomelwa
tlhokego ya go netefatša gore bao ba kgethilwego ba emela boithutedi bjoo ka botlalo.
(3) Maloko a Khomišene a a kgethilwego ke Khansele ya Setšhaba ya Diprofense a šoma go
fihla ge a tlošwa sammaletee, goba go fihla ge go hlolega sekgala se sengwe palong ya bona.
Maloko a mangwe ao a kgethilwego goba a hlaotšwego go ba khomišeneng, a šoma go fihla ge
a amogetšwa ke bao ba kgethilego goba ba ba hlaotšego.
(4) Khomišene ya Tirelo ya Toka e na le maatla le mešomo tseo e di abetšwego mo
Molaotheong le go molao wa setšhaba.
(5) Khomišene ya Tirelo ya Toka e ka eletša mmušo wa setšhaba ka ga morero wo mongwe
le wo mongwe wo o amanago le toka goba tshepedišo ya toka; eupša ge e sekaseka morero wo
mongwe ka ntle le kgetho ya moahlodi, e swanetše go dula ka ntle le maloko ao a kgethilwego
go ya ka karolwana (1)(h) le (i).
(6) Khomišene ya Tirelo ya Toka e ka rera thulaganyo ya yona, eupša diphetho tša Khomišene
di swanetše go thekgwa ke bontši bja maloko a yona.
Bolaodi bja Botšhotšhisi
179. (1) Go na le bolaodi bo tee bja botšhotšhisi mono Repabliking, bjoo bo hlamilwego
go ya ka Molao wa Palamente, gomme bo bopša ke -
(a) Molaodi wa Setšhaba wa Botšhotšhisi bja setšhaba yoo e lego hlogo ya bolaodi bja
botšhotšhisi,mme o kgethwa ke Mopresidente bjalo ka setho sa khuduthamaga ya setšhaba; le
(b) Balaodi ba ba Botšhotšhisi bja Setšhaba le batšhotšhisi bjalo ka ge go laeditšwe Molaong
wa Palamente.
(2) Bolaodi bja botšhotšhisi bo na le maatla a go tliša ditatofatšo tša melato ya bosenyi,
legatong la naga , le go dira mediro ye e nyakegago yeo e sepelelanago le go tšea magato
ditatofatšong tša bosenyi.
(3) Molao wa setšhaba o swanetše go kgonthiša gore Balaodi ba Botšhotšhisi bja Setšhaba
-
(a) ba na le boithutelo bja maleba; gomme
(b) ba na le maikarabelo a go tšhotšhisa makaleng a a itšego, fela go laolwa ke karolwana ya
(5)
(4) Molao wa setšhaba o swanetše go netefatsa gore bolaodi bja go tšhotšisa bo phetha
mešomo ya bjona ka ntle le letšhogo , kgaugelo goba kgethollo.
(5) Molaodi wa Setšhaba wa Botšhotšhisi bja Setšhaba -
(a) o swanetše go phetha, ka kwano le leloko la Kabinete leo le rwelego boikarabelo bja
tiragatšo ya toka, le ka morago ga therišano le Molaodi wa Botšhotšhisi bja Setšhaba,
maikemišetšo a tshekišo yeo e swanetšego go fiwa šedi mo tshepedišong tša tshekišo;
(b) o swanetše go ntšha ditaelo tša maikemišetšo tše di swanetšego go šetšwa mo
tshepedišong ya tshekišo;
(c) a ka no tsena gare tshepetšo ya tshekišo ge ditaelo tša morero di sa latelwe; gomme
(d) a ka no sekaseka sefsa maikemišetšo a go sekiša goba go se sekiše, ka morago ga go
rerišana le Molaodi wa Botšhotšhisi bja Setšhaba le ka morago ga ge a amogetše boipiletšo mo
nakong ye e beilwego ke Molaodi wa Setšhaba wa Bolaodi bja Setšhaba bja Botšhotšhisi, go tšwa
go:
(i) Molatofatšwa
(ii) Molli
(iii) Motho yo mongwe le yo mongwe goba phathi yeo Molaodi wa Setšhaba a bonago e le
maleba.
(6) Leloko la Kabinete leo le nago le maikarabelo mererong ya toka le swanetše go šomiša
maikarabelo a lona godimo ga bolaodi bja botšhotšhisi.
(7) Merero ka moka yeo e sepelelanago le bolaodi bja tshekišo e swanetše go laetšwa
molaong wa setšhaba.
Ditaba tše dingwe tše di amago taolo ya toka
180. Molao wa setšhaba o ka no rulaganyetša taba ye nngwe le ye nngwe yeo e amanago le
taolo ya toka yeo go sa bolelwego ka yona ka mo Molaotheong go akaretšwa -
(a) mananeo a thutantšho ya bahlankedi ba tša toka;
(b) ditshepedišo tša go sekaseka dipelaelo mabapi le bahlankedi ba toka; le
(c) go kgatha tema ga batho ka ntle le bahlankedi ba toka go tšea diphetho ka kgorong ya
tsheko
Kgaolo ya 9
Dihlongwa tša Mmušo tše di Thekgago Temokrasi ya Molaotheo
Metheo ya tlhomo le pušo
181. (1) Dihlongwa tša mmušo tše di latelago di thekga temokrasi ya Molaotheo mo
Repabliking:
(a) Mošireletši wa Setšhaba.
(b) Khomišene ya Ditokelo tša Botho.
(c) Khomišene ya Tšwetšopele le Tšhireletšo ya ditokelo tša setho, sedumedi le Dihlopha tša
Maleme.
(d) Khomišene ya Tekano ya Bong.
(e) Mohlakišikakaretšo.
(f) Khomišene ya Dikgetho.
(2) Dihlongwa tše di ikemetše ka noši, gomme di laolwa fela ke Molaotheo le molao, ebile
di swanetše go se tšee lehlakore di buše di šomiše maatla a tšona le go phethagatša ditoro tša
tšona ka ntle le poifo, go tšea lehlakore goba kgethollo.
(3) Ditho tše dingwe tša mmušo, go šomiša magato a semolao le magato a mangwe, di
swanetše go thuša le go šireletša dihlongwa tše go kgonthiša boikemelanoši, go se tšee lehlakore,
tlhompho le go dira ditiro tša tšona gabotse.
(4) Ga go motho goba setho sa mmušo seo se swanetšego go tsenatsena le go šoma ga
dihlongwa tše.
(5) Dihlongwa tše di ikarabela go Kgobokano ya Setšhaba fela, gomme di swanetše go dira
dipego ka mediro le maikarabelo a tšona go Kgobokano ya Setšhaba bonnyane gatee ka ngwaga.
Mošireletši wa Setšhaba
Mešomo ya Mošireletši wa Setšhaba
182. (1) Mošireletši wa Setšhaba, go ya ka molao wa šetšhaba o na le maatla -
(a) a go nyakišiša boitshwaro bjo bongwe le bjo bongwe mo mererong ya mmušo, goba
taolong ya setšhaba mo makaleng ka moka a mmušo, moo go ukangwago goba go gononwago
gore ditaba ga di sepele gabotse goba moo mafelelong go kago hlolega bosodi goba mona;
(b) go bega ka maitshwaro ao;
(c) go tšea magato a maswanedi a go lokiša taba yeo.
(2) Mošireletši wa Setšhaba o na le maatla le mešomo ya tlaleletšo yeo e beilwego ke molao
wa setšhaba.
(3) Mošireletši wa Setšhaba ga a na le tshwanelo ya go nyakišiša diphetho tša kgorotsheko.
(4) Mošireletši wa Setšhaba o swanetše go fihlelelwa ke batho bohle le baagi ka moka.
(5) Pego ye nngwe le ye nngwe yeo e dirwago ke Mošireletši wa Setšhaba e swanetše go
bewa pepeneneng moo e ka lekolwago ke batho, ka ntle le mabakeng a ikgethago, go sekasekwa
go ya ka molao wa setšhaba, a nyakago gore pego e be sephiri.
Pakatiro
183. Mošireletši wa Setšhaba o kgethwa go ba mošomong wa gagwe mengwaga ye šupago.
Khomišene ya Ditokelo tša Botho
Mešomo ya Khomišene ya Ditokelo tša Botho
184. (1) Khomišene ya Ditokelo tša Botho e swanetše go -
(a) tšwetša pele tlhompo ya ditokelo tša botho le setlwaedi sa ditokelo tša botho;
(b) tšwetša pele, tšhireletšo le tlhabollo le khwetšagalo ya ditokelo tša botho; le
(c) go šetša le go netefatša gore ditokelo tša botho di a hlokomelwa mo Repabliking.
(2) Khomišene ya Ditokelo tša Botho e na le maatla, go ya ka ditaelo tša molao wa setšhaba,
a a lekanego go phetha mediro ya yona, go akaretšwa maatla a -
(a) go nyakišiša le go bega ka ga tlhokomelo ya ditokelo tša botho;
(b) go tšea magato a maleba go phošolla ka mo go swanetšego, moo ditokelo tša botho di
ilego tša gatakwa;
(c) go dira dinyakišišo; le
(d) go ruta
(3) Ngwaga ka ngwaga Khomišene ya Ditokelo tša Botho e swanetše go kgopela ditho tša
mmušo go fa Khomišene tshedimošo ka ga magato ao di a tšerego go kgonthišiša phethagatšo ya
ditokelo tšeo di lego Molaong wa Ditokelo tše di amago kago ya dintlo, tlhokomelo ya tša
maphelo, dijo, meetse, boikago, thuto le tikologo.
(4) Khomišene ya Ditokelo tša Botho e na le maatla a tlaleletšo le mešomo yeo e beilwego
ke molao wa setšhaba.
Khomišene ya Tšwetšopele le Tšhireletšo ya Ditokelo tša dihlopha tša Setšo, sedumedi le
Dihlopha tša Maleme
Mešomo ya Khomišene
185. (1) Maikemišetšo a magolo a Khomišene ya Tšwetšopele le Tšhireletšo ya Ditokelo
tša Setšo, Sedumedi le Dihlopha tša Maleme ke -
(a) go tšwetša pele tlhompho ya ditokelo tša setšo, sedumedi le dihlopha tša maleme.
(b) go tšwetša pele le go godiša khutšo, setswalle, botho, bodumedi le dihlopha tša maleme,
metheo ya tekano, go se kgetholle le kwano ye e lokologilego; le
(c) go eletša ka ga go hlongwa goba go amogelwa go ya ka molao wa setšhaba ga khansele
ya setšo goba dikhansele tša setšhaba goba ditšhaba mono Afrika-Borwa.
(2) Khomišene e na le maatla bjalo ka ge go beilwe molaong wa setšhaba,ao a hlokegago go
kgona go fihlelela maikemišetšomagolo, go akaretšwa le maatla a go hlokomela, nyakišiša, ruta,
go goka, go eletša, le go bega ka ga merero ye e amago ditokelo tša dihlopha tša setšo, bodumedi
le maleme.
(3) Khomišene e ka bega morero wo mongwe le wo mongwe wo o welago mo maatleng le
mešomong ya yona go Khomišene ya Ditokelo tša Botho go nyakišišwa.
(4) Khomišene e na le maatla a tlaleletšo le mešomo ye e beilwego ke molao wa setšhaba.
Tlhamo ya Khomišene
186. (1) Palo ya maloko a Khomišene ya Tšwetšopele le Tšhireletšo ya Ditokelo tša Setšo,
Bodumedi le Dihlopha tša Maleme le kgetho ya bona le pakatiro di swanetše go laolwa ke molao
wa setšhaba.
(2) Tlhamo ya khomišene e swanetše -
(a) go emela ka bophara dihlopha tše dikgolo tša setšo, bodumedi le maleme mono
Afrika-Borwa; le
(b) go bontšha ka kakaretšo tlhamo ya bong ya Afrika-Borwa.
Khomišene ya Tekano ya Bong
Mešomo ya Khomišene ya tekano ya bong
187. (1) Khomišene ya Tekano ya Bong e swanetše go tšwetša pele tlhompho ya tekano
ya bong le tšhireletšo, tšwetšopele le kgonagalo ya tekano ya bong.
(2) Khomišene ya Tekano ya Bong e na le maatla, bjalo ka ge go beilwe ke molao wa
setšhaba, a a hlokegago go diragatša mešomo ya yona, go akaretšwa maatla a go hlokomela, go
nyakišiša, go ruta, go goka, go eletša le go bega ka ga ditaba tše di amago tekano ya bong.
(3) Khomišene ya Tekano ya Bong e na le maatla le, mešomo ye e okeditšwego ye e beilwego
ke molao wa setšhaba.
Mohlakišikakaretšo
Mešomo ya Mohlakišikakaretšo
188. (1) Mohlakašikakaretšo o swanetše go hlakiša le go bega ka ga tšhupamatlotlo,
distatamente tša ditšhelete le taolo ya ditšhelete tša -
(a) dikgoro ka moka tša mmušo le tša diprofense le tshepedišo;
(b) bommasepala ka moka; le
(c) sehlongwa se sengwe le se sengwe goba kemedi ye nngwe le ye nngwe ya tšhupamatlotlo
ye e nyakago molao wa setšhaba goba wa profense gore e hlakišwe ke Mohlakišikakaretšo.
(2) Godimo ga mešomo ye e beilwego mo karolwaneng (1), go ya ka molao,
Mohlakišikakaretšo a ka hlakiša le go bega ka ga ditšhupamatlotlo, distatamente tša ditšhelete,
taolo le tlhokomelo ya -
(a) sehlongwa sefe goba sefe seo se thušwago go tšwa Sekhwameng sa Ditseno tša Setšhaba
goba Sekhwama sa Ditseno tša profense goba ke mmasepala; goba
(b) sehlongwa se sengwe le se sengwe seo se dumeletšwego go ya ka molao wo mongwe le
wo mongwe go amogela tšhelete ya go thuša setšhaba .
(3) Mohlakišikakaretšo o swanetše go tliša dipego tša tlhakišo go theramelao ye nngwe le ye
nngwe yeo e nago le dikgahlego tše maleba mo tlhakišong, le go taolo ye nngwe le ye nngwe ye
e beilwego ke theramelao ya setšhaba. Dipego ka moka di swanetše go dirwa pepeneneng.
(4) Mohlakišikakaretšo o na le maatla le mediro ye e okeditšwego ye e beilwego ka molao wa
setšhaba.
Pakatiro
189. Mohlakišikakaretšo o swanetše go thwalwa paka ye e beilwego, ye e
sa mpshafatšwego, ya magareng a mengwaga ye mehlano le ye
lesome.
Khomišene ya Dikgetho
Mešomo ya Khomišene ya Dikgetho
190. (1) Khomišene ya Dikgetho e swanetše -
(a) go laola dikgetho tša setšhaba, diprofense le tša bommasepala go ya ka molao wa
setšhaba;
(b) go kgonthišiša gore dikgetho tšeo ke tše di lokologilego tša go se be le bomenetša le;
(c) go phatlalatša dipoelo tša dikgetho tšeo mo nakong ye e tlogo bewa ke molao wa
setšhaba, yeo e tlogo ba ye kopana ka mo go kgonagalago.
(2) Khomišene ya Dikgetho e na le maatla le mešomo yeo e okeditšwego ye e beilwego go
ya ka molao wa setšhaba.
Tlhamo ya Khomišene ya Dikgetho
191. Khomišene ya Dikgetho e swanetše go bopša bonnyane ke batho ba bararo. Palo ya
maloko le pakatiro ya go ba modirong di swanetše go bewa go ya ka molao wa setšhaba.
Bolaodi Bjo Ikemetšego bja go Laola Kgašo
Bolaodi bja Kgašo
192. Molao wa Setšhaba o swanetše go hloma bolaodi bjo bo ikemetšego go laola kgašo go
ya ka dikgahlego tša setšhaba, le go kgonthišiša tokologo le maikutlo a a fapanego ao ka bophara
a emetšego setšhaba sa Afrika-Borwa.
Ditaba tša kakaretšo
Dipeo
193. (1) Mošireletši wa Setšhaba le maloko a Khomišene ye nngwe le ye nngwe yeo e
theilwego ke Kgaolo ye e swanetše go ba basadi goba banna bao -
(a) e lego baagi ba Afrika-Borwa;
(b) bao yo mongwe le yo mongwe wa bona a a swanelago e bile a loketše go tšea maemo a
bohlankedi bjo itšego; le
(c) go nyalelana le dinyakwa tše dingwe le tše dingwe tšeo di beilwego go ya ka molao
wa setšhaba.
(2) Tlhokego ya gore dikhomišene tše di theilwego ke Kgaolo ye di laetše ka bophara morafe
le bong bja tlhamo ya Afrika-Borwa e swanetše go elwa hloko ge dikhomišene di beiwa.
(3) Mohlakišikakaretšo e swanetše go ba mosadi goba monna yoo e lego moagi wa
Afrika-Borwa yoo a swanelago ebile e le wa maleba go tšea maemo a bohlankedi bjoo. Tsebo ye
ikgethago ya, goba maitemogelo mo bohlakišing, ditšhelete tša mmušo, le taolo ya setšhaba di
swanetše go hlokomelwa ge go kgethwa Mohlakišikakaretšo.
(4) Mopresidente, ka dikeletšo tša Kgobokano ya Setšhaba, o swanetše go kgetha Mošireletši
wa Setšhaba, Mohlakišikakaretšo le maloko a -
(a) Khomišene ya Ditokelo tša Botho
(b) Khomišene ya Tekano ya Bong; le
(c) Khomišene ya Dikgetho.
(5) Kgobokano ya Setšhaba e swanetše go digela batho -
(a) ba ba kgethilwego ke Komiti ya Kgobokano ka tekatekano ye e bopšago ke maloko a
diphathi tšeo di nago le baemedi Kgobokanong; ebile ba
(b) dumetšwe ke Kgobokano ka sephetho seo se amogetšwego ke thekgo ya bouto -
(i) ya bonnyane bja dipersente tše 60 tša maloko a Kgobokano, ge ditigelo di ama kgetho ya
Mošireletši wa Setšhaba goba Mohlakišikakaretšo; goba
(ii) ya bontši bja maloko a Kgobokano, ge ditigelo di ama kgetho ya leloko la Khomišene.
(6) Kamego ya setšhaba mo tshepetšong ya ditigelo e ka no beakanyetšwa bjalo ka ge go
ukangwe mo karolong 59(1)(a)
Go rolwa modiro
194. (1) Mošireletši wa Setšhaba, Mohlakišikakaretšo goba leloko la Khomišene yeo e
theilwego ke Kgaolo ye a ka no rolwa modiro fela ka -
(a) mabaka a go se itshware gabotse, bofokodi goba go hloka tsebo;
(b) ge komiti ya Kgobokano ya Setšhaba e lemogile taba yeo; le
(c) Kamogelo ya sephetho ke Kgobokano, e laela gore motho yoo a rolwe modiro wa gagwe.
(2) Sephetho sa Kgobokano ya Setšhaba mabapi le go rolwa modiro
ga -
(a) Mošireletši wa Setšhaba goba Mohlakišikakaretšo se swanetše go amogelwa ka thekgo
ya bonnyane bja peditharong ya dibouto tša maloko a Kgobokano; goba
(b) leloko la khomišene le swanetše go amogelwa ka thekgo ya bouto ya bontši bja maloko
a Kgobokano.
(3) Mopresidente -
(a) a ka no tloša motho mošomong nakwana, nako ye nngwe le ye nngwe morago ga ge
komiti ya Kgobokano ya Setšhaba e šetše e thomile ka dinyakišišo tša go rolwa modiro ga motho
yoo; gomme
(b) o swanetše go ntšha motho modirong ge Kgobokano e se no amogela sephetho sa
boipiletšo gore motho yoo a rolwe modiro.
KGAOLO YA 10
Taolo ya Merero ya Setšhaba
Dikelo tše bohlokwa le metheo ye e laolago taolo ya merero ya setšhaba
195. (1) Taolo ya merero ya setšhaba e swanetše go laolwa ke dikelo tše bohlokwa le
metheo ya temokrasi ye e betietšwego ka Molaotheong go akaretšwa le metheo ye e latelago:
(a) Maitshwaro a maleba a maemo a godimo a swanetše go lotwa le go tšwetšwa pele.
(b) Tirišo ya methopo ka bokgoni, tsheketšo le phetho ye maleba di swanetše go tšwetšwa
pele.
(c) Tshepedišo ya merero ya setšhaba e swanetše go sekamela kudu ka lehlakoreng la
tlhabollo.
(d) Ditirelo di swanetše go abja ka ntle le go tšea lehlakore, le kgethollo.
(e) Dinyakwa tša batho di swanetše go hlokomelwa gomme Setšhaba se swanetše go
hlohleletšwa go kgatha tema mo go hlangweng ga morero.
(f) Tshepedišo ya merero ya setšhaba e swanetše go ba le maikarabelo.
(g) Ponagatšo e swanetše go tiišetšwa ka go fa setšhaba tshedimošo ye e fihlelelegago ya go
kwala ka nako.
(h) Taolo ye e nepagetšego ya badiredi le tlhabollo ya tša boiphedišo, kgodišong ya bokgoni,
di swanetše go bjalwa bathong.
(i) Tshepedišo ya merero ya setšhaba e swanetše go emela batho ba Afrika-Borwa ka
bophara, thwalo le taolo ya bahlankedi di swanetše go thewa godimo ga bokgoni, tebano, go se
kgetholle, le go nyaka go lokiša go se lekalekane ga matšatši a a fetilego go kgona go hwetša
kemedi ye e akaretšago.
(2) Metheo ye go boletšwego ka yona mo godimo e šoma mo -
(a) go tshepedišo ya makala ka moka a mmušo;
(b) ditho tša mmušo; le
(c) medirong ya setšhaba.
(3) Molao wa setšhaba o swanetše go kgonthišiša tšwetšopele ya dikelo le metheo yeo e
tšweleditšwego mo lenaneong la karolwana (1)
(4) Go thwalwa ga batho ba mmalwa tshepedišong ya merero ya setšhaba go lekola
maikemišetšo ga se gwa šikologwa, eupša molao wa setšhaba o swanetše go laola dithwalo tšeo
mo ditirelong tša setšhaba.
(5) Melao ye e laolago tshepedišo ya merero ya setšhaba e ka no fapantšha gare ga dikarolo
tše di fapanego, ditaolo goba dihlongwa.
(6) Mekgwa le mešomo ya dikarolo tše di fapanego tša taolo, le dihlongwa tša tshepedišo ya
merero ya setšhaba ke mabaka a maleba ao a swanetšego go šetšwa mo melaong yeo e laolago
taolo ya merero ya setšhaba.
Khomišene ya Ditirelo tša Setšhaba
196. (1) Go na le Khomišene e tee ya Ditirelo tša Setšhaba mono Afrika-Borwa, go tšwetša
pele dikelo le metheo ya tshepedišo ya merero ya setšhaba mo ditirelong tša setšhaba.
(2) Khomišene e ikemetše ka noši, ebile e swanetše go hloka tlhao, mme e swanetše go diriša
maatla le go phethagatša mehola ya yona ka ntle le poifo, sepitša goba mona kgahlegong ya go
hlola taolo ya setšhaba ye e šomago gabotse le ka bokgoni le maitshwaro a profešene a maemo
a godimo mo tirelong ya setšhaba. Khomišene e swanetše go laolwa ke molao wa setšhaba.
(3) Ditho tše dingwe tša mmušo, ka dikgato tša semolao le tše dingwe, diswanetše go thuša
le go šireletša Khomišene go kgonthiša boikemanoši, tlhakatlhao, seriti le bokgoni bja
Khomišene. Ga go motho goba setho sa mmušo seo se swanetšego go tshwenyana le go
šoma ga Khomišene.
(4) Maatla le mehola ya Khomišene ke:
(a) go godiša dikelo le metheo yeo e beilwego mo karolong ya 195 mo go tirelo ya setšhaba
ka moka;
(b) go nyakišiša, go hlapetša le go ela mokgatlo le taolo, le ditirišo tša badiredi, tša tirelo ya
setšhaba;
(c) go šišinya dikgato le go kgonthiša phethagatšo ye botse ya bokgoni tirelong ya setšhaba
ka moka;
(d) go fa ditaetšo tšeo nepo ya tšona e lego go kgonthiša gore ditshepedišo tša badiredi tše
di amago thwalo, tšhutišo, ditlhatlošo le dithako di dumelelana le dikelo le metheo tše di beilwego
mo go karolo 195;
(e) go bega mabapi le ditiro le diphethagatšo tša mehola ya yona, go akaretšwa ke khwetšo
efe le efe yeo e ka e dirago, le ditaetšo le keletšo yeo e ka fago, le go beakanyetša kelo go fihla
moo e lego gore dikelo le metheo tše di beilwego karolong ya 195 di sekegelwago; le
(f) gore ka boyona goba ka go amogela ngongorego efe goba
efe -
(i) go nyakišiša le go ela tšhomišo ya ditirišo tša badiredi le taolo ya setšhaba, le go bega go
bolaodi bjo bo lebanego bja phethišo le theramelao;
(ii) go nyakišiša dingongorego tša badiredi tirelong tša setšhaba mabapi le ditiro tša semmušo
goba ditlogelo, mme e digele diphekolo tše di swanetšego;
(iii) go hlapetša le go nyakišiša tlhokomelo ya tšhomišo ya ditshepedišo mo tirelong ya
setšhaba; le
(iv) go eletša ditho tša mmušo tša setšhaba le tša profense mabapi le ditirišo tša badiredi
tirelong ya setšhaba, go akaretšwa le tšeo di amago thwalo, peo, tšhutišo, thako le mabaka a
mangwe.
(5) Khomišene e ikarabela go Kgobokano ya Setšhaba.
(6) Khomišene e swanetše go bega bonnyane gatee ka ngwaga go ya ka karolwana ya (4)(e)
-
(a) go Kgobokano ya Setšhaba; le
(b) mabapi le ditiro tša yona ka profenseng, le go theramelao ya profense yeo.
(7) Khomišene e na le dikomišenare tše di latelago tše 14 tšeo di beilwego ke Mopresidente:
(a) Dikomišenare tše tlhano tše di beilwego ke Kgobokano ya Setšhaba go ya ka karolwana
ya (8)(a); le
(b) Komišenare e tee ka profenseng ye nngwe le ye nngwe e hlaotšwe ke Tonakgolo ya
profense go ya ka karolwana (8)(b).
(8) (a) Komišenare ye e kgethilwego go ya ka karolwana (7)(a) e swanetše go ba -
(i) e digetšwe ke komiti ya Kgobokano ya Setšhaba yeo e hlamilwego ka tekatekano ke
maloko a diphathi ka moka tše di emetšwego ka kgobokanong; mme
(ii) e amogetšwe ke Kgobokano ka sephetho se se tšerwego ka thekgo ya bouto ya bontši bja
maloko a yona.
(b) Komišenare ye e hlaotšwego ke Tonakgolo ya profense e swanetše go ba -
(i) e digetšwe ke komiti ya theramelao ya profense yeo e hlamilwego ka go lekalekana ke
maloko ka moka a diphathi tše di emetšwego ka go theramelao; mme
(ii) e amogetšwe ke theramelao ka sephetho se se tšerwego ka thekgo ya bouto ya bontši bja
maloko a yona.
(9) Molao wa Palamente o swanetše go laola tshepedišo ya peo ya dikomišenare.
(10) Komišenare o bewa pakatiro ya mengwaga ye mehlano, yeo e mpshafatšegago pakatiro
e tee fela, gomme e swanetše go ba mosadi goba monna yo e lego -
(a) moagi wa Afrika-Borwa; mme
(b) e le motho yo a itekanetšego wa mabobo ka tsebo ya, goba boitsebelo go, tshepedišo,
taolo goba kabo ya ditirelo tša setšhaba.
(11) Komišenare a ka tlošwa modirong wa gagwe fela -
(a) mabakeng a bosenyi, tšhitego, goba go palelwa ke modiro;
(b) khwetšo ye bjalo go tšwa go komiti ya Kgobokano ya Setšhaba goba mabakeng a
komišenare ye e hlaotšwego ke Tonakgolo ya profense, ke komiti ya theramelao ya profense yeo;
le
(c) go tšewa ga sephetho ke Kgobokano goba Theramelao ya profense ka thekgo ya bouto
ya bontši bja a maloko a yona gore komišenare yoo a tlošwe modirong wa gagwe.
(12) Mopresidente o swanetše go tloša komišenare yo a amegago ge -
(a) Kgobokano e amogela sephetho sa go goeletša gore Komišenare a tlošwe; goba
(b) Tsebišo ye e ngwadilwego ke Tonakgolo ya gore theramelao ya profense e tšere sephetho
sa go goeletša gore komišenare a tlošwe.
(13) Dikomišenare tše di ukangwego go karolwanba (7)(b) di ka diriša maatla le go
phethagatša mehola ya khomišene ka diprofenseng tša tšona go ya ka moo molao wa setšhaba o
laelago.
Tirelo ya Setšhaba
197. (1) Ka gare ga tshepedišo ya merero ya setšhaba go na le tirelo ya Setšhaba ya
Repabliki, yeo e swanetšego go šoma le go bopša go latela molao wa setšhaba, gomme e
swanetšego go phethagatša ka potego merero ya semolao ya mmušo wa nako yeo.
(2) Ditaelo le mabaka a thwalo mo tirelong ya setšhaba di swanetše go laolwa ke molao wa
setšhaba. Bašomedi ba swanetšwe ke diphenšene tša maleba bjalo ka ge di laolwa ke molao wa
setšhaba.
(3) Ga go na le mošomedi wa setšhaba yo a ka direlwago sepitša goba a hlokofatšwa fela ka
gore motho yoo o thekga phathi ye itšego ya dipolitiki goba mabaka a yona.
(4) Mebušo ya diprofense e na le maikarabelo a go thwala, peo, tlhatlošo, tšhutišo le thako
ya maloko a tirelo ya setšhaba mo ditaolong tša yona go ya ka mohlako wa go swana wa melao
le dikelo tše di dirišwago go tirelo ya setšhaba.
KGAOLO YA 11
Ditirelo tša Tšhireletšo
Metheotaolo
198. Metheo ye e latelago e laola tšhireletšo ya setšhaba ya Repabliki:
(a) Tšhireletšo ya setšhaba e swanetše go bontšha maikemišetšo a Maafrika-Borwa, bjalo ka
batho mongwe le mongwe le bjalo ka setšhaba, go phela bjalo ka balekani, ba go phela ka khutšo
le kagišo, ba phele ka ntle le letšhogo le tlhaelelo le go tsoma bophelo bjo bokaone.
(b) Maikemišetšo a go phela ka khutšo le kagišo a thibela moagi yo mongwe le yo mongwe
wa Afrika-Borwa go kgatha tema dithulanong tša marumo, nageng ya rena goba
ditšhabatšhabeng, ka ntle le ge seo se dumeletšwe ke Molaotheo goba molao wa setšhaba.
(c) Tšhireletšo ya setšhaba e swanetše go dirwa go latelwa molao; go akaretšwa le molao wa
ditšhabatšhaba.
(d) Tšhireletšo ya setšhaba e ka fase ga taolo ya Palamente le khuduthamaga ya setšhaba.
Tlhomo, Tlhamo le Tshepedišo ya Ditirelo tša Tšhireletšo
199. (1) Ditirelo tša tšhireletšo tša Repabliki di bopilwe ke lesolo le tee la sešole, tirelo e
tee ya sephodisa, le ditirelo dife goba dife tša botseka tše di hlomilwego go ya ka Molaotheo.
(2) Madira a tšhireletšo ke lesolo le noši la bošole mono Repabliking
(3) (a) Ka ntle le ditirelo tša tšhireletšo tšeo di hlomilwego ke Molaotheo, makgotla ao
a itlhamilego a ka theiwa fela go ya ka molao wa setšhaba.
(4) Ditirelo tša tšhireletšo di swanetše go bopša le go laolwa go ya ka molao wa setšhaba
(5) Ditirelo tša tšhireletšo di swanetše go phethagatša, gomme di be di rute di be di gapeletše
gore maloko a tšona a phethagatše go ya ka Molaotheo le molao, go akaretšwa molaosetlwaedi
wa ditšhabatšhaba le dikwano tša ditšhabatšhaba tšeo di tlemago Repabliki.
(6) Ga go leloko lefe goba lefe la tirelo ya tšhireletšo leo le swanetšego go obamela taelo yeo
go bonalago e tloga e se molaong.
(7) Ga go ditirelo tša tšhireletšo goba ba bangwe ba maloko a tšona mo phethagatšong ya
mešomo ya tšona di ka -
(a) kgethollago dikgahlego tša phathi yeo e lego molaong go ya ka dipeelano tša Molaotheo;
goba
(b) tša tšwetšapele, ka tselana ye nngwe, dikgahlego tše itšego tša phathi ya dipolitiki.
(8) Go kgonthišiša metheo ya ponagatšo le maikarabelo, dikomiti tša palamente tša
diphathintši di swanetše go hlokomela ditirelo tša tšhireletšo ka tsela yeo e beilwego ke molao wa
setšhaba goba melawana le ditaelo tša Palamente.
Tšhireletšo
Madira a tšhireletšo
200. (1) Madira a tšhireletšo a swanetše go bopša le go laolwa bjalo ka sešole seo se
kgalemilwego ka tshwanelo.
(2) Maikemišetšomagolo a madira ke go lwela le go šireletša Repabliki, maemo a naga ya
yona le batho ba yona, go ya ka Molaotheo le metheo ya molao wa ditšhabatšhaba yeo e laolago
tšhomišo ya madira.
Boikarabelo bja Sepolitiki
201. (1) Leloko la Kabinete le swanetše go rwala boikarabelo bja madira a tšhireletšo.
(2) Ke Mopresidente fela, bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba yoo a ka dumelelago
go šomišwa ga Madira a tšhireletšo
(a) ka tšhomišano le tirelo ya sephodisa,
(b) mo tšhireletšong ya Repabliki; goba
(c) mo phethagatšong ya boitlamo bja ditšhabatšhaba.
(3) Ge madira a tšhireletša a šomišetšwa lebaka le lengwe le le lengwe le lego kafrolwanerng
ya (2), Mopresidente o swanetše go tsebiša Palamente ka bonako le gona ditaba ka botlalo ka -
(a) mabaka a go šomišwa ga madira a tšhireletšo;
(b) lefelo lefe goba lefe moo madira a šomišwago gona;
(c) palo ya batho bao ba amegago; le
(d) lebaka leo go akanywago gore a tlo šomišwa ka lona.
(4) Ge Palamente e sa dule mo matšatšing a šupago morago ga go šomišwa ga madira bjalo
ka ge go ukangwe mo karolwaneng ya (2), Mopresidente o swanetše go tšweletša tshedimošo ye
e nyakegago go ya ka karolwana (3) go komiti ya maleba ye e hlokometšego taba ye.
Taolo ya madira a tšhireletšo
202. (1) Mopresidente, bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba ke Molaodimogolo
wa madira a tšhireletšo, gomme o swanetše go kgetha Molaodi wa madira a tšhireletšo.
(2) Taolo ya madira a tšhireletšo e swanetše go phethagatšwa go ya ka ditaelo tša leloko la
kabinete le le rwelego boikarabelo bja tšhireletšo ka tlase ga bolaodi bja Mopresidente.
Maemo a tšhireletšo ya setšhaba
203. (1) Mopresidente, bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba a ka goeletša seemo
sa tšhireletšo ya setšhaba, gomme o swanetše go tsebiša Palamente ka bonako le gona ditaba ka
botlalo ka -
(a) mabaka a kgoeletšo yeo;
(b) lefelo lefe goba lefe moo madira a šomišwago gona; le
(c) palo ya batho bao ba angwago.
(2) Ge Palamente e se kopanong nakong yeo maemo a tšhireletšo a goeletšwago,
Mopresidente o swanetše go biletša Palamente tulong ye e sego ya mehleng mo matšatšing a a
šupago morago ga kgoeletšo.
(3) Kgoeletšo ya seemo sa tšhireletšo e fela mo lebakeng la matšatši a a šupago, ka ntle le ge
e amogetšwe ke Palamente.
Bongwaledi bja tšhireletšo bja segae
204. Bongwaledi bja segae bja madira bo swanetše go hlomiwa go ya ka molao wa setšhaba
go šoma ka fase ga taolo ya leloko la Kabinete le le rwelego boikarabelo bja tšhireletšo.
Maphodisa
Tirelo ya maphodisa
205. (1) Tirelo ya Setšhaba ya maphodisa e swanetše go hlangwa gore e šome mo makaleng
a setšhaba, profense, le moo go lebanego, lekaleng la tikologo la mmušo.
(2) Molao wa setšhaba o swanetše go beakanya maatla le mediro ya tirelo ya maphodisa
gomme o kgontšhe tirelo ya maphodisa go phethagatša maikarabelo a yona ka bokgoni, go
lebeletšwe kudu dinyakwa tša diprofense.
(3) Maikemišetšo a tirelo ya maphodisa ke go thibela, go lwantšha le go nyakišiša bosenyi,
go lota kagišo ya setšhaba, go šireletša le go boloka baagi ba Repabliki le dithoto tša bona le go
thekga le go phethagatša molao.
Boikarabelo bja sepolitiki
206. (1) Leloko la Kabinete le swanetše go rwala boikarabelo bja bophodisa gomme le
swanetše go rulaganya morero wa setšhaba wa bophodisa morago ga go rerišana le mebušo ya
diprofense mme le šeditše dinyakwa tša diprofense.
(2) Morero wa setšhaba wa bophodisa o ka fa peakanyetšo ya merero ya go fapana mabapi
le diprofense tša go fapana morago ga go ela hloko dinayakwa tša bophodisa le ditlapele tša
diprofense tše.
(3) Profense ye nngwe le ye nngwe e na le tokelo -
(a) ya go hlapetša maitshwaro a maphodisa;
(b) ya go šetša bokgoni le phethagatšo ya bona ka bokgoni, go akaretšwa go amogela dipego
tša tirelo ya maphidisa;
(c) go tšwetša pele moya wo mobotse gare ga maphodisa le setšhaba;
(d) go sekaseka bokgoni bja pepeneneng bja tlhapetšo ya sephodisa; le;
(e) go kgokagana le leloko la Kabinete leo le rwelego boikarabelo bja sephodisa mabapi le
bosenyi le bophodisa ka profenseng.
(4) Khuduthamaga ya profense e na le boikarabelo bja mehola ya bophodisa -
(a) ye e e filwego ke kgaolo ye;
(b) ye e e filwego go ya ka dipeelano tša molao wa setšhaba; le
(c) ye e e abetšwego ka go morero wa setšhaba wa bophodisa.
(5) Gore e tle e kgone go phethagatša mehola ye e beilwego ka go karolwana (3), profense
-
(a) e ka nyakišiša, goba ya hloma khomišene ya dinyakišišo mabapi le dingongorego dife goba
dife tša go šitwa ga maphodisa goba tlhokego ya kgokagano gare ga maphodisa le setšhaba sefe
goba sefe; mme
(b) e swanetše go dira ditigelo go setho sa Kabinete se amanego le bophodisa.
(6) Ge e amogela ngongorego ye e tšwago go khuduthamaga ya profense, mokgatlo wo o
ikemego ka noši wa dingongorego tša maphodisa, o swanetše go nyakišiša bosenyi bjoo bo
ukangwago goba molato woo o obilwego ke leloko la tirelo ya maphodisa ka profenseng.
(7) Molao wa setšhaba o swanetše go beakanyetša mohlako wa go hloma, maatla, mehola le
taolo ya ditirelo tša maphodisa tša mmasepala.
(8) Komiti ye e hlamilwego ke leloko la Kabinete le maloko a Khuduthamaga ya Dikhansele
tše di nago le boikarabelo bja maphodisa e swanetše gfo thewa go kgonthiša tlemagano ye e
nepagetšego ya tirelo ya maphodisa le tlemagano ye e nepagetšego gare ga makala a mmušo.
(9) Theramelao ya profense e ka nyaka gore komišenare wa profense go tšwelela pele ga yona
goba ye nngwe le ye nngwe ya dikomiti tša yona go fetola dipotšišo.
Taolo ya Tirelo ya Maphodisa
207. (1) Mopresidente bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba o swanetše go bea
monna goba mosadi bjalo ka Komišinare wa Setšhaba wa tirelo ya maphodisa, go laola le go
sepediša tirelo ya maphodisa.
(2) Komišinare wa Setšhaba o swanetše go laola le go sepediša tirelo ya maphodisa go ya ka
morero wa setšhaba wa bophodisa le ditaelo tša leloko la Kabinete le le rwelego boikarabelo bja
bophodisa.
(3) Komišenare wa Setšhaba o swanetše go kgetha mosadi goba monna go ba Komišenare
wa profense ye nngwe le ye nngwe, morago ga go rerišana le khuduthamaga ya profense.
(4) Dikomišenare tša diprofense di na le boikarabelo bja bophodisa -
(a) bjalo ka ge go beilwe melaong ya setšhaba; le
(b) ka taolo ya maatla a Komišenare wa Setšhaba, go laola le go sepediša tirelo ya maphodisa
go ya ka karolwana(2)
(5) Komišenare wa profense o swanetše go bega go theramelao ya profense ngwaga ka
ngwaga mabapi le bophodisa ka profenseng, mme o swanetše go romela kopi ya pego go
Komišenare ya Setšhaba.
(6) Ge Komišenare ya profesnse e se sa botwa ke khuduthamaga ya profense, khuduthamaga
yeo e ka hloma ditshepedišo tše maleba tša go mo tloša goba go mo šutiša, goba go tšea magato
a thupišo, godimo ga Komišenare yeo, go ya ka molao wa setšhaba.
Bongwaledi bja Maphodisa Bja Segae
208. Go swanetše go hlongwa bongwaledi bja maphodisa bja segae go ya ka molao wa setšhaba
go šoma ka fase ga tlhahlo ya setho sa Kabinete se hlokometšego bophodisa.
Botseka
Tlhomo le taolo ya ditirelo tša botseka
209. (1) Tirelo efe goba efe ya botseka, ka ntle le karolo ya botseka ya madira a tšhireletšo
goba tirelo ya maphodisa, e ka hlongwa fela ke Mopresidente bjalo ka hlogo ya khuduthamaga
ya setšhaba, le gona go ya ka molao wa setšhaba.
(2) Mopresidente bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba o swanetše go bea mosadi
goba monna bjalo ka hlogo ya tirelo ya botseka yeo e hlomilwego go ya ka karolwana (1).
Gomme o swanetše go tšea boikarabelo bja sepolitiki go laola le go hlahla ye nngwe le ye nngwe
ya ditirelo tšeo, goba a kgethe leloko la Kabinete go tšea boikarabelo bjoo.
Maatla, Mediro le Tlhokomelo
210. Molao wa setšhaba o swanetše go beakanya le go laola maatla le mešomo ya ditirelo tša
botseka, go akaretšwa karolo ya madira a tšhireletšo goba tirelo ya maphodisa, mme o fe tumelelo
ya -
(a) go kgokaganya ditirelo ka moka tša botseka; le
(b) tlhapetšo ya selegae ya mediro ya ditirelo tšeo ke mohlahlobi yo a beilwego ke
Mopresidente bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba, mme a amogetšwe ke sephetho se se
tšerwego ke Kgobokano ya Setšhaba ka bouto ye bonnyane e thekgwago ke peditharong ya
maloko a yona.
KGAOLO YA 12
Baetapele ba Setšo
Kamogelo
211. (1) Dihlongwa, maemo le bohlokwa bja boetapele bja setšo, go ya ka molaosetlwaedi,
di a amogelwa, fela ka taolo ya Molaotheo .
(2) Pušo ya setšo yeo e latelago molaosetlwaedi, e ka dumelelwa go šoma, fela e swanetše
go latela molao wa naga le ditlwaelo, go akaretšwa le go fetolwa goba go phumolwa ga molao
woo goba ditlwaelo tšeo.
(3) Dikgorotsheko di swanetše go šomiša molaosetlwaedi ge fela e le gore molao woo ke
wona o šomago tabeng yeo; ka taolo ya Molaotheo le molao wo mongwe le wo mongwe wo o
amago molaosetlwaedi.
Tema ya baetapele ba setšo
212. (1) Molao wa setšhaba o ka beakanya tema ya boetapele bja setšo bjalo ka sehlongwa
lekaleng la selegae mo ditabeng tšeo di amago ditšhaba tša tikologo.
(2) Go rera ditaba tšeo di amanago le boetapele, tema ya baetapele ba setšo, molaosetlwaedi
le ditlwaelo tša ditšhaba tšeo di obamelago lenaneo la molaosetlwaedi -
(a) melao ya setšhaba goba ya diprofense e ka hloma go theiwa ga nywako ya baetapele ba
setšo; gape
(b) melao ya setšhaba e ka hloma khansele ya baetapele ba setšo.
KGAOLO YA 13
Ditšhelete
Merero ya Ditšhelete ka kakaretšo
Sekhwama sa Ditseno sa Setšhaba
213. (1) Go na le Sekhwama sa Ditseno sa Setšhaba seo ka go sona ditšhelete ka moka tše
di amogetšwego ke mmušo wa naga di swanetšego go tsenywa gona, ka ntle le tšhelete yeo e
beetšwego ka thoko ka mabaka a Molao wa Palamente..
(2) Ditšhelete di ka ntšhiwa Sekhwameng sa Ditseno sa Setšhaba fela -
(a) go ya ka tekanyetšo yeo e theilwego Molaong wa Palamente; goba
(b) bjalo ka sekoloto thwii seo se lebanego Sekhwama sa Ditseno sa Setšhaba, mme go
beakanyeditšwe ka mo Molaotheong goba Molao wa Palamente.
(3) Kabelo ya maleba ya profense go tšwa ditsenong tšeo di kgobokeditšwego setšhabeng ka
bophara, ke sekoloto seo se lebanego Sekhwama sa Setšhaba sa Ditseno.
Dikabelo tša maleba le dikabo tša ditseno
214. (1) Molao wa Palamente o swanetše go beakanyetša -
(a) karogano ya go lekana ya ditseno tšeo di kgobokeditšwego setšhabeng ka bophara gare
ga makala a mmušo a setšhaba, profense le a tikologo;
(b) taetšo ya kabelo ya maswanedi ya profense ye nngwe le ye nngwe mo go kabelo ya
profense ya ditseno; le
(c) kabo ye nngwe le ye nngwe go diprofense, mmušogae goba bommasepala go tšwa
kabelong ya ditseno tšeo, le mabaka afe goba afe ao ka ona dikabelo tšeo di swanetšego go dirwa.
(2) Molao woo o ukangwego go karolwana (1) o ka dirišwa fela morago ga ge mebušo ya
diprofense, mebušogae ye e ipopilego le Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo di ile tša rerišwa,
le ditigelo dife goba dife tša Khomišene di lekodišitšwe, mme di etše mabaka a a latelago hloko
-
(a) kgahlego ya Setšhaba;
(b) peakanyetšo efe le efe yeo e swanetšego go dirwa mabapi le sekoloto sa setšhabale
ditlamego tše dingwe tša setšhaba;
(c) dinyakwa le dikgahlego tša mmušo wa setšhaba, tšeo di laeditšwego go ya ka kelo ye e
lebanego;
(d) bohlokwa bja go kgonthišiša gore diprofense le bommasepala di kgona go aba
ditirelomotheo le go phethagatša mešomo yeo di e abetšwego;
(e) bokgoni bja diprofense le bommasepala bja go hlokomela le go šomiša metšhelo ka
tshwanelo;
(f) tlhabologo le dinyakwa tše dingwe tša diprofense, mmušogae le bommasepala;
(g) Diphapano tša ekonomi ka gare le gare ga diprofense;
(h) Ditlamego tša diprofense le bommasepala go ya ka molao wa setšhaba;
(i) nyakego ya kakanyetšo ye e tshephagalago ya kabo ya dikarolo tša ditseno; le
(j) nyakego ya matšato mo boikarabelong bja merero ya tšhoganetšo goba dinyakwa tše
dingwe tša lebakanyana, le mabaka a mangwe ao a theilwego godimo ga kelo ye.
Ditekanyetšo tša setšhaba, tša diprofense le tša bommasepala
215. (1) Ditekanyetšo tša setšhaba, tša diprofense le tša bommasepala le tshepetšo ya
tekanyetšo di swanetše go hlohleletša ponagatšo, maikarabelo, le taolo ye e swanetšego ya
ditšhelete le ekonomi, dikoloto le karolo ya mang le mang.
(2) Molao wa setšhaba o swanetše go beakanyetša -
(a) sebopego sa ditekanyetšo tša setšhaba, tša diprofense le tša bommasepala; le
(b) gore ditekanyetšo tša setšhaba le tša profense di swanetše go tšweletšwa neng; le
(c) Gore ditekanyetšo tša ditšhelete mo karolong ye nngwe le ye nngwe ya mmušo e swanetše
go laetša methopo ya ditseno le ka tsela yeo ditshenyegelo tše di šišintšwego di tlogo sepelelana
le molao wa setšhaba.
(3) Ditekanyetšo makaleng a go fapana a mmušo di swanetše go ba
le -
(a) dikakanyetšo tša ditseno le ditshenyegelo, go fapantšhwa gare ga kapetlele le
ditshenyegelo tša semeetseng;
(b) ditšhišinyo tša go lefela tlhaelelo yeo e akanywago lebakeng leo di dirišwago go lona; le
(c) taetšo ya maikemišetšo mabapi le go adima le mekgwa ye mengwe yeo e ka godišago
sekoloto sa setšhaba ngwageng wo o latelago.
Taolo ya Matlotlo
216. (1) Molao wa setšhaba o swanetše go hloma matlotlo a setšhaba mme o laetše dikgato
tša go kgonthiša ponagatšo le taolo ya ditshenyagelo lekaleng le lengwe le le lengwe la mmušo,
ka go tšweletša -
(a) mokgwa wo o amogetšwego ka bophara wa go hlakiša;
(b) dikaroganyo tša go swana tša ditshenyagelo; le
(c) Dikelo le maemo a go swana a tša matlotlo.
(2) Sešegotlotlo sa setšhaba, ka tumelelano ya leloko la Kabinete le le rwelego boikarabelo
bja ditaba tša ditšhelete tša setšhaba, le ka kgona go emiša phetišetšo ya ditšhelete go ya
mokgatlong wo mongwe wa mmušo ge fela go selwa kgafetšakgafetša dikgato tše di hlomilwego
go ya ka karolwana ya (1).
(3) Sepheto sa go thibela phetišetšo ya ditšhelete go ya profenseng se ka tšewa fela go ya ka
karolwana (2), gomme -
(a) ga sa swanela go thibela phetišetšo ya ditšhelete matšatši a go feta 120; gape
(b) e ka šomišwa semeetseng fela e tla felelwa ke maatla go tloga tšatši leo e dirilwego ka ntle
le ge Palamente e amogela ka go latela tshepetšo yeo e swanago le yeo e hlomilwego go ya ka
karolo ya 76(1) mme e beilwe ke melao le ditaelo tša mohlakanelwa tša Palamente. Tshepetšo ye
e swanetše go phethagala matšatšing a 30 morago ga sephetho sa sešegotlotlo sa setšhaba.
(4) Palamente e ka mpshafatša sephetho sa go thibela phetišetšo ya ditšhelete lebaka le le sa
fetego matšatši a 120 ka nako e tee, go latelwa tshepetšo yeo e hlomilwego go ya ka karolwana
ya (3).
(5) Pele Palamente e ka dumelela goba ya tsošološa sephetho sa go emiša tšhutišo ya
ditšhelete go ya profenseng -
(a) Mohlakišikakaretšo o swanetše go begela Palamente; mme
(b) profense e swanetše go fiwa sebaka sa go fetola ditatofatšo godimo ga yona, le go
tšweletša taba y a yona pele ga komiti.
Khwetšo
217. (1) Ge setho sa mmušo makaleng a setšhaba, a profense goba a selegae goba
sehlongwa se sengwe le sengwe se se laeditšwego mo molaong wa setšhaba se tšea dikontraka
tša diphahlo goba ditirelo, gona se swanetše go dira bjalo go ya ka lenaneo leo le lego maswanedi,
la go itekanela, la ponagatšo, phadišano le gona la tsheketšo.
(2) Karolwana ya (1) ga e thibele ditho tša mmušo goba dihlongwa tšeo di ukangwego
karolwaneng yeo go beakanya morero wa khwetšo wo o beakanyetšago -
(a) dikarolo tša kgetho mo kabong ya dikontraka; le
(b) tšhireletšo goba tšwetšopele ya batho, goba dihlopha tša batho tšeo di šitišitšwego ke
kgethollo ye e sego maswanedi.
(3) Molao wa setšhaba o swanetše go kgetha mohlako wo go wona maikemišetšo ao a
ukangwego mo karolwaneng (2) a ka phethwago.
Ditiišetšo tša mmušo
218. (1) Mmušo wa naga, mmušo wa profense goba mmasepala o ka tiišetša kadimo ge fela
motiišetšwa a latela mabaka afe goba afe ao a beilwego molaong wa setšhaba.
(2) Molao wa setšhaba wo o ukangwego go karolwana ya (1) o ka dirišwa fela morago ga ge
ditigelo tšeo di dirilwego ke Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo di etšwe hloko.
(3) Ngwaga ka ngwaga, mmušo wo mongwe le wo mongwe o swanetše go phatlalatša pego
ka ga ditiišetšo tšeo o di dirilego.
Meputso ya Batho bao ba šomelago Setšhaba
219. (1) Molao wa Palamente o swanetše go hloma mohlako wa go beakanya -
(a) meputso, diputseletšo le dikholo tša maloko a Kgobokano ya Setšhaba, baemedi ba go ya
go ile mo Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense, maloko a Kabinete Batlatšatona, baetapele ba
setšo le maloko a dikhansele tša baetapele ba setšo; le
(b) magomo a ka godimo a meputso, diputseletšo goba dikholo tša maloko a theramelao ya
profense, maloko a Khuduthamaga le maloko a Dikhansele tša Bommasepala tša maemo a a
fapanego.
(2) Molao wa setšhaba o swanetše go hloma Khomišene ye e ikemetšego go dira ditigelo
mabapi le meputso diputseletšo le dikholo tše di ukangwego karolong ya (1).
(3) Palamente e ka bea molao wo o ukangwago karolong ya (1), fela morago ga go ela hloko
ditigelo tša khomišene ye e theilwego go ya ka karolwana ya (2).
(4) Khuduthamaga ya setšhaba, khuduthamaga ya profense, mmasepala goba bolaodi bjo
bongwe le bjo bongwe bja maswanedi bo ka phethagatša molao wo ukangwego go karolwana (1)
fela morago ga go ela hloko ditigelo tša khomišene yeo e hlomilwego go ya ka karolwana ya (2)
(5) Molao wa setšhaba o swanetše go hloma mohlako woo ka wona o ka beakanyago
meputso diputseletšo le dikholo tša baahlodi, Mošireletši wa Setšhaba, Mohlakišikakaretšo, le
maloko a khomišene ye nngwe le ye nngwe tšeo di beakanyeditšwego ka Molaotheong, go
akaretšwa le bolaodi bja kgašo bjo ukangwego mo karolong ya 192.
Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo
Tlhomo le mehola
220. (1) Go na le Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo mono Repabliking yeo e dirago
ditigelo tšeo di ukangwego mo go Kgaolo ye goba ka mo molaong wa setšhaba, go Palamente,
ditheramelao tša diprofense le bolaodi bjo bongwe le bjo bongwe bjoo bo laetšwago ka molao wa
setšhaba.
(2) Khomišene e ikemetše ka noši gomme e laolwa fela ke Molaotheo le molao, mme e
swanetše go se kgetholle.
(3) Khomišene e swanetše go šoma go ya ka dipeelano tša Molao wa Palamente mme, mo
phetagatšong ya mehola ya yona, e swanetše go hlokomela mabaka a ka moka a a lebanego go
akaretšwa ao a lego lenaneong mo karolong ya 214(2).
Peo le Pakatiro ya Maloko
221. (1) Khomišene e bopša ke basadi le banna ba ba latelago bao ba kgethilwego ke
Mopresidente bjalo ka hlogo ya khuduthamaga ya setšhaba:
(a) Modulasetulo le motlatšamodulasetulo bao e lego maloko a nako ka moka;
(b) maloko a senyane, bao yo mongwwe le yo mongwe a kgethilwego ke Khansele ya
Khuduthamaga ya profense, moo profense ye nngwe le ye nngwe e kgethago motho o tee;
(c) batho ba babedi bao ba kgethilwego ke mebušogae ye e ipopilego go ya ka karolo ya 163;
le
(d) batho ba bangwe ba senyane.
(2) Maloko a Khomišene a swanetše go ba le boitsebelo bjo bo lebanego.
(3) Maloko a šoma pakatiro yeo e beilwego go ya ka molao wa setšhaba. Mopresidente a ka
tloša leloko modirong ka lebaka la go hloka maitshwaro, bofokodi goba go palelwa.
Dipego
222. Khomišene e swanetše go begela Palamente le ditheramelao tša profense ka mehla.
Pankakgolo
Theo
223. Pankakgolo ya Repabliki ke The South African Reserve Bank mme e laolwa go ya ka
dipeelano tša Molao wa Palamente.
Maikemišetšomagolo
224. (1) Maikemišetšo a magolo a South African Reserve Bank ke go šireletša maatla a
theko a tšhelete gore go tle go be le kgolo ya ekonomi ya go lekalekana le go swarelela mono
Repabliking.
(2) The South African Reserve Bank, go fihlela maikemišetšo a go phetagatša mešomo ya
yona ka go ikemela phethagatšong ya yona ya maikemišetšomagolo, e swanetše go phethagatša
mehola ya yona ka boikemelo ka ntle le poifo, tlhaolo goba mona; fela go swanetše go ba le
ditherišano tša ka mehla gare ga Panka le leloko la kabinete le le rwelego boikarabelo bja ditaba
tša ditšhelete.
Maatla le Mehola
225. Maatla le mehola ya South African Reserve Bank ke ao ka tlwaelo a dirišwago ke dipanka
tša gare, maatla ao le mehola di swanetšego go laetšwa ke Molao wa Palamente mme a
swanetšego go dirišwa goba go phethagatšwa ka šedi ya mabaka ao a beilwego Molaong woo.
Merero ya Ditšhelete ya Diprofense
le ya Tikologo
Dikhwama tša ditseno tša profense
226. (1) Go na le Sekhwama sa Ditseno sa Profense ye nngwe le ye nngwe moo ditšhelete
ka moka tše di amogetšwego ke mmušo wa profense di swanetšego go bewa ka go sona, ka ntle
le tšhelete yeo e beetšwego ka thoko ka mabaka ka Molao wa Palamente.
(2) Tšhelete e ka ntšhiwa go Sekhwama sa Ditseno sa Profense fela -
(a) go ya ka tekanyetšo ya Molao wa profense; goba
(b) bjalo ka sekoloto seo se lebanego Sekhwama sa Ditseno sa Profense, ge seo se
beakanyeditšwe ka Molaotheong goba Molaong wa profense.
(3) Ditseno tšeo di abetšwego mmušogae go tšwa profenseng ka profenseng yeo, go ya ka
dipeelano tša karolo 214(1), ke sekoloto se se lebanego thwii Sekhwama sa Ditseno sa profense
yeo.
Methopo ya setšhaba ya go thekga mebušo ya profense le ya tikolgo ka ditšhelete
227. (1) Mmušogae le profense ye nngwe le ye nngwe -
(a) e lebanwe ke kabelo ye e lekanego ya ditseno tše di kgobokeditšwego ke setšhaba gore
e tle e kgone go aba ditirelomotheo le go phethagatša mehola yeo e e abetšwego; gomme
(b) e ka amogela dikabelo tše dingwe go tšwa ditsenong tša mmušo, ka mabaka goba ka ntle
le mabaka.
(2) Ditseno tša tlaleletšo tše di kgobokeditšwego ke diprofense goba bommasepala ga di a
swanela go ntšhiwa karolong ya tšona ya ditseno yeo e kgobokeditšwego ke setšhaba, goba go
tšwa dikabelong tše dingwe tše di filwego go tšwa go ditseno tša mmušo wa setšhaba. Ka yona
tsela yeo ga go tlamego ka thokong ya mmušo wa setšhaba go bušetša profense, goba
bommasepala, tšeo di sa kgonego go kgoboketša ditšhelete tša go lekana le bokgoni bja tšona
metšhelong le makgethong.
(3) Karolo ya maswanedi ya profense ya ditseno tše di kgobokeditšwego ke setšhaba e
swanetše go fetišetšwa go profense ka ntle le tikatiko le gona ka ntle le phokotšo, ka ntle le ge
phetišetšo yeo e emišitšwe go ya ka dipeelano tša karolo 216.
(4) Profense e swanetše go iphatela methopo efe goba efe yeo e e tsomago, go ya ka
dipeelano tša molaotheo wa profense, tšeo e lego tlaleletšo go dinyakwa tša yona tšeo di
laeditšwego ka Molaotheong.
Metšhelo ya Profense
228. (1) Theramelao ya profense e ka bea -
(a) metšhelo, makgetho le metšhelo ya dithoto sebakeng sa motšhelo wa ditseno, motšhelo
wa dithoto, motšhelo wa theko, metšhelo ya ditsha goba motšhelo wa ditšwantle; le
(b) ditefišo tša go lekana dikelong tša motšhelo, lekgetho goba motšhelo wa dithoto, tšeo di
beilwego ke molao wa setšhaba, sebakeng sa metšhelo ya mekgatlo ya ditseno, metšhelo ya theko,
metšhelo ya ditsha goba metšhelo ya ditšwantle.
(2) Maatla a theramelao ya profense a go bea metšhelo, makgetho, metšhelo ya dithoto le
metšhelokoketšo -
(a) ga tša swanela go dirišwa ka tsela yeo e lego ka botšona le gona ka mo go sa kwalego di
tshwenyana le merero ya ekonomi, le ditiro tša ekonomi tša setšhaba ka ntle ga mellwane ya
profense yeo goba tšhitišo ya tshepedišo ya dithoto ya setšhaba, ditirelo, kapetlele goba modiro;
gomme
(b) di swanetše go laolwa go ya ka Molao wa Palamente, woo o ka dirišwago fela morago
ga ditigelo tša Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo di etšwe hloko.
Metšheloditsha le Metšhelo ya Mmasepala
229. (1) Ka taolo ya karolwana (2), (3) le (4), mmasepala o ka bea -
(a) metšhelo ya ditsha le ditefokoketšo godimo ga ditefo tša ditirelo tše di abjago ke goba
legatong la mmasepala; le
(b) ge o dumeletšwe ke molao wa setšhaba, metšhelo ye mengwe, metšhelwana le metšhelo
ya dithoto ye e swanetšego mmušogae goba karolong ya mmušogaee woo mmušotikologo woo
o lego ka fase ga wona, eupša ga go mmasepala wo o ka tšhedišago motšhelo wa ditseno,
motšhelo wa theko, motšhelokakaretšo wa thekišo goba motšhelo wa ditšwantle.
(2) Maa tla a mmasepala a go bea metšhelo ya ditsha, metšhelokoketšo ya ditefo tša ditirelo
tše di abjago ke goba legatong la mmasepala, goba metšhelo ye mengwe le makgetho goba
metšhelo ya dithoto -
(a) ga a swanela go diršswa ka tsela yeo e amago ditšwammeleng le ka mona, merero ya
ekonomi ya setšhaba, ditiro tša ekonomi ka ntle ga mellwane ya mmasepala, goba tshepetšo ya
setšhaba ya dithoto, ditirelo, kapetlele goba modiro; le
(b) a ka laolwa ka molao wa setšhaba,
(3) Ge bommasepala ba babedi ba na le maatla a go swana a motšhelo le mehola mabapi le
tikologo e tee, karoganyo ye maswanedi ya maatla le mehola yeo e swanetše go dirwa go ya ka
molao wa setšhaba. Karoganyo ye e ka dirwa fela morago ga go ela hloko bonnyane, dikelo tše
di latelago:
(a) Tlhokego ya go kwana le metheo ye maleba ya tšhedišo;
(b) maatla le mehola ye e phethagatšwago ke mmasepala wo mongwe le wo mongwe;
(c) maatla a tšhedišo a mmasepala wo mongwe le wo mongwe;
(d) kgontšho le bokgoni bja go kgoboketša metšhelo, metšhelwana le metšhelo ya dithoto;
le
(e) tekatekano.
(4) Ga go seo se thibelago kabelano ya ditseno tše di kgobokeditšwego go ya ka karolo ye
gare ga bommasepala bao ba nago le maatla le mehola ya tšhedišo ka tikologong e tee.
(5) Molao wa setšhaba wo o ukangwego mo karolong ye o ka dirišwa fela morago ga ge
mmušogae woo rulagantšwego le Komisene ya Ditšhelete le Metšhelo e rerišitšwe mme ditigelo
dife goba dife tša Komišene di etswe hloko.
Dikadimo tša Profense le tša Mmasepala
230. (1) Profense goba Mmasepala o ka kgona go adima ditšhelete tša kapetlele goba
ditshenyegelo tša semeetseng go ya ka mabaka a a kwalago a beilwego ke molao wa setšhaba, fela
e le tša ditshenyegelo tša semeetseng -
(a) di ka dirwa fela ge go nyakega tlaleletšo nakong ya ngwaga wa metšhelo; gomme
(b) di swanetše go lefša lebakeng la dikgwedi tše lesomepedi.
(2) Molao wa setšhaba wo o ukangwego mo karolwaneng (1) o ka dirišwa fela morago ga
ge ditigelo tša Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo di etšwe hloko.
Kgaolo ya 14
Dipeakanyetšokakaretšo
Molao wa Ditšhabatšhaba
Dikwano tša ditšhabatšhaba
231. (1) Ditherišano le tshaeno ya dikwano tša ditšhabatšhaba ke boikarabelo bja
khuduthamaga ya setšhaba.
(2) Kwano ya ditšhabatšhaba e tlema Repabliki fela morago ga ge e amogetšwe ka sephetho
ka mo go bobedi bja Kgopbokano ya Setšhaba le ka go Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, ge
e se fela ge kwano yeo e ukangwego mo go karolwana (3).
(3) Kwano ya ditšhabatšhaba ya mohuta wa teknikale, taolo goba phethišo, goba kwano yeo
e sa nyakego kamogelo goba tumelelo, e tsenetšwego ke khuduthamaga ya setšhaba, e tlema
Repabliki ka ntle le kamogelo ya Kgobokano ya Setšhaba le Khansele ya Setšhaba ya Diprofense,
fela e swanetše go tšweletšwa pele ga Kgobokano le Khansele lebakeng le le amogelegago.
(4) Kwano efe goba efe ya ditšhabatšhaba e fetoga molao Repabliking ge e dirilwe molao go
ya ka molao wa setšhaba; fela pegelo ye e iphethagatšago ya kwano yeo e šetšego e amogetšwe
ke Palamente ke molao mo Repabliking ntle le ge pegelo yeo e le kgahlanong le Molaotheo goba
Molao wa Palamente.
(5) Repabliki e tlengwa ke dikwano tša ditšhabatšhaba tšeo di bego di e tlema nakong ya ge
Molaotheo wo o thoma go šoma.
Molaosetlwaedi wa ditšhabatšhaba
232. Molaosetlwaedi wa ditšhabatšhaba ke molao mo Repabliking ka ntle le ge o sa sepelelane
le Molaotheo goba Molao wa Palamente.
Tirišo ya molao wa ditšhabatšhaba
233. Ge go hlathollwa molao ofe goba ofe, kgorotsheko ye nngwe le ye nngwe e swanetše go
sekamela tlhathollong efe goba efe ye e kwalago ya go sepelelana le molao wa ditšhabatšhaba go
feta tlhathollo yeo e sa sepelelanego le molao wa ditšhabatšhaba.
Ditaba tše dingwe
Melaokakanywa ya ditokelo
234. Gore go tle go tiišetšwe seemo sa temokrasi se se hlomilwego ke Molaotheo wo.
Palamente e ka amogela Melaokakanywa ya Ditokelo yeo e sepelelanago le dipeakanyetšo tša
Molaotheo.
Boipopo
235. Tokelo ya batho ba Afrika-Borwa ka bophara mo go ipopeng bjalo
ka ge e laeditšwe ka go Molaotheo, ga e gafele ka thoko, ka gare gamohlako wa tokelo ye,
kamogelo ya kgopolo ya boipopo
ya setšhaba sefe goba sefe seo se aroganago setšo se tee le
bohwa bja polelo, ka gare ga naga ya Repabliki goba ka tsela ye nngwe, yeo e laetšwago ke molao
wa setšhaba.
Thekgo ya ditšhelete go Diphathi tša dipolitiki
236. Go godiša temokrasi ya diphathintši, molao wa setšhaba o swanetše go beakanyetša
thekgo ya ditšhelete ya diphati tša dipolitiki tšeo di kgathago tema ditheramelaong tša setšhaba
le tša diprofense ka tsela ya maswanedi le tekatekano.
Phethagatšo ya ditshwanelo ka mafolofolo
237. Ditshwanelo ka moka tša Molaotheo di swanetše go phethagatšwa ka mafolofolo le gona
ka ntle le tiego.
Boemedi le boromedi
238. Setho sa mmušo sa khuduthamaga lekaleng le lengwe le le lengwe la mmušo se ka -
(a) gafela maatla goba mohola ofe goba ofe wo o tlogo šomišwa goba go phethagatšwa go
ya ka molao go setho sefe goba sefe sa khuduthamaga, ge fela kgafelo yeo e sepelelana le molao
woo go ya ka woma maatla a dirišwago goba mohola o phethagatšwago; goba
(b) go šomiša maatla afe goba afe goba go phethagatša mošomo ofe goba ofe wa setho sefe
goba sefe sa mmušo maemong a boemedi goba boromedi
Ditlhalošišo
239. Ka Molaotheong, ka ntle le ge dikagare di laetša ka tsela ye nngwe, "molao wa setšhaba"
o akaretša -
(a) melawana ya ka fase ye e dirilwego go ya ka dipeelano tša Molao wa Palamente;
(b) molao wo o bego o šoma ge Molaotheo o thoma go šoma mme o dirišwago ke mmušo
wa naga;
"setho sa mmušo" se ra gore -
(a) kgoro efe goba efe ya mmuso, goba taolo mo lekaleng la mmuso la setšhaba, profense
goba tikologo; le
(b) mokgatlo ofe goba ofe goba sehlongwa -
(i) seo se phethagatsago maatla goba modiro gop ya ka Molaotgheo gopba molaotheo wa
profesnse; goba
(ii) seo se šomišago maatla a setšhaba goba se phetagatšago modiro wa setšhaba go latela
molao wo mongwe le wo mongwe, eupsa o sa akaretse kgorotsheko goba modiredi wa molao.
"molao wa profense" o akaretša -
(a) melawana ya ka fase ye e dirilwego go ya ka dipeelano tša Molao wa profense; le
(b) molao wo o bego o dirišwa ge Molaotheo o thoma go šoma mme o bego o dirišwa ke
mmušo wa profense.
Diphapano magareng a dingwalwa tša go fapana
240. Ge go na le phapogo gare ga dingwalwa tša Molaotheo, gona go swanetše go kgethwa
sa Seisimane.
Dithulaganyo tša nakwana
241. Šetulo 6 e šoma mo phetelong go maemo a mafsa a semolaotheo ao a hlomilwego ke
Molaotheo wo, le taba efe goba efe ye e amanago le phetogelo ye.
Go phumolwa ga melao
242. Melao yeo e ukangwego mo go Šetulo 7 e phumotšwe, go šeditšwe karolo ya 243 le
Šetulo 6.
Thaetlelekopana le Thomo
243. (1) Molao wo o bitšwa Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1996, gomme o
thoma go šoma ka tšatšikgwedi leo le beilweng ke Mopresidente ka kgoeletšo, fela e sego morago
ga la 1 Janaware 1997.
(2) Matšatšikgwedi a go fapana pele ga tšatšikgwedi le le ukangwago karolwaneng ya (1) a
ka bewa malebana le dipeakanyetšo tša go fapana tša Molaotheo.
(3) Ka ntle ga ge dikagare di laetša ka tsela ye nngwe, kukamo mo peakanyetšong ya
Molaotheo mabapi le nako yeo Molaotheo o thomilego e swanetše go hlaloswa bjalo ka kukamo
ya nako yeo peakanyetšo e thomilego ka yona.
(4) Ge tšatšikgwedi la go fapana le beilwe mabapi le peakanyetšo efe goba efe ya Molaotheo
go ya ka karolwana (2), peakanyetšo ye nngwe le ye nngwe yeo e lebanego nayo ya Molaotheo
wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1993 (Molao 200 wa 1993), yeo e ukangwego mo kgoeletšong,
e phumotšwe go thoma lona tšatšikgweding leo.
(5) Dikarolo 213 ,214,215,216,218,226,227,228,229 le 230 di tsena tirišong ka di 1
Feberware 1998, eupša se ga se thibele go tsentšhwa ga peomolao wo o holofetšweng mo go tše
dingwe le tše dingwe tša dipeakanyetšo tše pele ga letšatšikgwedi leo. Go fihla mo
letšatšikgweding leo, dipeakanyetšo tše dingwe le tše dingwe di swanago le tše di ka no bago di
swana ka sewelo le Molaotheo wa Repabliki ya Afrika Borwa, di dula di le tirišong.
Šetulo 1
Folaga ya Setšhaba
(1) Folaga ya setšhaba e khutlonne ka sebopego; botelele bja yona bo feta bophara gatee le
seripagare.
(2) Mebala ya yona ke boso,gauta,botalamorogo, bošweu, bohwibidu-tšhilisi, le botalalerata.
(3) E na le mokgako wa sebopego sa Y woo bophara bja wona bo fetwago ke folaga ka
teehlanong. Methaladi ya gare ya mokgako e thoma dikhutlong tša godimo le tša ka tlase kgauswi
le kota ya folaga, ya hlakana gare ga folaga, gomme ya tšwelela ka go rapama go leba bogareng
bja seripa seo se se nago selo.
(4) Mokgako wo motalamorogo o rumilwe ka godimo le ka fase ka bošweu, gomme go ya
mafelelong a kota ya folaga e kgakilwe ka gauta. Mokgako wo mongwe le wo mongwe o fetwa
ke bophara bja folaga ka tee-lesomehlanong.
(5) Khutlotharo ya kgauswi le kota ya folaga ke ye ntsho.
(6) Mokgako wa go rapama wa ka godimo ke wa bohwibidu bja tšhilisi gomme wa ka tlase
wa go rapama ke wa botalalerata. Mokgako wo mongwe le mongwe ke teetharong ya bophara
bja folaga.
Šetulo 2
Dikano le Maitlamo a Mmakgonthe
Kano goba Boitlamo bja Mopresidente le Mopresidente wa Motšwaoswere
1. Mopresidente, goba Mopresidente wa Motšwaoswere, pele ga Mopresidente wa
Kgorotsheko ya Molaotheo, o swanetše go ikana/go itlama ka tsela ye e latelago:
Pele ga mang le mang yo a kgobakanego mo, e bile ke kwešiša bohlokwa bja maikarabelo
ao ke a tšeago a go ba Mopresidente/Motlatšamopresidente wa Repabliki ya Afrika-Borwa, Nna,
A.B., ke ikana/itlama gore ke tla botegela Repabliki ya Afrika-Borwa, gomme ke tla obamela, ka
sekegela, ka lota Molaotheo le melao ye mengwe ya ka moka ya Repabliki; gomme ka
mmakgonthe le ka boikokobetšo ke ikana gore ka dinako tšohle ke tla -
w tšwetša pele tsohle tseo di tlogo godiša Repabliki, mme ka lwantšha tsohle tseo di ka e
gobatšago.
w šireletša le go tšwetša pele ditokelo tša Maafrika-Borwa ka moka;
w Phetha mešomo ya ka ka maatla a ka ka moka, le ka bokgoni bjaka ka moka, gomme ke
tla dira tšeo ka go šomiša tsebo le bokgoni bja ka, ka dira tšeo letswalo la ka le dumelelanago
natšo;
w dira toka go bohle; gomme
w ka ikgafela go tliša boitekanelo go Repabliki le go batho ka moka ba yona.
(Lebakeng la kano: Ka bjalo Modimo Nthuše.)
Kano goba Boitlamo bja Motlatšamopresidente
2. Motlatšamopresidente pele ga Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo, o swanetše
go ikana/itlama ka tsela ye:
Pele ga mang le mang yo a kgobakanego mo, e bile ke kwešiša bohlokwa bja maikarabelo
ao ke a tšeago a go ba Motlatšamopresidente wa Repabliki ya Afrika-Borwa, Nna, A.B., ke
ikana/itlama gore ke tla botegela Repabliki ya Afrika-Borwa, gomme ke tla obamela, ka sekegela,
ka lota Molaotheo le melao ye mengwe ka moka ya Repabliki; gomme ka mmakgonthe le ka
boikokobetšo ke ikana gore ka mehla ke tla -
w tšwetša pele ka moka tseo di tlogo godisa Repabliki, gomme ka lwantšha tšohle tše di ka
e gobatšago,
w go ba moeletši wa mmakgonthe le go botega;
w go phetha mešomo ya ka ka go šomiša maatla a ka ka moka, le ditalente tša ka ka moka,
gomme ka dira tšeo ka go šomiša tsebo le bokgoni bja ka, ka dira tšeo letswalo la ka le
dumelelanago natšo.
w dira toka go bohle; gomme ka
w ikgafela go tliša boitekanelo go Repabliki le go batho ka moka ba yona.
(Lebakeng la kano: Ka bjalo Modimo nthuše.)
Kano goba Boitlamo bja Ditona le Batlatšatona
3. Tona le Motlatšatona yo mongwe le yo mongwe, ba swanetše go ikana goba go itlama
pele ga Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo goba moahlodi yo mongwe yo a
kgethilwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo ka tsela ye e latelago:
Nna, A.B., ke ikana/itlama ka mmakgonthe gore ke tla botegela Repabliki gomme ke tla
obamela, ka hlompha le go sekegela Molaotheo le melao ye mengwe ka moka ya Repabliki, ke
ikana gore ke tla phethagatša mešomo ya ka bjalo ka Tona/Motlatšatona ka tlhompho le seriti;
ke tla ba moeletši wa nnete le potego; nka se utolle phatlalatša goba ka tharedi taba efe goba efe
yeo ke e filwego; le go phetha mehola ya mamemo a ka ka mafolofolo le ka bokgoni bja ka ka
moka.
(Lebakeng la kano: Ka bjalo Modimo nthuše.)
Go ikana goba go itlama ga maloko a Kgobokano ya Setšhaba, Baemedi ba go ya go ile ba
Khansele ya Setšhaba ya Diprofense le maloko a ditheramelao tša diprofense
4. (1) Moloko a Kgobokano ya Setšhaba, baemedi ba go ya go ile ba Khansele ya
Setšhaba ya Diprofense le maloko a ditheramelao tša diprofense, ba swanetše go ikana/itlama pele
ga Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo goba pele ga moahlodi yo mongwe yo
kgethilwego ke Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo ka tsela ye:
Nna, A.B., ke ikana/itlama ka mmakgonthe gore ke tla botegela Repabliki gomme ke tla
obamela, ka hlompha le go sekegela Molaotheo le melao ye mengwe ka moka ya Repabliki; ke
ikana gore ke tla phethagatša mešomo ya ka bjalo ka leloko la Kgobokano ya Setšhaba/leloko la
go ya go ile la Khansele ya Setšhaba ya Diprofense/ leloko la theramelao ya profense ya CD ka
boikgafelo bja ka ka moka.
(Lebakeng la kano: Ka bjalo Modimo nthuše.)
(2) Batho bao ba tlatšago dikgoba tše di tšweletšego Kgobokanong ya Setšhaba, boemeding
bja go ya go ile bja Khansele ya Setšhaba ya Diprofense goba theramelao ya profense ba
ikana/itlama go ya ka karolwana (1) pele ga Modulasetulo wa Kgobokano, Khansele goba
theramelao; bjalobjalo.
Kano goba Boitlamo bja Ditonakgolo le maloko a Dikhuduthamaga tša Profense
5. Tonakgolo goba Tonakgolo ya Motšwaoswere ya Profense, le leloko le lengwe le le
lengwe la Khuduthamaga ya Profense, pele ga Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo, ba
swanetše go ikana/itlama ka tsela ye e latelago:
Nna, A.B., ke ikana/itlama ka mmakgonthe gore ke tla botegela Repabliki ya
Afrika-Borwa le go obamela, go hlompha le go sekegela Molaotheo le melao ye mengwe ka moka
ya Repabliki; mme ke ikana/itlama go dira mošomo wa ka wa Botonakgolo /leloko la
Khuduthamaga ya profense ya C.D. ka tlhompho le seriti, go ba moeletši wa nnete le wa potego;
nka se utolle diphiri tše ke di tsebago phatlalatša goba ka tsela ya tharedi; ke tla phethagatša
mehola ya ofisi ya ka ka boikgafelo bjaka ka moka.
(Ge a ikana: ka bjalo Modimo nthuše.)
Kano goba Boitlamo bja Bahlankedi ba Toka
6. (1) Moahlodi yo mongwe le yo mongwe goba moahlodi wa motšwaoswere, o
swanetše go ikana/itlama pele ga Moahlodimogolo wa Kgorokgolo ya Boipiletšo goba moahlodi
yo mongwe yoo a beilwego ke Moahlodimogolo go ya ka tsela ye:
Nna, A.B., ke ikan/itlama gore, bjalo ka Moahlodi wa Kgorotshekelo ya
Molaotheo/Kgoro Tsheko ya Boipiletšo ya ka Godimo/Kgoro ya Tsheko ya ka Godimo EF, ke
tla botegela Repabliki ya Afrika-Borwa mme ke tla latela le go šireletša Molaotheo; le tokelo tša
botho tse di bitietšwego ka go wona, gomme ke tla šomiša toka go batho bohle ka go swana, ke
se na letšhogo, go kgetholla goba mona, go ya ka Molaotheo le Molao.
(Ge a ikana: ka bjalo Modimo nthuše.)
(2) Motho yo a beilwego maemong a Moahlodimogolo wa Kgorotsheko Boipiletšo fela e se
moahlodi ka nako yeo a bewago maemong a gagwe o swanetše go ikana/itlama pele ga
Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo.
(3) Bahlankedi ba toka, le bahlankedi ba motšwaoswere ba toka, bao e sego baahlodi, ba
swanetše go ikana/itlama go ya ka molao wa naga.
Šetulo 3
Ditshepedišo tša kgetho
Karolo A
Ditshepedišo tša kgetho tša Bahlankedi
ba Molaotheo
Tirišo
1. Ditshepedišo tše di beilwego šetulong ye di šoma nakong ye nngwe le ye nngwe ge -
(a) Kgobokano ya Setšhaba e kopana go tlo kgetha Mopresidente, goba Spikara goba
Motlatšaspikara wa Kgobokano;
(b) Khansele ya Setšhaba ya Diprofense e kopana go kgetha Modulasetulo goba
Motlatšamodulasetulo wa yona;goba ge
(c) Theramelao ya profense e kopana go tlo kgetha Tonakgolo ya Profense goba Spikara goba
Motlatšaspikara wa theramelao.
Go kgethwa
2. Motho yoo a swerego marapo mo kopanong ye e angwago ke Šetulo ye o swanetše go
goeletša gore go kgethwe bonkgetheng kopanong yeo.
Dinyakwa tša molao
3. (1) Kgetho e swanetše go dirwa foromong yeo e hlamilwego go ya ka melawana yeo
e ukangwego go temana ya 9.
(2) Foromo ya go kgetha e swanetše go saenwa -
(a) ke maloko a mabedi a Kgobokano ya Setšhaba, ge go swanetše go kgethwa Mopresidente
goba Spikara goba Motlatšaspikara wa Kgobokano ya Setšhaba;
(b) legatong la boemedi bja diprofense tše pedi, ge Modulasetulo goba Motlatšamodulasetulo
wa Khansele ya Setšhaba ya Diprofense a swanetše go kgethwa; goba
(c) maloko a mabedi a theramelao yeo, ge go swanetše go kgethwa Tonakgolo ya Profense
goba Spikara goba Motlatšaspikara wa theramelao.
(3) Motho yo a kgethilwego o swanetše go laetša kamogelo ya kgetho ka go saena foromo
ya kgetho goba ka go ngwala ka tsela ye nngwe le ye nngwe ya kamogelo.
Tsebišo ya Maina a bonkgetheng
4. Mo kopanong yeo e angwago ke Šetulo ye, Modulasetulo o swanetše go tsebiša maina
a batho bao ba ilego ba kgethwa go ba bonkgetheng, fela ga a swanela go dumelela ngangišano.
Nkgetheng o tee
5. Ge go kgethilwe nkgetheng o tee fela, modulasetulo o swanetše go bega motho yoo gore
ke yena a kgethilwego.
Tshepedišo ya kgetho
6. Ge go kgethilwe go feta nkgetheng o tee -
(a) go swanetše go boutwa sephirig gona kopanong yeo;
(b) leloko le lengwe le le lengwe leo le lego gona, goba ge e le kopano ya Khansele ya
Diprofense, profense ye nngwe le ye nngwe yeo e emetšwego, e ka bouta gatee; gomme
(c) modulasetulo o swanetše go tsebiša nkgetheng yoo a hweditšego dibouto tše dintši go feta
tša ba bangwe gore ke yena yo a kgethilwego.
Tsela ya go fokotša
7. (1) Ge go se na nkgetheng yoo a hweditšego dibouto tša go feta tša ba bangwe,
nkgetheng yoo a nago le dibouto tše dinnyane go fetwa ke tša ba bangwe o swanetše go tlošwa,
gomme go boutwe gape go ya ka karolo 6. Tshepedišo ye e swanetše go bušeletšwa go fihla go
na le nkgetheng yo a hwetšago dibouto tša go feta tša ba bangwe.
(2) Ge go šomišwa temana ya (1),gomme go na le bonkgetheng ba babedi goba go feta bao
ba nago le dibouto tše dinnyane motho ka o tee ka o tee, go swanetše go swarwa bouto ye nngwe
mabapi le bonkgetheng bao, e fele e bušeletšwa go fihlela go tšweletše gore ke nkgetheng ofe yo
a swanetšego go ntšhiwa.
Dikopano tše dingwe gape
8. (1) Ge go kgethilwe bonkgetheng ba babedi, goba ge go šetše bonkgetheng ba babedi
morago ga go ntšhiwa ga ba bangwe, gomme bonkgetheng bao ba babedi ba hwetša palo ya
dibouto tša go lekana, gona kopano ye nngwe e swanetše go swarwa magareng a matšatši a šupa
lefelong leo le beilwego ke modulasetulo.
(2) Ge kopano ya go latela e ka swarwa go ya ka karolwana (1), tshepedišo yeo e laeditšwego
mo šetulong ye e swanetše go latelwa kopanong yeo, go no swana fela le ge e le gore kopano yeo
e ka be e le ya mathomo ya dikgetho tšeo.
Melawana
9. (1) Mopresidente wa Kgorotsheko ya Molaotheo o swanetše go dira melawana yeo
e laolago -
(a) tshepedišo ya dikopano tšeo di angwago ke Šetulo ye;
(b) maikarabelo a motho yo e lego modulasetulo kopanong, mmogo le motho ofe goba ofe
yo a mo thušago;
(c) foromo yeo go kgethwa go swanetšego go dirwa go yona;
(d) mokgwa woo go swanetšego gore go bouta go sepedišwe ka wona.
(2) Melawana ye e swanetše go tsebišwa ka tsela yeo Mopresidente wa Kgorotsheko ya
Molaotheo a laelago ka gona.
Karolo B
Fomula ya go laetša Kgathotema ya Diphathi ka Boemeding bja Profense go Khansele ya Setšhaba
ya Diprofense
1. Palo ya baemedi mo go boemedi bja profense Khanseleng ya Setšhaba ya Diprofense moo
phathi e nago le tokelo, e swanetše go laetšwa ka go atiša palo ya ditulo yeo phathi e nago natšo
ka go theramelao ya profense ka lesome mme dipoelo di arolwe ka palo ya ditulo ka go
theramelao go oketšwa ka tee.
2. Ge palelo go ya ka temana 1 e tliša mašalela ao a sego a balelwa go baemedi bao ba
filwego phathi go ya ka temana ye, gona mašalela ao a swanetše go phenkgišana le mašalela a go
swana nawo a go tšwa go phathi efe goba efe goba diphathi, mme baemnedi bao ba sego ba
abelwa ditulo mo boemedinbg, ba swanetše go fiwa phathi goba diphathi ka go latela palokgolo
ya mašalela a tšona.
Šetulo 4
Makalatirišwa ao a amago
sammaletee bolaodi bja Mebušo
ya Naga le ya Profense
Karolo A
Taolo ya dithokgwa tša setšo
Bolemi
Maemafofane,ka ntle le maemafofane a ditšhabatšhaba le a Setšhaba
Taolo ya diphofolo le malwetši
Dikhasino,mekato, go tobola le go petša, ntle le matengwa le matangwana a dipapadi
Tšhireletšo ya bareki
Ditaba tša setšo
Taolo ya masetlapelo
Thuto maemong ka moka,ka ntle le thuto ya thešiari
Tikologo
Ditirelo tša maphelo
Kagodintlo
Molao wa setšo, le molaosetlwaedi, fela go hlokometšwe Kgaolo 12 ya Molaotheo
Tšwetšopele ya diintaseteri
Morero wa polelo le taolo ya maleme a semmušo go fihla mo e lego gore dipeakanyetšo tša
Karolo 6 ya Molaotheo e abela thwii ditheramelao tša diprofense bokgoni bja peomelao
Morero wa polelo le taolo ya maleme a semmušo go fihla mo e lego gore dipeakanyetšo tša
karolo 6 tša Molaotheo di di fago thwii bolaodi bja go dira melao bja theramelao ya profense
Ditirelo tša kabo ya ditaba tše di laolwago thwii ke mmušo wa profense, ka go laolwa ke karolo
192
Pabalelo ya tlhago, go sa akaretšwe diphaka tša setšhaba, ditšhengwana tša dimelatlhago tša
setšhaba le methopo ya ka lewatleng
Maphodisa, go fihla ka mo dipeakanyetšo tša Kgaolo ya 11 ya Molaotheo di fago maatla a go bea
molao go theramelao ya profense.
Taolo ya tšhilafatšo
Tlhabollo ya setšhaba
Tefo ya tšhutišo ya dithoto
Dikgwebo tša setšhaba tša profense mabapi le makalatirwa a a lego mo go Šetulo ye le go Šetulo
5
Dinamelwa tša setšhaba
Mediro ya setšhaba malebana le dinyakego tša dikgoro tša mmušo wa profense mo phethagatšong
ya maikarabelo a tšona a go phetha mediro yeo di e filwego go ya ka mabaka a Molaotheo goba
molao ofe goba ofe
Peakanyo le tlhabollo ya selete
Taolo ya trafiki ya tsela
Pabalelo ya mobu
Boeti
Kgwebo
Boetapele bja setšo, ka taolo ya Kgaolo ya 12 ya Molaotheo
Tlhabollo ya ditoropong le magaeng
Motšhelo wa dinamelwa
Ditirelo tša pabalelo
Karolo B
Ditaba tše di latelago tša mmušogae go fihla ka moo go laeditšwego ka go karolo 155 (6)(a) le
(7):
Tšhilafatšo ya moya
Melawana ya kago
Ditlabelo tša tlhokomelo ya ngwana.
Kabo ya mohlakase le gase
Ditirelo tša boraditimamello
Boeti bja tikologo
Maemafofane a bommasepala
Peakanyo ya bommasepala
Ditirelo tša maphelo tša mmasepala
Dinamelwa tša setšhaba tša mmasepela
Mediro ya setšhaba ya mmasepala go ya ka dinyakwa tša bommasepala mo phethagatšong ya
maikarabelo a bona a go phetha mediro yeo e e filwego ka fase ga Molaotheo wo goba molao wo
mongwe le wo mongwe
Diketswana, diketswana tša go fetišetša dithoto, ditšhireletšaboemakepe, mafelo a go namela le
maemakepe
Lenaneo la taolo ya meetse a merwalela mo mafelong a go agilwego go wona
Melawana ya kgwebo
Meetse le ditirelo tša tlhwekišo
Šetulo 5
Makalatirišwa ao a amago fela
bolaodi bja Theramelao
ya Profense
Karolo A
Maselagapale/Bohlabelo
Ditirelo tša diambulanse
Diakhaebe, ka ntle le diakhaebe tša setšhaba
Makgobapuku, ka ntle le makgobapuku a setšhaba
Dilaesense tša bjala
Dimuseamo, ka ntle le dimuseamo tša setšhaba
Peakanyo ya profense
Merero ya setšo ya diprofense
Boitapološo le boithabišo profenseng
Dipapadi tša diprofense
Ditsela le trafiki ya diprofense
Ditirelo tša malwetši a diphoofolo ka ntle le taolo ya profešene
Karolo B
Ditaba tše di latelago tša mmušogae go ya ka moo go beilwego mabapi le diprofense mo
karorlong 155(6)(a) le (7):
Mabopo a lewatle le ditlabakelo tša go ithabiša
Diboroto tša papatšo le go bewa pepeneneng ga dipapatšo mo mafelong a batho ka moka
Mabitla, malotabahu le a phišo ya ditopo
Tlhwekišo
Taolo ya disenyi setšhabeng
Taolo ya mafelo ao a rekišetšago batho mabjala
Ditlabakelo tša go dula, tlhokomelo le poloko ya diphoofolo
Go ageletša le magora
Dilaesense tša dimpša
Dilaesense le taolo ya mafelo ao a rekišetšago batho dijo
Ditlabakelo tša boithabišo tša selegae
Ditlabakelo tša dipapadi tša selegae
Mebaraka
Maselegapala a bommasepala
Diphaka tša mmasepala le boitapološo
Ditsela tša bommasepala
Tšhilafatšo ya lešata
Dikete
Mafelo a batho ka moka
Tlošo ya matlakala, mekgobo ya matlakala le dilahlwa tše thata.
Kgwebo ya mekgotheng
Mabone a mebileng
Trafiki le go phaka.
Šetulo 6
Dithulaganyo tša phetelo
Ditlhalošišo
1. Mo šetulong ye, ka ntle le ge seo se sa sepelelane le dikagare -"nagalegae" e ra karolo
ya Repabliki yeo pele ga ge Molaotheo wa go feta o thoma go šoma, e lekodišitšwego ka go
molao wa Afrika Borwa bjalo ka lefelo leo le ipušago goba le ikemetšego ka bolona.
"Molaotheo wo mofsa" e hlaloša Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1996;
"Melao ya nako ya kgale" e hlaloša melao yeo e dirilwego pele ga go šoma ga Molaotheo wa
peleng;
"Molaotheo wa peleng" e hlaloša Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1993(Molao wa 200
wa 1993).
Tšwelopele ya melao yeo e lego gona
2. (1) Melao ka moka yeo e bego e šoma pelenyana ga go thoma ga Molaotheo wo
mofsa, e tšwela pele ka go šoma, fela go swanetše go elwa hloko -
(a) go fetolwa goba go phumolwa go go itšego;
(b) tshepelelano le Molaotheo wo mofsa.
(2) Melao ya kgale yeo e tšwelago pele go šoma go ya ka karolwana
ya (1) -
(a) ga e na le tirišo ye e nabilego, nageng goba ka tsela ye nngwe, go feta ka moo e bego e
le ka gona pele ga ge Molaotheo wa peleng o thoma go šoma, ge e se fela ge o ile wa fetolwa ka
morago ga gore o tle o šome ka bophara; le
(b) go tšwela pele ka go dirišwa ke bolaodi bjo bo bego bo o šomiša ge Molaotheo wo mofsa
o thoma go šoma, ka taolo ya Molaothoeo wo mofsa.
Tlhathollo ya melao yeo e lego gona
3. (1) Ka ntle le ge o sa sepelelane le dikagare goba o tloga o sa swanela, kukamo mo
molaong ofe goba ofe woo o bego o le gona ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma -
(a) Repabliki ya Afrika-Borwa goba nagalegae(ka ntle le ge go bolelewa ka ga naga), e
swanetše go hlaloswa bjalo ka kukamo ya Repabliki ya Afrika-Borwa ka fase ga Molaotheo wo
mofsa;
(b) Palamente, Kgobakano ya Setšhaba goba Senate, di swanetše go hlaloswa bjalo ka
kukamo ya Palamente, Kgobokano ya Setšhaba goba Khansele ya Setšhaba ya Diprofense ka tlase
ga Molaotheo wo mofsa;
(c) Mopresidente, Motlatšamopresidente wa phethišo, Tona, Motlatšatona goba Kabinete di
swanetše go tšewa bjalo ka Mopresidente, Motlatšamopresidente wa Phethišo, Tona,
Motlatšatona goba Kabinete ka tlase ga Molaotheo wo mofsa, ka taolo ya temana 9 ya Šetulo ye;
(d) ka ga Mopresidente wa Senate, go swanetše go hlaloswa bjalo ka kukamo ya
Modulasetulo wa Khansele ya Setšhaba ya Diprofense;
(e) go theramelao ya profense, go swanetše go hlaloswa bjalo ka kukamo ya theramelao ya
profense, tonakgolo, Khuduthamaga goba leloko la Khuduthamaga ka tlase ga Molaotheo wo
mofsa, ka taolo ya temana ya 12 ya Šetulo ye; goba
(f) leleme goba maleme a semmušo, di swanetše go hlaloswa bjalo ka leleme lefe goba lefe
la semmušo go ya ka Molaotheo wo mofsa.
(2) Ka ntle le ge seo se sa sepelelane le dikagare goba se sa swanelago, kukamo mo melaong
ye e šetšego ya lebaka la kgale -
(a) goPalamente, Ngwako wa Palamente goba theramelao goba ya mokgatlo wa Repabliki
goba nagalegae, di swanetše go hlaloswa bjalo ka kukamo go -
(i) Palamente ka fase ga Molaotheo wo mofsa, ge e le gore štshepedišo ya molao wo e
abetšwe goba e filwe go ya ka dipeelano tša Molaotheo wa peleng goba go ya ka Šetulo ye go
khuduthamaga ya setšhaba; goba
(ii) theramelao ya profense, ge e le gore tshepedišo ya molao woo e abetšwe goba e filwe go
ya ka dipeelano tša Molaotheo wa peleng goba Šetulo ye go khuduthamaga ya profense; goba
(b) goMopresidente wa naga, Tonakgolo, Molaodi goba mokhuduthamaga yo mongwe yo
mogolo, Kabinete, Khansele ya ditona goba khuduthamaga ya Repabliuki goba nagalegae, di
swanetše go hlaloswa bjalo ka ge di ukama -
(i) Mopresidente ka tlase ga Molaotheo wo Mofsa ge e le gore tshepedišo ya molao woo e
filwe goba e fološeditšwe go mmušo wa naga go ya ka Molaotheo wa peleng goba Šetulo ye go
khuduthamaga ya setšhaba; goba
(ii) Tonakgolo ya profense ka tlase ga Molaotheo wo mofsa, ge taolo ya molao woo e
gafetšwe goba e filwe go ya ka mabaka a Molaotheo wa pele goba Šetulo ye go khuduthamaga
ya profense.
Kgobokano ya Setšhaba
4 (1) Motho mang le mang yoo e bego e le setho goba mohlankedi wa Kgobokano ya
Setšhaba ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, e ba leloko goba mohlankedi wa Kgobokano
ya Setšhaba ka tlase ga Molaotheo wo mofsa, mme o tšea maemo a gagwe bjalo ka leloko goba
mohlankedi go ya ka mabaka a Molaotheo wo mofsa.
(2) Kgobokano ya Setšhaba bjalo ka ge e hlamilwe go ya ka karolwana ya (1) e swanetše go
tšewa bjalo ka ge e kgethilwe ka tlase ga Molaotheo wo mofsa pakatiro ye e felelago ka la 30
Aprele, 1999.
(3) Kgobokano ya setšhaba e bopilwe ka maloko a 400 lebaka ka moka la pakatiro ya yona
le le felelago ka la 30 Aprele, 1999 ka taolo ya karolo 49(4) ya Molaotheo wo mofsa.
(4) Melawana le ditaelo tša Kgobokano ya Setšhaba tše di bego di šoma ge Molaotheo wo
mofsa o thoma go šoma, di tšwela pele ka go šoma, ka taolo ya phetogo efe goba efe goba
phumolo.
Modiro wo o sa phethwago wa Palamente
(5) (1) Modiro ofe goba ofe wo o sego wa phethwa ka go Kgobokano ya Setšhaba pele
ga ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, o swanetše go tšwetšwa pele go ya ka dipeelano
tša Molaotheo wo mofsa.
(2) Modiro ofe goba ofe wa Senate wo o sego wa fela ge Molaotheo wo mofsa o thoma go
šoma, o swanetše go gafelwa go Khansele ya Setšhaba ya Diprofense, mme Khansele e swanetše
go tšwela pele ka modiro wo go ya ka dipeelano tša Molaotheo wo mofsa.
Dikgetho tša Kgobokano ya Setšhaba
6. (1) Ga go dikgetho tša Kgobokano ya Setšhaba tšeo di ka swarwago pele ga 30
Aprele 1999, ka ntle le fela ge Kgobokano e phatlaladitšwe go ya ka karolo 50(2) morago ga
tšhišinyo ya go hloka kholofelo go Mopresidente go ya ka karolo102(2) ya Molaotheo o mofsa.
(2) Karolo 50(1) ya Molaotheo wo mofsa e fegilwe go fihla ka 30 Aprele 1999.
(3) Le ge Molaotheo wa pele o phumotšwe, Šetulo 2 ya Molaotheo woo bjalo ka ge e
fetošitšwe ke Koketšo A ya Šetulo ye, e šoma -
(a) godimo ga Kgobokano ya Setšhaba ya mathomo ya Melaotheo wo mofsa;
(b) godimo ga go lahlegelwa ke boleloko bja Kgobokano mabakeng ao e sego ao a beilwe go
karolong 47(3) ya Molaotheo wo mofsa; le
(c) godimo ga go tlatšwa ga dikgala Kgobokanong, le go tlaleletšo, tekolo le tirišo ya
mananeo a diphathi mo go tlatšweng ga dikgala, go fihla go kgetho ya bobedi ya Kgobokano ka
tlase ga Molaotheo wo mofsa.
(4) Karolo 47(4) ya Molaotheo wo mofsa e fegilwe go fihla go eba le kgetho ya bobedi ya
Kgobokano ya Setšhaba ka tlase ga Molaotheo wo mofsa.
Khansele ya Setšhaba ya Diprofense
7. (1) Mo lebakeng leo le felago pejana ga tulo ya mathomo ya theramelao ya profense
ye e swerwego morago ga kgetho ya yona ya mathomo ka tlase ga Molaotheo wo mofsa -
(a) tekanyetšo ya boemedi bja diphathi mo boemeding bja profense go Khansele ya Setšhaba
ya Diprofense, e swanetše go swana le tekanyetšo yeo basenatoro ba 10 ba profense ba
kgethilwego go ya ka karolo 48 ya Molaotheo wa pele; le
(b) kabelo ya baemedi ba go ya go ile le baemedi bao e sego ba mehleng go diphathi tšeo di
emetšwego go theramelao ya profense, e ka tsela ye e latelago:
Profense Baemedi ba Baemedi bao e
go ya go ile sego ba mehleng
1. Kapa-Bohlabela ANC 5 ANC 4
NP 1
2. Freistata ANC 4 ANC 4
FF 1
NP 1
3. Gauteng ANC 3 ANC 3
DP 1
FF 1
NP 1 NP 1
4. KwaZulu-Natal ANC 1 ANC 2
DP 1
IFP 3 IFP 2
NP 1
5. Mpumalanga ANC 4 ANC 4
FF 1
NP 1
6. Kapa Leboa ANC 3 ANC 2
FF 1
NP 2 NP 2
7. Profense ya Leboa ANC 6 ANC 4
8. North West ANC 4 ANC 4
(Leboa-Bodikela) FF 1
NP 1
9. Kapa Bodikela ANC 2 ANC 1
DP 1
NP 3 NP 3
(2) Phathi ye e emetšwego mo go theramelao ya profense -
(a) e swanetše go kgetha baemedi ba yona ba go ya go ile go tšwa go batho bao e bego e le
basenatoro ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma mme ba ikgafela go šoma bjalo ka baemedi
ba go ya go ile; mme
(b) ba ka no kgetha batho ba bangwe bjalo ka baemedi ba go ya go ile ge fela go se na le o
tee goba palo e sa lekane ya bao e bego e le basenatoro ba yona.
(3) Theramelao ya profense e swanetše go bea baemedi ba yona ba go ya go ile go ya ka
dikgetho tša diphathi.
(4) Karolwana (2) le (3) di šoma fela go peo ya mathomo ya baemedi ba go ya go ile go
Khansele ya Setšhaba.
(5) Karolo 62 (1) ya Molaotheo wo mofsa ga e šome go kgetho le peo ya basenatoro ba pele
bjalo ka baemedi ba go ya go ile go ya ka karolo ye.
(6) Melawana le ditaelo tša Senate tšeo di bego di šoma ge Molaotheo wo mofsa o thoma go
šoma, di swanetše go dirišwa mabapi le mediro ya Khansele ya Setšhaba go fihla moo di ka
šomišegago, ka taolo ya phethošo goba phumolo efe goba efe.
Basenatoro ba pele
8. (1) Mosenatoro wa pele yo a sa kgethwago go ba leloko la go ya go ile la Khansele
ya Setšhaba ya Diprofense o na le tshwanelo ya go ba leloko la go felela, la go ba le bouto ka
theramelaong ya profense yeo motho yoo a kgethilwego go yona bjalo ka mosenatoro go ya ka
karolo 48 ya Molaotheo wa pele.
(2) Ge mosenatoro wa pele a ikgethela go se be leloko la theramelao ya profense gona o
tšewa bjalo ka motho yo a lebogilego modiro letšatši pele ga ge Molaotheo wo mofsa o thoma
go šoma.
(3) Moputso, diputseletšo le dikholo tša mosenatoro wa pele yo a beilwego go ba moemedi
wa go ya go ile goba leloko la theramelao ya profense ga a swanela go išwa fase ka baka la peo
yeo.
Khuduthamaga ya setšhaba
9. (1) Mang le mang yoo e bego e le Mopresidente, Motlatšamopresidente wa Phethišo,
Tona goba Motlatšatona ka tlase ga Molaotheo wa pele ge Molaotheo wo mofsa o thoma go
šoma, o tšwela pele ka mošomo wo go ya ka Molaotheo wo mofsa, fela go šetšwa karolwana (2).
(2) Go fihlela ka la 30 Aprele 1999, karolwana tša 84, 89, 90, 91, 93 le 96 tša Molaotheo wo
mofsa di swanetše go tšewa bjalo ka ge go beakantšwe go Koketšo B ya Šetulo ye.
(3) Karolwana (2) ga e ganetše Tona yoo e bego e le mosenatoro ge Molaothoeo wo mofsa
o thoma go šoma, go tšwela pele bjalo ka Tona ye e ukangwego mo karolong 91(1)(a) ya
Molaotheo wo mofsa bjalo ka ge karolo yeo e balega go Koketšo B.
Ditheramelao tša Diprofense
10. (1) Mang le mang yo e bego e le mohlankedi wa theramelao ya profense ge Molaotheo
wo mofsa o thoma go šoma, e ba leloko goba mohlankedi wa theramelao ya profense yeo ka tlase
ga Molaotheo wo mofsa, mme o dula modirong wa gagwe bjalo ka leloko goba mohlankedi go
ya ka mabaka a Molaotheo wo mofsa le molaotheo ofe goba ofe wa profense wo o ka dirwago.
(2) Theramelao ya profense bjalo ka ge e hlamilwe go ya ka dipeelano tša karolwana ya (1),
e swanetše go tšewa bjalo ka ge e kgethilwe ka tlase ga Molaotheo wo mofsa pakatirong yeo e
felago ka la 30 Aprele 1999.
(3) Lebakeng ka moka la pakatiro ya yona yeo e felago ka la 30 Aprele 1999, ka taolo ya
karolo 108(4), theramelao ya profense e bopša ke palo yeo e bewago ke theramelao ka tlase ga
Molaotheo wa pele le palo ya basenatoro ba pele bao e bilego maloko a theramelao go ya ka
dipeelano tša karolwana 8 ya Šetulo ye.
(4) Melawana le ditaelo tša theramelao ya profense tšeo di bego di šoma ge Molaotheo wo
mofsa o thoma go šoma, di tšwela pele ka go šoma, ka taolo ya phetošo goba phumolo efe goba
efe.
Dikgetho tša Ditheramelao tša Diprofense
11. 1) Le ge go phumotšwe Molaotheo wa pele, Šetulo 2 ya Molaotheo woo, bjalo ka
ge e fetošitšwe ke Koketšo A ya Šetulo ye, e a
šoma -
(a) go kgetho ya mathomo ya theramelao ka tlase ga Molaotheo wo mofsa;
(b) go tahlegelo ya boleloko bja theramelao mabakeng a itšego ka ntle le ao a
beakanyeditšwego mo go karolo 106(3) ya Molaotheo wo mofsa; le
(c) mo go tlatšweng ga dikgala ka go theramelao, le tlaleletšo, tekolo le tirišo ya mananeo a
diphathi a go tlatša dikgala, go fihla mo go bago le kgetho ya bobedi ya theramelao ka tlase ga
Molaotheo wo mofsa.
(2) Karolo 106 (4) ya Molaotheo wo mofsa e fegilwe malebana le theramelao ya profense go
fihla kgethong ya bobedi ya theramelao ka tlase ga Molaotheo wo mofsa.
Dikhuduthamaga tša Diprofense
12. (1) Mang le mang yo e bego e le Tonakgolo goba leloko la Khuduthamaga ya profense
ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, o tšwela pele le go ba maemong a gagwe go ya ka
dipeelano tša Molaotheo wo mofsa le molaotheo wo mongwe le wo mongwe wa profense wo o
ka dirwago, fela ka taolo ya karolwana ya (2).
(2) Go fihla ge Tonakgolo a thoma modiro morago ga kgetho ya mathomo ya theramelao ya
profense ka tlase ga Molaotheo wo mofsa, goba profense e dira molaotheo wa yona, seo se tlago
pele ga tšona, karolo 132 le 136 tša Molaotheo wo mofsa di swanetše go tšewa bjalo ka ge di
beakantšwe mo go Koketšo C ya Šetulo ye.
Melaotheo ya Diprofense
13. Molaotheo wa profense woo o amogetšwego pele ga ge Molaotheo wo mofsa o thoma
go šoma o swanetše go kwana le karolo 143 ya Molaotheo wo mofsa.
Kabo ya melao go Diprofense
14. (1) Molao mabapi le taba yeo e welago ka go lekalatirišwa leo le lego lenaneong la
Šetulo 4 goba 5 go Molaotheo wo mofsa, woo, ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, o
bego o dirišwa ke bolaodi bjoo bo lego, ka gare ga khuduthamaga ya setšhaba, o ka gafelwa ke
Mopresidente, ka kgoeletšo, go bolaodi bjo bo welago ka fase ga khuduthamaga ya profense ka
taelo ya Khuduthamaga ya khansele ya profense.
(2) Go fihla moo e lego gore go bohlokwa mo kabong ya molao ka fase ga karolwana(1) gore
o šomišwe ka tshwanelo, Mopresidente, ka kgoeletšo, a ka -
(a) a ka fetola goba a amantšha molao woo go laola tlhathollo goba tirišo goba taolo ya wona;
(b) ge kabo e sa šome molaong ka moka goba karolong ya wona, phumolo le tirišolefsa, ka
goba ka ntle le phetošo goba kamantšho ye e ukangwego go temana ya (a), dipeakanyetšo tšeo
kabo e šomago go tšona, goba bokgole bjoo kabo e šomago go fihla go tšona; goba
(c) a ka laola taba efe goba efe yeo e nyakegago ka baka la kabo yeo, go akaretšwa tšhutišo
goba kadimo ya badiredi, goba tšhutišo ya dithoto, dikoloto, ditokelo le ditlamego, go ya go goba
go tšwa go khuduthamaga ya setšhaba goba ya profense goba kgoro ye nngwe le ye nngwe ya
mmušo, taolo, tirelotšhireletšo goba sehlongwa se sengwe.
(3) (a) Kopi ya kgoeletšo ye nngwe le ye nngwe ye e tšwelego go ya ka dipeelano tša
karolwana ya (1) goba (2) e swanetše go neelwa Kgobokano ya Setšhaba le Khansele ya Setšhaba
ya Diprofense mo matšatšing a 10 morago ga go phatlalatšwa ga kgoeletšo.
(b) Ge Kgobokano ya Setšhaba le Khansele ya Setšhaba, ka bobedi go ya ka sephetho, di ka
gana kgoeletšo goba peakanyetšo ya yona, kgoeletšo goba peakanyetšo yeo e a fela, eupša ka ntle
ga go ama -
(i) kgonthe ya se sengwe le se sengwe seo se dirilwego go ya ka kgoeletšo goba peakanyetšo
pele e fela; goba
(ii) tokelo goba tshwanelo ye e hweditšwego goba tshwanelo goba tlamego ye e
ikhweleditšego yona pele ga go fela.
(4) Ge molao o abilwe go ya ka karolwana(1), kukamo efe goba efe ka molaong go bolaodi
bjoo bo o šomišago, e swanetše go hlaloswa bjalo ka kukamo ya bolaodi bjoo bo abetšwego
molao woo.
(5) Kabo efe le efe ya molao ka fase ga karolo 235 (8) ya Molaotheo wa pele, go akaretšwa
phetošo efe goba efe, kamantšho goba phumolo le tirišolefsa ya molao ofe goba ofe le kgato efe
goba efe yeo e tšewago ka tlase ga karolo ye, go tšewa gore e dirilwe ka fase ga temana ye.
Melao yeo e lego gona ka ntle ga maatla a go dira melao a Palamente
15. (1) Bolaodi bjo bo lego ka gare ga khuduthamaga ya setšhaba bjoo bo laolago molao
ofe goba ofe wo o welago ka ntle ga maatla a go dira melao a Palamente, ge Molaotheo wo mofsa
o thoma go šoma, ba fela ba na le maatla a go laola melao yeo go fihla ge e abetšwe bolaodi bjo
lego ka fase ga khuduthamaga ya profense go ya ka karolo 14 ya Šetulo ye.
(2) Karolwana (1) e fela mengwaga ye mebedi morago ga go thoma go šoma ga Molaotheo
wo mofsa.
Dikgorotsheko
16. (1) Kgorotsheko ye nngwe le ye nngwe, go akaretšwa dikgorotsheko tša baetapele
ba setšo, tše di bego di le gona ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, di sa tšwela pele ka
go šoma le go phethagatša toka go ya ka dipeelano tša molao tšeo di šomago go tšona, mme
mang le mang yo a šomago bjalo ka mohlankedi wa toka o tšwela pele ka go ba modirong wa
gagwe go ya ka dipeelano tša molao woo o dirišwago maemong ao, ka taolo ya -
(a) phetošo goba phumolo efe goba efe ya molao woo; goba
(b) tshepelelano le Molaotheo wo mofsa.
(2) (a) Kgorotsheko ya Molaotheo yeo e hlomilwego ke Molaotheo wa pele e fetoga
Kgorotsheko ya Molaotheo ka tlase ga Molaotheo wo mofsa.
(b) Mang le mang yo a lego maemong a Mopresidente, Motlatšamopresidente goba moahlodi
wa Kgorotsheko ya Molaotheo ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma e ba Mopresidente,
Motlatšamopresidente goba moahlodi wa Kgorotsheko ya Molaotheo ka fase ga Molaotheo wo
mofsa, mme o tšwela pele ka modiro wa gagwe lebaka le le šetšego la pakatiro ya gagwe go ya
ka moo e beilwego ke karolo 176(1) ya Molaotheo wo mofsa.
(3) (a) Kgorotsheko ya Boipiletšo ya Kgorotshekokgolo ya Afrika-Borwa, e ba
Kgorokgolo ya tsheko ya Boipiletšo ka tlase ga Molaotheo wo mofsa.
(b) Mang le mang yo a lego maemong a go ba Moahlodimogolo, Motlatšamoahlodimogolo
goba moahlodi wa Karolo ya Kgorotsheko ya Boipiletšo ge Molaotheo wo mofsa o thoma go
šoma, e ba Moahlodimogolo, Motlatšamoahlodimogolo goba moahlodi wa Kgorokgolo ya
Tsheko ya Bopiletšo ka tlase ga Molaotheo wo mofsa.
(4) (a) Karolo ya profense goba ya tikologo ya Kgorokgolo ya Tsheko ya Afrika-Borwa
goba kgorokgolo ya tsheko ya nagalegae goba karolokakaretšo ya kgoro ye bjalo, e ba
Kgorokgolo ya Tsheko ka tlase ga Molaotheo wo mofsa go sa dirwe diphetogo dife goba dife tša
bodirelo bja yona bja toka, ka taolo ya phokotšo yeo e ukangwago mo karolwaneng ya (6)
(b) Mang le mang yo a lego maemong goba go akanywa gore o maemong a
Moahlodimopresidente, Motlatšamoahlodi-mopresidente goba moahlodi wa kgorotsheko ye e
ukangwego mo temaneng ya (a) ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, e ba
Moahlodoimopresidente, Moatlatšamoahlodimopresidente goba moahlodi wa kgoro ye bjalo ka
tlase ga Molaotheo wo mofsa, ka taolo ya phokotšo yeo e ukangwago mo karolwaneng ya (6).
(5) Ka ntle le ge e sa sepelelane le dikagare goba e tloga e sa swanela, kukamo mo molaong
ofe goba ofe goba tshepetšo
go -
(a) Kgorotsheko ya Molaotheo ka tlase ga Molaotheo wa pele, e swanetše go hlaloswa bjalo
ka kukamo ya Kgorotsheko ya Molaotheo ka tlase ga Molaotheo wo mofsa;
(b) Karolo ya Boipiletšo ya Kgorokgolo ya Tsheko ya Afrika-Borwa, e swanetše go hlaloswa
bjalo ka kukamo go Kgorokgolo ya Tsheko ya Boipiletšo; le
(c) Karolo ya profense goba ya tikologo ya Kgorokgolo ya Tsheko ya Afrika-Borwa goba
Kgorokgolo ya Tsheko ya nagalegae goba karolokakaretšo ya kgorotsheko yeo, e swanetše go
hlaloswa bjalo ka kukamo go Kgorokgolo ya Tsheko.
(6) (a) Ka pelapela ka moo go kgonegago,morago ga ge Molaotheo wo mofsa o seno
thoma go šoma, go akaretšwa le dibopego, tlhamo, mehola le maatlataolotoka le melao ka moka
ye maleba, di swanetše go fokotšwa ka nepo ya go hloma lenaneo la toka leo le kwanago le
dinyakwa tša Molaotheo wo mofsa.
(b) Leloko la Kabinete le le rwelego boikarabelo bja taolo ya toka, morago ga ditherišano le
Khomišene ya Tirelo ya Toka, le swanetše go sepediša phokotšo yeo e ukangwago mo go temana
ya (a)
Melato ye e sa tlogo tlišwa Dikgorong tša tsheko
17. Ditshekišo ka moka tšeo di bego di sa tlo tlišwa kgorong ya tsheko ge Molaotheo wo
mofsa o thoma go šoma, di swanetše go fetšwa bjalo ka ge nke Molaotheo wo mofsa ga se wa
be wa dirwa, ge e se fela ge kgahlego ya toka e tsoma ka tsela ye nngwe.
Bolaodi bja Botšhotšhisi
18. (1) Karolo ya 108 ya Molaotheo wa pele e dula e na le maatla go fihla ge Molao wa
Palamente wo o ukangwago karolong ya 179 wa Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma.
Karolwana ye ga e ame peo ya Molaodikakaretšo wa Botšhotšhisi bja Setšhaba go ya ka dipeelano
tša karolo 179.
(2) Ratshekišo yo a bego a le maemong ao ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, o
tšwela pele ka modiro wa gagwe go ya ka dipeelano tša molao tše di šomago kantorong yeo, ka
taolo ya karolwana (1).
Dikano le Maitlamo
19. Motho yoo a tšwelago pele ka modiro wa gagwe go ya ka dipeelano tša Šetulo ye mme
a tšerego kano ya modiro goba a dirile boitlamo bja mmakgonthe ka tlase ga Molaotheo wa pele,
ga a tlamega go boeletša kano ya modiro goba boitlamo ka tlase ga Molaotheo wo mofsa.
Dihlongwa tše dingwe tša Molaotheo
20. (1) Mo karolong ye " dihlongwa tša molaotheo" di ra -
(a) Mošireletši wa Setšhaba;
(b) Khomišene ya Ditokelo tša Botho;
(c) Khomišene ya Tekatekano ya Bong;
(d) Mohlakišikakaretšo;
(e) South African Reserve Bank;
(f) Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo;
(g) Khomišene ya Tirelo ya Toka;
(h) Boto ya dipolelo tša 'Afrika-Borwa ka moka'.
(2) Sehlongwa sa Molaotheo seo se hlomilwego go ya ka dipeelano tša Molaotheo wa pele
se tšwela pele ka go šoma go ya ka molao wo o šomago go sona, mme mang la mang yo a nago
le modiro moo bjalo ka setho sa khomišene, setho sa boto ya Reserve Bank goba Boto ya Polelo
ya Afrika-Borwa ka moka, Mošireletši wa Setšhaba goba Mohlakišikakaretšo ge Molaotheo wo
mofsa o thoma go šoma, o tšwela pele ka go šoma go ya ka dipeelano tša molao woo o dirišwago
maemong ao, ka taolo ya -
(a) phetošo efe goba efe goba phumolo ya molao woo; le
(b) tshepelelano le Molaotheo wo mofsa.
(3) Karolo 199 (1), 200(1), (3) le 5 go fihla go (11) le 201 go fihla go 206 tša Molaotheo wa
pele di tšwela pele ka go šoma go fihlela ge di phumotšwe ke Molao wa Palamente wo o
dirilwego go ya ka karolo ya 75 ya Molaotheo wo mofsa.
(4) Maloko a Khomišene ya Tirelo ya Toka ao a ukangwego karolong ya 105 (1)(h) a
Molaotheo wa pele a emiša go ba maloko a Khomišene ge maloko ao a ukangwego mo karolong
ya 178(1)(i) ya Molaothoe o mofsa a beilwe.
(5) (a) Khansele ya Volkstaat yeo e theilwego go ya ka dipeelano tša Molaotheo wa pele
e tšwela pele ka go šoma go ya ka molao wo o šomago go yona, mme mang le mang yo a šomago
go yona bjalo ka setho sa Khansele ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, o tšwela pele ka
maemo a gagwe go ya ka dipeelano tša molao wo o šomago maemong ao, fela ka taolo ya -
(i) phetošo efe goba efe goba phumolo ya molao woo; le
(ii) tshepelelano le Molaotheo wo mofsa.
(b) Karolo ya 184A le 184B(1)(a), (b) le (d) tša Molaotheo wa pele, di tšwela pele ka go
šoma go fihlela ge di phumotšwe ke Molao wa Palamente wo o dirlwego go ya ka karolo 75 ya
Molaotheo wo mofsa.
Peo ya melao ye e nyakwago ke Molaotheo wo mofsa
21. (1) Moo Molaotheo wo mofsa o nyakago go beiwa ga molao wa setšhaba goba wa
profense, molao woo o swanetše go dirwa ke bolaodi bjo bo lebanego lebakeng le swanetšego go
tloga tšatšikgweding leo Molaotheo wo mofsa o thomilego go šoma ka lona.
(2) Karolo ya 198(b) ya Molaotheo wo mofsa e ka no se dirišwe go fihla ge molao woo o
ukangwago karolong yeo o beilwe.
(3) Karolo 199(3)(a) ya Molaotheo wo mofsa e ka no se dirišwe pele ga go fela ga dikgwedi
tše tharo morago ga ge molao wo o ukangwago karolong yeo o beilwe.
(4) Molao wa setšhaba wo o ukangwago mo karolong ya 217(3) ya Molaotheo wo mofsa, o
swanetše go bewa lebakeng la nywaga ye meraro go tloga tšatšikgweding leo Molaotheo wo
mofsa o thomilego go šoma, fela go se be gona ga molao wo nakong yeo ga go thibele tšhomišo
ya morero wo o ukangwego mo go karolo 217(2.)
(5) Go fihla ge Molao wa Palamente wo o umakilwego mo karolong 65(2) ya Molaotheo o
mofsa o thoma go šoma , lekgotla la profense ye nngwe le ye nngwe, le ka itlhamela ditshepetšo
tša lona go ya ka mabaka ao e lego gore maatla a abelwa baemedi ba lona go ka dira bouto
legatong la yona mo Khanseleng ya Bosetšhaba ya Diprofense.
(6) Go fihla ge peomolao ye e ukangwego mo karolong 229(1)(b) ya Molaotheo o mofsa e
thoma go šoma, mmasepala o sa ntše o ka tšwelapele go lefiša lekgetho le lengwe le le lengwe,
makgethwana le makgetho a dithoto ao o dumeletšwego go a lefiša ge Molaotheo o thoma go
šoma.
Kopano ya setšhaba le Poelano
22. Go sa lebelelwe peakanyetšo efe goba efe ya Molaotheo wo mofsa , ebile go sa
tshwenyegwe ka phumolo ya Molaotheo wa pele dipeakanyetšo ka moka tšeo di amanago le
tshwarelo tšeo di lego ka Molaotheong wa pele ka tlase ga " Kopano ya Setšhaba le Poelano" di
tšewa gore ke karolo ya Molaotheo wo mofsa maikemišetšong a Molao wa Tšwetšopele ya
Kopano ya Setšhaba le Poelano, wa 1995 (Molao wa 34 wa 1995), bjalo ka ge di fetotšwe, go
akaretša le mohola wa maatla a tšona.
Molao wa Ditokelo
23. (1) Molao wa setšhaba wo o ukangwago mo go karolo 9(4), 32(2) le 33(3) ya
Molaotheo wo mofsa o swanetše go bewa lebakeng la nywaga ye meraro go tloga tšatšikgweding
leo Molaotheo wo mofsa o thomilego go šoma.
(2) Go fihla ge molao wo o ukangwago mo dikarolong tša 32 (2) le 33 (3) tša Moilaotheo wo
mofsa di bewa -
(a) karolo 32 (1) e swanetše go tšewa gore e balega ka tsela ye:
"(1) motho yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go fihlelela tshedimošo ka moka ye e
swerwego ke mmušo goba setho se sengwe le se sengwe lekaleng lefe goba lefe la mmušo ge e
le gore tshedimošo yeo e nyakelwa tšhomišo goba tšhireletšo ya ye nngwe ya ditokelo tša bona.";
le
(b) Karolo 33(1) le (2) di swanetše go tšewa gore di balega ka tsela ye:
" Motho mang le mang o na le tokelo go -
(a) kgatotaolo ya semolao moo ye nngwe le ye nngwe ya ditokelo goba dikgahlego tša bona
di angwago goba di tšhošetšwago;
(b) kgatotaolo ye e sepedišwago thwii ka toka moo efe le efe ya ditokelo tša bona goba
ditetelo tša mmakgonthe di angwago goba di tšhošetšwago;
(c) fiwa mabaka a a ngwadilwego mabapi le kgatotaolo yeo e amago efe goba le efe ya
ditokelo tša bona goba dikgahlego ge e se fela ge mabaka a kgato yeo a tsebišitšwe phatlalatša;
le
(d) kgatotaolo yeo e e swanetšego mabapi le mabaka ao a filwego go yona moo efe goba efe
ya ditokelo tša bona e amegago goba e tšhošetšwago.".
(3) Karolo 32(2) le 33(3) tša Molaotheo wo mofsa di a fela ge molao woo o ukangwago mo
dikarolong tše, ka go latelana, o sa bewe lebakeng la nywaga ye meraro go tloga tšatšikgweding
leo Molaotheo wo mofsa o thomilego go šoma.
Tshepedišo ya merero ya setšhaba le ditirelo tša tšhireletšo
24. (1) Dikarolo 82 (4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 go fihla go 228, 236(1), (2), (3), (6),
(7)(b) le (8), 237(1) le (2)(a) le 239(4) le (5) tša Molaotheo wa pele di tšwela pele ka go šoma
bjalo ka ge nke Molaothoeo wa pele ga se wa phumolwa, fela ka taolo ya -
(a) diphetošo tša dikarolo tšeo bjalo ka ge go laeditšwe mo go Koketšo D;
(b) phetošo efe le efe gape goba phumolo efe le efe ya dikarolo tšeo ke Molao wa Palamente
wo o bewago go ya ka dipeelano tša karolo 75 ya Molaotheo wo mofsa; le
(c) tshepelelano le Molatotheo wo mofsa.
(2) Khomišene ya Tirelo ya Setšhaba le Dikhomišene tša tirelo ya diprofense tše di
ukangwego mo go Kgaolo 13 ya Molaotheo wa pele, di sa tšwela pele ka go šoma go ya ka
dipeelano tša Kgaolo yeo le molao woo o di amago bjalo ka ge nke Kgaolo yeo ga se be ya
phumolwa, go fihla ge Khomišene le dikhomišene tša tirelo ya diprofense di fedišwa go ya ka
dipeelano tša karolo 75 ya Molaotheo wo mofsa.
(3) Go phumolwa ga Molaotheo wa pele ga go ame kgoeletšo efe goba efe yeo e dirilwego
ka tlase ga karolo ya 237(3), ya Molaotheo wa pele gomme kgoeletšo efe goba efe ya mohuta
woo e tšwela pele ka go šoma, fela e laolwa ke -
(a) phetošo efe goba efe goba phumolo; le
(b) tshepelelano le Molaotheo wo mofsa.
Dithibelo tše dingwe go ditheramelao
25. (1) Mang le mang yo, ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma, a bego a goga
sekwebo mono Repabliking sa dikgwedi tša go feta 12 ka ntle le go fiwa kgetho ya faene, ga a
swanela go kgethwa go ba leloko la Kgobokano ya setšhaba goba theramelao ya profense.
(2) Thibelo ya motho go ya ka dipeelano tša karolwana (1) -
(a) e a fela ge kotlo ye e beelwa ka thoko nakong ya boipiletšo, goba ge kotlo e fokoditšwe
mo boipiletšong go ba kotlo yeo e sa thibelego motho yoo; mme
(b) e fela mengwaga ye mehlano morago ga ge kotlo e phethilwe.
Mmušogae
26. (1) Go sa šetšwe dipeakanyetšo tša dikarolo 151, 155, 156 le 157 tša Molaotheo wo
mofsa -
(a) dipeakanyetšo tša Molao wa Phetišetšo wa Mmušogae, 1993 (Molao 209 wa 1993), bjalo
ka ge o ka fetošwa nako le nako ka molao wa setšhaba wo o sepelelanago le Molaotheo wo
mofsa, o fela o na le maatla go fihla ka la 30 Aprele 1999 goba go fihla o phumolwa, go
lebeletšwe seo se tlago pele; mme
(b) moetapele wa setšo wa setšhaba seo se latelago lenaneo la melao ya setšo mme a dulago
nageng ye e lego ka fase ga khansele ya tikologo ya phetišetšo goba khansele ya baemedi ya
phetišetšo, tšeo di ukangwago mo go Molao wa phetišetšo wa Mmušogae wa 1993, mme a
hlaotšwego mo go karolo 182 ya Molaotheo wa pele, ka maemo a gagwe, o na le tokelo ya go
ba leloko la khansele go fihla ka la 30 Aprele 1999 goba go fihla ge Molao wa Palamente o
beakanya ka tsela ye nngwe.
(2) Karolo 245 (4) ya Molaotheo wa pele e tšwela pele ka go šoma go fihla ge tirišo ya karolo
yeo e fela. Karolo 16(5) le (6) ya Molao wa Phetišetšo wa Mmušogae, 1993, e ka no se
phumolwe pele ga la 30 Aprele, 1999.
Go lotwa ka polokego ga Melao ya Palamente le ya Profense
27. Dikarolo 82 le 124 tša Molaotheo wo mofsa ga di ame go lotwa ka polokego ga Melao
ya Palamente le ya Profense ye e beilwego pele ga ge Molaotheo wo mofsa o thoma go šoma.
Go ngwadišwa ga thoto ye e sa šutego ke mmušo
28 (1) Ka go tšweletšwa ga lengwalo la bohlatse ke bolaodi bofe goba bofe bjo nago le
maswanedi a gore thoto ye e sa šutego e lego matsogong a mmušo e beilwego taolong ya mmušo
wo o itšego ka go ya ka karolo ya 239 ya Molaotheo wa kgale, mongwadiši wa mangwalo a bong
(dithoto), o swanetše go ela hloko dingwadišo goba ditshaeno goba mongwadiši ofe goba o fe yo
a nago le maswanedi, lengwalobohlatse la bong goba dingwalo tše dingwe tša gore thoto yeo e
sa šutego e ngwadišwe ka leina la mmušo.
(2) ga go motšhelo, tefo goba tefišo ye e ntšhiwago mabapi le go ngwadišwa go ya ka temana
ye nnyane ya (1).
KOKETšO A
Diphetošo fo Šetulo 2 ya Molaotheo wa peleng
1. Go bea temana ye e latelago sebakeng sa temana 1:
"1. Diphathi tšeo di ngwadišitšwego go ya ka dipeelano tša molao wa setšhaba mme di
phenkgišanago dikgethong tša Kgobokano ya Setšhaba, di tla kgetha bonkgetheng ba tšona ba
kgetho ye mo lenaong la bonkgetheng le le lokišitšwego go ya ka Šetulo ye le molao wa
setšhaba."
2. Go bea temana ye e latelago legatong la temana 2:
"2. Ditulo ka go Kgobokano ya Setšhaba go ya ka mo di beakantšwego goya ka karolo 46
ya Molaotheo wo mofsa, di tla tlatšwa ka tsela ye e latelago:
(a) Seripagare sa ditulo go tšwa go mananeo a selete a a tlišitšwego ke diphathi tše di
angwago, ka palo ye e beilwego ya ditulo mme e beetšwego selete se sengwe le se sengwe ka
thoko go ya ka mo go beakantšwego ke Khomišene ya kgetho ye e latelago ya Kgobokano, go
hlokometšwe go hwetšagala ga difiwa tšeo di botegago mabapi le babouti, le baemedi ba diphathi
tšeo di nago le kgahlego.
(b) Seripagare se sengwe sa ditulo go tšwa go mananeo ao a tlišitšwego ke diphathi tše di
angwago, goba mananeong a selete moo mananeo a setšhaba a sego a tlišwa.".
3. Go bewa ga temana ye e latelago legatong la temana 3:
"3. Mananeo a bonkgetheng a a tlišitšwego ke phathi, ka moka a tla ba le maina a a sa fetego
palo ya bonkgetheng ba lekanago le palo ya ditulo ka go Kgobokano ya Setšhaba, mme lenaneo
le lengwe le le lengwe la mohuta wo, le tla laetša maina a ka tatelano ya kgethopele go ya ka moo
phathi e tlogo laetša ka gona.".
4. Phetošo ya temana ya 5 ka go tloša mantšu a a lego pele ga temana (a) mme gwa bewa
mantšu a a latelago:
"5. Ditulo tše di ukangwego mo go temana ya 2 (a) di tla abelwa diphathi tšeo di phenkgišanago
mo kgethong go ya ka dilete ka tsela ye e latelago:".
5. Phetošo ya temana ya 6 -
(a) ka go tloša mantšu a a lego pele ga temana (a) mme gwa bewa mantšu a a latelago:
"6. Ditulo tše di ukangwego mo go temana 2(b) di tla abelwa diphathi tšeo di tsenetšego kgetho,
ka tsela ye e latelago:";
(b) ka go tloša temana (a) mme gwa bewa temana ye e latelago:
"(a) khouta ya dibouto setulo ka setulo e tla laetšwa ka go arola palomoka ya dibouto tše di
dirilwego setšhabeng ka bophara ka palo ya ditulo ka go Kgobokano ya Setšhaba, le e tee, mme
le dipoelo go tlatšwa ka tee, go sa hlokomelwe dipalophatlo, e tla ba khouta ya dibouto setulo ka
setulo.".
6. Phetošo ya temana 7(3) ka go tloša temana ya (b) mme gwa bewa temana ye e latelago:
"(b) Khouta ye e fetošitšwego ya setulo ka setulo e tla laetšwa ka go arola palomoka ya dibouto
tše di dirilwego setšhabeng ka bophara, go ntšhiwa palo ya dibouto tše di dirilwego setšhabeng
ka bophara go thekgwa phathi yeo e ukangwego temaneng ya (a), ka palo ya ditulo ka go
Kgobokano ya Setšhaba, go tsenywa tee, go ntšhiwa palo ya ditulo tšeo mafelelong di abelwago
phathi ye e ukangwego go ya ka dipeelano tša temana (a).".
7. Go tlošwa ga temana ya 10 mme gwa bewa temana ye e latelago:
"10. Palo ya ditulo ka go theramelao ye nngwe le ye nngwe ya profense e tla ba bjalo ka ge e
laeditšwe go ya ka dipeelano tša karolo 105 ya Molaotheo wo mofsa.".
8. Go tlošwa ga temana ya 11 mme gwa bewa temana ye e latelago:
"11. Diphathi tšeo di ngwadišitšwego go ya ka molao wa setšhaba mme di tsenetšego kgetho
ya theramelao ya profense, di tla kgetha bonkgetheng ba kgetho yeo ya profense go tšwa go
mananeo a profense a a lokišitšwego go ya ka Šetulo ye le molao wa setšhaba.".
9. Go tlošwa ga temana 16 gomme legatong lsa yona gwa bewa temana ye e latelago:
"Peo ya baemedi
16. (1) Morago ga ge palo ya dibouto e phethilwe, palo ya baemedi ba phathi ye nngwe
le ye nngwe e laeditšwe mme dipoelo tša dikgetho di begilwe go ya ka karolo ya 190 ya
Molaotheo wo mofsa, khomišene e tla, mo matšatšing a mabedi morago ga tsebišso ya mohuta
woo, kgetha go tšwa lenaneong le lengwe le le lengwe la bonkgetheng, le le phatlaladitšwego go
ya ka molao wa setšhaba, baemedi ba phathi ye nngwe le ye nngwe ka theramelaong.
(2) Morago ga peo go ya ka dipeelano tša karolwana (1), ge leina la nkgetheng le tšwelela
godimo ga lenaneo la go feta le tee la Kgobokano ya Setšhaba goba mo maneneong a Kgobokano
ya Setšhaba le a theramelao ya profense (ge kgetho ya Kgobokano ya Setšhaba le ya Theramelao
ya Profense di swerwe nakong e tee), nkgetheng yo bjalo o lebanwe ke go bewa bjalo ka moemedi
makgeng a go feta le tee, phathi yeo e tšweleditšego mananeo a mabjalo, mo matšatšing a mabedi
morago ga pego ye bjalo, e tla laetša Khomišene gore nkgetheng yo bjalo o swanetše go bewa kae
goba nkgetheng yoo o tla šoma ka theramelaong efe, go ya ka mo go ka bago ka gona, mme ge
go le bjalo leina la nkgetheng le tla tlošwa mo mananeong a mangwe.
(3) Go tloga moo Khomišene e tla phatlalatša maina a baemedi ka go theramelao goba
ditheramelao.".
10. Phetošo ya temana 18 ka go tloša temana (b) mme gwa bewa temana ye e latelago:
"(b) moemedi o bewa bjalo ka moromelwa wa go ya go ile wa Khansele ya Setšhaba ya
Diprofense;".
11. Go bea temana ye e latelago legatong la temana ya 19:
"19. Mananeo a bonkgetheng ba phathi ye e ukangwego go temana 16(1), a ka oketšwa gatee
fela nakong ye e itšego lebakeng la dikgwedi tša mathomo tše 12 morago ga tšatšikgwedi la
kgetho ya baemedi go ya ka temana ya 16 le phethilwe, gore go tle go kgonwe go tlatša dikgoba
tše ka tšwelelago: Ge fela tlaleletšo yeo e ka dirwa mafelelong a lenaneo.".
12. Go tlošwa ga temana 23 mme gwa bewa temana ye e latelago:
"Dikgala
23. (1) Ge go ka hlolega sekgala ka go theramelao yeo Šetulo ye e šomago, phathi yeo
e kgethilego leloko leo le tšwago, e tla tlatša sekgala seo ka go kgetha motho -
(a) yoo leina la gagwe le lego lenaneong la bonkgetheng leo leloko le le tšwago le bego le
kgethilwe go lona mathomong; le
(b) yo e lego yo a latelago wa maswanedi le gona e le yo a hwetšagalago lenaneong.
(2) Tšhišinyo ya go tlatša sekgala e tla neelwa Spikara e ngwadilwe.
(3) Ge phathi yeo e emetšwego ka theramelaong e ka phatlalala goba ya hwa, maloko a yona a
tlogela ditulo tša ona go ya ka temana ya 23A(1), ditulo tšeo di angwago di tla abelwa diphathi
tše di šetšego ka go lekana bjalo ka ge nke ditulo tše bjalo di be di lobilwe go ya ka temana 7 goba
14, ka moo go ka bago ka gona.".
13. Go tsenywa ga temana ye e latelago morago ga temana 23:
"Mabaka a mangwe gape a tahlegelo ya boleloko bja ditheramelao.
23A. (1) Motho o lahlegelwa ke boloko ka go theramolao ye e angwago ke Šetulo ye ge
motho yoo e sa hlwe e le leloko la phathi yeo e mo kgethilego bjalo ka leloko la theramelao.
(2) Go sa šetšwe temana (1) phathi efe le efe ya dipolitiki ye e lego gona,e ka kgona nakong
ye nngwe go fetola leina la yona.
(3) Molao wa Palamente, o ka kgona, lebakeng le le kwalago morago ga ge Molaotheo wo
mofsa o seno thoma go šoma, o bewe go ya ka karolo 76(1) ya Molaotheo wo mofsa go fetola
temana ya 23 go beakanyetša tsela yeo go tlogo kgontšha leloko la theramelao, le le emišago go
ba leloko la phathi yeo e le kgethilego, le itshwarele boleloko bja theremelao ye bjalo.
(4) Molao wa Palamente wo o ukangwego go temana ya (3) le wona o ka beakanyetša gore
-
(a) phathi ye e lego gona e ka kopana le phathi ye nngwe; goba
(b) phathi efe goba efe e ikarole go ba diphathi tša go feta e tee.".
14. Phumolo ya temana 24.
15. Phetošo ya temana 25 -
(a) ka go tloša tlhalošišo ya "Khomišene" mme gwa bewa tlhalošišo ye e latelago:
"'Khomišene' e ra gore Khomišene ya Kgetho yeo e ukangwego go karolo 190 ya Molaotheo wo
mofsa;"; mme
(b) ka go tsenya tlhalošišo ye e latelago morago ga tlhalošišo ya "lenaneo la setšhaba":
"'Molaotheo wo mofsa' o ra Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1996;".
16. Phumolo ya temana 26.
KOKETšO B
Mmušo wa Mohlakanelwa:
Lehlakore la Setšhaba
1. Karolo 84 ya Molatheo wo mofsa e tsewa gore e na le dikarolwana tša tlaleletšo tše di
latelago:
"3. Mopresidente o swanetše go rerišana le Batlatšamopresidente ba Phethišo -
(a) mo tlhabollong le phethagatšong ya merero ya mmušo wa setšhaba;
(b) ditabeng ka moka tše di amanago le taolo ya Kabinete le go phetha mešomo ga Kabinete;
(c) mo kabelong ya mediro go Motlatšamopresidente wa Phethišo;
(d) pele ga ge a dira peo efe goba efe ka fase ga Molaotheo goba molao wo mongwe le wo
mongwe, go akaretšwa le peo ya ambasadara goba baemedi ba bangwe ba diplomate;
(e) pele ga ge a bea dikhomišene tša dinyakišišo;
(f) pele ga ge a bitša referendamo; le
(g) pele ga ge a swarela goba a fega kotlo ya basenyi.".
2. Karolo 89 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e na le karolwana ye e latelago ya
tlaleletšo:
"(3) Dikarolwana (1) le (2) le tšona di šoma go Motlatšamopresidente wa Phethišo.".
3. Temana (a) ya karolo 90(1) ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
"(a) Motlatšamopresidente wa Phethišo o beilwe ke Mopresidente;".
4. Karolo 91 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
"Kabinete
91. (1) Kabinete e bopša ke Mopresidente, Motlatšamopresidente wa Phethišo le -
(a) ditona tše di sego ka fase ga 27 tšeo e lego maloko a Kgobokano ya Setšhaba mme ba
beilwe go ya ka dipeelano tša karolwana ya (8) go fihla go (12); le
(b) tona e tee yeo e sego leloko la Kgobokano ya Setšhaba mme a beilwe go ya ka dipeelano
tša karolwana (13), ge fela Mopresidente, a dira ka ditherišano le Motlatšamopresidente wa
Phethišo le baetapele ba diphathi tšeo di kgathago tema, a bona gore peo ya tona ye bjalo e tloga
e nyakega.
(2) Phathi ye nngwe le ye nngwe ye e nago le ditulo tše di sego ka fase ga 80 ka go
Kgobokano ya Setšhaba e na le tokelo ya go kgetha Motlatšamopresidente wa Phethišo go tšwa
go maloko a Kgobokano.
(3) Ge go se na le phathi goba phathi e tee e na le ditulo tše 80 goba ditulo tša go feta ka go
Kgobokano, phathi ye e nago le palo ye kgolokgolo ya ditulo le phathi yeo ya bontši bja bobedi
bja ditulo nngwe le nngwe e na le tokelo ya go kgetha Motlatšamopresidente wa Phethišo go tšwa
malokong a Kgobokano.
(4) Ge a kgethilwe, Motlatšamopresidente wa Phethišo a ka kgona go ikgethela gore o nyaka
go ba goba ga a rate go tšwela pele go ba leloko la Kgobokano.
(5) Motlatšamopresidente wa Phethišo a ka šomiša maatla mme o swanetše go phetha mediro
yeo e abetšwego ofisi ya Motlatšamopresidente wa Phethišo ke Molaotheo goba e abetšwego ofisi
ya gagwe ke Mopresidente.
(6) Motlatšamopresidente wa Phethišo o ba modirong -
(a) go fihla ka la 30 Aprele 1999 ge e se fela ge a tlošitšwe goba a biditšwe ke phathi ya
gagwe go pethagatša peo go ya ka karolwana ya (2 ) le (3); goba
(b) go fihlela ge motho yo a kgethilwego go ba Mopresidente morago ga kgetho ya
Kgobokano ya Setšhaba ye e swerwego pele ga la 30 Aprele,1999 a tšea modiro.
(7) Sekgala ka kantorong ya Motlatšamopresidente wa Phetišo se ka no tlatšwa ke phathi yeo
e kgethilego motlatšamopresidente yoo.
(8) Phathi yeo e nago le ditulo tše di sego ka fase ga 20 ka go Kgobokano ya Setšhaba yeo
e tšerego sephetho sa go kgatha tema mo go mmušo wa mohlakanelwa, e na le tokelo ya go fiwa
e tee goba tše pedi tša dipotfolio tša Kabinete tše go tšona Ditona tše di ukangwego go karolwana
(1)(a) di ka bewago, ka tekanyetšo ya palo ya ditulo tšeo di swerwego ke phathi ka go
Kgobokano ya Setšhaba, ka papetšo ya palo ya ditulo tšeo di swerwego ke diphathi tše dingwe
tše di kgathago tema.
(9) Dipotfolio tša Kabinete di swanetše go abelwa ka tshwanelo diphathi tšeo di kgathago
tema go ya ka fomula ye e latelago:
(a) Khouta ya ditulo potfolio ka potfolio e swanetše go laetšwa ka go arola palomoka ya
ditulo ka go Kgobokano ya Setšhaba tše di swerwego ke diphathi tše di kgathago tema ka moka
ka palo ya dipotfolio malebana le Ditona tše di ukangwego karolwaneng ya (1)(a) di swanetšego
go bewa, le e tee.
(b) Dipoelo, go sa šetšwe desimale ya boraro le tše di latelago, ge di le gona, ke yona khouta
ya dipalo potfolio ka potfolio.
(c) Palo ya ditulo tšeo di swanetšego go abelwa phathi ye e kgathago tema e hwetšwa ka go
arola palomoka ya ditulo tše di swerwego ke phathi yeo ka go Kgobokano ya Setšhaba ka khouta
ye e ukangwego temaneng ya (b).
(d) Dipoelo, ka taolo ya temana (e), di laetša palo ya dipotflio tšeo di swanetšego go abelwa
phathi.
(e) Moo tirišo ya fomula ye go hlolago mašalela, ao a sa tsenego ka go palo ya dipotfolio tše
di abetšwego phathi, mašalela ao a phenkgišana le mašalela a mangwe a go swana nawo a a
tšwago go phathi ye nngwe goba diphathi, mme potfolio efe goba efe goba dipotfolio tše di šalago
di sa abja, di swanetše go abelwa phathi goba diphathi tšeo di angwago go ya ka tatelano ya
mašalela a godimodimo.
(10) Mopresidente morago ga go boledišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo le baetapele
ba diphathi tše di kgathago tema o swanetše -
(a) go beakanya dipotfolio tše itšego gore di abelwe diphathi tše di kgathago tema go ya ka
palo ya dipotfolio tšeo di di abetšwego go ya ka karolwana (9);
(b) a bea malebana le dipotfolio tše bjalo, leloko la Kgobokano ya Setšhaba yo e lego setho
sa phathi yeo potfolio yeo e abilwego ka tlase ga temana (a), bjalo ka Tona ye e ikarabelago go
potfolio yeo;
(c) ge go ka nyakega malebana le mabaka a Molaotheo goba ka baka la kgahlego mmušong
wo mokaone, a fetole taetšo efe goba efe ka tlase ga temana (a), fela ka taolo ya karolo (9);
(d) fediša peo efe goba efe ka tlase ga temana (b) -
(i) ge Mopresidente a kgopetšwe go dira bjalo ke moetapele wa phathi yeo Tona ye e
ukangwago e lego leloko; goba
(ii) ge go ka nyakega ka mabaka a Molaotheo goba ka phišegelo ya mmušo wo mokaone;
goba
(e) tlatša, ge go nyakega, fela ka taolo ya temana (b), sekgala ka ofising ya Tona.
(11) Karolwana (10) e swanetše go šomišwa ka moya wo o lego ka go kgopolo ya mmušo wa
mohlakanelwa, mme Mopresidente le badirišani ba bangwe ba ba amegago, ba swanetše gore mo
tirišong ya bona ya karolwana ye ba nyake go fihlelela kwano mabakeng ka moka: Ge fela go ka
se fihlelelwe kwano mo go -
(a) tirišo ya maatla ao a ukangwego go temana (a), (c) goba (d)(ii) tša karolwana yeo,
sephetho sa Mopresidente se agelwa morako:
(b) tirišo yeo ya maatla e ukangwego go temana (b), (d)(i) goba (e) ya karolwana ye e amago
motho yo e sego leloko la phathi ya Mopresidente sephetho sa moetapele wa phathi yeo motho
yoo e lego leloko, se fiwa šedi; le
(c) tirišo ya maatla a ukangwego temaneng (b) gob (e) ya karolwana ye e amago motho yo
e lego setho sa phathi ya Mopresidente, gona sephetho sa Mopresidente se fiwa šedi.
(12) Ge taetšo ya kabo ya dipotfolio e fapantšwe ka tlase ga karolwana (10)(c), Ditona tše di
amegago di swanetše go tlogela dipotfoilo tša tšona, eupša di ka kgethwa gape, mo go
kgonegago, go bewa dipotfoliong tše dingwe tše di abetšwego diphathi tša tšona go ya ka mabaka
a taetšo ye e fapantšwego.
(13) Mopresidente -
(a) ka go rerišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo le baetapele ba diphathi tše di
kgathago tema, o swanetše -
(i) go laetša potfolio ye itšego ya Tona ye e ukangwego karolwaneng (1)(b) ge go ka
nyakega malebana le sephetho sa Mopresidente ka tlase ga karolwana ye;
(ii) a bee, mabapi le potfolio yeo, motho yo e sego leloko la Kgobokano ya Setšhaba, bjalo
ka Tona ye e rwelego boikarabelo bja potfolio yeo; gomme go
(iii) tlatšwe, ge go nyakega, sekgala mabapi le potfolio yeo; goba
(b) morago ga go rerišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo, le baetapele ba diphathi tše
di kgathago tema, a fediše peo ka tlase ga temana (a) ge go ka nyakega, go hlokometšwe mabaka
a Molaotheo goba phišegelo ya mmušo wo kaone.
(14) Dikopano tša Kabinete di swanetše go hlahlwa ke Mopresidente, goba, ge Mopresidente
a laela, ke Motlatšamopresidente wa Phethišo; ge fela motlatšamopresidente wa Phethišo a swara
marapo dikopanong tša Kabinete ka tšhielano, ge e se ge mabaka a tšhoganetšo le moya wo o
lego ka go kgopolo ya mmušo wa mohlakenelwa di tsoma go eba ka tsela ye nngwe.
(15) Kabinete e swanetše go šoma ka tsela ye e lego gore e ela šedi moya wa go tsoma kwano
wo o lego ka garee ga kgopolo ya mmušo wa mohlakanelwa gammogo le nyakego ya pušo ye e
kgontšhago."
5. Karolo 93 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
"Peo ya Batlatšatona
93. (1) Mopresidente a ka, morago ga go rerišana le Motlatšamopresidente wa Phethišo
le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema ka Kabineteng, hloma diposo tša Batlatšatona.
(2) Phathi e na le tokelo ya go abelwa poso e tee go ba diposo tše pedi tša batlatšatona ka
tekanyetšo ya go swana le go ya ka fomula ya go swana le ya ka moo dipotfolio di abjago ka gona
ka Kabineteng.
(3) Dipeakanyetšo tša tša karolo 91(10) go fihla go (12), ka diphetogo tše di nyakegago,
mabapi le Batlatšatona, mme mo tirišong ye bjalo kukamo mo karolong yeo go Tona goba
potfolio, di swanetše go balwa bjalo ka kukamo go Motlatšatona goba poso ya motlatšatona, ka
go latelana.
(4) Ge motho a beilwe go ba Motlatšatona wa potfolio ye nngwe le ye nngwe ye e filwego
Tona -
(a) Motlatšatona yoo o swanetše go diriša maatla le go phethagatša mediro legatong la Tona
ye e lebanego, maatla afe goba afe le mediro ye e filwego Tona yeo go ya ka molao goba go sego
bjalo, ka taolo ya ditaelo tša Mopresidente, e fiwe Motlatšatona yoo ke Tona; le
(b) kukamo efe goba efe mo molaong go Tona yeo e swanetše go hlaloswa gore e akaretša
kukamo go Motlatšatona yo a šomago go ya ka modiro wo a o filwego ka tlase ga temana (a) ke
Tona, yoo Motlatšatona a šomago legatong la gagwe.
(5) Nako le nako ge Motlatšatona a se gona goba mabakeng afe goba afe a sa kgone go dira
goba go phetha efe goba efe ya maatla goba mediro ya ofisi, Mopresidente a ka bea Motlatšatona
yo mongwe le yo mongwe goba motho yo mongwe le yo mongwe go šoma sa motšwaoswere sa
Motlatšatona yoo, e ka ba ka kakaretšo goba mo tirišong goba phetagatšong ya maatla a itšego
goba mohola.".
6. Karolo 96 ya Molaotheo wo mofsa go tšewa gore e na le dikarolwana tše di latelago tša
tlaleletšo:
"(3) Ditona di na le maikarabelo mongwe le mongwe go Mopresidente le go Kgobokano ya
Setšhaba mabapi le tshepedišo ya dipotfolio, mme maloko ka moka a Kabinete le ona a na le
maikarabelo ka seboka mo pethagatšong ya mediro ya bona ya mmušo wa setšhaba le merero ya
wona.
(4) Ditona di swanetše go laola dipotfolio tša tšona go ya ka morero wo o beilwego ke
Kabinete.
(5) Ge Tona e šitwa ke go laola potfolio ya yona go ya ka morero wa Kabinete, Mopresidente
a ka n yaka gore Tona yeo e amegago e dire gore taolo ya potfolio ya gagwe e gate ka mošito o
tee le morero woo.
(6) Ge Tona ye e amegago e šitwa ke go ikamanya le senyakwa sa Mopresidente ka tlase ga
karolwana (5), Mopresidente a ka no tloša Tona yeo modirong -
(a) ge e le gore ke tona ye e ukangwego mo go karolo (91)(1)(a), morago ga go rerišana le
Tona mme, ge Tona e se setho sa phathi ya Mopresidente goba e se moetapele wa phathi ye e
kgathago tema, le gona ka morago ga ditherišano le moetapele wa phathi ya Tona yeo; goba
(b) ge e le gore ke tona ye e ukangwego mo go karolo 91(1)(b), morago ga go rerišana le
Batlatšamopresidente wa Phethišo le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema.".
KOKETšO C
Mmušo Wa Mohlakanelwa:
Lehlakore la Diprofense
1. Karolo 132 ya Molaotheo wo mofsa e tšewa gore e balega ka tsela ye:
"Dikhuduthamaga
132. (1) Khuduthamaga ya Profense e bopša ke Tonakgolo le maloko a a sego ka fase ga
10 a a beilwego ke Tonakgolo go ya ka karolo ye.
(2) Phathi ye e nago le dipersente tše 10 tša ditulo tša theramelao ya profense yeo e tšerego
sephetho sa go kgatha tema mmušong wa mohlakanelwa wa setšhaba, e na le tokelo ya go abelwa
potfolio goba go feta ka go Khuduthamaga ka tekanyetšo go ya ka palo ya ditulo tšeo di
swerwego ke yona ka go theramelao ka papetšo le palo ya ditulo tše di swerwego ke diphathi tše
dingwe tše di kgathago tema.
(3) Dipotfolio tša khuduthamaga di swanetše go abelwa diphathi tše di kgathago tema go ya
ka fomula ya go swana le ye e beilwego mo go karolo ya 91(9), mme mo tšhomišong ya fomula
kukamo mo karolong ye go -
(a) Kabinete e swanetše go balwa bjalo ka kukamo go Khuduthamaga;
(b) Tona, e swanetše go balwa bjalo ka kukamo go leloko la Khuduthamaga; le
(c) Kgobokano ya Setšhaba, e swanetše go balwa bjalo ka kukamo go theramelao ya
profense.
(4) Tonakgolo ya profense ka therišano le baetapele ba diphathi tše di kgathago tema o
swanetše -
(a) go laetša dipotfolio tše itšego tše di swanetšego go abelwa diphathi tše di kgathago tema
go ya ka palo ya dipotfolio tše di di abetšwego go ya ka dipeelano tša karolwana (3);
(b) go bea malebana le potfolio ye nngwe le ye nngwe leloko la theramelao ya profense yo e
lego leloko la phathi yeo potfoliong yeo e abilwego ka tlase ga temana (a), bjalo ka leloko la
Khuduthamaga le rwelego boikarabelo bja potfolio yeo;
(c) ge go ka nyakega, mabakeng a Molaotheo goba ka phišegelo ya mmušo wo kaone, a
fapantšhe taetšo ye nngwe le ye nngwe ka tlase ga temana (a), ka taolo ya karolwana (3);
(d) a fediše efe goba efe ka tlase ga temana (b) -
(i) ge Tonakgolo a kgopetšwe go dira bjalo ke moetapele wa phathi yeo leloko le la
Khuduthamahga e lego leloko la phathi ya gagwe; goba
(ii) ge go ka nyakega, mabakeng a Molaotheo goba ka phišegelo ya mmušo wo kaone: goba
(e) go tlatša, mo go nyakegago, ka taolo ya temana ya (b), sekgala ka ofising ya leloko la
Khuduthamaga.
(5) Karolwana (4) e swanetše go dirišwa ka moya wo o akaretšwago ka kgopolong ya mmušo
wa mohlakanelwa wa setšhaba, mme Tonakgolo le badirišani ba ba amegago ba swanetše, mo
tšhomišong ya karolwana yeo, ba nyake go fihlelela kwano mabakeng ka moka: Ge fela kwano
yeo e ka se fihlelelwe mo go -
(a) tirišo ya maatla a a ukangwego temaneng ya (a), (c) goba (d)(ii) ya karolwana yeo, sephetho
sa Tonakgolo se agelwa morako.
(b) tirišo ya maatla ao a ukangwego mo go temana (b), (d)(i) goba (e) tša karolwana yeo
mme di ama motho yo e sego leloko la phathi ya Tonakgolo, sephetho sa moetapele wa phathi
yeo motho yo e lego leloko, ke sona se fiwago šedi; le
(c) tirišo ya maatla a a ukangwego go temana (b) goba (e) ya karolwana yeo mme a ama
motho yo e lego leloko la phathi ya Tonakgolo, gona sephetho sa Tonakgolo se fiwa šedi.
(6) Ge peakanyetso efe goba efe ya kabo ya dipotfolio e fapantšhitšwe ka tlase ga karolwana
(4)(c), maloko ao a angwago a swanetše go tloga potfoliong tšeo eupša a ka kgethwa gape, moo
go kgonegago, go bewa ka dipotfoliong tše dingwe le tše dingwe tšeo di filwego diphathi tša bona
go ya ka dipeelano tša phapantšho.
(7) Dikopano tša Khuduthamaga di swanetše go hlahlwa ke Tonakgolo ya profense.
(8) Khuduthamaga e swanetše go šoma ka tsela ye e lego gore e hlokomela bohlokwa bja go
tsoma kwano ka moya wo o lego ka kgopolong ya mmušo wa mohlakanelwa, gammogo le
bohlokwa bja pušo ye e kgontšhago.".
2. Karolo 136 ya Molaotheo wo mofsa go tšewa gore e na le dikarolwana tše di latelago tša
tlaleletšo:
"(3) Maloko a Dikhuduthamaga a ikarabela mongwe le mongwe go Tonakgolo le go
thteramelao ya profense malebana le taolo ya dipotfolio tša bona, mme maloko a mangwe ka
moka a Khuduthamaga, le wona bjalo, a ikrabela ka seboka mabapi le phethagatšo ya mediro ya
mmušo wa profense le go merero ya wona.
(4) Maloko a Dikhuduthamaga a swanetše go laola dipoptfolio tša ona go ya ka morero wo
o beilwego ke Khuduthamaga.
(5) Ge leloko la Khuduthamaga le šitwa ke go laola potfolio ya lona go ya ka morero wa
Khuduthamaga, Tonakgolo a nyaka gore leloko leo le amegago le kuke taolo ya potfolio ya lona
gore e tle e nyalelane le morero woo.
(6) Ge leloko leo le amegago le šitwa ke go ikamanya le nyakego ya Tonakgolo ka tlase ga
karolwana (5), Tonakgolo a ka tloša leloko leo modirong morago ga go rerišana le leloko, mme
ge leloko leo e se leloko la phathi ya Tonakgolo goba e se moetapele wa phathi ye e kgathago
tema, le gona morago ga ditherišano le moetapele wa phathi ya leloko leo.".
KOKETšO D
Tshepedišo ya merero ya setšhaba le ditirelo tša tšhireletšo: Diphetošo go dikarolo tša Molaotheo
wa pele
1. Phetoso ya Karolo 218 ya Molaotheo wa peleng -
(a) ka go tloša mo karolwaneng (1) mantšu ao a tlago pele ga teamana (a) mme gwa bewa
mantšu a a latelago:
"(1) Go ya ka ditaelo tša Tona ya Polokego le Tšhireletšo, Komišenare ya Setšhaba e tla rwala
maikarabelo godimo ga -";
(b) ka go tlosa temana ya (b) ya karolwana (1) mme gwa bewa temana ye e latelago:
"(b) peo ya dikomišenara tša diprofense;";
(c) ka go tlosa temana (d) ya karolwana (1) mme gwa bewa temana ye e latelago:
"(d) nyakišišo le thibelo bosenyi bja dihlopha goba bosenyi bjo bo nyakago nyakišišo le thibelo
ya setšhaba goba botsebi bjo ikgethago;"; le
(d) ka go tloswa temana ya (k) ya karolwana ya (1) mme gwa bewa temana ye e latelago:
"(k) go hlongwa le go lotwa ga kagišo setšhabeng, mephato ya maphodisa e swanetše go dirišwa
go thekga le ge e kgopelwa ke Komišinare wa Profense;"
2. Go fetolwa ga karolo 219 ya Molaotheo wa peleng ka go bea legatong la karolwana (1)
mantšu a a tlago pele ga temana (a) mantšu a a latelago:
"(1) ka taolo ya karolo 218(1), Komišenare wa Porofense o tla rwala boikarabelo bja -".
3. Phetošo ya karolo 224 ya Molaotheo wa peleng ka go tlosa peelano go karolwana (2)
mme gwa bewa peelano ye e latelago:
"Ge fela karolwana ye le yona e tlo šoma godimo ga maloko a madira afe goba afe ao a
neetšego lenaneo la ona la bahlankedi morago ga go thoma go šoma ga Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1993 (Molao wa 200 wa 1993), eupša pele ga go amogelwa ga sengwalwa sa
molaotheo bjalo ka ge go ukangwe mo karolong ya 73 ya Molaotheo woo, ge lekgotla la dipolitiki
leo e lego ka fase ga bolaodi le taolo ya lona goba yeo e amanego le yona mme e tšwetšago pele
maikemišetšo a yona mo go Khansele ya Khuduthamana ya Phetišetšo mme a kgathilego tema mo
dikgethong tša mathomo tša Kgobokano ya Setšhaba, le ditheramelaong tša Diprofense ka tlase
ga Molaotheo woo o boletšwego.".
4. Phetošo ya karolo 227 ya Molaotheo wa peleng ka go bea karolo ye e latelago legatong
la karolwana (2):
"(2) Madira a Tšhireletšo a Setšhaba a tla diriša maatla a ona mme a pjhethagatša mediro ya ona
go thekga dikgahlego tša setšhaba fela go ya ka Kgaolo 11 ya Molaotheo wa Repabliki ya
Afrika-Borwa, 1996.".
5. Phetošo ya karolo 236 ya Molaotheo wa peleng -
(a) ka go bea karolwana ye e latelago legatong la
karolwana (1):
"(1) Tirelo ya setšhaba, kgoro ya mmušo, taolo goba tirelo ya tšhireletšo yeo pejana ga go thoma
ga Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1996 (morago ga mo o bitšwa "Molaotheo wo
mofsa"), di bego di phetagatša mešomo ya mmušo, di tšwela pele ka mediro ya tšona go ya ka
dipeelano tša molao wo o šomago go yona go fihla ge e fedišwa goba e kopanywa goba e
amantšhwa le sehlongwa se maleba goba e ntšhiwa ka phokotšo goba e tlemagantšhwa le
sehlongwa se sengwe le se sengwe.";
(b) ka go tloša karolwana (6) mme legatong la yona gwa bewa karolwana ye e latelago:
"(6) (a) Mopresidente a ka bea khomišene go lekola phetšo goba phetošo ya kwano, peo
goba tšwetšopele goba kabelo ya pakatiro goba peelano ya tirelo goba dikholo tše dingwe, tšeo
di hlolegilego magareng a 27 Aprele 1993 le 30 Setemere 1994 malebana le motho mang le mang
yo a ukangwego mo go karolwana (2) goba batho ba mohuta woo.
(b) Khomišene e ka bušetša morago goba ya fetola kwano, peo, tlhatlošo goba kabo ge e sa
loka goba ge e sa kgotsofatše mabakeng a taba yeo."; mme
(c) ka go tloša "Molaotheo wo," mo e lego gona mo karolong ya 236, mme gwa bewa
"Molaotheo wo mofsa".
6. Phetošo ya karolo 237 ya Molaotheo wa peleng -
(a) ka go tloša temana (a) ya karolwana (1) mme legatong la yona gwa bewa temana ye e
latelago:
"(a) Peakanyo ya dihlongwa ka moka tše di ukangwego mo karolong ya 236(1), ka ntle le mefato
ya madira yeo e ukangwego karolong ya 224(2), e tla tšwela pele ka go šoma morago ga go go
thoma go šoma ga Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1996, ka nepo ya go hloma -
(i) tshepedišo ye kaone makaleng a setšhaba a mmušo go phethagatša merero yeo e lego
taolong ya lekala la setšhaba; le
(ii) tshepedišo ye kaone ya profense ye nngwe le ye nngwe go šomana le merero yeo e welago
taolong ya mmušo wa profense ye nngwe le ye nngwe."; le
(b) ka go tloša temanyana (i) ya karolwana (2)(a) mme gwa bewa temanyana ye e latelago:
"(i) dihlongwa tšeo di ukangwego karolong 236(1), ka ntle le mefato ya madira, di tla ba
magetleng a mmušo wa setšhaba, woo o tlogo šikara boikarabelo bja tšona ka thušano le mebušo
ya diprofense;".
7. Phetošo ya karolo 239 ya Molaotheo wa peleng ka go bea karolwana ye e latelago
legatong la karolwana (4):
"(4) Ka taolo ya le go latela molao ofe goba ofe wo o šomago, dithoto, ditokelo, metšhelo ya
dithoto le dikoloto tša madira kamoka tše di ukangwego karolong 224(2) di tla tšwa go Madira
a Tšhireletšo a Setšhaba go ya ka ditaelo tša Tona ya Tšhireletšo.".
Šetulo 7
Melao ye e phumotšwego
NOMORO LE LEINA
NGWAGA WA
MOLAO
Molao 200 wa 1993 Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1993
Molao 2 wa 1994 Molao wa go Fetola Molaotheo wa Afrika-Borwa, 1994
Molao 3 wa 1994 Molao wa Bobedi wa go Fetola Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1994
Molao 13 wa 1994 Molao wa boraro wa go fetola Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1994
Molao14 wa 1994 Molao wa Bone wa go fetola Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1994
Molao 24 wa 1994 Molao wa Boselela wa go Fetola Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1994
Molao 29 wa 1994 Molao wa Bohlano wa go Fetola Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1994
Molao 20 wa 1995 Molao wa go Fetoša Molao wa Repabliki ya
Afrika-Borwa, wa 1995
Molao 44 wa 1995 Molao wa Bobedi wa go Fetoša Molaotheo wa
Afrika-Borwa, 1995
Molao 7 wa 1996 Molao wa Phetošo ya Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa, 1996
Molao 26 wa 1996 Molao wa Boraro wa Phetošo ya Molaotheo wa
Afrika-Borwa 1996
TšHUPANE
(Hlokomela: Nomoro ye e tšwelelago ka morago ga tlhalošo, ke nomoro ya karolo yeo hlalošo
e hwetšwago go yona.)
Koša, 4
Mohlakišikakaretšo, 181,188
Molao wa Ditokelo -
Tumelelo go dikgorotsheko, 34
Tumelelo ya tshedimošo, 32
Tirišo, 8
Batho bao ba swerwego, ba golegilwego le ba latofatšwago, 35
Kgobokano, tšhupetšo, kgwabo le ngongorego, 17
Bana, 28
Boagi, 20
Dihlopha tša setšo, bodumedi le tša polelo, 31
Thuto, 29
Phethagatšo ya ditokelo, 38
Tikologo, 24
Tekano, 9
Seriti sa botho, 10
Tokologo le tšhireletšo ya motho, 12
Tokologo ya kwano, 18
Tokologo tlhagišong ya maikutlo, 16
Tokologo ya mosepelo le madulo, 21
Tokelo ya Bodumedi, Tumelo le kgopolo, 15
Tokologo ya go gweba, mošomo le profešene, 22
Tlhokomelo ya tša maphelo, dijo, meetse le tšhireletšo ya leago, 27
Kago ya dintlo, 26
Tlhathollo, 39
Dikamano modirong, 23
Polelo le setšo, 30
Bophelo, 11
Phokotšo ya ditokelo, 36
Ditokelo tša dipolitiki, 19
Sephiri, 14
Dithoto, 25
Kgatotaolo ye e lokilego, 33
Bokgoba, Bohlanka, le go šomišwa ka kgapeletšo, 13
Maemo a tšhoganetšo, 37
Kgašo, Bolaodi bjo ikemetšego bja go laola, 181, 192
Ditekanyetšo, 215
Pankakgolo, 223-225
Mmušo wa Mohlakanelwa, 41
Boagi, 3
Kabinete, 91-99, 101, 102
Khomišene ya tekano ya bong, 181, 187
Khomišene ya Tšwetšopele le Tšhireletšo ya ditokelo tša setho, sedumedi le Dihlopha tša Maleme,
181, 185, 186
Melao ye e fapanago, 146-150
Dikgorotsheko -
Kgorotsheko ya Molaotheo, 167
Dikgotlakgolo, 169
Dikgorotsheko tša bomaseterata le tše dingwe, 170
Maatla a dikgorotsheko mererong ya Molaotheo, 172
Kgorokgolo ya Boipeletšo, 168
Tšhireletšo, 200-204
Khomišene ya Dikgetho, 181, 190, 191
Ditshepedišo tša kgetho tša Bahlankedi ba Molaotheo, Šetulo 3, Karolo A
Bolaodiphethiši
Diprofense, 25
Repabliki, 85
Dikhansele tša Dikhuduthamaga, 132-141
Ditšhelete, setšhaba, 213, 214, 216, 217
Ditšhelete, Profense le tikologo, 226-230
Khomišene ya Ditšhelete le Metšhelo, 220-222
Folaga ya Setšhaba, 5
Thekgo ya ditšhelete go diphathi tša dipolitiki, 236
Khomišene ya Ditokelo tša Botho, 181, 184
Bolaodi bjo ikemetšego bja go laola kgašo, 192
Botseka, 209, 210
Molao wa Ditšhabatšhaba, 231-233
Maatlaboahlodi, 165
Bahlankedi ba toka, 174-177
Khomišene ya Ditirelo tša Toka, 178
Tshepedišo ya toka, 166
Maleme, 6
Go dira melao, 73-82
Maatla a go hloma Melao, 43, 44
Mmušogae, 152, 163
Bommasepala, 151-164
Kgobokano ya Setšhaba -
Sebopego le kgetho, 46
Diphetho, 53
Bohlatse goba tshedimošo pele ga Kgobokano ya Setšhaba, 56
Maatla, 55
Tumelelo ya Setšhaba, 59
Khansele ya Setšhaba ya Diprofense -
Kabo ya baemedi,61
Tlhamo, 60
Diphetho, 65
Bohlatse goba tshedimošo pele ga Khansele ya Setšhaba, 69
Kgathotema ya diphathi ka boemeding bja diprofense, Šetulo 3, Karolo B
Kgathotema ya baemedi ba mebušogae, 67
Baemedi ba go ya go ile, 62
Maatla, 68
Tumelelo ya Setšhaba, 72
Palamente, 42
Maphodiša, 205-208
Ditonakgolo, 127-130
Mopresidente, 83-89
Bolaodi bja botšhotšhiši, 179
Diprofense, 103
Melaotheo ya diprofense, 142-145
Ditheramelao tša Diprofense, 104-121
Kgopelo ya Maloko go Kgorotsheko ya Molaotheo, 122
Ditokelo tša baemedi ba go ya go ile ba ditheramelao tša
diprofense, 113
Tumelelo ya setšhaba, 118
Taolo ya merero ya Setšhaba, 195
Khomišene ya Ditirelo tša Setšhaba, 196
Tirelo ya Setšhaba, 197
Mošireletši wa Setšhaba, 181, 182
Ditirelo tša Tšhireletšo, 198, 199
Boipopo, 235
Bogolo bja Molaotheo, 2
Baetapele ba setšo, 211, 212
Molaotheo
wa Repabliki ya Afrika Borwa, 1996
Bjalo ka ge o amogetšwe ka la 8 Mei 1996 le bjalo ka ge o fetošwe ka la 11 Oktoboro 1996 ke
Kgobokano ya Molaotheo
Molao o Tee wa Setšhaba se Tee
Diteng
Matseno 1
Kgaolo ya 1 3
Mabakatheo
Kgaolo ya 2 6
Molao wa Ditokelo
Kgaolo ya 3 27
Mmušo wa mohlakanelwa
Kgaolo ya 4 29
Palamente
Kgaolo ya 5 57
Mopresidente le Khuduthamaga ya Setšhaba
Kgaolo ya 6 65
Diprofense
Kgaolo ya 7 88
Mmušogae
Kgaolo ya 8 97
Dikgorotsheko le Tshepedišo ya Toka
Kgaolo ya 9 108
Dihlongwa tša Mmušo tše di
Thekgago Temokrasi ya Molaotheo
Kgaolo ya 10 116
Taolo ya Merero ya Setšhaba
Kgaolo ya 11 122
Ditirelo tša Tšhireletšo
Kgaolo ya 12 129
Baetapele ba Setšo
Kgaolo ya 13 130
Ditšhelete
Kgaolo ya 14 141
Dipeakanyetšokakaretšo
Šetulo 1 146
Folaga ya Setšhaba
Šetulo 2 148
Dikano le Maitlamo a Mmakgonthe
Šetulo 3 152
Ditshepedišo tša kgetho
Šetulo 4 156
Makalatirišwa ao a amago sammaletee bolaodi
bja Mebušo ya Naga le ya Profense
Šetulo 5 159
Makalatirišwa ao a amago fela bolaodi
bja Theramelao ya Profense
Šetulo 6 161
Dithulaganyo tša phetelo
Šetulo 7 198
Melao ye e phumotšwego
Tšhupane 199

Universal Declaration of Human Rights
Northern Sotho/Pedi/Sepedi Version



Source: Diffusion Multilingue des Droits de l'Homme (DM in cooperation with UNESCO)






   
BOIKANOKAKARETŠO BJA DITOKELO TŠA BOTHO
TEMOGO
Le ge re dutše re tseba gore seriti seo motho a belegilwego ka sona le tekatekanelo gammogo le ditokelo tšeo di sa tšeelwego kgang tša batho ka moka ke motheo wa tokologo ya toka le khutšo lefseng ka bophara.
Le ge re dutše re tseba gore go se elwe hloko le go phaelwa ka thoko ga ditokelo tša botho go tlišitše dilešadihlong tšeo di rumutšego le go šišinya maikutlo le letswalo la botho bathong, go tla ga pono le tebelelo ye mpsha mo lefaseng yeo e ikemišeditšego go ela hloko gore batho ba swanetše go ipshina ka tokologo ya polelo, ya bodumedi gammogo le go se tšhoge selo goba gona go duma, go dirile gore se se boletšwego ka mo godimo e be dinyakwa tša maemo a godimodimo tša batho ka moka.
Le ge re dutše re tseba gore go bohlokwa, ntle le ge motho a gapeletšwa ke mabaka, go thibela ka gohlegohle pušo ya mmušakatshipi le kgatelelo gore ditokelo tša botho di swanetše go šireletšwa ke molao.
Le ge re dutše re tseba gore go bohlokwa go godiša tšweletšopele ya segwera magareng a ditšhaba.
Le ge re dutše re tseba gore batho ba Ditšhaba Kopano ka gare ga Molao wa Ditokelo tša bona ba tiišetša tshepo ya bona motheong wa ditokelo tša botho, ka seriti le bohlokwa bja motho le gona go ba gona ga tekatekanelo gare ga banna le basadi, ba ikemišeditše go godiša tšweletšopele ya setho gammogo le kaonafatšo ya maemo a bophelo ka gare ga tokologo ye kgolo.
Le ge re dutše re tseba gore Maloko a Ditšhaba Kopano a ikanne go fihlelela, ka thušo ya Ditšhaba Kopano, kgodišo ya tšweletšo ya tlhompho le kelohloko ya ditokelo tša botho gammogo le theo ya ditokologo.
Le ge re dutše re tseba gore kwešišo yeo e kopanetšwego ya ditokelo le ditokologo tše ke taba ye bohlokwa gore go tle go kgonwe go fihlelela boikano bjo bo dirilwego.
KA FAO, GE
Lekgotla Kopanokakaretšo
Le tšea sephetho sa gore Boikanokakaretšo bjo bja Ditokelo tša Botho ke kelo ya batho ka moka ya go ela bokgoni bja batho gammogo le ditšhaba ka moka go fihla, mafelelong, fao mang le mang yo e lego setho sa setšhaba, ba na le Boikano bjo dikgopolong tša bona mme ba leka ka mešogofela, ka go ruta le mo thutong, go godiša tlhompho ya ditokelo le ditokologo tše ka mekgwa ya sebjalebjale ya go ela, setšhabeng le gare ga ditšhaba tše dingwe, go bona gore tsebego ya tšona lefaseng ka bophara di a tsebega e bile di elwa hloko ke batho ba Mebušomaloko ka bobona gammogo le batho ba nagadilete tšeo di lego ka tlase ga pušo ya bona.
Temana 1
Batho ka moka ba belegwe ba lokologile le gona ba na le seriti sa go lekana le ditokelo. Ba filwe monagano le letswalo mme ba swanetše go swarana ka moya wa bana ba mpa.
Temana 2
Mang le mang o swanetše ke ditokelo le ditokologo ka moka tše go boletšwego ka tšona ka mo Boikanong bjo, ntle le kgethollo ya mohuta wo mongwe le wo mongwe bjalo ka morafe, mmala, bong, polelo, bodumedi, dipolitiki goba ka kgopolo, botšo go ya ka setšhaba goba maemo, diphahlo, matswalo goba maemo a mangwe le a mangwe. 
Go feta fao, ga go kgethollo yeo e swanetšego go dirwa go ya ka maemo a dipolitiki, tokelo ya boahlodi, goba maemo a ditšhabatšhaba goba lefelo leo motho a dulago go lona, goba ke naga ye e ipušago, trasete, naga ya go se ipuše goba se sengwe le se sengwe seo se ka fokotšago maemo a go ikemela ga naga ya gabo.
Temana 3
Mang le mang o na le tokelo ya bophelo, tokologo le tšhireletšo ya gagwe.
Temana 4
Ga go motho ya a swanetšego go swarwa bjalo ka lekgoba goba mohlanka. Bokgoba le go gweba ka makgoba go tla thibelwa ka gohlegohle.
Temana 5
Ga go motho yo a swanetšego go gobošwa goba a swarwa ka mokgwa wo mobe wa go nyefola seriti sa gagwe goba a otlwa gabohloko.
Temana 6
Mang le mang o na le tokelo ya go tsebja lefelong le lengwe le le lengwe bjalo ka motho pele ga molao.
Temana 7
Batho ka moka ba a lekana pele ga molao mme ba dumeletšwe ntle le kgethollo go šireletšwa ka go lekana pele ga molao. Ka moka ba swanetše go fiwa tšhireletšo ya go lekana maleba le kgethollo yeo e tshelago goba e robago Boikano bjo le maikemišetšo a mangwe le a mangwe ao a bonalago a rata go kgetholla.
Temana 8
Mang le mang o na le tokelo ya go hwetša phošollo ya nnete yeo e tlago ka bao ba tsebago ditokelo tša botho maleba le ditiro tšeo di phaelago ditokelo tša batho ka thoko tšeo a di fiwago ke molaotheo goba molao.
Temana 9
Ga go motho yo a swanetšego go no swarwa, go hlahlelwa goba go rakwa nageng ka mokgwa wo o sa kwešišegego.
Temana 10
Mang le mang o dumeletšwe go fiwa tsebe ke lekgotla leo le sa kgethego mahlakore go bona ge eba ditokelo tša gagwe le dinyakwa tša setšhaba go yena gammogo le molato wo mongwe le wo mongwe wo a pharwago ka wona ga se tša maitirelo.
Temana 11
1. Mang le mang yo a pharwago ka molato o na le tokelo ya go se bonwe molato go fihla ge go laetšwa gore o na le molato go ya ka molao le gona mo kgorong ya phatlalatša yeo a nago le ditokelo ka moka tša tšhireletšo.
2. Ga go motho yo a tla bonwago molato go ya ka tiro goba tlogelo yeo e sa bopego karolo ya molato wo a pharwago ka wona, ka tlase ga molao wa setšhaba goba wa ditšhabatšhaba ka nako yeo molato o dirwa. Goba a fiwa kotlo ye boima go feta yeo a bego a tla e fiwa ka nako ya ge molato o dirwa.
Temana 12
Ga go motho yo a swanetšego go šalwašalwa morago fao e bilego a se sa na sephiri ka boyena, ka lapeng, mangwalong a gagwe, goba fao go mo šalašala morago go tshwenyanago le maemo le go tsebega ga gagwe. Motho yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go šireletšwa ke molao maleba le go šalašalwa morago ka tsela ye goba go hlaselwa.
Temana 13
1. Mang le mang o na le tokelo ya tokologo ya mosepelo le mo a dulago gona ka gare ga naga ye nngwe le ye nngwe.
2. Mang le mang o na le tokelo ya go tlogela naga ye nngwe le ye nngwe, go akaretšwa le ya gabo, le go boela go yona naga yeo ya gabo ge a rata.
Temana 14
1. Mang le mang o na le tokelo ya go nyaka le go ipshina ka tšhireletšo dinageng tše dingwe maleba le tshekišo.
2. Tokelo ye e ka se dirišwe ge tshekišo e tšwelela mo molatong wo o sa amanego le dipolitiki goba mo molatong wo o thulanago le melao le maikemišetšo a Ditšhaba Kopano.
Temana 15
1. Mang le mang o na le tokelo ya go ba wa setšhaba seo se itšego.
2. Ga go yo a ka amogwago, ka go rata, mohlobo wa gagwe goba a ganetšwa ka tokelo ya go fetola mohlobo wa gagwe.
Temana 16
1. Basadi le banna ba ba godilego, ka ntle le go beelwa mellwane go ya ka mohlobo goba bodumedi, ba na le tokelo ya go nyala le go thea lapa. Ba loketšwe ke ditokelo tše di lekanego tša lenyalo, ka nako ya tšeano le ge lenyalo le fedišwa.
2. Lenyalo le tla diragatšwa fela ka tumelelo ye e lokologilego le gona ya go tlala go tšwa go banyalani.
3. Lapa ke tlhago le motheo wa sehlopha sa botee bja setšhaba gomme le loketše go šireletšwa ke setšhaba le mmušo.
Temana 17
1. Mang le mang o na le tokelo ya go ba le phahlo a nnoši goba go di hlakanela le ba bangwe.
2. Ga go yo a ka amogwago phahlo ka mabaka a go se kwagale.
Temana 18
Mang le mang o na le tokelo ya kgopolo ye e se nago mellwane gammogo le letswalo le bodumedi, tokelo ye e akaretša tokologo ya go ka fetola borapedi goba tumelo, le tokologo, a nnoši goba ka kopano le ba bangwe phatlalatša goba sephiring, go tšweletša pepeneneng bodumedi goba tumelo ya gagwe go ruteng, phethagatšong, borapeding le bohlokomeding.
Temana 19
Mang le mang o na le tokelo ya tokologo ya kgopolo le tlhagišo ya kgopolo ye: tokelo ye e akaretša tokologo ya go ba le dikgopolo, ka ntle le thibelo le go nyakišiša, go amogela le go tšwleletša dikgopolo le dikakanyo ka sephatlalatši se sengwe le se sengwe ntle le mellwane.
Temana 20
1. Mang le mang o na le tokelo ya go kgona go ka swara kopano ya khutšo le go tsenela makgotla ao a a ratago.
2. Ga go yo a ka gapeletšwago go ba leloko la lekgotla ge yena mong a sa rate.
Temana 21
1. Mang le mang o na le tokelo ya go tšea karolo mmušong wa naga ye, ka nnoši, goba ka boemedi bjo bo kgethilwego ka tokologo.
2. Mang le mang o na le tumelelo ye e tletšego ya go ipshina ka ditirelo tša mmušo wa naga ya gabo.
3. Thato ya batho e tla ba motheo wa maatla a mmušo. Thato ye e tla tšweletšwa ka go swara dikgetho tša kgonthe kgafetšakgafetša. Dikgetho tše di tla ba tša kakaretšo le gore mang le mang o tla ba le tokelo ya go bouta. Dikgetho tše di swanetše go dirwa ka kgetho ya sephiri goba ke mekgwa ye mengwe ya go bouta ye e swanetšego le gona e amogelegago.
Temana 22
Mang le mang, yo e lego leloko la setšhaba, o na le tokelo ya tšhireletšo ya setšhaba e bile o lokela go fihlelela ditumo tša gagwe maitekong a setšhaba le ka go šomišana le ditšhaba tše dingwe. Taba ye e ama gape le thulaganyo le dithušo tša lefase le lengwe le le lengwe, tša ekonomi, kgwerano le ditokelo tša setho. Dintlha tše ka moka di swanetše go godiša seriti le botho bja gagwe ka mokgwa wo o lokologilego.
Temana 23
1. Mang le mang o na le tokelo ya go šoma, go kgetha mošomo ka tokologo, ditlamo tše di kaone tša mošomo, le tšhireletšo maleba le go hloka mošomo. 
2. Mang le mang, ka ntle le kgethollo, o na le tokelo ya go amogela moputso wa go lekana le mošomo wo a o dirago.
3. Mang le mang yo a šomago o na le tokelo ya go amogela moputso wo o kgotsofatšago wa go mo kgoniša go phela ka tlhompho gammogo le lapa la gagwe. Tokelo ye e swanetše go tlaleletšwa, ge go kgonagala, ka dithušo tše dingwe tša tšhireletšo ya setšhaba.
4. Mang le mang o na le tokelo ya go thoma le go ba leloko la mokgatlo wa bašomi go šireletša dikgahlego tša gagwe.
Temana 24
Mang le mang o na le tokelo ya go khutša le go itketla, go akaretšwa le nako ye e swanetšego ya diiri tša mošomo le matšatši a maikhutšo ao a lefelwago ka mehla ge a le boikhutšong.
Temana 25
1. Mang le mang o na le tokelo ya maemo a bophelo a swanetšego bophelo le boiketlo bja gagwe gammogo le lapa la gagwe. Maemo a a bophelo a akaretša dijo, diaparo, kago ya dintlo le tlhokomelo ya kalafo le ditirelo tše dingwe tše bohlokwa tša setšhaba, tokelo ya tšhireletšo maleba le tlhokego ya mošomo, bolwetši, bofokodi, bohlologadi, botšofadi goba ditšhitišo tše dingwe tša bophelo tše di sa laolegego.
2. Botswadi le bongwana di swanetše go fiwa tlhokomelo ya moswananoši le thušo. Bana ka moka bao ba belegwago e ka ba ka lenyalong goba ka ntle ga lenyalo ba swanetše go amogela tšhireletšo ya setšhaba ya go swana.
Temana 26
1. Mang le mang o na le tokelo ya thuto. Thuto e tla ba e sa lefelwe mefatong ya ka fase le ya go thoma. Thuto ya mathomo e tla ba ya kgapeletšo. Thuto ya thekniki le thuto ya profešene di tla hwetšwa gabonolo ka kakaretšo. Thuto ya godimo le yona e tla hwetšwa ke bohle go ya ka bokgoni bja bona.
2. Thuto e tla lebantšhwa kgodišong ye e tletšego ya botho le tiišong ya tlhompho ya ditokelo tša botho le motheo wa ditokologo. E tla tšweletša kwešišo, kgotlelelo le segwera gare ga ditšhaba, dihlopha tša morafe goba tša bodumedi gomme e tla thuša go tšweletša gape le ditiro tša Ditšhaba Kopano mo phegelelong ya go lota khutšo.
3. Batswadi ba na le tokelo ya pele ya go kgetha mohuta wa thuto ye e tla rutwago bana ba bona.
Temana 27
1. Mang le mang o na le tokelo ya go tšea karolo meetlong ya setšhaba, go ipshina ka bokgabo, le go abelana ka tšwelopele ya thutamahlale le dithutišo tša yona.
2. Mang le mang o na le tokelo ya tšhireletšo ya setho le phišegelo ya didirišwa tše di tšwago thutamahlaleng, dingwalong goba dipoelong tša bokgabo tšeo a lego mongwadi wa tšona.
Temana 28
Mang le mang o lokelwa ke bophelo bjo bo lokilego setšhabeng le lefaseng ka bophara moo ditokelo le ditokologo tše di theilwego Boikanong bjo di kgonago go tšweletšwa.
Temana 29
1. Mang le mang o na le ditshwanelo tšeo a di phethago setšhabeng fao go lego bonolo go tšweletša le go godiša ka botlalo botho bja gagwe.
2. Mo tšweletšong ya ditokelo tša gagwe le ditokologo, mang le mang ga a swanela go tshela mellwane ye e beilwego fela ke molao ka mabaka a go boloka kwešišo le tlhompho ya ditokelo le ditokologo tša ba bangwe le go amogela dinyakego tše lokilego tša setho. Ga di a swanela gape go tshela molao wa botho, polokego ya setšhaba le maemo a bophelo ka kakaretšo mmušong wa setšhaba wa demokrasi.
3. Ditokelo tše le ditokologo ga di a swanela go ka šomišwa thulanong le mehola le maikemišetšo a Ditšhaba Kopano.
Temana 30
Ga go selo mo Boikanong bjo se se ka kwešišwago bjalo ka seo se lebanego le mmušo ofe kapa ofe, sehlopha goba motho go dira mošomo ofe goba ofe wo o lebišitšwego pšhatlaganyong ya ditokelo le ditokologo tše di beilwego mokhwi.




(c) Copyright 1998 
Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
Geneva, Switzerland 
 
KEMO YA PANSALB TŠWETŠOPELENG YA
BOMALEMENTŠI KA AFRIKA-BORWA:
Sengwalwakakanywa sa Ditherišano
PANSALB
PRETORIA, FEBERWARE 1999
2
Kemo ya PANSALB tšwetšopeleng ya Bomalementši ka
Afrika-Borwa
Sengwalwakakanywa sa Ditherišano
1. Matseno
Nepokgolo ya sengwalwa se ke go hlaloša kwešišo ya PANSALB ka ga bomalementši le kgodišo
ya polelo dikamanong le molao wa polelo bjalo ka ge o hlagišitšwe ka go Molaotheo le
ditokumente/dingwalwa tše dingwe tša semolao.
Kemo ya Boto ka ga bomalementši e akareditšwe ka gare ga pego ya maikemišetšo ka mo fase:
Maikemišetšo a Boto ke go tšwetša pele bomalentši ka Afrika-Borwa ka go :
* hlola mabaka a tšwetšopele ya, le tirišo ka tekano ya maleme ka moka a semmušo
* godiša tlhompho ya, le go hlohleletša tirišo ya maleme a mangwe a naga: le
* hlohleletša tirišo ya didirišwa tša polelo ka botlalo.
Ka maikemišetšo a go kgontšha Maafrika-Borwa go itokolla mo ditšhitišong ka moka tša
kgethollo, kgatelelo le kgethologanyo; le go ba kgontšha go ka ikgethela maleme ka bolokologi
mo kholegong ya bonabenye gape le go tšwetšopele ya setšhaba.
2. Ditheotšhupetši
Ditheotšhupetši tša tšwetšopele ya bomalementši ka Afrika-Borwa di hwetšagala ka gare ga
Molaotheo wa Repabliki ya Afrika-Borwa (Molao 108 wa 1996, Ditemana 6(1) - (5) le ka go
Molao wa PANSALB (Molao 59 wa 1995).
Molaotheo o na le Molao wa Ditokelo woo o hlamilwego godimo ga ditokelo tša motho ka noši.
Ka fao, ditemana tša polelo di swanetše go kwešišwa go tšwa go malebiša a polelo bjalo ka
tokelo. Godimo ga fao boipoeletšo bja mareo a go swana le "maemo", "tirišo". "tšhomišo" bo
tloga bo laetša gabotse malebana le pharataeme yeo le yona e theilwego godimo ga tirišo goba
tšhomišo ya maleme a Afrika-Borwa. Molao wa PANSALB, o laetša mahlakore a ka moka
malebana le polelo, ke go re, polelo bjalo ka tokelo le setlabakelo.
Nepokgolo ya Molao wa Ditokelo ke go kgonthiša gore setšhaba sa Afrika-Borwa e ba seo se
3
theilwego godimo ga ditheo tše di tiilego tša temokrasi ya tekatekano. Ke ka lebaka leo
nepokgolo ya dihlongwa tšeo di theilwego go ya ka dipeelano tša Molaotheo e lego go thuša go
temokrathaesa setšhaba sa gaborena. PANSALB ke ye nngwe ya dihlongwa tše, ka fao mošomo
wa yona o tla tšwetša pele ditheo tša temokrasi.
Molaotheo o hlaola dihlongwa tše pedi tše di nago le maikarabelo a go phethagatša tšekhwi, e
lego, mmušo le PANSLAB. Ka tlase ga karolwana ya tša Maleme Karolo 6 (1-5), Molaotheo o
hlaloša phatlalatša gore :
(1) Maleme a semmušo a Repabliki ke Sesotho sa Leboa, Sesotho, Setswana, Seswati,
Sevenda, Setsonga, Seafrikaanse, Seisimane, Setebele, Sethosa le Sezulu.
(2) Ka go lemoga tirišo le maemo a tlase a maleme a gaborena a setšo, tše di hlotšwego ke
hisotri ya rena, mmušo o swanetše go tšea magato a maleba a a bonalago go phagamiša
maemo le go tšwetša pele tirišo ya maleme a.
(3) (a) Mmušo wa setšhaba le mebušo ya diprofense e ka šomiša maleme a a itšego a
semmušo mabakeng a semmušo, gomme go elwa hloko tirišo, kgonagalo, ditshenyegelo,
mabaka a selete le tekatekano ya dinyakwa le dikganyogo tša Setšhaba ka moka goba
tša profense ye e amegago, eupša mmušo wa setšhaba le mmušo wa profense ye nngwe
le ye nngwe o swanetše go šomiša bonnyane maleme a mabedi a semmušo.
(b) Mebušo ya selegae e swanetše go ela hloko tirišo ya polelo le dikganyogo tša baagi
ba yona.
(4) Mmušo wa setšhaba le Mebušo ya diprofense, ka go šomiša magato a semolao le a
mangwe, e swanetše go laola le go hlokomela tirišo ya maleme a semmušo. Ntlele le go
phaela thoko mabaka a karolo ya (2), maleme ka moka a semmušo a swanetše go fiwa
maemo a a swanago gomme a dirišwe ka tekatekano.
(5) Boto ya Maleme ka moka a Afrika-Borwa ( A Pan South African Language Board) yeo
e theilwego ka molao wa setšhaba e swanetše ya -
(a) go tšwetša pele le go hlola mabaka a maleba a tlhabollo le tirišo ya -
(i) maleme ka moka a semmušo;
(ii) maleme a Makhoi, Manama le Masan; le
(iii) polelo ya dika (ya dimumu le difoa) ; le
(b) go tšwetša pele le go tiišetša tlhompho ya -
(i) maleme ka moka a tlwaelo ao a šomišwago ke ditšhaba ka Afrika-Borwa
go akaretšwa Sejeremane, Segerika, Segujarati. Sepotokisi, Setamil
Setelegu, Seurdu; le
(ii) Searabiki. Seheberu, Sanskrit le a mangwe a a dirišetšwago mabaka a
sedumedi ka Afrika-Borwa.
Ka mabaka a a filwego ka godimo, go tloga go le molaleng gore maikarabelo a mmušo a tloga
a laeditšwe gabotse mo Karolong 6(1-4) mola e le gore a PANSALB, maikarabelo, a hlagišitšwe
4
ka go Karolo 6(5).
3. Maikarabelo a PANSALB
Tema ya PANSALB ye e tlogago e le molaleng ke go hlola mabaka a tšwetšopele ya, le tirišo ka
tekatekano ya maleme a semmušo ka moka. Se se ra gore e swanetše go dira ka mokgwa wa
boithomelo, wo o letefatšago ebile o matlafatšago diajensi ka gare le ka ntle ga dihlongwa tša
mmušo le tša setšhaba go thuša tšwetšopeleng le tirišong ya maleme ka moka a semmušo.
PANSALB e swanetše go tšwetša pele bomalementši ka kakaretšo, gomme e akaretše gare, eupša
e se ke ya felela go maleme a semmušo fela. Ka fao, mola e le gore PANSALB e swanetše go
eletša mmušo ka ga maikemišetšo le maano a go godiša maemo le tirišo ya maleme a semmušo,
seo ga sa swanela go fapoša šedi ya yona go tsinkelokgolo ya go letefatša maemo a kamogelo
tšwetšopeleng ya bomalementši. Se se akaretša kgodišo ya tirišommogo ya malame a a fapanego
le kgodišo ya maleme a semmušo gape le maleme a mangwe ao a šomišwago ka Afrika-Borwa.
Ka kakaretšo go tloga go dumelwa gore mokgwa wa maleba wa go kgonthiša kgolo ya leleme
ke gore leleme leo le šomišwe. Go molaleng gore leleme le lengwe le le lengwe ka Afrika-Borwa
le šetše le dirišitšwe, a mangwe a dirišitšwe kudu go feta a mangwe, ka bomadimabe a mangwe
a ile a tlogelwa a se dirišwe gomme gonabjale a mo kotsing ya go timelela mola e le gore a
mangwe ona a šetše a ikhwetše. Gore polelo e se hwe, e swanetše go dirišwa mo mabakeng a
mantši, ka ntle le fao e tlo hwelela. Ka fao, ge re ka be re dumeletše tirišo ya maemo a godimo
go fiwa Seisimane le Seburu/Seafrikaanse fela, maleme a mangwe a ka mo nageng a be a tla hwa.
Se re se bone se direga ka maleme a mantši a Makhoi le MaSan gomme go hwa ga maleme a ga
ya ba tahlegelogo beng ba ona fela eupsa ke tahlegelo ye kgolo go setšhaba ka moka. Sello sa
tahlegelo ya maleme ga senene ka nageng ye eupša ke setlwaedi go kwa dipelaelo tše di fapanego
ka ga kotsi ya kgonagalo ya tahlegelo ya mehuta ye itšego ya dimela le diphoofolo. Ka fao
mošomo wo mogolo wo re swaranego le wona ke go hlohleletša tirišo ya maleme a semmušo
gotee le maleme ka moka ao a šomišwago mono Afrika-Borwa, mo mabakeng le meholeng ye
mentši ye e fapanego.
Go bea taba ya rena gabonolo, rena re swanetše go hwetša ditsela tša go nolofatša dikgokagano
ka moka ka go gapeletša gore maleme a gaborena a šomišwe mo mabakeng a setšhaba ka
kakaretšo, maikemišetšo e le go godiša maemo a ona le gore a kwagale gore a kgona go
phethagatša mešomo ka moka ka katlego. Tirišo ya maleme a, bjalo ka dipolelo tša mang le mang,
magaeng le dileteng tša go fapana tša ditirelo goba mabaka a tša ekonomi, e swanetše go utollwa
phatlalatša. Bohlokwa bja ona mabapi le kamano ya ona tsebong ya tša setšo bo swanetše go
utollwa.
Ka lehlakoreng le lengwe, tirišo ye feteletšego ya Seisimane bjalo ka Leleme la mang le
mang/lingua franca e swanetše go lebelelwa lefsa. Mola lebakeng le isiZulu se šomišwa bjalo ka
polelo ya mang le mang/lingua franca ka ge le šomišwa ke 70% tša setšhaba sa naga ye,
Seisimane lebakeng le se šomišwa fela ka bokgoni ke 20% tša setšhaba. Ka fao ge re efa mohlala
re ka re, khominikheišene goba molaetša ka Seisimane go tšwa go mmušo, o kgona fela go
fihlelela batho ba mmalwa bao go nago le kgonagalo ya gore e ka no ba dirutegi tša maemo a
godingwana tša go dula metseng ya ditoropong.
5
Boto e tloga e lemoga gore e tla swanela ke go hlama leano le le tiilego la go tsošološa le go
agelela godimo ga ditirišo tšeo di lego gona gonabjale tša maleme a Afrika (go akaretšwa
Seafrikaanse,Sekhoi, San gotee le Polelo ya Dika ya Afrika-Borwa) ka nageng ye. Gape e tla
swanela ke go kgonthiša gore e diriša dibaka tša kgonagalo ya tirišo sebakeng sa go diriša seo
Seisimane goba maleme a mangwe a ditšhabatšhaba a kago neelana ka sona.
Malebana le dipolelo tša gaborena tša setšo, go swanetše gwa latelwa malebiša a ntlhatharo ao
sammaletee a:
* swaraganego le kgodišo goba katološo ya maleme a, le
* utollago le go agelela godimo ga mekgwa yeo badiriši ba maleme a ba šomišago tsebo ya
bona ya bomalementši go sedimošana.
* hlolago mabaka a katološo ya tirišo ya maleme a.
Ka mantšu a mangwe, Boto e tla thomiša ka ditiro tša kgodišo tšeo di lebanego le maleme a
mangwe gammogo le go thoma distrathetši tša tlhabollo, tšeo di bopago makgoni a dikgokagano
gare ga maleme (bjalo ka phetolelo, botoloki/bohlatholli, mananeo a go ithuta polelo, bj.bj.). Nepo
ya rena ka mehla, ke go godiša bokgoni bja go kgokagana ka tirišo ya bomalementši go ena le go
hlola mapheko ka tirišo ya polelo bathong.
Mola e le gore Molaotheo o hlaotše maleme a 11 bjalo ka a semmušo, re swanetše go lemoga
gore se se hlolegile go tšwa go histori ya rena yeo e bego e kgethile maleme a Afrika a lesome
gomme e a file maemo a fase. Maemo a semmušo a maleme a senyane a hlatlošeditšwe go maemo
a setšhaba, ka fao a oketša maemo a a mabedi ao a bego a le maemong a e lego
(Seburu/Seafrikaanse le Seismane). Mokgwa wo o kgethilwego mo nakong ye telele, o ka no
tshwenya le go hlobaetša bontši bja dihlopha tša batho bao ba dumelago gore polelo ya bona ga
e swane le yeo bjale maemo a yona a hlatlošitšwego.
Maemo a Boto lebakeng le ke gore e dumela ebile e thekga tirišo le kgolo ya polelo ye nngwe le
ye nngwe ka Afrika-Borwa, lebaka e le gore e lemoga ge polelo ye nngwe le ye nngwe le setšhaba
sa yona e le methopo ye bohlokwa nageng ka bophara, gomme e swanetše go
amogelwa, go thekgwa le go hlokomelwa. Ka go le lengwe, modiro wo mogolo wa Boto ke go
kgonthiša gore mo tšwetšopeleng ya bomalementši, e thekga tirišano le nolofatšo ya metswedi ya
kgokagano/khominikheišene bakeng sa ngangišano ka ga dipolelo, karogano goba kgaoganyo.
Boto e tlo hlaloša ka botlalo mokgwa woo maleme ao a se nago maemo a semmušo a swanetšego
go fiwa kamogelo le tšwetšopele. Nepo ya rena ke go hlagiša kgonagalo ya tirišo le bohlokwa bja
polelo ye nngwe le ye nngwe mo tirišanong le maleme a mangwe. Go hlokomela tatelano ya
maleme go ya ka maemo a ona goba maemo a "semmušo" a polelo ye itšego ge e bapetšwa le yeo
e "sego ya semmušo", therešong go ka se re hole selo ebile go ka se thuše go hlola moya wa kago
ya bomalementši goba temokrasi. Gabotse, Boto e tloga e kgolwa gore mo tšwetšopeleng ya
maleme ka moka, tirišong le kgodišong ya ona, yona e tla kgona go ka thekga temokrasi le
ditokelo tša polelo ya setšhaba se sengwe le se sengwe. Boto e lemoga gape gore mmušo o tloga
o na le tlamego ye kgolo go ya ka semolaotheo, nageng ka bophara le diprofenseng, go hlatloša
maemo le go godiša tirišo ya maleme a semmušo ao malobeng a bego a gateletšwe. Go re se se
phethege, mmušo o swanetše go aba dithuto tšeo di nyakegago.
Maikemišetšo a PANSALB ke go hlohleletša maemo ao go ona makala a mmušo le a setšhaba,
ao a nago le kgahlego mo kgodišong ya polelo, tirišo le kabo ya ditirelo, di hlohleletšwago go
6
šomišwa.
Maikemišetšo a a swanago le akhwi e tla ba go kgonthiša gore ditokelo tša polelo ka bobedi di
tla šireletšwa gomme dithušo tša polelo ye nngwe le ye nngwe le badiriši ba yona e ka hlokomelwa
le go dirišwa ka go lekana dikarolong ka moka tša setšhaba. Go fihla mo, PANSALB ga e ipone
e le maemong a botswadi malebana le makgotla a mangwe a dipolelo; gape ga e ipone bjalo ka
sehlongwa sa kahlolo seo se nyakago go ikgobokeletša maatla ka boyona.
Gabotse e ka thabela go tšwela pele ka go phethagatša ditlamego tša yona tša go hlola maemo a
maswanedi gore bomalementši bo gole ka tshwanelo.
4. Malebiša a morero wa polelo.
Kgetho ya bomalementši bakeng sa botemetee, gotee le motheo wa tekatekano ya maemo a
maleme a 11, di laetša tsela yeo e tlogo latelwa ke morero wa polelo. Ruiz (1984 le 1988) o
tšweletša tsela ya tekolo ya polelo go tšwa mahlakoreng a mararo a go fapana a teori, e lego a
polelo bjalo ka bothata, polelo bjalo ka tokelo le polelo bjalo ka setlabelo. Bomatwetwe ba tša
togamaano mererong ya polelo ka Afrika, ba atiša go šomiša dikgopolo tše tše tharo tša polelo.
Kudu, kgopolo tša polelo bjalo ka tokelo le polelo bjalo ka setlabelo go šetše go ngangišanwe
kutšwanyana ka tšona mo dinageng tša Afrika tšeo di bolelago Sefora le tšeo di bolelago
Seisimane (Francophone le Anglophone). Moela wa kgopolo tše di swanago ka dingwalong tša
Akinasso, Bangbose, Chumbow, Elube, Djite, Mateene, Prah le Tripathi - gare ga ba bangwe -
o hlaloša gore ditlabelo tšeo Maleme a Afrika a ka di tšweletšago, di swanetše go utollwa le go
hlabollwa gore batho ba kontinente ye ba tle ba kgone go ipetlela bokamoso bja bona ka noši.
4.1 Polelo e bonwa bjalo ka bothata
Tebanyo ye e gona mo ditšhabeng tšeo aedeolotši ye e bušago e lego kgethollo le, goba khuetšo.
Maikarabelo mabapi le bomalementši ke go tšwetša pele morero wa polelo wo o theilwego
godimo ga botemetee, ka mantšu a mangwe, go phagamiša polelo ya sehlopha seo se bušago.
Afrika-Borwa ke gona e sa unyulogago go lebaka le letelele la kgethollo le morero wa polelo wo
o theilwego godimo ga kgopolo ya gore dipolelo tše dingwe ka moka, ka ntle le Seburu le
Seisimane, ke mathata. Go tla ga babuši ba bafsa, kgopolo ya polelo bjalo ka bothata e gare e sa
tšwela pele.Le ge go le bjalo e sa ntše e tšweletšwa ke ditlwaelo tša khuetšo.
4.2 Polelo bjalo ka tokelo
Tebanyo ye e tloga e sepelelana le ditšhaba tšeo di dumelago ditheong tša tekatekano. Molaotheo
wa rena o re gapeletša go tšwetša pele morero wa polelo le dithulaganyo ka gare ga kgopolo
yekhwi. Taba ya polelo bjalo ka tokelo e bohlokwa kudu, ebile ke yona e swanetšego go fiwa šedi
ye kgolo kudu mo nageng ye, kudu ka ge mo mabakeng a a fetilego ditokelo tša batho di ile tša
gatakwa. Tsela ye nngwe ya go kgonthiša gore ditokelo tša polelo di ka tiišeletšwa, ke go lebelela
polelo go tšwa go bobedi bja mahlakore a go bona polelo bjalo ka tokelo le polelo bjalo ka
setlabelo.
4.3 Polelo bjalo ka setlabelo
Tebanyo ye e tloga e sepelelana le kgopolo ya go botana, moo ditšhaba/maleme a a fapanego a
7
laetšago phedišano le kgotlelelano. Bohlokwa bja polelo ye nngwe le ye nngwe gotee le baboledi
ba yona di bonwa bjalo ka karolo ya selo se tee. Polelo bjalo ka setlabelo e akaretša le kgopolo
ya polelo bjalo ka tokelo. Kgopolo ya gore polelo ye nngwe le ye nngwe ke setlabelo sa setšhaba,
mo go yona e rwele kakanyo ya tirišo ya polelo bjalo ka sedirišwa goba bomalementšitirišwa.
5. Pharataeme
Ga go pelaelo gore pharataeme ye e swanetšego go latelwa mono Afrika-Borwa ke pharataeme
yeo e akaretšago bobedi malebišatirišwa go dipolelo ao a sa kgethologanyego go kgopolo ya gore
polelo ke tokelo le kgopolo ya gore dipolelo ka moka ke ditlabelo.
Morero wa polelo le peakanyo tšeo di sedimošwago ke malebiša a mabedi a go tšea polelo bjalo
ka tokelo le bjalo ka setlabelo:
* o dumela gore go na le methopo ya polelo le tsebo yeo baboledi ba polelo ye nngwe le ye
nngwe ba nago le yona ;
* o kwešiša gore go tla tšewa magato a a kgontšhago go fihlelela le go diriša tsebo ye go
hola setšhaba ka botlalo;
* go bula dikgonagalo tša dipatrone tše di lego gona tša dipeakanyo tša kgokagano tša
tikologo le selete tša bomalementši;
* go diriša dipeakanyo tša ditšhabatšhaba go kgokagana go putla mellwane ya dipolelo ka
go fapana ga tšona;
* go aga mafarahlahla a a fetolegago a dipeakanyo tša khominikheišene ya bomalementši
go swanelana le dinyakwa tša, gae le tša ditšhabatšhaba tša leano la setšhaba la
tšwetšopele.
5.1 Malebišatirišwa go bomalementši
PANSALB e kwešiša bomalementšitirišwa go tšwa lehlakoreng la temokrasi le go se kgetholle.
Ga go amogelege mo Afrika-Borwa go ngotla tirišo ya polelo ye nngwe le ye nngwe ka mabaka
a phedišano, temokrasi goba a ekonomi. PANSALB e kwešiša gore ntlha ya gore batho ba
šomiša dipolelo tše di fapanego mo mafelong a a fapanego a naga. Ka fao go tloga go kwešišega
go šomiša polelo/dipolelo tše di swanetšego ge motho a ntšha sa mafahleng a gagwe. Ka mantšu
a mangwe go ra gore mmušo o swanetše go hlaola polelo ya kgokagano yeo e swanetšego go
dirišwa, go hlokometšwe gore batheeletši ke bomang. Se ga se šupe gore mmušo o swanetše go
šomiša maleme ka moka a 11 nako ye nngwe le ye nngwe ge o boledišana le setšhaba.
Go laetša ntlha ye ka botlalo: Ge Kgoro ya Maphelo e nyaka go rapa lesolo la Aids
malebišatirišwa a temetee a tla fediša kgopolo ya go diriša polelo e tee go phatlalatša tshedimošo
nageng ka bophara. E swanetše go phatlalatša tshedimošo ye ka ye nngwe le ye nngwe ya maleme
ao a dirišwago bjalo ka leleme le legolo la khominikheišene nageng eupša e dire bjalo ka tsela ye
e lego gore e hlaola lelemetebanywa la morafe woo. Ka tsela yeo selete sa Mier ka Kapa Leboa
se tla swanela gore se hwetše tshedimošo ye ka Seafrikaanse/Seburu, mohlomongwe le ka
Senama; mola tikologong ya Willowvale, ya Kapa Bohlabela, mohlomongwe e tla amogela
tshedimošo ka isiXhosa, mme KwaZulu-Natal e tla amogela tshedimošo ka IsiZulu.
Malebana le setšhaba ka bophara, ge bolementšitirišwa bo be bo tlemagantšwe le leano la setšhaba
la tlhabollo (ya ekonomi) se be se tlo hlaola gore ke maleme afe a a dirišwago lebakeng le, neng,
8
kae le gona bjang. Se be se tla ela maemo a bokgoni bja go diriša maleme mo dikamanong
tšekhwi. Se be se tla laetša gore ke phatišišo efe gape ye e nyakegago gore maleme akhwi a tle
a dirišwe ka bokgoni bjo bokaone mme go ya pele se be se tla hlaola gore ke maleme afe a
mangwe ao a tlogo nolofatša tshepetšo ye bokaone.
Tirišo ya polelo e fetoga go ya ka dihlokwa, tše di akantšwego goba ka tsela ye nngwe.
Ka lebaka leo, seemo sa gonabjale, go ya ka mehola ya maleme go na le kgonagalo ya gore se ka
se šute ge go se na le peakanyo ye e kgomaganego. Le ge go le bjalo, ditiro tša peakanyo ya
meleme tšeo di tlemaganego le thabollo ya setšhaba le ekonomi di swanetše go oketša bogolo bja
mehola ya maleme a mantši ka tsela ye e beakantšwego ka tshwanelo mme mafelelong e be tsela
ye e holago. Ka go dira bjalo, e agelela godimo ga kelo ya tšhomišo ya polelo, e lego tiišetšo ye
kaonekaone ya gore ditokelo tša polelo tša merafe di šireleditšwe ka tsela ya go matlafatša.
Karolo ye bohlokwa ya bomalementšitirišwa ke gore e nyaka peakanyo ya maikarabelo. Poifo ya
gore e tla šupa katišo ye e se nago tlhaloganyo ya ditirelo tša polelo e theilwe godimo ga go hloka
kwešišo mabapi le taba ye. Ge nepokgolo e hlaotšwe, dikgato le ditlhako tša nako mo tseleng ya
go fihlelela nepo ye di swanetše go alwa ka tshwanelo. Mpshafatšo ya maleme akhwi, ao lebakeng
le a thibelwago go dirišwa maemong a go swana le a saense ya ditšhabatšhaba le theknolotši le
go diekonomi tša selete le tša setšhaba, e swanetše go ba setlapele sa potlako. Ditirelo tša polelo
le phatlalatšo ya ditokumente/dingwalwa di tla tsoma gore di gopodišišwe gore di tle di
hwetšagale ka maleme ao a lebanego baamogedi ba ba nepilwego. Ka mantšu a mangwe.,
ditokumente/dingwalwa di swanetše go ngwalwa ka bokopana le ka polelo ya mehleng, mme go
fiwe diphetolelo goba dikakaretšo tša diphetolelo ge nyakego e laeditšwe phatlalatša gore e
nyakega neng le gona kae.
6. Bomalamentši/Botementši
Go na le maleme a e ka bago 6000 a a dirišwago dinageng tše e ka bago 200, e lego seo se
laetšago gore bomalementši/botementši ke ponagalo ye e akaretšago, le ge go ya ka David
Crystal: Kgopolo ye e nabilego ya gore bomalementši ga se bja tlwaelega e thekgwa le go
tšwetšwa pele ke merero ya mmušo: bonnyane kotara ya ditšhaba tša lefase e amogela maleme
a mabedi a semmušo mola e le fela tše tshelelago tše di amogelago a mararo goba go feta. (Crystal
1987: 360).Ingrid Gogolin(1993) o bolela ka ga tlwaelo ya botemetee yeo ka kakaretšo e lego
bodulo bja kgopolo ya Bodikela ka ga polelo. Katlego ya dipolitiki, ekonomi le marumo ya
Bodikela e tswetše kgapeletšo ya botemetee godimo ga dinaga tša malementši tšeo di di
thopilego. Bonnete bja bomalementši bjoo PANSALB e rwešitšwego boikarabelo bja go bo
hlokomela bo swanetše go kwešišwa mabapa le phegelelo ya go diriša botemetee le diphetogo tša
polelo tša Afrika- Borwa kemong ye e sa tlwaelegago ka gore e na le maleme a semmušo legatong
la setšhaba go feta naga efe le efe. Molaotheo o gapeletša mmušo go diriša maemo akhwi a
semmušo le tirišo le gore Boto e tšwetše pele tlhompho ya maleme a mangwe gammogo le go
tšwetša pele botementši le tlhabollo ya maleme ka kakaretšo. Tshwanelo ye e bea Afrika-Borwa
magaleng a mohwelere malebana le tlhabollo ya morero wa polelo wa ditšhabatšhaba, e lego seo
se fago sebaka se se kgahlišago sa go iphatela madulo a mafsa ditšhabatšhabeng.
6.1 Botementši/Bomalementši mono Afrika-Borwa
Bjalo ka bontši bja dinaga, Afrika-Borwa e na le malementši, e lego gore go dirišwa maleme a
9
mantši mo nageng dikamanong tša go fapana le mabakeng a go fapafapana. Bontši bja batho bo
kgona go diriša polelo ya go feta e tee; batho ba bantši ba kgona go diriša maleme a mantši. Le
ge go le bjalo, dikgakanego le ditlhokakwešišo tše ntši, di tšweletše ka ga maleme mme batho bao
ba a dirišago nageng ye, e tla ba modiro wa PANSLAB go hwetša kelo ya nnete le tirišo ya
maleme a mantši mo nageng ya rena. Bontši bja bao ba lego tementši ba bolela maleme ao a
hlolegilego nageng yekhwi ka magaeng le setšhabeng sa bona.
Tirišo ya polelo go akaretša kontinente ya Afrika ka bophara e na le ditshwantshwani le ye e lego
mono Afrika-Borwa (Batho ba hlohleletšwa go ithuta maleme a mangwe ge ba nyaka go
ikgokaganya ka mabaka a amago ditiro tša kgwebo le ekonomi). maleme ao a dirišwa ka bophara
goba ke dihlopha tše kgolo tša polelo fela di dirišwa bjalo ka maleme a go kopanya goba se go
thwego ke lingua franca. Go na le dilingua franca tše ntši tše di dirišwago mono Afrika bjalo ka
Searabia, Kiswahili, Hausa, Fulfude, Kanuri, Kikongo, tšeo di tshelago mellwane ya setšhaba di
šomišwa mererong ya kgwebo le tšhomišano.
Maleme a semmušo a setšo a Afrika-Borwa le ona a dirišwa bjalo ka dilingua franca go
putlaganya borwa bja Afrika. Mohlala šo: isiNdebele se dirišwa kua Zimbabwe le dikarolong tša
ka leboa tša Afrika-Borwa, mme se kwešišwa ke diboledi tša maleme a Senguni (isiZulu
mohlomongwe se dirišwa bjalo ka lingua franca mono Afrika -Borwa ke 70% ya setšhaba le ge
baboledi ba sona ba bopa 22% fela). Setswana se rena ka Botswana ebile se bolelwa ka bophara,
bonnyane ka diprofenseng tše pedi tša Afrika-Borwa. Šitsonga se bolelwa ka Mozambique
gammogo le ka mono Afrika-Borwa. Seafrikaanse ka ntle le pelaelo ke lingua franca ya Namibia
le Kapa Leboa, mme se šoma ka yona tsela yeo ka diprofenseng tše mmalwa tša Afrika -Borwa.
Nnete ke gore, le lengwe le le lengwe la maleme a Afrika-Borwa le bolelwa le go kwešišwa mo
gongwe seleteng sa ka Borwa bja Afrika mme ka tsela yeo la šoma bjalo ka lingua franca ya
selete.
6.2 Botemetee bo fokotša maatla
Go na le palo ye kgolo ya batho ye e dirišago maleme akhwi go putlaganya mellwane ya Borwa
bja Afrika mabakeng a kgwebo magatong a tikologo le selete a ekonomi. Ka thokong ye nngwe,
bao ba bego ba swaragane magatong a godingwana le a setšhaba a tiro le ekonomi e bile baboledi
ba Seisimane, le bonnyane ba ba bolelago Seafrikaanse nageng ye; goba baboledi ba Sefora le
Sepotokisi dinageng tše dingwe tša Afrika.
Bokoloniale bo tlile le ditsela tše di fapanego tša go gatelela ditšhaba tšeo di fentšwego. Setlabelo
se sengwe sa maatla ke polelo. Batho ba ka se kgone go abelana maatla ge ba se na le phihlelelo
ya leleme/maleme le le dirišwago ke bao ba bušago. Mono Afrika maleme a setšo ga a dirišwe wo
kaalo go hlohla mebušo ya bokoloniale le bokakoloniale ka kgontšho. Gammogo le bokoloniale,
kgopolo ya Bodikela, saense le theknolotši di fiwa maemo a godimo. Tsebo ya setšo, saense,
dihlare le diekonomi tša gae, tshepetšong yekhwi di lahlegetšwe ke maemo mme di fihlilwe. Di
fihlilwe ka malemeng a tikologo, ao a bego a gafetšwe ka thoko meholeng ya maemo a godimo
ke babuši ba bokoloni le bokakoloni ba kontinente. Semaka ke gore maemo a godimo a filwe bao
ba dirišago polelo ya ditšhabatšhaba le ge ba le temetee, mola baboledi ba malementši ba Maleme
a Afrika ba se ba fiwa kamogelo mabapi le dimpho tša bona tša khominikheišene le tsebo ya go
naba. Baboledi ba gae ba maleme a ditšhabatšhaba ka Afrika ka fao, ka kakaretšo, ga se ke ba
kwešiša bohlokwa bja go ithuta maleme a tikologo.
10
6.3 Mohola wa bomalementši/botementši
Molaotheo o re fa sebaka sa go tsošološa mohola wa bontši bja maleme mono Afrika-Borwa,
gomme ka mokgwa woo re kgona go ribolla mothopo wa tsebo ye e utamego. Tshepetšo yekhwi
e na le mehola ye mentši go setšhaba sa Afrika-Borwa ka bophara.
Matlotlo a batho bao ba nago le phihlelelo ya tsebo ya setšo le dipeakanyo tša polelo go
tseneletšwa le Polelodika ya Afrika-Borwa, mme ba tsebago maleme a mantši e tla šetšwa lefsa.
Seemo sa ka lehlakoreng le lengwe seo se elago hloko bao ba bolelago Seisimane fela, le ge e
le ba temetee goba ba na le bokgoni bja saense le theknolotši ya Bodikela, se tla tlišwa tekolong
ya tekatekano yeo e amogelago tsebo ka moka le makgoni a kgokagano. Kgopolo ya gore batho
bao ba sa kgonego Seisimane ba na le ditšhitišo, e swanetše go gafelwa ka thoko ge e le gore re
rata go gatela pele ka katlego go ya go setšhaba sa temokrasi moo phapano e amogelwago mme
potano ya merafe le tsebo tša go fapana di akelwago.
Tšwetšopele ya bomalementši/botementši, go feta moo, e re ga sebaka sa go kgatha tema ka
botlalo setšhabeng sa lefase ka bophara, ka ge dipoelo moo e tlo ba go ithuta maleme a
kgokagano ye e nabilego malebana le merero ya kgwebo le khominikheišene ya ditšhabatšhaba.
Mohlala šo: E swanetše go lebiša go tlhaolo ya Sepotokisi, Sefora, Kheswahili, Searabia le Hausa
malebana le kgwebo le tšhomišano mono Afrika.
Phatišišo ye e dirilwego nageng ye ka bo1930 le bo1940 e laeditše gore batho ba temepedi ba
laetša kgotlelelano bathong mme go na le kgonagalo ya gore ba be le katlego ya akhademiki go
feta bao e lego ba temetee. Phatišišo ye e be e beetšwe ka thoko e sa lemogwe lebaka la go feta
seripagare sa ngwagakgolo. Ke gonabjale e thekgwago ke phatišišo ye e dirilwego ka dinageng
tše dingwe tša go swana le Amerika Leboa, Australia, India le Scandinavia. Ka fao go tšwa
bobeding bja tebelelo tša popagano ya setšhaba le thuto tšwetšopele ya bomalementši/botementši
go na le kgonagalo ya gore e ka ba le mehola ye bohlokwa go setšhaba sa Afrika-Borwa ka
mphela.
6.4 Kamano gare ga bomalementši/botementši le leano la tlhabollo la setšhaba.
Tlhamo le tirišo ya morero wa polelo wa setšhaba go nyakega gore di tlemaganywe le leano le
le akaretšago la tlhabollo ya setšhaba. Diithuti (bona, go go fa mohlala, Tripathi 1990, Akennanso
1991 le Siatchitema 1992) tseo di fetlekilego ditshepetšo tša morero le tirišo mo kontinenteng
yekhwi di laetša dikgahlano/dithulano tše di hlolegago moo, go le fa mohlala, merero ya polelo
thutong e sa nyalelanego le leano la tlhabollo la setšhaba. Seo se felago se direga ke gore leano
la setšhaba (la ekonomi) gantši le šarakantšha leano la polelo thutong bjalo ka ge go be go direga
makga a mantši mono Afrika, moo tšwetšopele ya tirišo ya maleme a Afrika thutong e
nyenyefaditšwego ke nyakego ya bokgoni bja polelo ye e bego e le ya bokoloniale malebana le
maemo a maatla a setšhaba a dipolitiki le ekonomi.
Diithuti tše mmalwa mo kontinenteng le tšona di šupetša tlemagano gare ga go šitwa ga Afrika
go "tšwela pele" le tšhomišo ya merero ya polelo ya malebiša a Bodikela yeo e hlokomologago
11
bonnete bja malementši a kontinente ye (bona Djité 1993). Gape di laetša tlemagano gare ga kabo
ya tlhabollo le merero ya polelo thutong yeo e šušumetšwago ke botemetee. Dinaga tše dingwe
mono Afrika ke mohlala go rena ka gobane kelo ya aedeolotši goba ya kakanywa e be e
amantšhwe le maleme a Afrika, le ge go le bjalo merero ya polelo e fentšwe ke meleko ya
botemetee ya dimotlolo tša tlhabollo tša Bodikela le diphuthelwana tša thušo. Ge nka be dinaga
tše bjalo di ile tša kgona go amogela le go šoma ka kelo ya tirišego ye bohlokwa ya maleme a
Afrika, maemotirišwa a maleme a bona mo gongwe nka be a fapana.
7. Tlhapetšo
Molao wa PANSALB ke tshupetšo ye bohlokwa ya gore go na le boikgafelo bja go kwalakwatša
le go hlapetša morero wa polelo le go beakanya ka bophara go akaretša karolo ye nngwe le ye
nngwe ya setšhaba mme se ke sona seo, se re beago pejana ga dinaga tše dingwe. Re na le
mahlatse gape ka go kgona go ithuta ka ditsela tšeo di kgethilwego felo tsoko kontinenteng ye.
Go na le dikgatomotheo, tšeo di swanetšego go latelwa ge go kwalakwatšwa le go tsenya tirišong
morero wa polelo wo o kgonagalago le peakanyo,
7.1 Morero wa polelo le ditshepedišo tša peakanyo.
Dikgato tše di latelago di swanetše go latelwa ge go tsenywa tirišong ye e kgontšhago ya morero:
??bea pepeneneng ditheotšhupetši tša morero wa polelo bjalo ka ge di beakantšwe ka go
Molaotheo;
??kamaka mme o be o hlalošiše morero wa polelo wo o theilwego godimo ga ditheo
tšekhwi;
??kgetha pharataeme ya peakanyo ya polelo yeo go nago le kgonagalo ya gore e ka šomiša
ditheo tšekhwi;
??hlalošiša mellwane;
??thala leano la tšhomišo leo le tlogo tsentšha kgathotema ya mmušo le setšhaba ka bophara;
??kgonthiša gore morero wa polelo le peakanyo di tlemagantšwe le peakanyo ya mmušo ya
tlhabollo;
??hlaola ditšhitišakgolo mo tseleng mme o šomane natšo ka bjako;
??hlaola dipeakanyo tša nako tše di lebantšwego;
??sedimoša bobedi mmušo le setšhaba ka botlalo.
7.2 Karogano ya maikarabelo
Kgoro ya Bokgabo, Setšo, Saense le Theknolotši e šetše e thomile ka tshepetšo ya go hlalošiša
tshwantšho ya leano la setšhaba la polelo. Nakong ya ge tshepetšo ye e thongwa, Molaotheo wa
1996, kudukudu ditemana ka ga Maleme, di be di se tša feleletšwa gabotse. Ka fao karogano ye
e bonalago ya maikarabelo e be e se pepepeneneng go swana le ka moo e lego ka gona gonabjale.
Go a gapeletšega bjale ka ge PANSALB le DACST di hlohlomiša dintlha tšekhwi go thibela
pedifatšo ya mehola le go efoga karogano ya motšwaoswere ya maikarabelo.
Kgabagareng yekhwi DACST e thomile ka ditiro tše pedi tše bohlokwa tšeo di welago ka
mešogofela maikarabelong a mmušo a go matlafatša maemo a a lekanago le tirišo tša maleme a
mmušo a 11:
12
??go thomišwa ga lesolo la temošo, le le beakanyeditšwego 1998-1999;
??go hlongwa ga tirelo ya tlhathollo ya thelefomo yeo e tlogo dira gore batho ba go tšwa
lelemeng le lengwe le le lengwe la semmušo ba be le phihlelelo ya maleme a mangwe a
koketšo a go tsoma setlapele go ya go ditirelo tša tšhoganetšo.
Go na le kgonagalo ya gore bobedi ga tšona di tla thuša mmušo go phetha maikarabelo a ona mme
a ke maithomelo ao a swanetšego go thekgwa ke PANSALB mola mmušo o hloma ditsela tša go
tiišetša maemo a go lekana le tšhomišo ya maleme a semmušo, tema ya PANSALB ke go tiišetša
le go thoma go hloma mekgatlo setšhabeng yeo e thekgago makgoni a tementši le go retha le go
godiša methopo ya batho bao ba bolelago maleme a mangwe e sego Seisimane. Mohlala,
PANSALB e tla hlohleletša tšwetšopele ya :
??tirelo ya setšhaba ya tlhathollo le phetolelo;
??didirišwa tša thuto le dingwalo tša maleme a setšo ao a akaretšago maleme a semmušo a
senyane, Polelodika ya Afrika-Borwa, le maleme a Makhoi le MaSan;
??dipukuntšu tšeo di godišago phihlelelo ya maleme ao a lego magorong a maleme;
??tirišo ya dilingua franca tša tikologo le selete le maleme a kgwebo le baagišani ba rena
mono Afrika;
??dikgokagano le dinagamabapi mo go ditiro tša tšwetšopele ya polelo mo go maleme ao
re a dirišago mmogo go putlaganya mellwane;
??mananeo a tlhahlo ya bokgoni gare ga baboledi/badiriši, kudu ba maleme a setšo, ka go
tlhahlo ka ga polelo le modiro wa tlhabollo.
??distratethetši le mananeo ao a utollago ditsebo tša setšo tša Borwa bja Afrika;
??distrathetši le mananeo ao a agago bokgoni/khaphasiti gare ga ditšhaba tša maleme a setšo
gore di kgone go diriša maleme le kelo ya ona ka tshwanelo gore di tle di holege.
Mafelelong sephetho ke go re, dihlopha tša maleme go nyaka gore di fiwe maatla mme di
swanetše go lemoga bokgoni bja maleme a tšona go tša leago, thuto le ekonomi ge e le gore
bomalementši bo swanetše go iphatela madulo bjalo ka setlabelo se se kgontšhago mo nageng
ye.
8. Thumo
Mafelelong PANSALB e rata go tsošološa matlafatšo ya dihlopha tša maleme akhwi go lemoga
bobedi, bohlokwa bja lerato le tirišo ya maleme a tšona. Bomalementši bo tla iphatela madulo
bjalo ka setlabelo se phosethifi nageng ye ge bjale maleme a rena a bonwa mohola setšhabeng ka
bophara.
9. Methopo
13
Akinnaso FN 1991 Toward the Development of a Multilingual Language Policy in Nigeria.
In Applied Linguistics, Vol. 12: 29-61
Alexander,N 1989 Language Policy and National Unity in South Africa/Azania. Cape
Town: Buchu Books
Alexander N 1995 Presentation to the Department of Constitutional Development, February
1995.
Crystal D 1987 The Cambridge Encyclopaedia of Language. Cambridge: CUP.
Department of Arts, Culture, Science and Technology 1996. Towards a
National Language Policy for South Africa. Final Report of the
language Plan Task Group (LANGTAG). Pretoria: DACST.
Djité P 1993 Language and Development in Africa. International Journal of the
Sociology of Language 100/101: 148 - 166
Gogolin I 1993 `The "monolingual habitus" as a concept for understanding reactions of
standard language teaching to multilingualism'. Paper delivered at the 10th
World Congress of the International Association of Applied Linguistics,
Amsterdam, August 1993.
Heugh K 1995 "Disabling and Enabling : Implications of language policy trends in South
Africa." In Mesthrie, R. (ED) Language and Social History. Cape
Town: David Philip.
Heugh K 1999 "Recovering multilingualism: Language Policy Development in South Africa," In
Mesthrie R (ed) forthcoiming.
MaxcMillan CM 1986 "The Character of Language Rights: Individual, group or
collective rights?" Paper for the Political Theory Section of the Annual
Meeting of the Canadian Political Science Association, in Winnepeg, June
8.
Pan South African Language Board Act, No 59 of 1995. Government Gazette. Vol.363, No.
16726. Cape Town: Government Printers.
Pattanayak D 1988 "Monolingual myopia and the petals of the Indian lotus: DoO many
Languages divide or unite a nation?". In Skutnabb-Kangas T & Cummins
J (eds) Minority Education : From Shame to Struggle.
Clevedon:
Multilingual Matters.
Ruiz R 1988 Orientations in Language Planning. Journal of the National Association
for Bilingual Education. Vol.8:15-34.
Ruiz R 1988 "Official Languages and Language Planning". In K Adams & D Brink
(eds)Official English in the border states. Tuscon: University of Arizona
Press.
Schmied J 1991 English in Africa: an introduction. London Longman.
Siatchitema AK 1992 `When nationalism conflicts with nationalist goals: Zambia' In Crawhall NT
(ed) Democratically Speaking. Cape Town:
National Language Project.
Skutnabb-Kangas T 1988 "Multilingualism and the education of minority children" In Skutbnabb-
Kangas T & Cummins J (eds). Minority
Education : From Shame to Struggle. Clevedon: Multilingual Matters.
The Constitution of the Republic of South Africa, Act 108 of 1996.
Tripathi PD 1990 English in Zambia: The nature and prosepects of one of Africa's `new
14
Englishes'. In English Today, 6.3: 34 - 38.

Setatamente se se
Boeleditšwego
sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba
sa Dikreiti tša R - 9
(Dikolong)
Dipolelo
Sepedi
Polelo ya ka Gae
(KGORO YA THUTO)
E gatišitšwe ke Kgoro ya Thuto
Sol Plaatjie House
123 Schoeman Street
Pretoria
Private Bag X895
Pretoria
Mogala: +(12) 312 5911
Fax: + (12) 321 6770
http://education.pwv.gov.za
(c) Kgoro ya Thuto, Pretoria
ISBN 1-919917-31-4
Gazette No.: 23406, Vol 443, May 2002
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Design and Layout: Prism Digital, Triple CCC Advertising, Circle Communication
Printed for the Government Printer: FormeSet Printers Cape
Sepedi - Polelo ya ka gae
Lengwalo (dokumente) le le swanetše go balwa bjalo ka karolo
ya Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R - 9.
Setatamente se sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se akaretša:
1. Tebelelokakaretšo
2. Ditatamente tše seswai tša Diarea tša go Ithuta:
Dipolelo
Mmetse
Disaense tša Tlhago
Disaense tša Leago
Bokgabo le Setšo
Mabokgoni a Bophelo
Disaense tša Ekonomi le Taolo
Theknolotši
GO MMADI
Ke ka lethabo le legolo ge Kgoro ya Thuto e tšweletša Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti tša R - 9 (Dikolong) ka
dipolelo ka moka tše 11 tša semmušo tša Afrika-Borwa.
Tshepetšo ya tlhalošo le tlhathollo ke ye bothata, ebile e tshotshoma ka ditlhohlo. Go
batho bao ba bego ba hlaloša le go hlatholla mangwalo (didokumente) ao, go bile
nyakego ya go beakanya mareo le go rulaganya ditemana tša kharikhulamo ka
tshwanelo. Mangwalo ao a lekotšwe ke ditsebi tša ditsinkelo ka tsela ya dinyakišišo.
Kgoro ya Thuto e bona mangwalo ao bjalo ka mathomomayo a tshepetšo, ka nepo ya
go tšwetša pele le go hlabolla dipolelo tša gaborena. Re amogela, re bile re
hlohleletša batho ka lefapheng le, go diriša mangwalo a bjalo ka motheo wa
kgatelopele ya moomela.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
PUKU YE E KA DIRIŠWA BJANG?
_ Mabapi le tshedimošokakaretšo bona:
• Matsenyagae a Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo Kgaolong ya 1 - ka fao go ona go tlogo
hwetšwa tshedimošo ka ga Thuto ya go thewa godimo ga Ditetelo, Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo mo go Dikreiti tša R-9 (Dikolong), le Mananeo a go Ithuta;
• Matsenyaga a Area ya go Ithuta mo Kgaolong ya 1 - gona go tla hwetšwa matsenyagae a Setatamente sa
Area ya go Ithuta go akaretšwa le diponagalo, boahlamo le Ditetelo tša go Ithuta;
• Kelo ya Moithuti - gona go tlo hwetšwa ditlhahlo tša malebana le dikokwane tša kelo mo go Thuto ya go
thewa godimo ga Ditetelo, dipoledišano ka ga kelo ya go gatela pele, le go fiwa ga mehlala ya go swara
direkoto;
• Mananeo a Methopo a hlaloša Kharikhulamo ya go akaretšwa le Lenaneo la tlhalošo ya mareo (Klosari) la
kelo go akaretšwa le Klosari ya Area ya go Ithuta ka tsela ya go ikgetha.
_ Bogare bja puku ye bo arotšwe ka dikarolo tše tharo, ye nngwe le ye nngwe e amana le kgato ya Sehlopha se
sengwe le se sengwe sa Thutokakaretšo le Tlhahlo - Sehlopha sa Tlase, Sehlopha sa Gare le Sehlopha sa
Godimo. Ye nngwe le ye nngwe ya dikgaolo tše e na le karolo ya matsenokakaretšo, a go latelwa ke maemo
a kelo a sehlopha seo.
_ Maemo a kelo a sehlopha se sengwe le se sengwe a tšweleditšwe ka tsela yeo e lego gore kgatelopele e tla
lemogwa. Ke gore, maemo a kelo a mohuta woo a kreiti ye nngwe le ye nngwe a nyalanywa seng sa ona gore
morutiši a kgone go bapetša kgatelopele yeo e dirilwego mo mengwageng ya go feta. Taba yeo e hlola gore
go be dikgoba tša go se tlatšwe ka gobane ga se gore maemo a kelo ye nngwe le ye nngwe a a swana/kwana
mo kreiting ye nngwe le ye nngwe.
_ Go dirišwa maswao a a rilego go putlaganya le puku ye ka bophara ka maikemišetšo a go hlahla mmadi go
hwetša tshedimošo yeo a e tsomago. Maswao ao ke a a latelago:
Maemo a Kelo
Kreiti
Tetelo ya go Ithuta
Sepedi - Polelo ya ka gae
DITENG
KGAOLO YA 1: MATSENO 1
MATSENO A SETATAMENTE SA KHARIKHULAMO YA BOSETŠHABA 1
Thuto ya go thewa godimo ga Ditetelo 1
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba: Ditatamente tša
Area ya go Ithuta 1
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba: Mananeo a
go Ithuta 2
MATSENYAGAE A AREA YA GO ITHUTA SEPEDI 5
Tlhalošišo 5
Mokgwa wa go diriša dipolelotlaleletšo dipolelongntši 5
Polelo ya go ithuta le go ruta 6
Maikemišetšo 6
Diponagalo tša go ikgetha le bogomo 7
Ditetelo tša go ithuta Dipolelo 8
KGAOLO YA 2: SEHLOPHA SA TLASE (DIKREITI TŠA R - 3) 11
MATSENO 11
Nepišo 11
Tlhabollo ya polelo bjalo ka tshepetšo ye bosele 11
Mokgwatekatekano wa tlhabollo wa go bala le go ngwala 11
Go bopa tsebo 12
Go hlohleletša tiragatšo (Go itirela) 12
Ditetelo tša go tsenelana tša go ithuta 12
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
DITETELO TŠA GO ITHUTA 13
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 13
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bolela 13
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 13
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 13
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 14
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego sa polelo le tirišo ya yona 14
MAEMO A KELO GO KREITI YA R 15
Dingwalwa tše di šišintšwego 15
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 17
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bogela 18
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 19
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 21
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 22
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo 23
MAEMO A KELO LE DINGWALWA MO GO DIKREITI TŠA 1-3 25
Dingwalwa tše di šišintšwego 25
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 28
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bogela 32
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 38
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 46
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 52
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo 56
KGAOLO YA 3: SEHLOPHA SA GARE (DIKREIT TŠA 4 - 6) 61
MATSENO 61
Nepišo 61
Mehutahuta ya dingwalwa 61
Mešomo ya go ithuta ya go logaganywa 61
Diteng tša go fapafapana tša go akaretša 62
Sepedi - Polelo ya ka gae
DITETELO TŠA GO ITHUTA 63
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 63
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bogela 63
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 63
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 63
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 64
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo 64
MAEMO A KELO LE DINGWALWA GO DIKREITI TŠA 4 - 6 65
Dingwalwa tše di šišintšwego 65
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 70
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bogela 74
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 78
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 86
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 92
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo 96
KGAOLO YA 4: SEHLOPHA SA GODIMO (DIKREITI TŠA 7 - 9) 101
MATSENO 101
Nepišo 101
DITETELO TŠA GO ITHUTA 102
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 102
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bogela 102
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 102
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 102
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 102
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo 103
MAEMO A KELO LE DINGWALWA 104
Dingwalwa tše di šišintšwego 104
Diteng tša dingwalwa 106
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša 108
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bogela 112
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela 118
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala 124
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša 128
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo 138
KGAOLO YA 5: KELO YA MOITHUTI 145
MATSENO 145
DIKOKWANE TŠA KELO DI DIRIŠWAGO MO GO THUTO YA GO THEWA
GODIMO GA DITETELO 146
Tlhalošo 146
Dikarolwana tše bohlokwa 146
Maikemišetšo a maemo a kelo 146
KELO YA GO GATELA PELE 147
Diponagalo tša kelo ya go gatela pele 147
Mekgwa ya kelo 148
Mešomo ya go swana ya kelo 148
GO LAOLA KELO 148
Batho ba ba angwago ke kelo 148
Lenaneo la kelo la sekolo 148
GO BOLOKA DIREKOTO 149
Dipuku tša direkoto 149
Dikhoutu tša go dirišwa ge go elwa 150
Dikhoutu tša bosetšhaba 151
Mananeo a kgatelopele 151
Profaele ya moithuti 152
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
DIPEGO 153
Tshedimošo ya go akaretšwa ka gare ga dipego 153
Dikarata tša pego 153
MANANEO A METHOPO 155
TLHALOŠO YA MAREO/KLOSARI A KHARIKHULAMO 155
TLHALOŠO YA MAREO/KLOSARI A AREA YA GO ITHUTA 158
Sepedi - Polelo ya ka gae
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
KGAOLO YA 1
MATSENO
MATSENO A SETATAMENTE SA KHARIKHULAMO YA BOSETŠHABA
Molaotheo wa Repaboliki ya Afrika-Borwa (Molawana 108 wa 1996) o fa motheo wa go fetolwa le go
hlabollwa ga kharikhulamo mo Afrika-Borwa. Matsenyagae a Molaotheo a gatelela gore maikemišetšo a
Molaotheo ke go:
_ fodiša karoganyo ya nako ya go feta le go bopa setšhaba sa go thewa godimo ga dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo, toka ya setšhaba le ditokelo tša botho tša motheo mo setšhabeng sa demokrasi;
_ kaonafatša bophelo bjo bokaone go baagi ka moka le go nolofatša dikgonagalo tša motho mang le mang;
_ bea motheo wa setšhaba sa go lokologa sa demokrasi, fao mmušo o theilwego godimo ga thato ya batho le
gore modudi yo mongwe le yo mongwe a šireleditšwe ke molao; le go
_ bopa Afrika-Borwa ye e kopanego ya demokrasi gore e tšee maemo a a lokilego bjalo ka naga ya go lokologa
magareng ga ditšhaba tša lefase.
Thuto le kharikhulamo di kgatha tema ye bohlokwa ya go phethagatša maikemišetšo ao. Kharikhulamo e
ikemišeditše go hlabolla mabokgono ka moka a moithuti yo mongwe le yo mongwe bjalo ka modudi wa Afrika-
Borwa ya demokrasi.
Thuto ya go thewa godimo ga ditetelo
Thuto ya go thewa godimo ga Ditetelo e bopa motheo wa kharikhulamo mo Afrika-Borwa. E katanela go
kgontšha baithuti ka moka go fihlelela mabokgoni a bona ka moka. Taba yeo e phethagatšwa ka go rulaganya
ditetelo tšeo di swanetšego go fihlelelwa mo mafelelong a tshepetšo yeo. Ditetelo di hlohleletša mokgwa wa
thutou wa go thewa godimo ga moithuti le mošomo wa gagwe. Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba se bopa ditetelo tša go ithuta mo kgatong ya Thutokakaretšo le Tlhahlo mo
Dikreiti tša R-9 (Dikolong) tša go lebana le ditetelotsenelelo le ditelelotlhabollo tša go hlohleletšwa ke
Molaotheo gomme tša hlabollwa tshepetšong ya demokrasi.
Ditetelotsenelelo di hlaloša moithuti yo a kgonago go:
_ šupa le go rarolla mathata le go dira diphetho ka go gopodišiša le go itlhamela;
_ šoma le ba bangwe ka tshwanelo bjalo ka ditho tša sehlopha, mokgahlo le setšhaba;
_ rulaganya le go kgona go itaola mešomong ya bona ka tsela ya maikarabelo le ka tshwanelo;
_ kgoboketša, sekaseka, rulaganya le go lekanyetša/ela tshedimošo ka tshwanelo;
_ kgokagana/bolela ka tshwanelo ka go diriša dibogelwa, maswao le/goba mabokgoni a polelo mo mererong ya
go fapafapana;
_ diriša saense le theknolotši ka tshwanelo le ka tsinkelo go bontšha maikarabelo malebana le merero ya
tikologo le go maphelo a ba bangwe; le go
_ bontšha le go kwešiša lefase go ba karolo ya mananeo a a nyalanego ka go lemoga gore mathata a ka se
rarollwe ka go se amanywe.
Matseno
1
Sepedi - Polelo ya ka gae
Ditetelotlhabollo di bolela baithuti ba ba kgonago go:
_ itšweletša le go phafogela mekgwa ya go fapafapana ya go ithuta ka tshwanelo;
_ kgatha tema bjalo ka baagi ba mmakgonthe ba maikarabelo mo bophelong tikologong, setšhabeng le mo
motseng ka kakaretšo;
_ šetša merero ya setšo le bokgabo go putlaganya dikamano tša go fapafana tša leago;
_ diriša dibaka tša thuto le lefase la mediro; le go
_ hlabolla dibaka tša merero ya kgwebopotlana.
Merero ya go swana le bodiidi, go hloka tekatekano, semorafe, bong, mengwaga, bogole le ditlhohlo tša go
swana le HIV/AIDS ka moka e huetša ka fao baithuti ba ka kgathago tema ka gona sekolong. Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti tša R-9 (Dikolong) se hlaloša mokgwa wa go
akaretša ka go hlaloša bonnyane dinyakwa go baithuti ka moka. Ditatamente ka moka tša area ya go ithuta di
leka go bopa temogo ya setswalle magareng ga toka ya bosetšhaba, ditokelo tša botho, tikologo ya mmakgonthe
le go hloka kgethollo. Gape baithuti ba hlohleletšwa go hlabolla tsebo le kwešišo ya naga ya bona ya go huma
ka meraferafe, go akaretšwa le merero ya go fapafapana ya setšo, sedumedi le semorafe tša merafe yeo ya go
fapafapana.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba: Ditatamente tša Area ya
go Ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong) se hlamilwe ka
Tebelelokakaretšo le Ditatamente tša go go ithuta tše seswai mo go:
_ Dipolelo;
_ Mmetse;
_ Disaense tša Tlhago;
_ Disaense tša Leago;
_ Bokgabo le Setšo;
_ Mabokgoni a Bophelo;
_ Disaense tša Ekonomi le Taolo;
_ Theknolotši.
Setatamente sa area ye nngwe le ye nngwe sa ya go ithuta se šupa tsela yeo Ditetelokgolo tša go ithuta di ka
fihlelelwago ka gona mo mafelelong a Kreiti ya 9. Gape Setatamente sa area ye nngwe le ye nngwe se nepiša
maemo a kelo ao a kgontšhago go fihlelelwa ga Ditetelo tša go ithuta. Maemo a kelo a hlaloša botebo bja tsebo
le bokgoni bja moithuti mo kreiting ye nngwe le ye nngwe. Maemo a kelo a setatamente sa area ye nngwe le ye
nngwe ya go ithuta a bontšha ka fao tlhabollo ya kgopolo le bokgoni di ka phethagatšwago ka gona go ya le
mabaka. Maemo a kelo a ka logaganywa le dikreiti go putlaganya le dikreiti tše dingwe. Go fihlelela kamano ka
botlalo magareng ga togagano go putlaganya le diarea tša go ithuta (fao go kgonegago malebana le merero ya go
kwagala ya thuto), le kgatelopelekakanywa go tloga go kreiti ye go ya go ye nngwe, ke yona metheo ya
kharikhulamo ye.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Matseno
2
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba: Mananeo a go Ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se ikemišeditše go kaonafatša boikgafo
gammogo le boitshepo magareng ga barutiši bao ba swanetšego go ba le maikarabelo mo tlhabollong ya
Mananeo a bona a go Ithuta. Gore go thekgwe tshepetšo ye, Kgoro ya Thuto e tla fa morero wa tlhahlo ya go
thewa godimo ga Setatamente se sengwe le se sengwe sa area ya go ithuta. Diprofense di tla tšwela pele go
hlabolla ditlhahlo ge go tsomega gore go phethagatšwe morero wa merafe ya go fapafapana.
Dikokwane tše bohlokwa, go akaretšwa le dikokwane tše bohlopkwa tša bophelo Ditatamente tša area ya go
ithuta tša Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba di gatelela mananeo a go ithuta. Le
ge e le gore diarea tša go ithuta di hlaloša dikgopolo, mabokgoni le dikokwane tše bohlokwa tša bophelo gore di
fihlelelwe mo kreiting ye nngwe le ye nngwe, mananeo a go ithuta ona a hlaloša boahlamo bja go ithuta
gammogo le mešomo ya kelo mo sehlopheng se sengwe le se sengwe. Gape mananeo a go ithuta a tšweletša
mananeo ao a hlathollago dibaka le tatelano tša mešomo yeo ka moka ngwaga ka ngwaga, go akaretšwa gape le
mehlala ya dithulaganyo tša dithutišo tšeo di swanetšego go rutišwa mo nakong ye e beilwego.
Mo Sehlopheng sa Tlase go na le mananeo a go ithuta a mararo, e lego go ithuta go bala le go ngwala, go bala
dinomoro le mabokgoni a bophelo. Mo go Sehlopha sa Gare, Dipolelo le Mmetse ke mananeo a bohlokowa a go
ithuta. Diarea tše dingwe tše tša go ithuta di ka no tswakanywa go ya ka dikolo, fela ka tumelelo ya dikgoro tša
thuto tša diprofense. Diprofense di ka hlabolla dikwano tša go ama diprofense ka ga dikopanyo tšeo mo go
Sehlopha sa Gare. Mo go Sehlopha sa Godimo go na le mananeo a go ithuta a seswai a go thewa godimo ga
diarea tša go ithuta. Dikabo tša nako tša area ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta di hlalošwa mo dikreiting le go
dihlopha ka moka.
Dikabo tša nako
Dikabo tša nako di tšweletšwa ka dipersente ka diiri tša go lebana le merero ya go ithuta ka sekolong. Go beke
ye nngwe le ye nngwe ya sekolo, barutiši ba swanetše go ba sekolong diiri tše 35; dinako tša go ruta (ka
sekolong) di tla fapafapana go ya ka dikreiti tša go fapana. Mo go Sehlopha sa Tlase go swanetše go ba diiri tša
go ruta ka sekolong tše 22.5 mo go Dikreiti tša 1 le 2, mola mo go Kreiti ya 3 gona go swanetše go ba diiri tša
go ruta tša go kaaka 25. Mo go Sehlopha sa Gare, go swanetše go ba diiri tša go ruta tše 26.5. Mo go Sehlopha
sa Godimo, Kreiti ya 7 e tla swanela go ba le diiri tša go ruta tše 26.5, mola Dikreiti tša 8 le 9 di swanetše go
abelwa diiri tša go ruta tše 27.5.
Kelo
Setatamente se sengwe le se sengwe sa area ya go ithuta se akaretša karolo ya kelo ye e hlalošwago ka botlalo.
Tlhako ya go thewa godimo ga ditetelo e diriša mekgwa ya kelo yeo e kgontšhago merero ya go fapafapana ya
kgokagano ya maleba ya kakanyo. Kelo e swanetše go fa diponagalo tša katlego ya moithuti ka tsela ye e
kgotsofatšago, gomme godimo ga fao e be e kgonthiše gore mabokgoni a baithuti a a nyalantšhwa, a be a
dirišwe ka tshwanelo. Gape kelo e swanetše go thuša baithuti go kgona go ikahlolela ka ga bokgoni bja bona,
gape le go ipeela dinepo tša kgatelopele le go hlohleletša go ithuta go tšwela pele.
Matseno
3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Mohuta wa morutiši yo a ukangwago
Barutiši ka moka, go akaretšwa le ditsebi tša thuto, ke bakgathi ba tema ba bohlokwa mo mererong ya go fetoga
ga thuto mo Afrika-Borwa. Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti tša
R-9 (Dikolong) se hlohleletša gore barutiši ba be le mangwalo a tshwanelo, mabokgoni, gape e be dikgwari
mošomong, gape ba be le šedi ye kgolo mererong ya thuto. Ba tla kgona go phethagatša diabe tša go fapafapana
tša go hlalošwa ke dinyakwa le maemo a go ama barutiši. Tšeo ka moka di akaretša gore e be bommaditsela
mererong ya go ithuta, e be bahlatholli le babeakanyi ba mananeo a go ithuta go akaretšwa le go ba baetapele,
gape ba kgone go diriša ditlabakelo ka tshwanelo, le go ba balaodi le borataolo, dirutegi, banyakišiši le go ba
baithuti ba moomela, go akaretšwa le go ba dithopaale tša setšhaba, badudi ba mmakgonthe, baruti,
baedi/balekanyetši le go ba ditsebi mererong ya diarea tša go ithuta goba dihlopheng tša thuto.
Mohuta wa moithuti yo a ukangwago
Go tšweletšwa ga dikokwane tše bohlokwa tša bophelo go bohlokwa, e sego fela mererong ya go hlabolla
bomotho, eupša gape le go kgonthiša gore boitsebišo bja bosetšhaba bja Afrika-Borwa bo thewe godimo ga
dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša go fapana kudu le tša go gatelelwa nakong ya thuto ya kgethollo.
Mohuta wa moithuti yo go ukangwago ka ga gagwe ke yoo a swanetšego go huetšwa ke dikokwane tše tše
bohlokwa tša bophelo, yoo gape a swanetšego go bontšha kgahlego mererong ya bosetšhaba ya go thewa
godimo ga tlhompho go demokrasi, tekatekano, seriti sa motho le ditokelo mererong ya bophelo le leago.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Matseno
4
MATSENYAGAE A AREA YA GO ITHUTA SEPEDI
Tlhalošišo
Area ya go Ithuta Dipolelo e akaretša:
_ dipolelo ka moka tša semmušo tše lesometee: Sepedi, Sesotho, Setswana, isiZulu, isiXhosa, isiNdebele,
siSwati, Xitsonga, Tshivenda, English le Afrikaans; le
_ dipolelo tša go dumelelwa ke Boto ya Dipolelo tša Afrika-Borwa (PanSALB) le Lekgotlakabo la Ditifikeiti la
Afrika-Borwa (SAFSERT) bjalo ka Breile le Polelomaswao ya Afrika-Borwa.
Area ya go ithuta ya polelo ye nngwe le ye nngwe ya semmušo e na le dikarolo tše tharo, e lego Polelo ya ka
gae, Polelotlaleletšo ya mathomo le Polelotlaleletšo ya bobedi.
Mo nageng ya dipolelontši bjalo ka Afrika-Borwa go bohlokwa gore baithuti ba be le bokgoni bja maemo a
godimo bja go bolela, bonnyane dipolelo tše pedi, le gore ba kgone go kgokagana/boledišana le batho ba bangwe
ka dipolelo tša bona.
Mokgwa wa go diriša dipolelotlaleletšo dipolelongntši
Area ya go ithuta Dipolelo e sepedišana tsela e tee le morero wa polelo ka ga thuto wa Kgoro ya Thuto. Morero
wo o fa Makgotlataolo a Dikolo maikarabelo a go kgetha merero ya maleba ya polelo dikolong tša ona ao a
nyalanego le ditikologo tša ona ka go gata ka mošito o tee le morero wa tirišo ya polelotlaleletšo bjalo ka karolo
ya go tseba dipolelontši. Setatamente sa area ya go ithuta se thekga kharikhulamo go hlahla merero ya mohuta
wo ya go lebana le go tšea diphetho ka dikolong. Ka tsela yeo go swanetše go latelwa mokgwa wa morero wa
polelontši wa tirišo ya dipolelotlaleletšo:
_ Baithuti ka moka ba swanetše go ithuta polelo ya ka gae, godimo ga fao bonnyane ba ithute polelotlaleletšo e
tee;
_ Baithuti ba ba le sebete sa go bolela polelotlaleletšo ge ba šetše ba kgona go bolela polelo ya ka gae ka
tshwanelo;
_ Baithuti ka moka ba swanetše go ithuta polelo ya Bathobaso (Seafrika) lebaka la mengwaga ye e sego ka fase
ga ye meraro mo mafelelong a Thutokakaretšo le Tlhahlo. Mabakeng a mangwe e ka rutwa bjalo ka
polelotlaleletšo ya bobedi.
Polelo ya ka gae, polelotlaleletšo ya mathomo le polelotlaleletšo ya bobedi di ka rutwa ka ditsela tše di
fapanego:
_ Maemo a kelo ya polelo ya ka gae a akanya gore baithuti ba tla sekolong ba šetše ba na le tsebo le kwešišo
ya go bolela polelo yeo. Maemo ao a kelo a thuša tlhabollo ya bokgoni bjoo, gagolo bja mabapi le mehuta ya
go fapafapana ya go bala le go ngwala (merero ya go bala, go ngwala, go bogela). A tšweletša kharikhulamo
ye maatla ya go thekga polelo ya go ithuta le go ruta
_ Polelotlaleletšo ya mathomo yona e akanya gore ga se gore baithuti ba tla sekolong ba šetše ba na le tsebo le
kwešišo ya polelo yeo. Kharikhulamo e thongwa ka go hlabolla mabokgoni a baithuti go kwešiša le go bolela
polelo yeo. Ka motheo wo, e bopa morero wa go ngwala le go bala. Baithuti ba kgona go šuthiša tsebo ya go
bala le go ngwala tšeo ba ithutilego tšona ka polelo ya ka gae ge ba diriša polelotlaleletšo ya mathomo.
Kharikhulamo e thuša go thekga baithuti bao ba tlogo diriša polelotlaleletšo ya mathomo e le polelo ya go
Matseno
5
Sepedi - Polelo ya ka gae
ithuta le go rutwa. Mo mafelelong a Kreiti ya 9, baithuti bao ba swanetše go be ba kgona go diriša polelo ya
ka gae le polelotlaleletšo ya mathomo ka tshwanelo mo mererong ya go fapafapana go akaretšwa le ya thuto
_ Polelotlaleletšo ya bobedi yona e nepiša baithuti bao ba ratago go ithuta dipolelo tše tharo. Polelo ya boraro e
ka no ba polelo ya semmušo goba polelo e šele. Maemo a kelo a kgonthiša gore baithuti ba kgone go ithuta
ka polelo yeo mererong ya kgokaganokakaretšo. E hlaloša gore nako ye nnyane e tla fiwa go ithuta
polelotlaleletšo ya bobedi ge go bapišwa le polelo ya ka gae goba polelotlaleletšo ya mathomo
Area ya go ithuta dipolelo e akaretša dipolelo ka moka tša semmušo tše 11 bjalo ka:
_ Dipolelo tša ka gae;
_ Dipolelotlaleletšo tša mathomo, le
_ Dipolelotlaleletšo tša bobedi.
Polelo ya go ithuta le go ruta
Re šišinya gore polelo ya ka gae ya moithuti e swanetše go dirišwa go ithuta le go ruta ge go kgonega. Go
bohlokwahlokwa ge e ka rutwa mo go Sehlopha sa Tlase fao bana ba ithutago go bala le go ngwala.
Fao baithuti ba aroganago le polelo ya bona ya ka gae go thoma go ithuta polelotlaleletšo ya go ithuta le go
rutwa, taba yeo e swanetše go hlokomedišišwa ka tshwanelo mo thulaghanyong:
_ Polelotlaleletšo e swanetše go tsebišwa bjalo ka thuto mo go Kreiti ya 1
_ Polelo ya ka gae e swanetše go tšwetšwa pele go dirišwa gammogo le polelotlaleletšo ge go kgonega
_ Ge baithuti ba fihla sekolong fao polelo ya go ithuta le go ruta e lego polelotlaleletšo ya moithuti, barutiši
gammogo le sekolo ba swanetše go dira dikgonagalo tša go thuša le go oketša go ithuta ga bona mo go
polelotlaleletšo yeo, go fihlela ge moithuti a kgona go ithuta ka tshwanelo
Maikemišetšo
Dipolelo di bohlokwa maphelong a rena. Re di diriša go kgokagana le go kwešiša lefase la kgauswi le rena. Ka
tsela yeo polelo e bopa boitsebišo le tsebo tša rena.
Dipolelo di na le maikemišetšo a go fapafapana ao a bonalago gabotse mo go Setatamente sa Area ya go Ithuta
Dipolelo. Ona a lebane le:
_ Bomotho/bowena - go hlabolla ka go godiša boitsebišo; go godiša tswalano ya mmakgonthe ka gae le
setšhabeng; go itseba ,go itlhabolla le go ithabiša
_ Kgokagano - go kgokagana ka maleba le ka tshwanelo mererong ya leago - go hlabolla ditlabelo tša go
gopola le go nagana le go aba ditsela tša go hwetša tshedimošo
_ Bokgabo - go hlohleletša ditlabakelo tša boikgopolelo le boinaganelo ka dingwalwa tša molomo le tša go
ngwalwa
_ Setšo - go bjala moya wa kwešišo le kgahlego malebana le ka fao ditšo di tšweletšwago, le ka fao di
lebanego le merero ya bohwa bja rena ka gona
_ Politiki - go hlohla maatla; go šušumetša ba bangwe dikgopolong tše di rilego; go thopa dikgopolo tša ba
bangwe; le go hlabolla boitsebišo gore bo dule bo tiile
_ Tsinkelo - go kwešiša setswalle magareng ga polelo, maatla le boitsebišo, le go hlohla tirišo ya tšona ge go
tsomega; go kwešiša bohlokwa bja setšo, le go thulana le tlhohleletšo ya go jabetša fao go nyakegago gona
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Matseno
6
Diponagalo tša go ikgetha le bogomo
Ka fao Area ya go Ithuta Dipolelo e lemago tema ka gona mererong ya kharikhulamo
Area ya go Ithuta Dipolelo
_ Hlabolla bobadi le bongwadi, motheo wa merero ye mengwe ye bohlokwa ya go ngwala le go bala
_ Lebane le sebetša se bohlokwa sa merero ye mengwe ya go ithuta mo go kharikhulamo, bjalo ka mmetse le
diseanse tša leago
_ Hlohleletša kwešišo ya tsenelelano ya ditšo, phihlelelo ya diponagalo le kwešišo ye e tseneletšego ya kgopolo
ya setšo
_ Tutuetša merero ya boikgopolelo, ka fao e tšwetša pele maekemišetšo a go fapafapana a bokgabo le setšo
_ Aba kgokagano ya tshedimošo, ka fao e tšwetša pele maikemišetšo a go fapafapana a saense, theknolotši le
thutatikologo
_ Hlabolla ditlabakelo tše bohlokwa tša go dira gore badudi ba be le maikarabelo setšhabeng sa demokrasi
Dipolelo: Go logaganya tsebo, mabokgoni le mehola (dikokwane tše bohlokwa tša bophelo)
Go na le ditetelo tše kgolo tše 6:
_ Ditetelo tša 4 tša mathomo di akaretša mabokgoni a go fapana a polelo (go theeletša, go bolela, go bala, go
bogela, gongwala)
_ Ditetelo di 5 tše mabapi le tirišo ya polelo mererong ya go nagana le go gopodišiša tšeo di lego bohlokwa
mererong ya polelo (LOLT). Tetelo ye ga ya akaretšwa mo kharikhulamong ya polelotlaleletšo ya bobedi, ka
gobane maikemišetšo a yona ga se go lokišetša baithuti go diriša polelo ye bjalo ka LOLT
_ Ditetelo tša mathomo tše 4 di akaretša mabokgoni a go fapafapana a polelo
_ Tetelo ya 6 e amana le moko wa tsebo ya dipolelo (modumo, mantšu lre popapolelo - dingwalweng Tsebo ye
e diragatšwa ka mabokgoni a polelo a go hlalošwa mo go ditetelo tše dingwe
Ditetelo tše di ngwadilwe go tšweletša nepišo ya mehuta ye e ikgethago wa tsebo le mabokgoni, le go dira gore
di kwagale gabotse. Le ge go le bjalo, ge re diriša polelo, re logaganya tsebo, mabokgoni le mehola go itlhaloša.
Ka go realo kokwane ye bohlokwa ya Setatamente sa Area ya go Ithuta e lebane le momagano ya merero ya
polelo ka tsela ya go hlama le go momaganya dingwalwa.
Matseno
7
Sepedi - Polelo ya ka gae
DITETELO TŠA GO ITHUTA DIPOLELO
Tetelo ya go ithuta
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo le boithabišo, gomme a amega ka tshwanelo le ka tsenelelo mo
bophelong ka kakaretšo.
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bolela
Moithuti o kgona go kgokagana ka boitshepo le ka tshwanelo ge ba bolela bophelong ka kakaretšo.
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela
Moithuti o kgona go bala le go bogela tshedimošo le boipshino gomme a kgona go iphetolele ka tshwanelo
le ka go tsinkela mererong ya bokgabo, setšo le ya maikutlo mo dingwalong.
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala
Baithuti ba tla ngwala mehuta ye e fapafapanego ya dingwalo tša nnete le tša boikgopolelo ba lebeletše
mafapha a a fapafapanego.
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša
Moithuti o kgona go šomiša polelo go gopola le go gopodišiša ka go realo ba hwetša tsebo, yeo a tlogo e
beakanya le go e diriša go ithuta. Go na le tetelo ye nngwe gape ya dipolelotlaleletšo.
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo
Moithuti o tseba a bile a kgona go diriša medumo, tlotlontšu le popapolelo ya polelotlaleletšo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Matseno
8
Momagano ya ditetelo
Go bala le go ngwala, go theeletša le go bolela, le tsebo ya popapolelo, le ge di tšweletšwa bjalo ka ditetelo tša
go farologana, di swanetše go momagane go momaganywa ge go rutwa.
Mehlala
Baithuti ba tla:
_ Theeletša mohuta wo o rilego wa sengwalwa (mohlala, tlhalošo ya tshepetšo)
_ Bala le go sekaseka diponagalo tše bohlokwa tša sengwalwa se se sengwe sa mohuta woo (mohlala, Go diriša
lebjale le bonolo, go diriša mantšukopanyi/makopanyi, bjalo ka mathomong, ka morago, bjale, bj.bj, le go
_ Ngwala sengwalwa se sefsa sa mohuta woo.
Dingwalwa tša go hlangwa le go hlathollwa
Go kgona go hlama le go hlatholla dingwalwa, baithuti ba nyaka tsebo ka ga polelo, tsebo ka ga dingwalwa,
mabokgoni le mekgwa ya polelo.
Sengwalwa e ka ba:
_ Sa molomo, mohlala, polelo;
_ Sa go ngwalwa, mohlala, lengwalo;
_ Sa dipolelotirišwa/multimedia, mohlala, papatšo ya thelebišene; le
_ Dipolelotirišwantši, mohlala, filimi goba sengwalwa sa thelebišene
Tsebo ya polelo le dingwalwa e akaretša tsebo ka ga:
_ Kamano ñ maikemišetšo, sererwa/tabakgolo le bobogedi
_ Sebopego sa sengwalwa, mohlala, sereto goba papatšo
_ Merero le dikwano tša leago tše di amanago le polelo, mohlala, ka fao batho ba dumedišwago ka gona ka
dipolelo tša go fapafapana
_ Popapolelo, medumo le tlotlontšu tša polelo
_ Go ngwala le go peleta sengwalwa sa go ngwalwa
_ Ditshwantšhokgopolo le moakanyetšo mo go dingwalwa tva go bogelwa
Matseno
9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Momagano ya polelo ya go ithuta: mehola
Dingwalwa di na le mehola ye e rilego, gomme e ka ba karolo ye e logagantšwego le maikemietšo a dingwalwa
tša go fapafapana. Mohlala, maikemišetšo a dipapatšo ke go hlohleletša babadi, batheeletši goba babogedi go
diriša setšweletšwa.
Ge ba sekaseka le go hlohla ka fao mehola/dikokwane tše bohlokwa tša bophelo di hlagišwago ka gona ka
molomo, go bogelwa le go ngwalwa dingwalwa, baithuti ba tla:
_ Ithuta ka fao dingwalwa di ka hlalošago kgopolo ya batho le ditiragalo ka gona
_ Hlabollago mabokgonoi a bohlokwa go lekola le, ge go tsomega, go thulana le dikgopolo le mehola ya go
amana le bona le go
_ Ithuta ka fao ba ka hlalošago mehola ye bohlokwa dingwalweng tša go hlangwa ke bona - mohlala,
kgotlelelo, bolo, tlhompho, boipshino, bobotse, metlae, thaloko.
Go kgokaganya polelo ya go ithuta: merero
Polelo ya go ituta gape e ka logaganywa ka merero. Ka go diriša merero go dira gore moithuti a kgone go bopa
tlotlontšu ya go nyalelana le sererwa/tabakgolo.
Go kgetha merero le direrwa ka šedi ye kgolo go ka hlohleletša kgahlego ya moithuti. Go fihlelela seo, o
swanetše go leka go:
_ Hwetša tekatekano ya direrwa le merero tša go kgahla bašemane le basetsana, le baithuti ba magaeng le
ditoropong - le merero ya go kopanya baithuti ba go fapafapana
_ Kgetha direrwa tša maleba mo maphelong a baithuti, le tša go ba goga maikutlo ka go tšweletša tšeo ba sa di
tsebego. Mohlala, ba ka ithuta ka ga dinaga tše dingwe le ditšo tša tšona
_ Hlaola merero le direrwa tša go kgokagana le Ditetelo tše bohloklwa tša go hlabolla. Mohlala, baithuti ba
swanetše go kgatha tema mererong ya ditokelo tša botho le merero ya tikologo, bjalo ka merero ya bodiidi,
HIV/AIDS, go ba le mobu/naga le tirišo ya meetse.
Ditokelo tša botho le merero ya tikologo
Dipolelo ke sebetša se bohlokwa go fihlelela ditokelo tša botho le merero ya tikologo. Ka maemo a kelo a tšona
Setatamente sa area ya go ithuta dipolelo se hlabolla sebetša seo go fihlela bokgoni bja magomong. Baithuti ba
swanetše go tseba dipolelo tše pedi goba dipolelontši ka tshwanelo gobane di na le ditlabakelo tše bohlokwa tša
go kgontšha go tseba lefase le ba phelago go lona go akaretšwa le dingwalwa tša molomo le tša go ngwalwa tša
mabapi le lona. Ba swanetše go kgona go tsinkela dingwalwa tšeo le gore ba kgone go di ngwalolla ka tsela ya
go godiša ddikgonagalo tša go nyalelana le ditokelo tša botho le merero ya tikologo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Matseno
10
KGAOLO YA 2
SEHLOPHA SA TLASE
(DIKREITI TŠA R-3)
MATSENO
Baithuti ka moka ba tla sekolong ba šetše ba na le tsebo ye e rilego ya godimo ya polelo ya bona ya ka gae. Ba
tla ba šetše ba e hlabolotše ka tirišanommogo le ba bangwe mo gae mabapi le kamano ya tlhokomelo, kgodišo le
ka tsela ya dipapadi.
Ka lebaka la gore ditikologo tša ka gae di a fapana, tsebo yeo bana ba tlago le yona sekolong le yona e a fapana.
Le ge go le bjalo seo ba tlago ba se tseba se swanetše go dirišwa ka botlalo mo tlhabollong ya bona ge ba dutše
ba gola le ge ba rutwa polelo. Ye ke yona kgwekgwe ya go gola ga bona, le go hlakana le ba bangwe le go
fihlelela thuto le tikologo ya bona.
Mo karolong ye e latelago, re hlaloša merero ye e latelago ka boripana:
_ Tsebo ye baithuti ba tlago le yona;
_ Ditikologo tša go ithuta; le
_ Dikokwane le mekgwa tša tlhahlo malebana le kharikhulamo.
Nepišo
Ge baithuti ba tsena Dikreiting tša R le 1 ba be ba šetše ba ithutile kutšwana ka go theeletša fela ka tsebe, ebile
ba kgona go bolela ka go lokologa le ka sebete ka ditsela tše di fapafapanego. Ba šetše ba antšwe setšo,
ditlwaelo le tsebo tšeo ba di humanego ka gae. Phapošiborutelo e swanetše go ba lefelo leo le bjalago lethabo le
tlhompho gape le be le oketše seo baithuti ba se tsebago.
Tlhabollo ya polelo bjalo ka tshepetšo ye bosele
Dikokwane tša go hlahla go ithuta le go ruta ka go ngwala le go bala mo go kharikhulamo ye di lebane le
tlhabollo ya polelo ka mokgwa wa tshepetšo ka boiketlo le ka tlhokomelo. Diphošo ke selo se se sa makatšego,
ka go realo di fetoga karolo ya tshepetšo ya polelo ya baithuti ka mokgwa wa thekgo. Ke ka yona tsela yeo
bokgoni bja baithuti bo bjalwago gannyane gannyane ka nepagalo, ka ge baithuti ba tla be ba na le dibaka tša go
diriša le go hlabolla mabokgoni a polelo.
Mokgwatekatekano wa tlhabollo wa go bala le go ngwala
Mo go kharikhulamo ye, re dirišitše 'mokgwatekatekano' wa tlhabollo ya go bala le go ngwala. Go na le
tekatekano ka gobane mokgwa wo o šetša seo baithuti ba nyakago go se tseba ka go ithuta ka go bala le go
ngwala ka tshwanelo. O ba šušumetša go bala dipuku tša mmakgonthe le go ngwalela merero ya mmakgonthe,
gomme godimo ga fao o šetša tirišo ya medumo. Tše ka moka ke tšeo moithuti a hlologelago go di tseba le go di
dira ka maikemišetšo a go ithuta go bala le go ngwala ka katlego. Go bala go šupša go tlogela 'mokgwa wa go
itokišetša go bala', woo o bego o hlaloša gore baithuti ga se ba be ba butšwa go thoma go ithuta go bala le go
ngwala go fihlela ge ba kgona go itirela mabokgonithuši ao, bjalo ka kgethologanyo ya go theeletša le ya go
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
11
Sepedi - Polelo ya ka gae
bogela, le gore ba be ba hlabolotše mabokgoni a monagano go fihlela kgatong ye e rilego. Ka
mokgwatekatekano mabokgoni ao:
_ Ga se a swanela go ba gona pele ga ge moithuti a ka thoma go bala le go ngwala; le go
_ A swanetše go hlabollwa ge moithuti a dutše a gola go ya ka maitemogelo a gagwe.
Go bopa tsebo
Kharikhulamo ya dipolelo e amogela gore baithuti ba thoma go hlabolla tsebo ya polelo ya go ngwalwa go tloga
mola ba thomago go kopana le merero ya mohuta woo ya go ngwala le go bala ka gae, tikologong ya kgauswi ga
bona, le nakong ya pele ga ge ba eya sekolong. Go tšwetša pele tshepetšo ye, re swanetše go dira
phapošiborutelo lefelo la go hlohleletša baithuti go ba le mabokgoni a bobadi le bongwadi.
Go hlohleletša tiragatšo (go itirela)
Kharikhulamo e bolela gore re swanetše go:
_ Hlohleletša le go thekga baithuti go bala ka go phatlalala (ka bobona le ba bangwe);
_ Fa baithuti dibaka tša go ngwala le go hlabolla tlotlontšu ya bona le tirišo ya polelo kgafetšakgafetša;le go
_ Thuša baithuti go ikhweletša dithekniki le mekgwa ye mengwe ya go ba thuša go ngwala mantšu, mohlala:
• Tlhabollo ya mabokgoni a go fapafapana a go lemoga lentšu le go kwešiša, bjalo ka temogo ya fonemi (go
lemoga medumo ya polelo);
• Tsebo ya kwano ya medumo ya ditlhaka (difonemi); le go
• Tsebo ya tswalano (go bea mmogo ditlhaka tše pedi goba tše tharo go bopa modumo).
Ditetelo tša go tsenelana tša go ithuta
Ditetelo tša go ithuta di tla lemogwa ge di dirišana mmogo mo tlhabollong ya polelo ya baithuti. Mo mathomong
a maemo a kelo, re šišintše mehlala ya dingwalwa (tša molomo/go ngwalwa/go bogelwa le
multimedia/dipolelotirišwantši) tša go kgontšha baithuti le barutiši go dira tiragalo ya go tsenelana. Gopola gore
ga se go letelwe gore baithuti ba bolele polelo yeo ba sego ba e kwa e bolelwa, goba gona go e ngwala goba
gona go ngwala sengwalwa seo ba sego ba se ngwala goba ba se bona.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
12
DITETELO TŠA GO ITHUTA
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo le boithabišo, gomme a amega ka tshwanelo le ka tsenelelo mo
bophelong ka kakaretšo:
Baithuti ba tla sekolong ba šetše ba na le tsebo le bokgoni bja go theeletša tšeo di swanetšego go thumeletšwa
gore e tle e be motheo wa go ithuta mabokgoni a go bolela, go bala, go lebeledišiša (bogela) le go ngwala. Go
kgona go theeletša ke motheo wo o tiilego wa go ithuta le go bopa setswalle sa go hlomphega. Ka go theeletša
baithuti ba kgona go kwešiša dipolelo le ditšo tše dingwe tša bona le tša ba bangwe.
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bolela
Moithuti o kgona go bolela ka boitshepo le ka tshwanelo ge a gola mo bophelong ka kakaretšo:
Baithuti ba swanetšego go kgona go šomiša mabokgoni a go bolela ka tshwanelo go phatlalala le merero ya
setšo le ya dipolelo. Ba swanetše go ithuta ka boitemogelo go lemoga gore dipolelotirišwantši di na le mohola
go motho le go setšhaba. Ba swanetše go ithuta go bolela le go boledišana le batho ba go ba le ditlabakelo tša
polelo le go hlompha dinyakwa tša yona.
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela
Moithuti o kgona go bala le go bogela tshedimošo le boipshino gomme a kgona go iphetolela ka tshwanelo
le ka tsinkelo mererong ya bokgabo, setšo le maikutlo dingwalweng:
Go balela tsebo ke taba ye bohlokwa ya tetelo ye. Ditselanatselana le mankana ka moka a go ruta bana go bala
ka kwešišo a swanetše go hlokomelwa. Go bala ka kakaretšo (go akaretšwa dingwalwa tša go bogelwa le tša
dipolelotirišwantši/multimedia go bohlokwa mo tlhabollong ya polelo, go ithuteng go ngwala, boipshino, le go
ba le tsebo ya tikologo ya moithuti.
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le tša boikgopolelo a lebeletše
mafapha a a fapanego:
Baithuti ba Sehlopha sa Tlase ba ithuta go fihlelela tetelo ye. Ba lemoga gore tlhalošo e tlišwa ke seo se
ngwadilwego le gore seo se ngwadilwego ke bona go bonolo gore ba se kwešiše. Ba hlabolla mabokgoni a
mongwalo gore ba kgone go ngwala dikakanyo le dikgopolo tša bona ka bolokologi gore bona gammogo le ba
bangwe ba kgone go di bala. Ba ithuta go šomiša mopeleto le maswaodikga polelong ge ba ngwala gore tšeo ba
di ngwalago di balege. Ba ithuta gore go ngwala ke tshepetšo ya go akaretšwa, go ngwala pele ga go ithuta go
ngwala, le go eleletša go ngwala. Mo kharikhulamong go hlohleletšwa mokgwa wa go kgeregela go ngwala ntle
le melawana. Wona o akaretša gape le magato a a farologanego a go swana le mongwalo wa kgale,
mongwalokakanywa, poeletšo, borulaganyi le bokgatiši.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
13
Sepedi - Polelo ya ka gae
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša
Moithuti o kgona go šomiša polelo go nagana le go gopodišiša ka go realo a hwetša tsebo, yeo a tlogo e
beakanya le go e diriša go ithuta:
Mabokgoni a a hlalošwago mo tetelong ye, ke karolo ya merero ka moka ya go ithuta polelo. Lebaka la go a
akaretša mo go tetelo ya go ithuta e nnoši, le lebane le go bontšha bohlokwa bja ona mo tlhabollong ya polelo go
phatlalala le kharikhulamo. Dipolelo di ka hlalošwa bjalo ka kgothwana ya area ya go ithuta. Mabokgoni ao a
dira gore baithuti ba kgone go ithuta dithuto ka moka. Ka tsela yeo barutiši ba swanetše go tšwela pele go
hlabolla, go thekga le go logaganya dibetša tša polelo ka go nagana le go gopodišiša. Taba yeo ga se e swanele
go dirwa e nnoši, baithuti ba swanetše go diriša mabokgoni ao mo go diarea ka moka tša go ithuta.
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego sa polelo le tirišo ya yona
Moithuti o kgona go diriša medumo, mantšu le thutapolelo go kgona go ngwala le go hlaloša dingwalwa:
Baithuti ba tla thoma go lemoga ka fao polelo e šomago ka gona. Ba tla thoma go hlabolla polelo yeo ba
bolelago ka yona mmogo. Mohlala, ba tla ithuta le go diriša mareo a go swana le modumo, senoko, lentšu,
lefoko le khutšo. Seo se tla ba kgontšha go ahlaahla le go nagana ka ga dilo go swana le ka fao mantšu a
peletwago le ka fao mafoko a bopšago le go swaiwa ka gona.
Maemo a Kelo le Dingwalwa
Ela Hloko
_ Mo dikarolong tše di latelago, maemo a kelo a tetelo ye nngwe le ye nngwe a tla fiwa kreiti ye nngwe le ye
nngwe. Mo mathomong a kreiti ye nngwe le ye nngwe, re tla fa mehlala ya dingwalwa tša go ka dirišwa go
logaganya polelo ye e rutwago, mehlala yeo ga se yona fela, ka go realo go ka oketšwa le ka ya gago ka go
kgetha ye e nepagetšego dingwalweng tše di filwego.
_ Barutši ba swanetše go gopola gore ga se baithuti ka moka bao ba bilego le sebaka sa go ithuta Kreiti ya R.
Dikgopolo, mabokgoni le dithekniki tša Kreiti ya R di swanetše go rutwa le go logaganywa le Kreiti ya 1.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
14
MAEMO A KELO GO KREITI YA R
Mo dikarolong tše di latelago, Maemo a Kelo a Tetelo ye nngwe le ye nngwe ya go Ithuta a tla thoma kreiting
ye nngwe le ye nngwe. Go tla fiwa mehlala ya dingwalwa tšeo di tlogo dirišwa go logaganya polelo ya go ithuta.
Ye ga se mehlala ye e ka fiwago fela, ka gobane morutiši a ka tlaleletša ka ya gagwe ka go kgetha dingwalwa
tša maleba.
Kreiti ya R
Dingwalwa tše di šišintšwego
Dingwalwa tša molomo:
_ Dikanegelo (gantši tša go diragatšwa go akaretšwa dikošana tšeo baithuti ba di opelago mmogo)
_ Ditaelo tše bothatana tša go bontšha go gola ga bona
_ Dithaloko
_ Ditlhalošo tše bonolwana
_ Dikoša
_ Dipapadišane
Dingwalwa tša go bonwa/go ngwalwa:
_ Dikanegelo tša diswantšho le dipuku tša matseno a bonolo
_ Diswantšho tša papadi ka mantšu
_ Dipapatšo tša go tsebega le dipostara
_ Dinepe
Multimedia/dipolelotirišwantši:
_ Thelebišene
_ Difilimi tša bana
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
15
Sepedi - Polelo ya ka gae
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
16
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
17
Kreiti ya R
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 1
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša dipotšišo, ditaelo le ditsebišo ka hloko
gomme a araba ka tshwanelo.
_ Laetša mekgwa ye mebotse ya go theeletša ka go se
tsene bangwe ka ganong ge ba bolela, ka go emela
sebaka sa bona sa go bolela le go botšiša dipotšišo fao
ba sego ba kwešiša.
_ Theeletša dingwalwa tša bomolomo ka boipshino
(dikoša, dipapadišane, direto tše kopana le
dikanegelokopana tše bonolo) le go bontšha kwešišo
ya go:
• diragatša dikarolo tše dingwe tša kanegelo goba
koša;
• opela dikhorase mmogo ka tshwanelo (go se
šaetše);
• beakanya diswantšho ka tatelano ya maleba;
• thala diswantšho tša kanegelo, koša goba
papadišane; le go
• ngwala ditaba ka botlalo le go fa kgopolokgolo ya
sengwalwa sa bomolomo.
_ Hlabolla temogo ya medumo:
• lemoga gore mantšu a bopilwe ka medumo;
• lemoga phapano gare ga medumo ya go fapana,
kudu mo mathomong le mo mafelelong a mantšu;
• lemoga mantšu a go ba le morethetho mo
diretokošaneng (mohlala, Antutulele);
• hlaramolla mafoko a go bolelwa ka dikarolo tša
mantšu (ka go diriša mantšu a senoko se tee mo
mathomong); le go
• hlaramolla mantšu a go bolelwa a dinokontši ka
dinoko (mohlala, ba-na, se-le-pe) ka go phaphatha
diatla, goba go letša moropana.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
18
Kreiti ya R
Maemo a Kelo
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Tetelo ya go ithuta ya 2
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela ka ga ba lapa le bagwera.
_ Ntšha maikutlo a gagwe, a batho ba nnete goba a
batho ba maikgopolelo.
_ Opela dikoša le go reta diretokošana.
_ Ntšha maikutlo a gagwe, a batho ba nnete goba a batho
ba maikgopolelo.
_ Opela dikoša le go reta diretokošana.
_ Diriša polelo ya go inaganela go tšweletša
dipapadi/dithaloko (mohlala, go bopa nyepollantšu).
_ Kgatha tema ka sebete le go logagana mmogo
sehlopheng.
_ Kgatha tema mererong ya go fapafapana go swana le
poledišano ka mogala.
_ Iša melaetša ka tshwanelo.
_ Anegela ba bangwe dikanegelo ka mantšu a gagwe.
_ Botšiša dipotšišo ge a sa kwešiše goba ge a nyaka
shedimošo le ka go fetola dipotšišo tšeo a di botšišwago
ka tshwanelo.
_ Tšweletša maitemogelo a gagwe.
_ Bontšha go amega ge a bolela le ba bangwe.
_ Boledišana le batho go ya ka merero ye e itšego.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
19
Kreiti ya R
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 3
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša mokgwabogelwa go tšweletša tlhalošo ka go:
• hlokomedišiša diswantšho le dinepe go lemoga
selonepišwa gammogo le maitemogelo;
• hlaola seswantšho goba selo ka go diriša
bokamorago/ botšo;
• hlatholla dikanegelo tša diswantšho;
• kwantšha diswantšho le mantšu; le go
• diriša diswantšho go kwešiša ditema tše di rilego
tša dikanegelo tše bonolo ka dipukung.
_ Go kgatha tema bobading:
• swara puku ka tshwanelo, phetla matlakala a yona
ka tshwanelo, bogela mantšu le diswantšho ka go
kwešiša kamano magareng ga tšona gomme a diriše
diswantšho go bopa dikgopolo.
_ Kgethologanya diswantšho go kgatišo, mohlala, ka go
bontšha mantšu go feta go laetša diswantšho ge go
balwa.
_ Tšweletša tlhalošo ya sengwalwa sa go ngwalwa ka
go:
• kwešiša maikemišitšo a kgatišo - ao a nago le
tlhalošo (mohlala, gore lentšu la go ngwalwa le ka
bontšha leina la gagwe);
• bala ka sehlopha le morutiši; le go
• diriša maitemogelo a gagwe ge a bala le morutiši,
go bogela thelebišene goba seswantšho.
_ Hlaloša, a efa dikakanyo ka ga baanegwa mo
dikanegelong goba mananeong a thelebišene.
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
20
Kreiti ya R
Maemo a Kelo
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Thoma go hlabolla temogo ya modumo:
• lemoga medumo ya tumammogo le tumanoši ye
mekopana;
• lemoga, a efa maina a ditlhaka tše dingwe tša
alfabete go swana le tlhaka yeo leina la gagwe le
thomago ka yona; le go
• lemoga mantšu a go duma mmogo mo diretwaneng
tša bana tša go tsebega gape le dikoša.
_ Thoma go hlabolla temogo ya modumo:
• lemoga tumammogo ya mathomo le modumo wo
mokopana wa tumanoši;
• lemoga, a efa ditlhaka maina a alfabete bjalo ka
tlhaka ye e thomago leina la gagwe; le go
• lemoga mantšu a a nago le morumokwano wa go
swana mo diretokošaneng le dikošeng.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
21
Kreiti ya R
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Tetelo ya go ithuta ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ngwala ka boitemogelo ka go:
• hlama le go šomiša dithalwa go tšweletša melaetša
bjalo ka karolo ya mathomo ya go ngwala;
• hlama ditlhaka ka mekgwa ye e fapafapanego
(mohlala, ka go diriša mmele wa gagwe go bontšha
dibopego ka go ngwala fase ka seatleng);
• kwešiša gore go ngwala le go thala diswantšho go a
fapana;
• 'ngwala' le go botšiša ba bangwe gore ba fe
tlhalošo ya seo se ngwadilwego;
• bolela ka tšeo ba di 'ngwadilego' goba di
thadilwego;
• diragatša poledišano ya molaetša (mohlala, mogala,
lenaneo la go reka ka lebenkeleng);
• diriša dinomoro le ditlhaka tšeo ba di tsebago go
emela polelo, kudu ditlhaka tša go bopa leina goba
mengwaga ya gagwe;
• bala maitekelo a gagwe a bongwadi ge a kgopelwa
go dira bjalo;
• bontšha maitekelo a gagwe a bongwadi ka go
lemoga tsela ya bjona, (mohlala, go thoma go
ngwala ka letsogong la nngele, go ya go la go ja,
go tloga godimo go ya fase);
• ngwalolla kgatišo ya tikologo (mohlala, maswao a
dipapatšo);
• itekela go ngwala dibopego tša go tlwaelega ka go
diriša ditlhaka tšeo a di tsebago (mohlala, mananeo
melaetša goba ditlhaka); le go
• kgona go diriša dibetša tša bongwadi, bjalo ka
phensele, pene, rula).
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
22
Kreiti ya R
Maemo a Kelo
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla šomiša polelo go nagana le
go gopodišiša ka go realo a hwetša tsebo
yeo a tlogo e beakanya le go e diriša go
ithuta
Tetelo ya go ithuta ya 5
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go hlabolla dikgopolo:
• bontšha tsebo ya dikgopolo ya go hlabologa bjalo
ka bontši, bogolo, sebopego, mmala, nako, ngwaga,
tatelano.
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• hlaola le go hlaloša ditshwano le diphapano;
• kwantšha dilo tša go nyalelana le go di bapetša le
dilo tša go fapana le tšona;
• hlopha dilo (mohlala, tsenya dibapadišane ka moka
ka lepokising, dipuku mo rakeng, dikrayoni ka
dithining); le go
• hlaola dikarolwana tša go bopa karolokgolo
(mohlala, dikarolo tša mmele).
_ Diriša polelo go nyakišiša le go nyankurela:
• botšiša dipotšišo go hwetša tlhalošo;
• efa tlhalošo go thuša go rarolla mathata;
• efa ditlhalošo le ditharollo; le go
• rarolla le go feleletša dinyepollantšu.
_ Go sepetša tshedimošo:
• hlaola tshedimošo ye e nyakegago go tšwa
tlhalošong.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
23
Kreiti ya R
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlohleletša
tlhathollo ya dingwalwa
Tetelo ya go ithuta ya 6
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Lemoga medumo ya ditlhaka le mantšu:
• lemoga gore mantšu a bopilwe ka medumo;
• lemoga medumo ya mathomong ya mantšu a
mangwe, le go
• aroganya dinokontši tša mantšu a go bolelwa ka
dinoko (mohlala, go bala dinoko ka mokgwa wa go
phaphatha diatla goba go letša moropa, bjalo ka bana,
se-ko-lo).
_ Šomana le mantšu:
• mo dipolelong tša Afrika go lemogwa dihlogo tša
go bopša ke mantšu, mohlala, sekolo;
• sehlopha sa mantšu, mohlala, mantšu a
morumokwano; le go
• hlaola lentšu, tlhaka le sekgoba kgatišong.
_ Šomana le mafoko:
• kgokaganya dikgopolo ka go diriša ditlhalošo le
mantšutiragatšo.
_ Šomana le sengwalwa:
• bolela ka ga dingwalwa (mohlala, dikanegelo) ka go
diriša mareo a go swana le mathomo, bogare le
mafelo.
_ Diriša polelo go hlatholla:
• diriša polelo go hlaloša merero ya leago (mohlala,
hle, nthuše); le go
• hlaola tlhalošo go kgokagana ka go fetola segalo sa
lentšu.
_ Diriša polelokakanywa/tiragatšwa, mohlala, modumo,
lentšu, tlhaka, morumokwano, mathomo, bogare, mafelelo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
24
MAEMO A KELO LE DINGWALWA MO GO DIKREITI TŠA 1 - 3
Mo dikarolong tše di latelago, Maemo a Kelo a Tetelo ye nngwe le ye nngwe ya go Ithuta a tla thoma kreiting
ye nngwe le ye nngwe. Go tla fiwa mehlala ya dingwalwa tšeo di tlogo dirišwa go logaganya polelo ya go ithuta.
Ye ga se mehlala ye e ka fiwago fela, ka gobane morutiši a ka tlaleletša ka ya gagwe ka go kgetha dingwalwa
tša maleba.
Kreiti ya 1
Dingwalwa tše di šišintšwego
Bomolomo:
_ Dikanegelo (mohlala, dikanegelo, dinonwane tše kopana)
_ Ditaelo tše bothatana tša go gola ga bana
_ Dipapadišane
_ Ditlhalošo tše bonolo
_ Dikošanatheto
_ Dikoša
_ Direto
_ Dipapadi
Diswantšho/dibogelwa le dingwalwa:
_ Dikanegelo tše bonolo
_ Mananeo (a go reka)
_ Ditaelo (go bopa kgongwana ka letsopa)
_ Ditlhalošo tše bonolo
_ Tshedimošo ye bonolo ya dingwalwa, mohlala dipuku tša diphoofolo, dibopego, dikgopa
_ Dinyepollo tša mantšu tše bonolo (mmetse)
_ Direto
_ Dipapadi (tša diketo)
_ Dipuku tša diswantšho
_ Diswantšho tša dinyepollo
_ Ditšhate tše bonolo
_ Dipuku tša methopo (dipukuntšu)
Multimedia/dipolelotirišwantši:
_ Thelebišene
_ Difilimi tša bana
_ Divideo, di-CD-romo le inthanete (ge di le gona)
_ Ditaba: Barutiši ba swanetše go lemoga gore baithuti ka moka ba swanetše go be ba dirile Kreiti ya R.
Dikgopolo, mabokgoni le mekgwa ya Kreiti ya R di swanetše go rutwa di be di logaganywe mo go Kreiti ya
1.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
25
Sepedi - Polelo ya ka gae
Kreiti 2
Dingwalwa tše di šišintšwego
Bomolomo:
_ Dikanegelo (mohlala, dikanegelo, dinonwane tše kopana)
_ Ditaelo tše bothatana tša go gola ga bana
_ Mananeo
_ Ditiragalo tša dikanegelo
_ Ditlhalošo tše bonolo
_ Dipoledišano le dipolelo
_ Dipapadišane
_ Dikoša
_ Direto
_ Dipapadi
_ Digatiši (mohlala, tša dikanegelo tša radio)
_ Dipapatšo tša go tsebega
_ Dithai le metlae
Diswantšho/dibogelwa le dingwalwa:
_ Dipuku (tša saense le tše e sego tša saense)
_ Ditaelo
_ Melao (mehlala, ya dipapadi
_ Mananeo
_ Ditaletšo
_ Dikarata tša madume
_ Difoka (tša diphadišano)
_ Ditšhate
_ Dikrafo
_ Nyepollo ya mantšu
_ Dinepe
Multimedia/dipolelotirišwantši:
_ Thelebišene
_ Difilimi tša bana
_ Divideo, di-CD-romo le inthanete (ge di le gona)
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
26
Kreiti 3
Dingwalwa tše di šišintšwego
Bomolomo:
_ Dikanegelo (mohlala, dikanegelo, dinonwane tše kopana)
_ Ditaelo tše bothatana tša go gola ga bana
_ Mananeo
_ Ditiragalo tša dikanegelo
_ Ditlhalošo
_ Dipoledišano le dipolelo
_ Dikoša
_ Direto
_ Dipapadi
_ Dithai le metlae
_ Kgašo ya radio (dikanegelo, ditsebišo, ditaba, boso, dipoledišano)
Diswantšho/dibogelwa le dingwalwa:
_ Dipuku tša saense le tše e sego tša saense
_ Dikgatišobaka
_ Methopo, mohlala, dipukuntšu
_ Diensaeklopedia tša bana, dipuku tša saense tša diarea tše dingwe
_ Ditafola tša ditšhupane le methopo
_ Ditshwaotshwao tše bonolo
_ Diphamfolete
_ Dipapatšo
_ Difomo tša go tlatšwa (phadišano)
_ Dipukutšatši
_ Dikgatišobaka
_ Metlae
_ Dinepe
_ Diswantšho
_ Diswantšhotlhohleletšwa
Multimedia/dipolelotirišwantši:
_ Thelebišene
_ Difilimi tša bana
_ Divideo, di-CD-romo le inthanete (ge di le gona)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
27
Sepedi - Polelo ya ka gae
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
28
Kreiti ya 1
Tetelo ya go ithuta ya 1 Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša ditaelo le ditsebišo ka hloko gomme a araba
ka tshwanelo.
_ Laetša mekgwa ye mebotse ya go theeletša ka go se
tsene bangwe ka ganong ge ba bolela, ka go emela
sebaka sa bona sa go bolela le go botšiša dipotšišo fao
ba sego ba kwešiša go nyaka kwešišo.
_ Theeletša dingwalwa tša bomolomo ka boipshino
(dikoša, dipapadišane, direto tše kopana le
dikanegelokopana tše bonolo) le go bontšha kwešišo
ya go:
• diragatša dikarolo tša kanegelo, koša goba
seretokošana
• opela dikhorase mmogo ka tshwanelo (go se
šaetše);
• kgokaganya tatelano ya dikgopolo ka go boela
morago;
• thala diswantšho tša kanegelo, koša goba
papadišane;
• ngwala ditaba ka botlalo le go fa kgopolokgolo ya
sengwalwa sa bomolomo;
• araba dipotšišo ka bophara ka ga kanegelo; le go
• ntšha maikutlo ka ga kanegelo.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
29
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša lebaka le letelele (ka tlhokomelo ye
kgolo) gomme a kgona go latela ditaelo ka
tshwanelo.
_ Laetša mekgwa ye mebotse ya go theeletša ka go
se tsene bangwe ka ganong ge ba bolela, ka go
emela sebaka sa bona sa go bolela le go botšiša
dipotšišo fao ba sego ba kwešiša go nyaka
kwešišo le tshwaotshwao ka tše a di kwelego, ge
go nyakega.
_ Theeletša dikanegelo, direto, dikoša le dingwalwa
tše dingwe tša bomolomo ka boipshino le go
bontšha kwešišo ya go:
• theeletša taba goba kgopolokgolo;
• theeletša ka botlalo;
• akanya seo se tlogo direga;
• kgokaganya tatelano ya ditiragalo goba
dikgopolo sengwalong sa bomolomo;
• thala diswantšho go hlaloša dingwalo tša
bomolomo ka kwešišo le go di ngwala ka
mantšu a gagwe;
• araba dipotšišo ka ga dingwalwa tša
bomolomo;
• ntšha maikutlo ka ga kanegelo ka go fa
mabaka; le go
• rulaganya lebaka le pheletšo sengwalweng sa
bomolomo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša ka hloko le go kgona go latela ditaelo
tše di mo lekanego ka tshwanelo.
_ Laetša mekgwa ye mebotse ya go theeletša ka go
se tsene bangwe ka ganong ge ba bolela, ka go
emela sebaka sa bona sa go bolela le go botšiša
dipotšišo fao ba sego ba kwešiša go nyaka
kwešišo le go kgona go akaretša goba go fa
ditshwaotshwao ka tše a di kwelego.
_ Lemoga, a bontšha tlhompho dipolelong ka go
fapafapana.
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
30
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 1
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša dithai le metlae ka boipshino le go di araba
ka tshwanelo.
_ Theeletša melaetša le go e kgokaganya ka tshwanelo:
• lemoga kgopolokgolo ye bohlokwa mo kanegelong.
_ Hlabolla temogo ya medumo:
• lemoga phapano gare ga medumo ya go fapana,
kudu mo mathomong le mo mafelelong a mantšu;
• lemoga mantšu a go ba le morethetho mo
diretokošaneng (mohlala, Antutulele); le go
• lemoga botee le bontši mantšung a mangwe
(meetse, mahlatse, bokgoni).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša dithai le metlae ka boipshino le go di
araba ka tshwanelo.
_ Theeletša seboledi se se sa bonalego (se lego
mogaleng) gomme a fetola dipotšišo le go
amogela ditaelo.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
31
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša dikanegelo, direto, dikoša le dingwalwa
tše dingwe tša bomolomo ka boipshino le go
bontšha kwešišo ya go:
• theeletša taba goba kgopolokgolo;
• theeletša ka botlalo;
• akanya seo se tlogo direga;
• kgokaganya tatelano ya ditiragalo goba
dikgopolo sengwalong sa bomolomo;
• araba dipotšišo ka ga dingwalo tša bomolomo;
• ntšha maikutlo ka ga kanegelo ka go fa
mabaka;
• rulaganya lebaka le pheletšo sengwalong sa
bomolomo; le go
• theeletša dithai le metlae ka boipshino le go di
araba ka tshwanelo.
_ Theeletša seboledi se se sa bonalego (se le ka
radiong, inthakhomong) gomme a fetola dipotšišo
le go amogela ditaelo.
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
32
Kreiti ya 1
Tetelo ya go ithuta ya 2 Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela ka ga maitemogelo, maikutlo le ditaba tšeo di
mo amago.
_ Kgokaganya dikgopolo ka go diriša ditlhalošo le
mantšu a go goga šedi.
_ Opela, reta le go diragatša le go ekiša dikoša direto le
diretokošana.
_ Diriša polelo ya go inaganela go tšweletša
dipapadi/dithaloko (mohlala, go bopa nyepollantšu).
_ Kgatha tema ka sebete ka phapošing le ditherišanong
ka dihlopha, go botšiša dipotšišo le go amega ke
maikutlo malebana le ditokelo tša ba bangwe.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
33
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Anega ka ga boitemogelo bja gagwe le ka ga
ditiragalokakaretšo le go ntšha maikutlo le
dikakanyo ka ga tšona.
_ Hlama, a anega dikanegelo tše bonolo tša go ba le
mathomo, bogare le mafelelo ka go diriša
polelotlhalošo, go kgaogana le poeletšo le go
lemoga dikarolo tša thulaganyo le semelo sa
moanegwa.
_ Diriša polelo ya maikgopolelo go tšweletša dithai
le metlae, go itlhamela direto le go diriša mantšu
a dipolelo tše dingwe ge a bolela.
_ Diriša dika le maswaodikga tša go fapana ge a
anega kanegelo.
_ Kgatha tema ka phapošingborutelo le mo
ditherišanong tša dihlopha le ditherišanong ka
phapošingborutelo:
• hlohleletša direrwa/ditaba ditherišanong tša
sehlopha;
• kgatha tema ka go botšiša dipotšišo tša maleba;
• šišinya le go oketša dikgopolo ka dipoledišano;
• bontšha a angwa ke ditokelo le maikutlo a ba
bangwe; le go
• akaretša mošomo wa sehlopha.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Anega ka ga boitemogolo bja gagwe le ka ga ditiragalokakaretšo.
_ Hlama, a anega dikanegelo tše bonolo tša go ba le
mathomo, bogare le mafelelo ka go diriša
diswantšhothuši ge go nyakega.
_ Diriša polelo ya maikgopolelo go tšweletša dithai
le metlae, nyepollantšu le go hlama diretokošana.
_ Kgatha tema ka sebetele go logagana mmogo
sehlopheng.
_ Kgatha tema ka phaposingborutelo le mo
ditherišanong tša dihlopha go swana le
dipoledišano ka go:
• hlohleletša direrwa/ditaba ditherišanong tša
sehlopha;
• kgatha tema ka go botšiša dipotšišo tša maleba;
• šišinya le go oketša dikgopolo ka dipoledišano;
• bontšha o angwa ke ditokelo le maikutlo a ba
bangwe;
• bega ka ga mošomo wa sehlopha;
• botšiša dipotšišo go hwetša tshedimošo;
• araba dipotšišo ka go fa mabaka a tšona; le go
• fa pego ya mmakgonthe go ba bangwe.
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
34
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 2
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Iša melaetša ka tshwanelo.
_ Anega ka ga boitemogelo ka tatelano.
_ Araba dipotšišo tša go botšišwa ke batheeletši.
_ Anega kanegelokopana ya go tsebega ya go ba le
mathomo, bogare le mafelelo ka go diriša
diswantšhothuši ge go nyakega.
_ Bega legatong la sehlopha morago ga mošomo wa
sehlopha.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo ya maleba mererong ya go
fapafapana (mohlala, go kgopela tshwarelo) mo
bathong ba go fapana (go boledišana le batho, go
kgatha tema).
_ Šišinya ditsela tša go rarolla mathata.
_ Diriša modumo le segalo tša tshwanelo, mohlala,
go bolelela fase le mogweragwe ka
phapošingborutelo le go bolelela godimo le
bagwera ka lepatlelong.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Boledišana le batho go ya ka merero ye e itšego.
_ Dira ditšweletšo tša bomolomo (mohlala, ka ga
taba/sererwa, ka ga go swara dipoledišano tša
nyakišišo, go begela sehlopha sa banyakišiši):
• ka thekgo le tlhahlo ya go tšwa go morutiši,
hlabolla ditselatlhahlo tša ka
phapošingborutelo ka mokgwa wo mokaone;
• hlaloša seo a yago go se tšweletša ka go fa
mabaka;
• diriša dithušabogelwa go thekga ditšweletši tša
bomolomo; le go
• diriša mekgwa ya motheo go šušumetša.
_ Batheeletši (mohlala, go kopana thwi):
• fetolafetola modumo le segalo sa lentšu.
_ Botšiša dipotšišo go hwetša tshedimošo.
_ Araba dipotšišo ka go fa mabaka a tšona.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
35
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo ka tshwanelo mererong le bathong ba go
fapafapana:
• botšiša moeti wa motho yo mogolo dipotšišo ka mo
phapošingborutelo;
• kgatha tema mererong ya mmakgonthe go swana le
go dira segwera; le go
• fapafapanya segalo le go oketša modumo wa
lentšu.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
36
Kreiti ya 1
Tetelo ya go ithuta ya 2
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
(Ga go sa na maemo a Kelo a tetelo ye ya go ithuta
mo kreiting ye)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
37
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Fa pego ya mmakgonthe go ba bangwe.
_ Šušumetša baithuti go ba le bokgoni bja leago.
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
38
Kreiti ya 1
Tetelo ya go ithuta ya 3 Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša mokgwabogelwa go tšweletša tlhalošo ka go:
• akanya go ya ka letlakalantle la puku seo se
bolelwago ke kanegelo;
• diriša diswantšho go kwešiša ditema tše di rilego
tša dikanegelo tše bonolo ka dipukung;
• diriša diswantšho go hlatholla tlhalošo ya seo se
bolelwago ke kanegelo le go anega kanegelo yeo;
le go
• hlatholla tshedimošo go akaretšwa ditafola le
diswantšho tša dikrafo tše bonolo tša go tšwelela
kgatišong, polelotirišweng le dipapatšong tša go
swana le khalentara/almanaka le mananeo le
dipostara tša HIV/AIDS.
_ Go kgatha tema bobading:
• swara puku ka tshwanelo;
• phetla matlakala a yona ka tshwanelo;
• bogela mantšu le diswantšho; le go
• diriša diswantšho go bopa dikgopolo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša mokgwabogelwa go tšweletša tlhalošo ka
go:
• akanya go ya ka letlakalantle la puku seo se
bolelwago ke kanegelo; le go
• mabapi le diswantšho gatiša polelotirišwa
gomme a bapatše ka go:
??hlatholla molaetša mogolo Kgetha
maikemišetšo, batheeletši le fao di ka
hwetšwago gona, le go
??hlaloša go amega mabapi le go gatiša
diswantšho tša polelotirišwa.
_ Tšweletša tlhalošo ya sengwalwa sa go ngwalwa
ka go:
• bala kanegelo ka boyena goba le morutiši le ka
go:
??hlaloša kgopolokgolo,
??kgetha ditaba tše bohlokwa (mohlala,
baanegwagolo, tatelano ya ditiragalo,
tikologo),
??hlaola ka go ahlaahla mehola ya setšo
kanegelong,
??kgetha kamano ya lebaka le pheletšo(ke ka
lebaka la eng selo se sengwe se direga mo
kanegelong),
??tšweletša diphetho; le go
??hlaloša ge e ba ba rata kanegelo goba aowa
le go fa mabaka.
• bala ditaelo tše bonolo ka phapošingborutelo
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
39
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša mokgwabogelwa go tšweletša tlhalošo ka
go:
• bala dingwalwa tša krafo go swana le dinepe,
mebepe, diswantšho, ditšhate, le go:
??hlaloša ka molomo goba ka go ngwala
ditlhalošo le maikemišetšo a tšona,
??diriša tshedimošo ka ditsela tša maleba,
mohlala, mmepe: go bontšha tsela le go,
??lekanyetša seswantšho sa moakanyetšo wa
diponagalo wa mmakgonthe.
_ Tšweletša tlhalošo ya sengwalwa sa go ngwalwa:
• swayaswaya ka ga kanegelo goba sereto seo se
badilwego, gomme a bontšhe kwešišo ka go
araba dipotšišo ka ga:
??kgopolokgolo;
??ditaba tše bohlokwa (mohlala,
baanegwagolo, tatelano ya ditiragalo,
tikologo, mehola ya setšo),
??setswalle sa lebaka le pheletšo,
??diphetho (mohlala, Kanegelo goba nonwane
yeo e re ruta eng?),
??tšweletša diphetho; le go
??ge e ba o rata kanegelo yeo goba aowa, le go
fa lebaka.
• bala ditaelo tša go amana le tšeo di amago
maphelo le dinyakwa tša bona
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
40
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša tlhalošo ya sengwalwa sa go ngwalwa ka
go:
• bala kanegelo lemorutiši gomme a
??ahlaahle kgopolokgolo,
??kgethe moanegwathwadi, tatelano ya ditiragalo,
tikologo, le go
??bolele ge a rata kanegelo goba aowa, a fe
mabaka.
_ Go lemoga ka go tšweletša tlhalošo ya ditlhaka le
mantšu dingwalweng tše teletšanyana ka go:
• bala dingwalwa tše bonolo tša merero ya go
fapafapanaka;
• bala dingwalwa tša gagwe le tša bagwera ba
gagwe; le go
• diriša modumo ka go lemoga lentšu le le rilego le
mabokgoni a kwešišo go swana le medumo, go
hlatha diteng le go akanya go tšweletša kgwekgwesengwalweng.
Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala dikanegelo tše bothatana (tša nnete le tša
boikgopolelo, ditaelo, ditaletšo, dikarata tša
madume, nyepollantšu tše bonolo b.bj.).
_ Thoma go hlabolla temogo ya modumo ka go:
• bala ka lebelo le ka kelelo;
• balela godimo gomme a diriše maswaodikga
ka tshwanelo;
• diriša modumo ka go lemoga lentšu le le rilego
le mabokgoni a kwešišo go swana le medumo,
go hlatha diteng le go akanya go tšweletša
kgwekgwe sengwalweng; le go
• diriša mekgwa ya go iphošolla, bjalo ka go
bala ka go ipoeletša, go khutša, go ithuta
lentšu.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
41
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala dingwalwa tše bothatana go swana le dipuku
tša saense le tše e sego tša saense, ditšhupane le
methopo ka go phatlalala.
_ Go bala dingwalwa a nnoši, le go diriša ditsela tša
go fapafapana go tšweletša tlhalošo:
• bala dingwalwa tša go gatišwa ka kelelo le ka
kwešišo ka go:
??bitša mantšu ka segalo se se nepagetšego ge
go balelwa godimo,
??balela godimo ka go diriša tlhalošo, ka go
diriša kgatelelo, khutšo le segalo tša kgonthe,
??diriša temogo ya lentšu le mabokgoni a
kwešišo ge go balwa dingwalwa tša go se
tsebege, mohlala, medumo, tšweletšo ka
diteng, kakanyo le go,
??diriša mekgwa ye e fapafapanego ya
hlokomela go iphošolla ka noši ge go balwa
gape, go balelwa pele, go khutša le go
šomana le lentšu gape pele le ka biletšwa
godimo.
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
42
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Thoma go hlabolla temogo ya modumo:
• lemoga, a efa ditlhaka maina a alfabete;
• kwešiša phapano magareng ga maina a ditlhaka le
maina a medumo;
• kwešiša gore maina a ditlhaka ke tumanoši fela
medumo ye di e emelago e ka fetogafetoga;
• kwešiša kamano magareng ga modumo le tlhaka
mo go ditumanoši le go dibopego tše kopana tša
ditumammogo mo mantšung a go swana le monoko
le monola;
• farologanya mantšu a bonolo le ditumanoši tša
mathomo;
• dihlophantšu tša go tsebega tša go ipopa magoro,
mohlala, bona, bota, swana, swara, bj.bj; le go
• lemoga tirišo ya ditlhakatuu, bjalo ka f, s, l, bj.bj.
_ Lemoga motswako wa ditlhakapedi mo mathomong a
mantšu, tl = tlala, mm = mmutla, ll = lla.
Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Thoma go hlabolla temogo ya modumo:
• lemoga medumo ya tumanomanoši ya go
ngwalwa ka diutlhaka tše pedi, bjalo ka aa, ee,
ii, oo, io);
• lemoga ditimammogo tša go peletwa ka
ditlhaka tše pedi, bjalo ka ll, mm. ph, hl);
• lemoga ditumammogo tša go peletwa ka
ditlhaka tše tharo, bjalo ka pšh, tlh);
• lemoga modumo wa mathomo le senoko sa
mafelelo go bopa morumokwano mo mantšung
a bothatana;
• lemoga magoro a bothatana a mantšu
(noka/noka/noka; pepa/pela);
• lemoga diretokošana tša go tuma;
• lemoga dihlogo le mesela(na); le go
• lemoga mantšu a go dirišwa kudu.
_ Balela tshedomošo le boipshino:
• bala diswantšho tša dipuku le tša dikanegelo
tše bonolo tšeo a ikgethelago tšona;
• bontšha lerato go dikanegelo tša go tšwa
ditšong tša go fapana;
• thoma go diriša pukuntšu go lekola mopeleto
le tlhalošo ya mantšu; le go
• bala dingwalwa tša go fapafapana go ipshina,
bjalo ka kgatišobaka, metlae le dipuku tše e
sego tša saense.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Logaganya tsebo ya medumo:
• lemoga gore modumo wa go swana o ka
peletwa ka ditsela tša go fapana, mohlala,
Oktobore, Oktoboro;
• lemoga gore mopeleto wa go swana o ka emela
medumo ya go fapana, mohlala, noka, noka,
noka; pela, pela, pela;
• lemoga mopeleto wa medumo ye mengwe ya
tumammogo ka ditlhaka tše pedi, oo, ee, aa,
bj.bj; le go.
• lemoga tirišo ya go re le go re.
_ Balela tshedimošo le boipshiono:
• kgetha dipuku tša saense le tše e sego tša
saense gomme a bontšhe tšeo a di ratago le
tšeo a sa di ratego;
• bala le go kgahlwa ke dipuku tša go ngwalwa
ke bangwadi ba go fapana ba ditšo tša go
fapana ka merero ya go fapafapana;
• bala mehuta ya go fapana ya dingwalwa bjalo
ka dikgatišobaka, metlae, dikuranta;
• hlabolla tlotlontšu ka go diriša pukuntšu le go
itirela pukuntšu ya gago;
• diriša tšhupane, dihlogo, methopo mantšu a
bohlokwa, ditemana le dinomoro tša matlakala
go hwetša tshedimošo;
• bapala papadi ya mantšu ka go bala, go
tšweletša tlotlontšu, tsebo le mabokgoni;
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
43
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Lemoga ditumammogo tša go tsebega, bjalo ka
tumammogo e tee mathomong a lentšu, mohlala, loma,
tuma, fala, bj.bj.
_ Lemoga mantšu ao a dirišwago kudu go feta a
mangwe, mohlala, ka, go, a, bj.bj. go akaretšwa le
leina la gagwe tikologong ya gabo.
_ Balela tshedimošo le boithabišo:
• bala dipuka tša diswantšho tša matseno a bonolo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
44
Kreiti ya 1
Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
(Ga go sa na maemo a kelo a tetelo ye ya go ithuta
mo kreiting ye)
Re lemoga se ge moithuti a:
• kgetha le go hwetša metho ya tshedimošo bjalo
ka ditho tša setšhaba, bokgobapuku, dipuku; le
go
• thoma go sekaseka bomolomo, bongwadi le
bobogedi malebana le merero ya mehola ya
setšo le maikutlo go akaretšwa le dikakanyo
(mohlala, mo dipapatšong tša mapokisana a
dišepe, go bolela ka ga tšeo di go amago, go
kgatha tema ga basadi le banna).
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
45
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
46
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go leka go ngwala pele a ithuta go ngwala:
• angwa ke seswantšho ka go ngwala mafokwana;
• hlabolla sebopego sa tlhaka le mabokgoni a
mongwalo go akaretšwa dipatrone tša go thala
diswantšho le go swantšha ditlhaka; le go
• bopa ditlhaka tša alfabete ka nepagalo.
_ Ithuta go ngwala pele a rutwa:
• hlama le go diriša dithalwa bjalo ka sebetša go go
nepiša go ngwala;
• kgona go fetola seswantšho ka go ngwala mafoko a
makopana ka sona; le go
• sekaseka sererwa le dikgopolo ka go tlo ngwalwa
le bagwerra ka dihlopha goba ka bobedi ka bobedi.
_ Ngwala ka maikemišetšo a go fapafapana:
• rulaganya mananeo;
• efa maina ka go thala dithalwa;
• ngwala dingwalwa tše bonolo bjalo ka dikarata tša
matswalo (sengwalwa sa go ngwalwa goba sa go
bogelwa);
• diriša mekgwa ya go utolla le go ngwala
tshedimošo bjalo ka go nyakišiša dipolelo tšeo di
bolelwago sehlopheng;
• rualaganya tshedimošo ka dibopego tše bonolo tša
krafo bjalo ka tšhate goba lenaneo; le go
• kgoboketša diswantšho le dikrafo tše bonolo go
hlaloša.
Tetelo ya go ithuta ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ngwala go bonagala gabotse:
• diriša ditlabakelo tša go ngwala bjalo ka
dikrayone le diphentshele; le go
• bopa ditlhaka ka katlego.
_ Ithuta go ngwala pele a rutwa go thoma go
ngwala:
• kgatha tema ka go rerišana mmogo dihlopheng
go hwetša dikgopolo tša bongwadi;
• abelana dikgopolo le bagwera gammogo le
morutiši; le go
• kgetha sererwa/taba yeo o ngwalago ka yona
ya go kgwatha maikutlo.
_ Leka go ngwala sengwalwana:
• ngwala maitekelo le dingwalwana tše kopana
tša maikemišetšo a go fapafapana:
??mananeo a go swana le mešomo ya beke,
??dingwalwa tše bonolo tša go itlhaloša bjalo
ka dikarata le mangwalo a go leboga,
??dingwalwa tše bonolo tša tshedimošo bjalo
ka tša metswako,
??dikanegelwana tše bonolo tša go hlaloša ka
ga boitemogelo le ditiragalo tša bona,
??dikanegelo tše bonolo, le
??direto le dikoša.
• ngwala leina leo le utollago diteng
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
47
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ngwala go bonagale:
• ngwala ka bolokologi le ka lebelo bjalo ka ge e
le setlwaedi; le go
• feleletša mošomo wa go ngwala nakong ye e
beilwego.
_ Diriša mekgwa ya go hlohleletša go ngwala pele a
ithuta go ngwala:
• diriša mekgwa ya go fapafapana ya go ithuta
go ngwala pele ga ge a rutwa go ngwala go
hwetša tsedimošo le go kgetha taba/sererwa
(mohlala, go rerišana mmogo, go ngwala ka
bolokologi, go bolela le bagwera, diswantšho
tša go bogelwa); le go
• thoma go rulaganya go ngwala ga gagwe.
_ Go boeletša go ngwala ka mekgwa ya go
fapafapana:
• kgetha sebopego sa sengwalwa go nyalelana le
maikemišetšo le batheeletši (mohlala, go tlatša
pukutšatši ka go ngwala ka maikutlo ka ga
tiragalo);
• ngwala molokoloko wa dingwalwa tše kopana
ka maikemišetšo a go fapana (mohlala,
dikanegelo tša go bopša ka temana goba
ditemana tše pedi, pukutshwaotshwao ye
bonolo, metswako, mangwalo, dipoledišano,
ditaelo); le
• ge go nyakega ngwala hlogotherišano ya go
utolla diteng tša sengwalwa.
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
48
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Leka ka go boeletša:
• tšweletša dikgopolo sehlopheng ge go ngwalwa
kanegelo (mathomong le morutiši bjalo ka
mongwaledi);
• boeletša maitekelo a kanegelo ya sehlopha gore e
kwagale e be le kgogedi; le go
• ngwala le go bala maitekelo a gagwe go morutiši le
go bagwera gomme a thome ka poeletšo.
_ Go ngwala gore ba bangwe ba kwešiše, ka go diriša
dikwano tša go ngwala:
• diriša ditlhaka go bopa mantšu le mafoko a
makopana
• tlogela dikgoba magareng ga mantšu;
• diriša go ngwala go tloga letsogong la nngele go ya
go la go ja, go tloga godimo go ya fase;
• ngwala mafoko a gagwe, ka thekgo ya metheo ya
go ngwala ge go nyakega; le go
• thoma go diriša maswaodikga a motheo
(ditlhakakgolo, dikhutšo).
Tetelo ya go ithuta ya 4
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go boeletša go ngwala:
• ahlaahla bongwadi bja gagwe le bja ba bangwe
go hwetša le go fa pegelo;
• leka go rulaganya bongwadi bja gagwe
(mohlala, go phumola goba go oketša mantšu
go tšweletša tlhalošo, go hlahloba mopeleto le
maswaodikga); le go
• boeletša bongwadi bja gagwe morago ga go
boledišana le ba bangwe.
_ Tsebagatša dingwalwa tša gagwe:
• abelana mošomo le ba bangwe ka go balela
godimo le/goba go o bontšha ka
phapošingborutelo; le go
• ngwala dipuku tša gago goba dikgoboketšo tša
phapošingborutelo.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
49
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go boeletša go ngwala:
• ahlaahla bongwadi bja gagwe le bja ba bangwe
go hwetša goba go fa pegelo;
• rulaganya mošomo wa gagwe wa go ngwala
(mohlala, go phumola mantšu go tšweletša
tlhalošo, go rulaganya mafoko le
maswaodikga); le go
• boeletša bongwadi bja gagwe morago ga go
hwetša pegelo go tšwa go ba bangwe.
_ Tsebagatša dingwalwa tša gagwe:
• abagana mošomo le ba bangwe ka go balela
godimo le/goba go o bontšha ka
phapošingborutelo;
• abelana bongwadi le batheeletši bao ba
amegago, bjalo ka ba leloko, bagwera
(mohlala, mangwalo, melaetša); le go
• hlama dipuku tša gagwe goba dikgoboketšo tša
phapošingborutelo.
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
50
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 4
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Thoma go bopa tlotlontšu gomme a thome go peleta
mantšu gore a kgone go balwa le go kwešwa ke ba
bangwe:
• ngwala ditlhaka go bopa mantšu le mafoko;
• tlogela dikgoba magareng ga mantšu;
• ngwala go tloga go la mpati go ya go la go ja, go
tloga fase go ya godimo;
• ngwala mafoko a gagwe ka thekgo ya dibopego tša
bongwadi ge go nyakega; le go
• thoma go diriša maswaodikga a motheo bjalo ka
tlhakakgolo, khutlo).
_ Bopa tlotlontšu gomme a thome go peleta mantšu gore
a balwe a be a kwešišwe ke ba bangwe:
• ngwala mantšu a go emela batho, dilo, mafelo a go
swana;
• peleta mantšu a go tsebego ka tshwanelo;
• leka go peleta mantšu a go se tsebege ka go diriša
tsebo ya medumo; le go
• bopa sešego sa mantšu a gago gammogo le
dipukuntšu.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
51
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bopa tlotlontšu gomme a thome go peleta mantšu
gore a balwe a be a kwešišwe ke ba bangwe:
• dira diteko ka mantšu a go tšwa boitemogelong
bja polelo ya gago;
• peleta mantšu a go tsebega ka tshwanelo;
• diriša mantšu a go ba le medumo ya go swana
ka nepeagalo (mohlala, noka, noka, noka; pela,
pela);
• leka go peleta mantšu a go se tsebege ka go
diriša tsebo ya medumo;
• bopa sešego sa mantšu a gago gammogo le
dipukuntšu; le go
• diriša pukuntšu go lekola mopeleto le
ditlhalošo tša mantšu.
_ Ngwala gore go bonagale gabotse gore ba bangwe
ba kwešiše, diriša dibopego le dikwano tša
mongwalo ka tshwanelo:
• diriša metheo ya go bontšha mehuta ya go
fapana ya dibopego tša mafoko le dingwalwa;
• dira diteko ka mantšu a go tšwa
maitemogelong a polelo ya gago;
• diriša maswaodikga a motheo (tlhakakgolo,
khutlo);
• diriša dithekniki tša kanegelo;
• diriša tsebo ya thutapolelo; le go
• diriša dibopego tša dingwalwa tša go
tshedimošo bjalo ka metswako.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bopa tlotlontšu le mopeleto wa mantšu ka
boikemelo:
• fetolafetola tlotlontšu go tšweletša kgahlego le
maikemišetšo a a rilego;
• dira diteko ka mantšutlhohletšo a go tšwa
kanegelong, go baleng, dipolelontirišweng,
metlaeng polelong ya setšo ya bagwera le go
ba bangwe;
• bopa sešego sa mantšu gammogo le pukuntšu
ya gagwe;
• diriša pukuntšu go lekola mopeleto le tlhalošo
ya mantšu; le go
• diriša tsebo ya melao ya medumo le mopeleto
go ngwala mantšu ao a sa a tsebegego.
_ Diriša dibopego tša popapolelo le dikwano tša
mongwalo ka tshwanelo:
• thoma go hlopha mafoko ka ditemana;
• dira diteko le ka polelotlhohleletšwa go bopa
mantšu go tšwa dikanegelong, bobading,
dipolelontirišweng, metlaeng, dinonwaneng tša
bagwera le go ba bangwe;
• diriša maswaodikga ka tshwanelo
(ditlhakakgolo, dikhutšo, go tšweletša
kgahlego le maikemišetšo a a rilego;
• bopa sešego sa mantšu a gagwe le pukuntšu ya
gagwe;
• diriša pukuntšu go lekola mopeleto le
ditlhalošo tša mantšu; le go
• diriša tsebo ya melao ya medumo le mopeleto
go ngwala mantšu ao a sa a tsebegego.
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla šomiša polelo go nagana le
go gopodišiša ka go realo a hwetša tsebo
yeo a tlogo e beakanya le go e diriša go
ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
52
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go hlabolla dikgopolo:
• kwešiša le go diriša polelokakanywa mo go diarea
tša go fapafapana tša go ithuta tša go lebana le
kgato ye le go itokišetša kgatong ye e latelago; le
go
• bontšha tsebo ya dikgopolo ya go hlabologa bjalo
ka bontši, bogolo, sebopego, mmala, nako, ngwaga,
tatelano.
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• kwešiša le go diriša polelo go bontšha tatelano le
kwešišego, mohlala, lebaka le pheletšo, tatelano ya
kgonthe;
• hlopha tshedimošo (mohlala, dihlopha tša mehuta
ya diphoofolo tša go fapana);
• hlaola dikarolwana tša karolokgolo (mohlala,
dikarolwana tša paesekela);
• bontšha dikwano le diphapano ka go diriša
• polelo ya mmakgonthe; le go
• bontšha dikarolwana tša karolokgolo, mohlala,
dikarolwana tša mohlare.
_ Diriša polelo go nyakišiša le go nyankurela:
• botšiša dipotšišo go hwetša tlhalošo;
• efa ditlhalošo le ditharollo;
• diriša mekgwa ya go hwetša le go ngwalolla
tshedimošo, bjalo ka go dira dinyakišišo ka ga
polelo yeo e bolelwago sehlopheng, goba go
hwetša tshedimošo ya mmakgonthe dingwalweng;
le go
• rarolla mathata a diswantšho le dinyepollantš.
Tetelo ya go ithuta ya 5
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go hlabolla dikgopolo:
• kwešiša le go diriša polelokakanywa mo go
diarea tša go fapafapana tša go ithuta tša go
lebana le kgato ye le go itokišetša kgato ye e
latelago.
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• kwešiša le go diriša polelo go bontšha tatelano
le kwešišego, mohlala, lebaka le pheletšo,
tatelano ya kgonthe;
• diriša kgopolo ya maemo a godimo go nagana,
le polelo ya go nyalelana le yona, mohlala, go
diriša tsebo, go lekanyetša (mohlala, ke nagana
... ke makala...);
• bontšha ditshwano le diphapano le go hlopha
dilo; le go
• bapetša dilo.
_ Diriša polelo go nyakišiša le go nyankurela:
• botšiša dipotšišo go hwetša tlhalošo; efa
ditlhalošo le ditharollo;
• diriša tsebo ka ga methopo ya go fapafapana
ya sengwalwa go kgetha dinyakwa tša
mmakgonthe le go kgona go fa mabaka a
kgetho yeo; le go
• diriša mekgwa ye bonolo ya go hwetša le go
ngwalolla tshedimošo (mohlala, nyakišišo ya
bokgobapuku ka thušo ya motho yo mogolo
goba moithuti yo mogolo).
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
53
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go hlabolla dikgopolo:
• kwešiša le go diriša polelokakanywa mo go
diarea tša go fapafapana tša go ithuta tša go
lebana le kgato ye le go itokišetša kgato ye e
latelago.
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• kwešiša le go diriša polelo go bontšha tatelano
le kwešišego, mohlala, lebaka le pheletšo,
tatelano ya kgonthe;
• diriša kgopolo ya maemo a godimo go nagana,
le polelo ya go nyalelana le yona, mohlala,
kakanyo ('ke gopola gore e ka...', 'ge...
gona...'); le go
• diriša polelo go hlaloša dikwano le diphapano
le go sekaseka, go bapetša le go farologanya
tshedimošo.
_ Diriša polelo go nyakišiša le go nyankurela:
• botšiša dipotšišo go hwetša tlhalošo, go
fihlelela ditlhalošo le ditharollo ('Ge ke dira
se, gona...; Go bjang ka se? Re ka leka').
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla šomiša polelo go nagana le
go gopodišiša ka go realo a hwetša tsebo
yeo a tlogo e beakanya le go e diriša go
ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
54
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 5
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go sepetša tshedimošo:
• rulaganya tshedimošo dibopegong tše bonolo tša
dikrafo, bjalo ka tšhate, bjalobjalo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go sepetša tshedimošo:
• hlaola tshedimošo ye e nyakegago go tšwa
sengwalweng le go e sepetša; le go
• rulaganya tshedimošo mo dibopegong tše
bonolo tša krafo (mohlala, tšhate, bjalobjalo).
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
55
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Dira nyakišišo ye bonolo:
• botšiša dipotšišo tša go thuša go hlaloša
mošomo go hwetša tshedimošo ye e nyakegago
(mohlala, Re nyaka go tseba eng; go dira, go
hwetša; Re ka hwetša kae tshedimošo);
• rulaganya magato a mošomo, gomme a
abelane maikarabelo (mohlala, Go swanetše go
dirwa eng, Ke mang wa go dirwa eng); le go
• diriša mekgwa ye bonolo ya go hwetša
tshedimošo:
??botšiša dipotšišo tša kgonthe
??swara dipoledišanonyakišišo le dinyakišišo,
le go
??dira nyakišišo ka bokgobapukung ka thušo
ya moithuti yo mogolo goba motho yo
mogolo.
• thekga dipoledišano ka mabaka gore go se be
kgakanego; le go
• akaretša tshedimošo le go e tšweletša ka
tshwanelo le ka mokgwa wa kgogedi.
_ Go sepetša tshedimošo:
• ngwala le go rulaganya tshedimošo ka ditsela
tša go fapana:
??hlaola tshedimošo le go ngwala dintlha tše
bohlokwa,
??thala diswantšho, le go
??bopa ditafola, diswantšho, ditšhate, bj.bj.
• ditatelano tša tshedimošo le go e rulaganya ka
dihlogo; le go
• diriša polelo go hlaloša dikwano le diphapano
le go sekaseka, go bapetša le go faroganya
tshedimošo.
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlohleletša
tlhathollo ya dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
56
Kreiti ya 1
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Lemoga medumo ya ditlhaka le mantšu:
• aroganya mantšu a dinokontši ge go bolelwa ka
dinoko; le go
• diriša medumo go bala le go peleta mantšu.
_ Šomana le mantšu:
• tseba fao lentšu la go ngwalwa le thomago le bile
le felelago gona gomme a tlogele dikgoba
magareng ga mantšu;
• peleta mantšu a mangwe a go tsebega ka
tshwanelo;
• bopa bontši bja mantšu a go tsebega;
• hlaola le go diriša dihlogo tša mantšu;
• hlaola meselana;
• hlopha mantšu (mohlala, mantšu ao a nago le
morumokwano wa go swana, dihlogo tša go
swana); le go
• diriša ditlhakakgolo maineng (mohlala, Lesibana).
_ Šomana le mafoko:
• ngwala mafoko a bonolo (mohlala, Lesibana o ja
bogobe);
• diriša maswaodikga - tlhakakgolo mo mathomong a
lefoko le khutšo mo mafelelong a lefoko;
• diriša leina, lešala ka tshwanelo; le go
• diriša mabaka: lebjale le lefetile ka tshwanelo.
Tetelo ya go ithuta ya 6
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Lemoga medumo ya ditlhaka le mantšu:
• diriša medumo go bala le go peleta mantšu.
_ Šomana le mantšu:
• hlaola le go diriša dihlogo le meselana tša
maina ka boati;
• diriša nyenyefatšo;
• peleta mantšu a a tsebegago ka tshwanelo;
• diriša pukuntšu go kgonthiša mopeleto; le go
• lemoga mahlalošetšagotee le maganetši.
_ Šomana le mafoko:
• kopanya mafokonolo a mabedi ka lekopanyi go
bopa lefoko;
• diriša dibopego tša kganetšo ka tshwanelo;
• hlaola le go diriša maina, mašala, mahlaodi,
madiri le matlema gape le mahlathifelo ka
tshwanelo;
• diriša mabaka: lebjale le lefetile ka tshwanelo;
• diriša mehutahuta ya mafoko; le go
• diriša maswaodikga ka tshwanelo (lebotšiši,
khutšwana, ditlhakakgolo).
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
57
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Lemoga medumo ya ditlhaka le mantšu:
• diriša medumo go bala le go peleta mantšu.
_ Šomana le mantšu:
• diriša melao ya mopeleto ka tshwanelo;
• diriša methopo ya go fapafapana go hlokomela
mopeleto;
• diriša dihlogo le meselana go bopa mantšu; le
go
• hlaola le go diriša mahlalošetšagotee le
maganetši ka boati.
_ Šomana le mafoko:
• hlaola sediri, lediri, sedirwa lefokong;
• diriša lekgokasediri le lekgokasedirwa ka
tshwanelo;
• diriša makopanyi go hlaloša lebaka le pheletšo;
• diriša mafoko a mathatana (lefokonolo);
• diriša mehutahuta ya mafoko;
• hlaola le go diriša maina, mašala, mahlaodi,
madiri le matlema gape le mahlathifelo ka
tshwanelo; le go
• diriša maswaodikga ka tshwanelo
(apostrofi/lenalana).
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlohleletša
tlhathollo ya dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
58
Kreiti ya 1
Tetelo ya go ithuta ya 6
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šomana le sengwalwa:
• latelanya sengwalwa (mohlala, ka go diriša mantšu
a go swana le bjale, ka morago ga fao mo
kanegelong); le go
• bolela ka ga dingwalwa (mohlala, dikanegelo) ka
go diriša mareo a go swana le mathomo, bogare le
mafelo.
_ Diriša polelo go hlatholla:
• diriša polelo go hlaloša merero ya leago (mohlala,
hle, nthuše); le go
• fetola segalo sa lentšu go ya ka maikemišetšo.
_ Hlabolla temogo ya polelo ka tsenelelo, mohlala,
Lemoga phapano magareng ga polelo ya go dirišwa ka
phapošingborutelo (mohlala, nakong ya go bala ditaba)
le ge go bapala le bagwera le go lemoga gore ke ka
lebaka la eng polelo ya go fapana e dirišwa
dikamanong tša go fapafapana.
_ Diriša polelokakanywa/tiragatšwa, mareo a go swana
le, mafoko, ditlhakakgolo, khutšo, pukuntšu).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šomana le sengwalwa:
• kopanya mafoko go bopa temana;
• latelanya sengwalwa (mohlala, ka go diriša
mantšu a go swana le bjale, ka morago ga fao
mo kanegelong); le go
• hlaola diponagalo tša mehutangwalwa ya go
fapafapana (mohlala, kanegelo, taelo).
_ Diriša polelo go hlatholla:
• diriša polelo go hlaloša merero ya leago
(mohlala, hle, nthuše).
_ Hlabolla temogo ya polelo ka tsenelelo, mohlala,
sekaseka mantšu a go tsebega gomme o hlaloše,
mošemane, mosetsana, mebala ya go nyalelana le
bašemane le basetsana (mohlala, go kgwahla,
bobotse. Sekaseka khuetšo ya ditlhalošo tšeo ge e
ba go ka dirišwa polelo goba aowa.
_ Diriša polelokakanywa/tira-gatšwa, mareo a go
swana le, leina, hlogo, lehlaodi, lešala, lediri,
lehlathi, letlema, khutšwana, lebotšiši, temana.
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
59
Kreiti ya 2 Kreiti ya 3
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šomana le sengwalwa:
• kopanya mafoko go bopa temana le go
hlokomela tirišo ya mabaka.
_ Diriša polelo go hlatholla:
• diriša polelo go hlaloša merero ya leago
(mohlala, hle, nthuše).
_ Hlabolla temogo ya polelo ka tsenelelo, mohlala,
Lemoga ka fao phapošiborutelo e dirišago polelo
ya tseleng ka gona.
_ Diriša polelokakanywa/tira-gatšwa, mareo a go
swana le, sediri, lediri, sedirwa, potšišo, pego,
taelo, lekopanyi, tshwantšhanyo, makalo,
lehlalošetšagotee, leganetši).
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R-3)
60
KGAOLO YA 3
SEHLOPHA SA GARE
(DIKREITI TŠA 4-6)
MATSENO
Mo Sehlopheng sa Gare, baithuti ba tsena bofseng. Ka go realo ga ba iketle, ba na le mafolofolo, ba huetšega
gabonolo, ebile ga ba na nnete ya se ba se dirago. Ke bathwana ba go itemoga bile ba rata go tseba seo ba lego
sona le gore ba rata go ba eng ka moso. Merero ya go ama boitsebišo e ba bohlokwahlokwa, ka fao go bohlokwa
go lemoga gore go be setswalle magareng ga polelo le boitsebišo mo nageng ya rena ya dipolelo le ditšo tša go
fapafapana. Tše dingwe tša diponagalo tša baithuti mo sehlopheng di ama gore:
_ ba kgwathega gabonolo ge ditiro tša bona di kgotla maikutlo a ba bangwe;
_ ba thoma go lemoga dinyakwa le ditlhologelo tša bona gammogo le maele a go tšwa go batho ba bangwe;
_ ba thoma go šoma ka tirišano mo phethagatšong ya mediro ya sehlopha ka bolokologi;
_ ba thoma go ipshina go iteka le go ikemela ka bobona mešomong yeo ba e dirago;
_ ba tšwela pele go kgona go ikhweletša le go itirela ditsela tša go humana tshedimošo;
_ ba thoma go oketša tsebo ya go nyakišiša, go bapetša le go tsinkela ka tsenelelo;
_ ba tšwela pele go kgona go fihlelela, go ngwala le go diriša tshedimošo; le gore
_ ba tšwela pele go kgona go nyakišiša, go bapetša le go fihlelela ka tshwanelo.
Nepišo
Mo sehlopheng se, baithuti ba ithuta go logaganya le go oketša mabokgoni a bona a go ngwala le go bala,
gomme ba bopa boitshepo le bokgoni bja go diriša polelo ya bomolomo. Mošomo wa go akaretša thuto ka
kharikhulamo o bopa karolo ye bohlokwa mešomong ya go ithuta.
Mehutahuta ya dingwalwa
Baithuti ba tla šoma ka mehutahuta ya dingwalwa go feta ge ba be ba le mo Sehlopheng sa Tlase. Polelo le
diteng tša dingwalwa di ka se sa ba boima kudu. Ba tla tsena ka gare ga lefase la dingwalwa tša bomolomo le tša
go ngwalwa go akaretšwa gape le merero ye mengwe ye bohlokwa ya leago le tikologo.
Mešomo ya go ithuta ya go logaganywa
Go thuša ka go beakanya maemo a kelo, tetelo ye nngwe le ye nngwe e na le bokgoni goba mabokgoni bjalo ka
maikemšetšo a yona (go theeletša, go bolela, go bala, go bogela, go ngwala, go nagana le go gopodišiša). Le ge
go le bjalo, mo mananeong a go ithuta, ditaba tšeo di swanetše go akanywa ka mokgwa wa go logaganywa
medirong ya go ithuta ka nepo ya maleba.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
61
Sepedi - Polelo ya ka gae
Diteng tša go fapafapana tša go akaretša
Diteng tša mmakgonthe di swanetše go hlotlwa mererong ya go fapafapana, ya go thewa godimo ga dinywakwa
tša baithuti ka go akaretša merero ya leago ka bophara.
Leka go akaretša ditaba tša go ama bodiidi, HIV/AIDS le bosenyi. Ga se di swanele go no bonwa bjalo ka diteng
tša dingwalwa, eupša bjalo ka karolo ya boitemogelo bja go ithuta ka temogo. Ka tsela yeo, o ka ruta baithuti
polelo ka go se šetše ge ba ithuta yona, ka go realo o tlo ba kgontšha go hlabolla mabokgoni a bohlokwa,
mohlala:
_ Go lemoga go kgetha lehlakore;
_ Go ithuta ka fao dingwalwa di tutuetšago baithuti monaganong wo o rilego; le
_ Go hlohleletša tirišo ye bjalo ya polelo.
Ka mokgwa wo, barutiši le baithuti ba tla:
_ Fihlelela ditetelo tše bohlokwa le tša go hlabolla tše 12; le
_ Go itokišetša mediro ye bothatana ya go nyaka maemo a kelo ao a lebanego le Sehlopha sa Godimo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
62
DITETELO TŠA GO ITHUTA
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša
Moithuti o tla theeletša ka nepo ya go hwetša tshedimošo le boipshino, gomme a kgona go iphetolela ka
tshwanelo le ka tsinkelo mo bophelong ka kakaretšo:
Mabokgoni a baithuti a betlilwe go ba kgontšha go theeletša dingwalwa tše bothatana tša bomolomo (tša
semmušo le tše e sego tša semmušo) mererong ya go fapafapana.
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bolela
Moithuti o tla kgokagana ka bokgoni le ka boitshepo ge ba bolela bophelong ka kakaretšo:
Bjalo ka ge baithuti ba gola, maemo a ditaba a thoma go ba a boimanyana, ka go realo a tsoma maikarabelo le
bokgoni bja go bolela. Ba tla tšwela pele go hlabolla mabokgoni a go kgokagana le go lemoga diphapano tša
setšo gomme ba ithuta mohola wa go tseba dipolelo tše ntši.
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela
Moithuti o tla bala ka nepo ya go ikhweletša tshedimošo le boipshino gomme a kgona go iphetolela ka
tshwanelo le ka go tsinkela dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša go lebana le dingwalwa tša bokgabo,
setšo le maikutlo:
Go bala dingwalwa tša Afrika-Borwa le lefase ka bophara le ka go phatlalala go hlohleletša go gola ga maikutlo
a moithuti malebana le tlhabollo ya polelo, go bala le go ngwala, go kwešiša dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo le boipshino.
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e fapafapanego ya dingwalo tša nnete le tša boikgopolelo a lebeletše
maikemišetšo ao a fapafapanego:
Baithuti ba tšwela pele go hlabolla mabokgoni a bona a go ngwala ka maikemišetšo a go bogela ka ditsela tša go
fapafapana. Ka go realo ba tla tšwela pele go ithuta ka fao dingwalwa di hlangwago ka gona. Ba thoma go
hlabolla le go rulaganya dikgopolo le dikakanyo ka tshwanelo ge go hlokometšwe dikokwane tša nnete mo
tshepetšong ya go ngwala ka go latela magato a tshwanelo.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
63
Sepedi - Polelo ya ka gae
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša
Moithuti o tla šomiša polelo go nagana le go gopodišiša, ka go realo, a hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta:
Mabokgoni a go hlabolla go nagana le tshedimošo ya go ngwala le go bala a bohlokwa mo mošomong wa
togaganyo ya kharikhulamo gammogo le katlego ya thuto. Ba swanetše go rutwa ka mokgwa wa go tsenelana ka
go latela kamano ya mediro ya go rarolla mathata ka maikemišetšotebanywa a go nepiša mehola ya thuto.
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo
Moithuti o kgona go diriša medumo, mantšu le thutapolelo go hlama le go hlatholla dingwalwa:
Baithuti ba tla lemoga ka fao polelo e dirišwago ka gona, gomme ba hlabolla polelo ye e dirišwago gore ba
kgone go lekanyetša tsebo ya dingwalwa tša bona le ya dingwalwa tša ba bangwe ka tsenelelo mabapi le
tlhalošo, nepagalo le temogo. Gape ba tla kgona go diriša tsebo yeo go dira diteko tša polelo go bopa tlhalošo
(go tloga kgatong ya lentšu go ya kgatong ya lefoko go fihla go hlangwa sengwalwa sohle, gomme ka go realo
ba lemoga setswalle magareng ga sengwalwa seo le kamano (tirišo) ya sona. Ba tla thoma go lemoga ka fao
polelo e fetogago ka gona ge nako e dutše e eya, le ge e dutše e tswakana le ditšo tše dingwe, gape le ka fao e
fetogago le mabaka ka gona.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
64
MAEMO A KELO LE DINGWALWA (GO DIKREITI TŠA 4 - 6)
Mo dikarolong tše di latelago, Maemo a Kelo a Tetelo ye nngwe le ye nngwe ya go Ithuta a tla thoma kreiting
ye nngwe le ye nngwe. Go tla fiwa mehlala ya dingwalwa tšeo di tlogo dirišwa go logaganya polelo ya go ithuta.
Ye ga se mehlala ye e ka fiwago fela, ka gobane morutiši a ka tlaleletša ka ya gagwe ka go kgetha dingwalwa
tša maleba.
Kreiti ya 4
Dingwalwa tša di šišintšwego
Bomolomo:
_ Ditherišano
_ Dipoledišano
_ Direto
_ Dikoša
_ Dikanegelo (mohlala, dinonwane, dikanegelo)
_ Pego ya ditiragalo
_ Metlae, dithai
_ Dipego tša boso
_ Dipoledišano tša dinyakišišo
_ Dipolelo tše kopana
_ Ditshwantšhotumo
_ Ditsebišo tša dinamelwa
_ Dikoša
_ Dipapadi tša mantšu
_ Ditaelo (mohlala, tša dipapadi)
Dingwalwa:
_ Direto
_ Dikanegelo
_ Dipego (mohlala, tša saense, boso, kotsi, dipapadi)
_ Dikanegelo (mohlala, dinonwane)
_ Ditshepedišo (mohlala, metswako, ditaelo)
_ Ditaetšo
_ Mangwalo
_ Diposkarata
_ Dipukutšatši
_ Mananeo
_ Methopo (mohlala dipukuntšu, diensaeklopedia)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
65
Sepedi - Polelo ya ka gae
Multimedia/dipolelotirišwantši:
_ Diterama tša bana tša thelebišene
_ Dikhathune tša thelebišene
_ Dipapatšo tša thelebišene
_ Dikhomphutha goba di-CD-Romo (ge di le gona)
_ Ditiragatšo tša sefaleng
_ Dipapatšo
Kreiti ya 5
Dingwalwa tša di šišintšwego
Bomolomo:
_ Dipolelo
_ Mananeo a radio
_ Direto tša molomo (mohlala, diretotumišo, dibalade)
_ Dikanegelo (mohlala, dinonwane)
_ Ditaelo
_ Ditaetšo
_ Ditaba
_ Dipolelo tša dipapadi
_ Dipego tša boso
_ Ditherišano
_ Megobo ya bomolomo.
_ Dipoledišano
_ Dipolelo
_ Dingangišano
_ Ditsebišo
_ Dipapadi
_ Metlae
Go ngwala:
_ Dikanegelo (mohlala, dikanegelo, dinonwane)
_ Ditaodišo (mohlala, dingangišano)
_ Mangwalo
_ Metlae
_ Ditshekatsheko tša dipuku
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
66
Dingwalwa tše di šišintšwego di tšwela pele:
Go ngwala:
_ Dikanegelo (mohlala, dikanegelo, dinonwane)
_ Ditaodišo (mohlala, dingangišano)
_ Mangwalo
_ Metlae
_ Ditshekatsheko tša dipuku
_ Dipukutšatši
_ Dijenale
_ Dipostara (mohlala, melaetša ya tikologo goba ya maphelo)
_ Ditshepedišo (mohlala, ditaelo, metswako)
_ Dipego
_ Methopo ya dipuku (mohlala, dipukuntšu, diensaeklopedia)
Dipolelotirišwantši/Mutlimedia:
_ Diterama tša thelebišene
_ Difilimi
_ Dipostara
_ Ditaodišwana tša kuranta
_ Dikhathune
Kreiti ya 6
Dingwalwa tša di šišintšwego
Bomolomo:
_ Dipoledišano
_ Dikopano
_ Dingangišano
_ Dikanegelo
_ Dipapadi (mohlala, metlae, ditshotlo)
_ Dipoledišano tša radio
_ Ditaba
_ Ditaelo
_ Ditlhalošo
_ Direto tša molomo (mohlala, diretotumišo)
_ Dikhetšhe
_ Ditherišano
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
67
Sepedi - Polelo ya ka gae
Dingwalwa tše di šišintšwego di tšwela pele:
Go ngwala:
_ Difilimi
_ Dikanegelophelo
_ Dikanegelo tša histori
_ Direto
_ Dipapatšo
_ Ditshwantšhotumo
_ Ditaodišo tša kuranta le kgatišobaka (mohlala, dikgatišobaka tša sekolo)
_ Dipego (mohlala, bosenyi, kotsi, dipapadi)
_ Ditshepedišo (mohlala, metswako, ditaelo)
_ Methopo ya dipuku (mohlala, dipukuntšu, diensaeklopedia)
Dipolelotirišwantši/Mutlimedia:
_ Difilimi
_ Ditshwantšhotumo
_ Dikhathune
_ Metlae
_ Dipoledišano tša thelebišene (mohlala, masetlapelo, tshotlo)
_ Dipostara
_ Dikrafo
_ Ditafola
_ Ditšhate
_ Mebepe ya tlhaloganyo
_ Dikarata tša ditumedišo
_ Dipostara
_ Dipapatšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
68
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
69
Sepedi - Polelo ya ka gae
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
70
Tetelo ya go ithuta ya 1 Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ipshina ka go theeletša mehuta ye e fapanego ya
dikanegelo tša molomo gomme a kgona go ntšha
maikutlo a maleba mabapi le seo a se theeleditšego
(mohlala, dikanegelo, dinonwane le dipego tše
kopana).
_ Ahlaahla moreromogolo wa kanegelo le dintlha tše di
itšego tša sengwalwa seo gomme a se bapetša le tša
boitemogelo bja gagwe.
_ Ahlaahla mantšu, mafoko le polelo ya mmele tša
seboledi le ka fao di amago motheeletši (mohlala: Na
o ikwele bjang ka morago ga go theeletša seboledi?
Na o dirile eng seo se go dirilego gore o ikwe ka
mokgwa wo?
Kreiti ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ipshina ka go theeletša mehuta ye e fapanego ya
dikanegelo tša molomo tša go swana le dikanegelo,
dinonwane, moopelo, metlae le dithai, le
ditiragatšo tše kopana gomme a kgona go ntšha
maikutlo a maleba mabapi le seo a se
theeleditšego.
_ Šupa, a hlaola molaetšamogolo le merero go tšwa
go dingwalwa tša molomo gomme a di bapetša le
tša bophelo bja ka mehla.
_ Šupa dibopego tša dingwalwa tša molomo
(sebopego, polelo, segalo le kgetho ya mantšu,
bjalobjalo) tšeo di dirago gore di lokele merero le
batheeletše ba ba fapanego.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
71
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ipshina ka go theeletša le go sekaseka dikanegelo
tša molomo tše di fapanego tša go swana le
dinonwane, direto, dipapadi, dingangišano le
dipolelo.
_ Šupa, a hlaola merero, go botšiša, le bapetša le tša
boitemogelo bja gagwe.
_ Šupa, a hlaola dintlha tše bohlokwa tša go swana
le tikologo ya diteng, polelo ya mmele ya
seboledi, diteng, mokgwa wa go bolela le kgetho
ya mantšu:
• ahlaahle ka fao di amago batheeletši le gore ka
baka la eng;
• ahlaahle ka fao dintlha tše di ka fetogago ka
gona ge go lebeletšwe batheeletši le
maikemišetšo a a fapanego;
• ahlaahle ka fao dintlha tše di beago seboledi le
motheeletši maemong a a itšego (mohlala,
mabapi le maemo a taolo le go ba le maatla,
maikutlo mabapi le moanegwa, bjalobjalo); le
go
• šupa, a ahlaahla ka fao dikgopolo tše di itšego
di hlangwago le ka fao di huetšago motheeletši
ka gona (mohlala, Na semelo sa
moanegwathwadi se tšweletšwa bjang? Na
maikutlo a gago ke eng mabapi le se? Na
maitshwaro a batho mo bophelong a swana le a
gagwe?
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
72
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 1
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ahlaahla ka fao segalo sa seboledi le kgetho ya
mantšu tša seboledi di fetogago ka gona ge a bolela le
batheeletši ba go fapana gammogo le maikemišetšo a
sona a go fapana.
_ Bolela ka medumo le diswantšho tša mantšu gomme a
swayaswaya ka maatlakgogedi a tšona go
motheeleditše.
_ Theeletša ka maikemišetšo a go hwetša tshedimošo go
tšwa go dingwalwa tša go fapana tša go swana le pego
ya tša bosa, ditsebišo tša sekolo, dipotšišonyakišišo,
bjalobjalo, gomme a kgone go gopola dintlha tše
bohlokwa le go ntšha maikutlo a maleba.
_ Ahlaahla maikutlo, dikgopolo le mehola ya tša leago,
botho le setšo tšeo di hwetšwago ka go dikanegelo tša
molomo. (mohlala, Na malapa ka moka a na le mme,
tate le bana? Na go na le mehuta ye mengwe ya
malapa yeo e fapanago le la ka godimo?).
_ Diragatša ditaelo le go latela ditaetšo.
_ Theeletša a bile a kgatha tema mo dipoledišanong, a
laetša tlhompho le kwelobohloko go maikutlo a ba
bangwe le go thabela dikakanyo tše a di hwetšago go
bangwe.
Kreiti ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ahlaahla ka fao polelo e dirišwago ka gona go
tšweletša moya le tikologo ye e itšego mo
kanegelong.
_ Theeletša dingwalwa tše di fapanego tšeo di
neago tshedimošo (ditaetšo, ditaelo, dipolelo tšeo
di theeletšwago, dipoledišano tša radio,
ditshwantšhotumo tša thelebišene), dintlhakgolo
goba dintlha tše di rilego le go diriša tshedimošo
ye a e hweditšego ka maleba.
_ Theeletša ka mafolofolo a ela hloko ditebelelo tša
ba bangwe gomme ka boleta a neela dikgopolo tša
gagwe mabapi le dintlha tšeo di akanywago.
_ Ahlaahla maikutlo, dikgopolo le mehola ya tša
leago, botho le setšo tšeo di hwetšwago ka go
dikanegelo tša molomo gomme a swayaswaye
mabapi le tšeo di lego gona le tšeo di tlogetšwego.
(mohlala: Na thuto ye e tšwelelago mo kanegelong
e loketše mabaka ka moka ao re phelago go
ona? Na ke mabaka afe ao a sa tšwelelego mo
kanegelong ye?).
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
73
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Swayaswaya ka maatlakgogedi a modumo le a
dilo tša go bogelwa tša go swana le mošito,
poeletšo, poeletšomedumo, maekiši, dipapišo,
bjalobjalo.
_ Theeletša ka maano a go hwetša tshedimošo go
tšwa dingwalweng tša go fapana tša molomo
(dingangišano, ditlhalošo, dipego,
ditshwantšhotumo tša thelebišene, dikakaretšo tša
dintlha tše kgolo gomme a swayeswaye dintlha tše
di itšego).
_ Theeletša ka mafolofolo le ka maikutlo le go
amogela dikgopolo tšeo di fapanago le tša gagwe
gomme a fetole ka maleba.
_ Ahlaahla maikutlo, dikgopolo le mehola ya tša
leago, botho le setšo tšeo di hwetšwago
dikanegelong gomme a swayeswaye ka fao di
hlagišwago ka gona mo kanegelong. (mohlala: Na
go na le dikgopolo tše di itšeng ka ditumelo goba
ditlwaelo tša batho ba bangwe.
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
74
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela ka boitemogelo, dikakanyo le tshedimošo
mabapi le diteng tša go fapana tše di diretšwego
batheeletši le merero ye e fapanego:
• diriša polelo ka ntle le bothata ge a bolela le batho
ba bangwe;
• diriša polelo go ntšhetša dikgopolo tša gagwe
kgakala (mohlala, go bolela kanegelo, go reta goba
go bapala karolo ya moanegwa yo a itšego);
• boledišana le ba bangwe ka ga dihlogo tše di
tlwaelegilego go tšwa go boitemogelo bja gagwe
bja tša bophelo;
• gopola, a hlaloša ditiragalo tše di itšego;
• neela ditaetšo goba ditaelo;
• botšiša, a fetola dipotšišo; le go
• ahlaahla, a bapetša dikgopolo tša gagwe le tša ba
bangwe.
_ Diriša mabokgoni a go nyalelana le maano a go šoma
mo dihlopheng:
• amogetšana;
• bolela fela ka hlogo yeo;
• botšiša dipotšišo tša maleba;
• go tšwetša pele dipoledišano;
• go araba dipotšišo tša ba bangwe ka šedi le ka
tlhompho;
• go fa dikakanyo tša go kwala le tša leago ka ga seo
go boletšwego ka sona;
Kreiti ya 4
Tetelo ya go ithuta ya 2
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela ka boitemogelo, dikakanyo le tshedimošo
mabapi le diteng tša go fapana tša tlhohlo tše di
diretšwego batheeletši le merero ye e fapanego:
• diriša polelo ka go naganišiša ge a bolela le
batho ba bangwe (mohlala, ge a reta maitekelo
a mongwe, a sa kwane le seo yo mongwe a se
bolelago);
• diriša polelo gore a kgone go hlama le go
ntšhetša dikgopolo tša gagwe kgakala
(mohlala, go hlagiša maikutlo le dikgopolo, le
go diragatša seo);
• boledišana le ba bangwe ka ga dihlogo le
ditiragalo tše di sa tlwaelegago ka go no
swantšhetša;
• hlaloša ditiragalo, go hlagiša pego ya tšeo di
bego di ahlaahlwa, gomme a ba a neela
ditaetšo gabotse ka mokgwa wo o
kwešišegago;
• botšiša dipotšišo tše bohlokwa tše di se nago
dikarabo tše di lego molaleng; le go
• hlagiša le go kgonthiša dikgopolo tša gagwe ka
go di fahlela.
_ Diriša mabokgoni a go nyalelana le maano a go
šoma mo dihlopheng:
• amogetšana, go bolela fela ka hlogo ye e
itšego, botšiša dipotšišo tša maleba, go tšwetša
pele dipoledišano, go araba dipotšišo tša ba
bangwe ka šedi le ka tlhompho;
• go fa dikakanyo tša go kwala le tša leago ka ga
seo go boletšwego ka sona;
• diriša segalo sa maleba le go bolela ka
sefahlego; le go
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
75
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela ka boitemogelo, dikakanyo tše di raranego
le tshedimošo mabapi le diteng tša go fapana tša
tlhohlo tše di diretšwego batheeletši le merero ye
e fapanego:
• diriša polelo ka leano la go kgona go bolela le
batho ba bangwe fao a ntšhetšago maikutlo a
gagwe le go itekola gabonolo (mohlala, go
bolela ka ga maikutlo le dikganyogo;
• diriša polelo gore a kgone go hlama le go
ntšhetša dikgopolo tša gagwe gabonolo
(mohlala, go direto le go mmino);
• boledišana le ba bangwe ka ga dikgopolo le
maikutlo a gagwe ka tatelano ya dintlha ya
maleba godimo ga dihlogo tše go bolelwago ka
tšona (mohlala, tlhagišo ya dintlha ka postara,
dipego, dingangišano);
• botšiša le go fetola dipotšišo tše bohlokwa; le
go
• hlagiša ngangišano le go thekga dikgopolo le
dikakanyo tša gagwe.
_ Diriša mabokgoni a go nyalelana ao a šomišwago
mo dihlopheng:
• latela mekgwa ya go bolela ya maswanedi ge a
šoma le go ba karolo ya sehlopha;
• go fa dikakanyo tša go kwala le tša leago ka ga
seo go boletšwego ka sona;
• diriša segalo sa maleba le go bolela ka
sefahlego;
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
76
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 2
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
• go diriša segalo le tšhomišo ya sefahlego gabotse
ge go bolelwa; le go
• go laetša tlhompho go bao ba nago nayo mo
sehlopheng.
_ Go diriša ditho tša mmele ka maleba ge a bolela,
segalo le go godišwa ga lentšu mohlala, tšhomišo ya
matsogo le sefahlego:
• lebelela thwii gomme a fokotša go
itshwaratshwara;
• diriša ditho tša mmele ka maleba, mohlala,
tšhomišo ya matsogo le sefahlego; le go
• diriša segalo le go godišwa ga lentšu, a khutša
gomme a bolela gabotse ka go iketla.
_ Diriša mantšu le dibopego tša maleba tše di amago
batheeletši ba go fapafapana le maikemišetšo a
mehutahuta:
• diriša polelo ya maleba (kgetho ya mantšu) go ya le
gore o bolela le mang (segalo, kgetho ya mantšu le
mokgwa, tirišo ya ditho tša mmele);
• diriša polelo ya maleba ge a laetša tlhompho ye e
bonwago mo setšhabeng (ditshwarelo, dikgopelo,
ditebogo, thekgo); le go
• bolela le go se diriše polelo yeo e tlogo kgopiša ba
bangwe.
Kreiti ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
• go laetša ka kwelobohloko go ditokelo le
maikutlo a bangwe ge ba šoma mmogo e le
sehlopha.
_ Diriša polelo ya maleba ya mmele le mabokgoni a
go tšweletša dintlha:
• lebelela batheeletši ka moka ge a bolela;
• diriša segalo sa maleba le go bolela ka
sefahlego;
• bolela ka boiketlo mo go swanetšego ka leano
la go gatelela dintlh; le go
• ikhutša mafelong a maleba mo polelong ya
gagwe go ya ka dinyakwa tša batheeletši.
_ Diriša polelo ya maleba ye e nepilego
maikemišetšo a mehutahuta le batheeletši ba go
fapana:
• diriša polelo ya maleba (kgetho ya mantšu) go
ya le gore o bolela le mang mo maemong ao a
sa tlwaelegago;
• diriša dibopego tša thutapolelo le dika tšeo e
lego tša maleba;
• diriša polelo ka kelohloko go tšweletša
maikutlo a go swana ao a raranego bjalo ka
pefelo, go hloka kgotlelelo, kwelobohloko,
kganyogo;
• lemoga le go ganana le polelo ye e kgethollago
le go tla ka dikakanyo tša go e fetola; le go
• lemoga le go ganana le polelo ye e kgethollago
le go tla ka dikakanyo tša go e fetola.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
77
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
• go laetša ka kwelobohloko go diphapano tša
setšo le tša leago (mohlala, a dumela le go
amogela dipolelo tše di fapanego, boitemogelo,
mehlala); le go
• diriša polelo ya go phuphutha mo go bonalago
go ka ba diphapano.
_ Diriša mabokgoni a maleba le polelo ya maleba
ya mmele :
• lebelela batheeletši ka moka ge a bolela ga a
ba fularele;
• fetola bogodimo bja lentšu, segalo, lebelo ka
maikemišetšo a go tliša kgatelelo; le go
• lekola tlhagišo le mabokgoni a gagwe ka leano
la go a kaonafatša.
_ Diriša polelo ya maleba ye e swanetšego
maikemišetšo le batheeletši ba go fapana:
• diriša polelo ya maleba (kgetho ya mantšu) go
ya le gore o bolela le mang mo maemong a go
ba le tlhohlo gomme a laetše temogo ya
batheeletši ka go fapana ga bona;
• diriša polelo gore a kgone go fihlelela merero
ye e fapanego go swana le go tutuetša, go
nganga le go ipona bjalo ka yo mongwe wa
bona; le go
• tliša dikakanyo tšeo di fapanego tše di
gananago le tšhomišo ya polelo ya kgethollo.
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
78
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tseba dingwalwa tša Afrika-Borwa le tša
boditšhabatšhaba, tša nnete le tša boikgopolelo:
(mohlala, direto, tshekatsheko ya dipuku, dipadi tše
kopana, mangwaloditaba, dipuku tša methopo,
bjalobjalo):
• go ipalela ka boyena a diriša mabokgoni ao a
fapanego a go bala le go kwešiša merero;
• go bala ka go okola gore a hwetše dikgopolo tše di
nabilego;
• go balela godimo ka leano la go hwetša dintlha tše
di itšego;
• go lekola letlakala la diteng le dihlogo;
• go dupelela seo diteng e ka bago sona goba seo e
ka bago mafelelo a kanegelo; le
• go balela godimo ka lebelo la maleba leo le
sepelelanago le morero le batheeletši.
_ Lebelela le go swayaswaya mabapi le dingwalwa tša
go bogelwa le tša polelotirišwantši (mohlala:
diswantšho, dipostara, dikhathune, dikhomphutha le
di-CD mo kgonegago, bjalobjalo):
• hlaloša melaetša; le go; le go
• hlaola le go ahlaahla dithekniki tša go thala tša go
swana le mmala, moakanyetšo, kgetho ya
diswantšho, bjalobjalo le gore na di ama bjang
molaetša wo o bonwago.
Tetelo ya go ithuta ya 3
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tseba dingwalwa tša Afrika-Borwa le tša
boditšhabatšhaba, tša nnete le tša boikgopolelo:
(mohlala, direto, tshekatsheko ya dipuku, dipadi
tše kopana, mangwaloditaba, dipuku tša methopo,
bjalobjalo):
• go ipalela ka boyena a diriša mabokgoni ao a
fapanego a go bala le go kwešiša merero;
• go beakanya gore a hwetše dikgopolo tše di
nabilego;
• go balela godimo ka leano la go hwetša dintlha
tše di itšego;
• go lekola letlakala la diteng le dihlogo;
• diriša tsebo ye e fetilego goba mehlala ya
diteng ka leano la go ka hwetša ditlhalošo;
• go dupelela seo diteng e ka bago sona goba seo
e ka bago mafelelo a kanegelo;
• go ntšha dintlhakgolo tša kanegelo go bona ge
e ba o a kwešiša; le go
• go balela godimo ka lebelo la maleba leo le
sepelelanago le morero le botheeletši.
_ Lebelela le go swayaswaya mabapi le dingwalwa
tša go bogelwa le tša polelotirišwantši (mohlala:
dipapatšo, divideo/difilimi, ditiragatšo tša
thelebišene gomme mo go kgonegago
dikhomphutha le di-CD, bjalobjalo):
• ahlaahla molaetša wo o tšwelelago; le go
• hlaola le go ahlaahla dithekniki tša go thala tša
go swana le mmala, kgetho ya diswantšho,
mohuta le bogolo bja mangwalo, moakanyetšo,
kgetho ya diswantšho bjalobjalo, le gore naa di
ama bjang molaetša wo o bonwago.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
79
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tseba, a ahlaahla dingwalwa tša go fapana tša
Afrika-Borwa le tša boditšhabatšhaba, tša nnete le
tša boikgopolelo: (mohlala, dijenale, direto,
dipadi, dipapadi tše kopana, dikuranta,
dipukukgakollo, bjalobjalo):
• go balela godimo le go bala ka setu go elwa
hloko mabokgoni a go bala le botheeletši;
• diriša mabokgoni a maleba a go bala le go
kwešiša (go bala le go ngwala dintlha tše
bohlokwa; le go
• go beakanya gore a hwetše dikgopolo tše di
nabilego, bjalobjalo).
_ Lebelela, a swayaswaya dikgopolo mabapi le
dingwalwa tša go bogelwa le tša polelotirišwantši
(mohlala: dinepe,dipapatšo tša thelebišene,
ditiragatšo le ditshwantšhotumo, inthanete le di-
CD mo go kgonegago, bjalobjalo):
• ahlaahla molaetša wo o tšwelelago; le go
• hlaola le go ahlaahla dithekniki tša go swana le
tšhumo ya mabone le taolo ya medumo, kgetho
ya diswantšho, dikhutlo tše go emiwago go
tšona, sebopego le moakanyetšo, le
maatlakgogedi a tšona go mmogedi.
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
80
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlaloša maikutlo a gagwe ka seo a se badilego (tša
dintlha goba tša go no tšewa bjalo, tša go bogelwa
goba tša polelotirišwantši) gomme a thekga kabo ya
gagwe.
_ Ahlaahla ka fao kgetho ya mantšu le dithalwa di
huetšago mmadi ka gona.
_ Laetša kwešišo le go kgona go hlaola morero,
baanegwathwaadi, tikologo le thulaganyo tša
sengwalwa.
_ Lemoga dintlha le ditiragalo tše bohlokwa tša
sengwalwa.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlaloša le go sekaseka maikutlo a gagwe mabapi
le temana yeo a e badilego.
_ Hlaloša ka fao bangwadi le bakgabiši ba bolelago
ka gona le babadi ba bona le ka fao ba
tšweletšago dikgopolo tše di fapanego ka go diriša
polelo le dilo tšeo di bogegago.
_ Laetša kwešišo ya sengwalwa sa boikgopolelo:
• ahlaahla kgopolokgolo, thulaganyo, tikologo le
baanegwa;
• dira dinyakišišo ka ga thulaganyo le baanegwa;
le go
• hlaloša merero le dikakanyo tše dingwe
gomme a fela a ntšha maikutlo a gagwe.
_ Kwešiša tlotlontšu ya gona gomme a kgona go
ahlaahla ka fao bangwadi ba dirišago polelo go
fihlelela maikemišetšo a bona (papišo, mošito,
poeletšo ya medumo, bjalobjalo).
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
81
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Maikutlo a gagwe mabapi le sengwalwa ka moka
ga sona.
_ Ahlaahla ka fao dithekniki tšeo bangwadi,
baakanyetši le baswantšhi ba di dirišago go
tšweletša dintlha tše di rilego ka ga bophelo,
gomme di bea mmadi mafelong a a fapanego.
_ Laetša kwešišo ya sengwalwa le kamano ya sona
le maphelo a bona le gore na mohola wa sona ke
eng le gore se šoma bjang:
• hlaloša merero, thulaganyo, tikologo le
tshwantšho ya baanegwa; le go
• ahlaahla tebelelo ya mongwadi, ka fao tlhalošo
e tšweletšwago le maemo a mmadi (mohlala:
Na mongwadi o anega taba bjalo ka mmogedi
goba modiragatši? Na maikutlo a gago ke eng
mabapi le moanegwathwadi? Na mongwadi o
kgwatha bjang maikutlo a gago?).
_ Lemoga le go hlaloša dibopego tša polelo tša go
fapana, tšhomišo ya polelo, morero le batheeletši
ba dingwalwa tša go fapana:
• laetša le go sekaseka tšhomišo ya polelo ya
sengwalwa le batheeletši bao se diretšwego
bona; le go
• laetša le go sekaseka diphapantšho tša mehuta
ye e fapanego ya dingwalwa (peakanyo le
diphapantšho tša mehuta ye e fapanego ya
direto, ditaodišophelo, bjalobjalo).
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
82
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Kwešiša tlotlontšu ya gona gomme a kgone go
ahlaahla kgetho ya mantšu, tshwantšhokgopolo le
khuetšo ya medumo mo go direto, dikanegelo le go
dikanegelo tša polelotirišwantši (mohlala, mošito,
morumokwano, di swantšho le tshegišo).
_ Lemoga dibopego tša polelo tša go fapana, tšhomišo
ya polelo, morero le batheeletši ba dingwalwa tša go
fapana:
• hlaola merero ye e fapanego ya dingwalwa
(mohlala, dipolelo, dikanegelo, direto, dipapatšo);
• hlaola ka fao dikanegelo di rulagantšwego ka gona;
le go
• hlaola polelo yeo e dirišitšwego dingwalong tša go
fapana (mohlala: polelothwii ye e hwetšwago mo
dinonwaneng, tatelano ya mantšu gammogo le
tirwa yeo e hwetšwago ge go ngwalwa pego,
bjalobjalo).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Lemoga dibopego tša polelo tša go fapana,
tšhomišo ya polelo, morero le batheeletši ba
dingwalwa tša go fapana:
• laetša ka fao dingwalwa tša go fapana di
rulaganywago ka gona (mohlala, dinonwane,
mangwalo, le tshekatsheko ya dingwalwa);
• laetša ka fao dingwalwa tša go fapana di
hlopšhago ka go latela mohuta wa sengwalwa
sa go swana le tša boikgopolelo tša saense,
dikanegelo tša dimakatšo; le go
• hlaola merero ye e fapanego ya dingwalwa
gomme a be a laetše ka fao mokgwa wa go
bolela o fapanago ka gona go ya le gore o
bolela le bomang.
_ Hlaola, a ahlaahla mehola ya dilo tša tikologo,
setšo le leago ka go dingwalwa:
• hlaola le go ahlaahla mokgwa wa go anegela,
morero le khuetšo ya wona;
• lemoga le go ahlaahla dikgopolo tše batho ba
nago natšo ka ditumelo le ditšo tša batho ba
bangwe le gore di hlamilwe bjang; le go
• ahlaahla le go bapetša ka fao bangwadi ba go
fapana ba tšweletšago dikgopolo tša leago le
setšo ka dihlogo tša go fapana.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
83
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlaola le go sekaseka mehola ya dilo tša tikologo,
setšo le leago ka go dingwalwa:
• hlaloša merero ya mongwadi yeo e lego
nyanyeng le yeo e utamilego;
• hlaloša ditebelelo tše di tšwelelago mo
sengwalweng gomme a neele tebelelo ya
gagwe le go e thekga ka karabo le ka mehlala
ye e tšwago go sona;
• ahlaahla diphapano tše di tšwelelago mo
sengwalweng gomme di ama mehola ya setšo
le leago; le go
• sekaseka khuetšo ya tebelelo ya kgethollo go
ya ka ditumelo tša batho le gore na dikgopolo
tše di ka fetolwa bjang. Ntšha maikutlo a gago.
_ Kwešiša, a diriša dingwalwa tša tshedimošo ka
maleba:
• akaretša dikgopolokgolo le tšeo di di thekgago;
• kgetha le go ngwala dintlha tše bohlokwa tša
tshedimošo; le go
• kwešiša, a latela ditaelo le ditaetšo tše di
hlakahlakanego gannyane ka boyena.
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o kgona go bala le go bogela
tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolele ka tshwanelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
84
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlaola, a ahlaahla mehola yeo e hwetšwago
dingwalweng gomme e sepelelana le tša setšo, leago,
tikologo le tša go agiša (mohlala, thuto ya kanegelo le
mohola wa yona go diteng tša go fapana, ditaba tša go
se kgetholle go lebeletšwe le kamano ya baanegwa,
bjalobjalo).
_ Kwešiša, a fetola ka maleba mabapi le tshedimošo ye
e lego ka dingwalweng.
_ Hlaola dintlhakgolo le tšeo di di
thekgago/dikgopolothuši; le go
• bala fela ka godimo ka leano la go hwetša dintlha
tše di itšego go swana le pego ya tša boso,
nakotaolo ya dipese, mmepe, bjalobjalo; le go
• latela ditaelo le ditaetšo tše kopana tšeo di
gatišitšwego.
_ Hlaloša dingwalwa tše bonolo tša go bogelwa
(ditafola, ditšhate, dipostara, dikrafo, mmepe) gomme
a ka kgona go fetola sengwalwa go tšwa go mohuta
wo go ya go wola (mohlala, go tloga go krafo go ya
go tlhalošo ka mantšu mo temaneng.
_ Go ikgethela dingwalwa tša maleba tšeo di
kgotsofatšago dinyakwa tša gagwe (mohlala,
dipukuntšu, diensaeklopedia tša bana le dipuku tša
methopo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Kwešiša, a fetola ka maleba mabapi le tshedimošo
ya go fapana ye e lego ka dingwalweng:
• hlaola dintlhakgolo le tšeo di di thekgago, a
swaya dintlha tše di itšego le go di akaretša; le
go
• bala le go latela ditaelo tše bothatana ba latela
ditaetšo ka thušo ye nnyane.
_ Hlaloša, a ahlaahla dingwalwa tša rarana tša go
bogelwa (ditafola, ditšhate, dipostara, dikrafo,
mmepe) gomme a ka kgona go fetola sengwalwa
go tšwa go mohuta wo go ya go wola (mohlala:
go ngwalwa ga dintlha tše bohlokwa ka krafong).
_ Go ikgethela dingwalwa tša maleba gomme gwa
latelwa mabokgoni a dinyakišišo go wetša
tshedimošo go tšwa go dipukuntšu,
dipukukgakollo, go setšhaba goba methopong ya
elektroniki (ge e le gona).
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
85
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlaloša, a sekaseka ka boyena dintlha tša
dingwalwa tša krafo (mebepe, dikrafo tša methalo,
ditšhate, bjalobjalo) gomme a kgone go tšea
dintlha go mohuta wo go di iša go wola.
_ Ikgethela dingwalwa tša maleba tša go tšwa
methopong ye e fapanego, bjalo ka batho ba
motse le ka elektroniki (mo go kgonegago).
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
86
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ngwalela mafapha le batheeletši ba go fapana
dingwalwa tše di fapafapanego:
• diriša mokgwa wa go ngwala ka go raloka le go
ikgopolela (mohlala, direto, mangwalo, ditemana,
dikanegelo, bjalobjalo);
• ngwalela batheeletši ba ba fapafapanego melaetša
ka go tšweletša dintlha gabotse le go kgetha
sengwalwa go ya ka maikemišetšo a sona (mohlala,
dipego tše kopana, ditaelo, bjalobjalo);
• ngwala, a akanyetša dingwalwa tše di fapanego tše
di direlwago batheeletši ba go fapafapana (postara,
khathune, mangwalwana a go bapatša); le go
• fetolela tshedimošo go tšwa mohuteng wo mongwe
go ya go wo mongwe (mohlala: temana ya go
ngwalwa ka mokgwa wa taodišo o fetolelwe go
tlhopho ka lenaneo, bjalobjalo).
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
87
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ngwalela mafapha le batheeletši ba go fapana
dingwalwa tše di fapafapanego:
• diriša mokgwa wa go ngwala ka go raloka le
go ikgopolela (mohlala, pukutšatši, dikanegelo
tša go segiša, direto, dikanegelo, bjalobjalo);
• ngwalela batheeletši ba ba fapafapanego
melaetša ka go tšweletša dintlha gabotse ka
lenaneo le go kgetha sengwalwa go ya ka
maikemišetšo a sona (mohlala, dipego tše
kopana, ditsebišo, ditaelo, bjalobjalo);
• ngwala le go akanyetša dingwalwa tše di
fapanego tša go bogelwa tše di tšweletšago
tshedimošo (mohlala, dipapatšo,
mangwalwanatsebišo, mmepe wo o nago le
diswantšho le ditlankana); le go
• fetišetša tshedimošo go tšwa mohuteng wo
mongwe go ya go wo mongwe (mohlala,
tshedimošo go tšwa go peakanyo ya lenaneo
go ya go temana le go ya go sengwalwa).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Ngwalela mafapha le batheeletši ba go fapana
dingwalwa tše di fapafapanego:
• diriša mokgwa wa go ngwala ka go raloka le
go ikgopolela (mohlala, pukutšatši, dikanegelo
tša go segiša, direto, dikanegelo, bjalobjalo);
• ngwalela batheeletši ba ba fapafapanego
melaetša ka go tšweletša dintlha gabotse ka
lenaneo le go kgetha sengwalwa go ya ka
maikemišetšo a sona (mohlala, dijenale, direto,
dinonwane, le dipoledišano, ditaodišo, bjalobjalo);
• ngwala le go akanyetša dingwalwa tše di
fapanego tša go bogelwa tše di tšweletšago
tshedimošo ka go diriša polelo, khuetšo ya
medumo, dikrafo tša batheeletši ba ba
fapanego (mohlala, di-CD le bokantle bja
dipuku, dipapatšo tša thelebišene goba radio,
mangwaloditaba le dinepe);
• laetša kwešišo ya mongwalelo le kgetho ya
mantšu (mohlala, fetišetša tshedimošo ya go
tšwa go kanegelo a e dira pego ya kuranta,
bjalobjalo); le go
• gopodišiša le go sekaseka mošomo wa gagwe.
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
88
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go tšweletša le go beakanya dintlha ka go ngwala:
• sekaseka hlogo, a ntšha maikutlo ka go ngwala ka
mokgwa wa go no ngwala seo se tlago ka
dihlogong, ka mananeo goba ditšhate tša go
ngwalwa mantšu;
• beakanya dikgopolo ka ditemana a diriša
mafokonolo le mafokontši;
• tšweletša mošomo wa mathomo wa hlogo ka go
hlokomedišiša polelo le mopeleto ka go di kgetha
go ya ka babadi/ batheeletši;
• boeletša mošomo ka go šomiša boitemogelo bja
polelo ya maleba, peakanyo le mongwalelo, le go
kgatha tema le ga baithuti ba bangwe ka
phapošingborutelo;
• badišiša mo a ngwadilego a lebeletše kudu
thutapolelo, maswaodikga le mopeleto, a tlaleletša
ka ditshwaotshwao tša baithuti le tša morutiši; le go
• 'gatiša' dikakanywa tša gagwe tša mafelelo ka go
boledišana le babadi ba maleba goba morutiši.
_ Tšweletša mošomo wa go balega le go beakanywa
gabotse ka go diriša, mohlala, dihlogo tša maleba,
ditemana, bjalobjalo.
_ Diriša tsebo ya polelo magatong a go fapafapana.
Tetelo ya go ithuta ya 4
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go tšweletša le go beakanya dintlha ka go
ngwala:
• sekaseka hlogo, a ntšha maikutlo ka go ngwala
ka mokgwa wa go no ngwala seo se tlago ka
dihlogong, ka mananeo goba ditšhate tša go
ngwalwa mantšu;
• nyakišiša ka hlogo ye e itšego ka go diriša
methopo ye e fapanego le go beakanya
dikgopolo;
• tšweletša mošomo wa mathomo wa hlogo ka
go hlokomedišiša polelo le mopeleto ka go di
kgetha go ya ka babadi/batheeletši;
• diriša mafokonolo, mafofokwana le mafokontši
ka maikemišetšo ao a rilego;
• boeletša mošomo go lebeletšwe kudu diteng,
polelo ya maleba, peakanyo le mongwalelo, le
go kgatha tema ga baithuti ba bangwe ka
phapošingborutelo;
• badišiša mo a ngwadilego la mafelelo; le go
• tšweletša mošomo wa mafelelo.
_ Tšweletša mošomo wa go balega le go beakanywa
gabotse ka go diriša, mohlala, letlakala la ka ntle,
hlogo, dihlogwana, bjalobjalo go akaretšwa le
dikrafo tša maleba).
_ Diriša tsebo ya polelo magatong a go fapafapana.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
89
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Go tšweletša le go beakanya dintlha ka go
ngwala:
• nyakišiša ka hlogo ye e itšego ka go diriša
methopo ye e fapanego le go beakanya
dikgopolo ka go diriša mabokgoni a go swana
le mmepe wa tlhaologanyo, ditšhate tša go
ngwalwa ka mantšu, bjalobjalo;
• tšweletša mošomo wa mathomo ka go
hlokomedišiša polelo le mopeleto ka go di
kgetha go ya ka babadi/batheeletši;
• boeletša mošomo go lebeletšwe kudu
kaonafatšo ya polelo, peakanyo le mongwalelo,
le go kgatha tema ga baithuti ba bangwe ka
phapošingborutelo;
• badišiša le go ngwala gape le gape pele a ka
tliša mošomo wa mafelelo;
• boledišana le baithuti ba bangwe ka boleta go
kgonthiša dikgopolo tša bona;
• tšweletša mošomo wa mafelelo wo o
akaretšago dikgopolo tša baithuti le tša
morutiši; le go
• nagana le go sekaseka mošomo wa mafelelo
wo o nago le dikgopolo tša baithuti le morutiši.
_ Tšweletša mošomo wa go balega le go beakanywa
gabotse ka go diriša, mohlala, letlakala la ka ntle,
hlogo, peakanyo le dithalwa tša maleba goba
dikrafo, bjalobjalo).
_ Diriša tsebo ya polelo magatong a go fapafapana.
GO NGWALA
Moithuti o tla ngwala mehuta ye e
fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo, a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
90
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Legato la lentšu:
• kgetha le go diriša mantšu ka go fapana go tšwa go
boitemogelo bja gagwe, dipukung, tša molomo,
ditiragatšo le tše dingwe.
_ Legato la lefoko:
• godiša mafoko ka go oketša ka mahlaodi le
mahlathi, dikafoko le dithabe; le go
• fetoša mabaka.
_ Legato la temana:
• diriša hlogo le mafokothuši go ngwala temana ya
go kwala; le go
• diriša thutapolelo le mopeleto le maswaodikga a
maleba.
Tetelo ya go ithuta ya 4
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Legato la lentšu:
• kgetha le go diriša mantšu ka go fapana go
tšwa go boitemogelo bja gagwe, dipukung, tša
molomo, ditiragatšo le tše dingwe; le go
• diriša dipukuntšu.
_ Legato la lefoko:
• godiša mafoko ka go oketša ka tlhaolo,
mahlaodi le mahlathi, dikafoko le dithabe;
• fetoša mabaka; le go
• diriša poleloseboledi le polelopego ka tsela ya
maleba.
_ Legato la temana:
• ngwala lefokokgolo leo le rwelego tshedimošo
ya temana;
• diriša mekgwa ye e fapanego ya go kopanya
ditemana; le go
• diriša thutapolelo le mopeleto le maswaodikga
a maleba.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
91
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Legato la lentšu:
• kgetha le go diriša mantšu ka go fapana go
tšwa go diarea tše dingwe tša go ithuta le go
boitemogelo tšeo di tšweletšago tlhalošo ya
maleba; le go
• peleta mantšu a tlwaelo gabotse le go
kgonthiša mopeleto wa mantšu a mafsa.
_ Legato la lefoko:
• godiša mafoko ka go oketša ka mahlaodi le
mahlathi, dikafoko le dithabe;
• fetoša mabaka;
• diriša poleloseboledi le polelopego ka tsela ya
maleba; le go
• fetola tatelano ya mantšu gore kgatelelo e
tšweletšwe.
_ Legato la temana:
• ngwala lefokokgolo leo le rwelego tshedimošo
ya temana; le go
• diriša mekgwa ye e fapanego ya go kopanya
ditemana go akaretšwa le dikrafo gore temana
e nape e felele.
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla šomiša polelo go nagana le
go gopodišiša ka go realo a hwetša tsebo
yeo a tlogo e beakanya le go e diriša go
ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
92
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 5
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nagana:
• boledišana ka tšeo di hlolago le go tliša khuetšo go
sengwalwa gammogo le polelo yeo e dirišwago
(mohlala, neng..., ke moka..., ge...);
• hlaola dikarabo/dintlha tše dingwe le gore ke eng
seo se dirago gore di fapane; le go
• kgetha ditlhalošo tšeo di sego pepeneneng ka go
thekga dikarabo tša bona go tšwa sengwalweng.
_ Diriša polelo go nyakišiša le go utolla:
• hlama dipotšišo gore a kgone go hwetša
tshedimošo;
• hlaola methopo ya maleba;
• hwetša tshedimošo ka go diriša mantšu a
bohlokwa; le go
• kgetha le go nyakišiša methopo ye e fapanego
mabapi le hlogo ye e filwego.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nagana:
• hlaola tšeo di hlolago le go tliša khuetšo go
sengwalwa sa molomo le sa go ngwalwa
gomme a hlaloše kamano ya tšona;
• dira ditekanyetšo tšeo di laolwago ke
tshedimošo;
• hlaola magareng ga go ba le mohola le go
hloka mohola ga selo le go fahlela maemo ao;.
• botšološiša le go godiša ditebelelo tše di
fapanego ka dihlogo tše di tlwaelegilego; le go
• ahlaahla khuetšo ya diteng le maemo mo go
tshedimošo.
_ Diriša polelo go nyakišiša le go utolla:
• hlama dipotšišo gore a kgone go hwetša
tshedimošo;
• diriša dipotšišonyakišišo go hwetša
tshedimošo;
• a ka bea dipotšišo ka mokgwa wo mongwe
gore a hwetše tshedimošo;
• ahlaahle ka fao dipotšišonyakišišo di šomago
ka gona go hwetša tshedimošo; le go
• nyaka tshedimošo ka go diriša methopo ye
mengwe ya maleba.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
93
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nagana:
• hlaola tšeo di hlolago le go tliša khuetšo go
dingwalwa tša diarea tše dingwe;
• ntšha maikutlo a be a fahlele;
• hlagiša dingangišano tša go kwagala mabapi le
ditaba tše di nago le tlhohlo;
• tšweletša dikgopolo tše di fapanego le tša ba
bangwe gomme a fahlele maemo a gagwe; le
go
• botšološiša mohola le khuetšo diteng tša
sengwalwa le maemo a mongwadi.
_ Diriša polelo go nyakišiša le go utolla:
• hlama dipotšišo tše bohlokwa tše di hlohlago
gomme a nyake ditlhalošo tša mohuta wo
mongwe;
• hlama dipotšišo tše di latelago tšela ka leano la
go hwetša dikarabo tše di tseneletšego;
• ahlaahla mohola wa tshedimošo ka go bapetša
le methopo ye mengwe; le go
• bapetša ka fao dipolelo tše di fapanego di
hlagišago mareo a a fapanego a diarea tša go
ithuta.
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla šomiša polelo go nagana le
go gopodišiša ka go realo a hwetša tsebo
yeo a tlogo e beakanya le go e diriša go
ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
94
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 5
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tshepedišo ya tshedimošo:
• ahlaahla le go bapetša tshedimošo go tšwa go
methopo ye e fapanego;
• hlaola dikgopolo tša maleba;
• kgetha mehlala go tšwa go ditlhalošo;
• beakanya tshedimošo ka lenaneo;
• akaretša tshedimošo ka mekgwa ya go fapana
(mohlala, diswantšho, ditemana, mmepe wa
monagano, mananeo); le go
• ahlola go ya ka tshedimošo ye a nago le yona.
_ Diriša polelo go nagana ka go hlama:
• akanya seo se tlogo latela goba se tlilego ba
mafelelong go laola tshedimošo ye e filwego;
• hlagiša mekgwa ye e fapanego mo maemong ao a
filwego; le go
• hwetša mekgwa ye e fapanego ya go hlohla
maikutlo ka go šomiša pukuntšu ya mafoko le go
ahlaahla diphapano tša ditlhalošo tšeo di
tšwelelago.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tshepedišo ya tshedimošo:
• kgoboketša le go beakanya dikgopolo tša
maleba gomme a neele mabaka go thekga
tlhopho yeo a e dirilego;
• hlaola magareng ga tshedimošokakaretšo le
tshedimošothwii;
• beakanya tshedimošo ka tlase ga dihlogo tša go
fapana;
• beakanya molokoloko wa magato goba
ditiragalo ka maleba gomme a fahlele maemo a
gagwe;
• beakanye tshedimošo ka ditemana,
ditafola/mananeo, tatelano ya nako, tšhate goba
sengwalwa se sengwe le se sengwe sa maleba;
le go
• sekaseka le go tšea sephetho mo go
swanetšego.
_ Diriša polelo go nagana ka go hlama:
• akanya seo se tlogo latela goba se tlilego ba
mafelelong go ya ka magato goba ditiragalo;
• akanya seo se kago direga mo maemong a
boikgopolelo;
• nagana ka ditshepetšo goba ditiragalo le
dithuto tše di fetilego e le go lokišetša tša nako
ye e tlago;
• dira diteko ka diswantšho le medumo; le go
• nyakišiša kamano ya mantšu le mareo go
hwetša mekgwa ye mengwe ya go ahlaahla
hlogo yeo.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
95
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tshepedišo ya tshedimošo:
• hlopha le go beakanya tshedimošo gomme a
hlaloše ka fao tshepetšo e dirwago ka gona a
neela mehlala go tšwa go diarea tša go fapana;
• bapetša tshedimošo le dikgopolo gomme a
neele mabaka a dira papetšo ye;
• hlakanya dikgopolo go tšwa go methopo ya go
fapana gore go tšwelele sengwalwa se se
feletšego;
• tšea diphetho le go tšweletša ditigelo;
• fetola tshedimošo go tšwa go polelo ye go ya
go yela; le go
• fetola mokgwa wa go tšweletša tshedimošo
(mohlala, go tloga go lenaneo/tafola go iša go
mokgwa wa go ngwala ka ditemana goba
dikrafo).
_ Diriša polelo go nagana ka go hlama:
• hlaloša seo a se akanyago ka morago ga go
theeletša le go bala sengwalwa;
• bolela le go hlaloša dipolelo tšeo a di ratago;
• akanya le go neela dikarabo tše di fapanego ge
a leka go rarolla mathata; le go
• dira diteko ka polelo ka tsela ye e fapanego go
swana le popego ya mantšu le mareo
dipolelong tša go fapana.
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlohleletša
tlhathollo ya dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
96
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 6
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mantšu go:
• diriša dihlogo, dikutu le mesela/dikoketšo go bopa
mantšu;
• utolla setšo sa mantšu (mohlala, mantšu ao a
adimilwego go tšwa go Seafrikanse le Seisimane);
• ngwala mantšu ka go pukuntšu yeo a itiretšego
yona;
• diriša medumo le melao ya mopeleto gore ba pelete
ka tshwanelo; le go
• kgonthiša mopeleto ka go nyaka lentšu ka go
pukuntšu.
_ Šoma ka mafoko go:
• hlaola sediri le tiro ya lefoko;
• diriša makopanyi go hlama mafokontši (mohlala, O
šoma kudu gore a tle a tšwelele ditlhahlobong);
• diriša lekgokasediri le lekgokasedirwa;
• diriša mehuta ye e fapanego ya mafoko ka
tshwanelo (dipego, dipotšišo, ditaelo, tlabego);
• hlaola le go diriša maina, mašala, mahlathi,
mahlaodi, mabopi;
• diriša mabaka a lediri ka tshwanelo (mohlala,
lebjaletšweledi - Ngwana o sa robetše);
• diriša poleloseboledi le polelopego; le go
• diriša maswaodikga ka tshwanelo (mohlala, khutlo,
tsebjana, leswaopotšišo, bjalobjalo).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mantšu go:
• diriša dihlogo, dikutu le mesela/dikoketšo go
bopa mantšu;
• utolla setšo sa mantšu (mohlala, mantšu ao a
adimilwego go tšwa go Seafrikanse le
Seisimane);
• ngwale mantšu ka go pukuntšu yeo a e
tiretšego yona; le go
• diriša medumo le melao ya mopeleto gore ba
pelete ka tshwanelo.
_ Šoma ka mafoko go:
• hlaola sediri le tiro ya lefoko;
• diriša lekgokasediri le lekgokasedirwa mo go
se nago sediri le sedirwa;
• diriša poleloseboledi le polelopego;
• hlaola le go diriša maina, mašala, mahlathi,
mahlaodi, mabopi;
• diriša mabaka a mathatana a lediri ka
tshwanelo (mohlala, lebjaletšweledi - Ngwana
o sa robetše); le go
• diriša maswaodikga ka moka ka tshwanelo.
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
97
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mantšu go:
• diriša dihlogo, dikutu le mesela/dikoketšo go
bopa mantšu;
• utolla setšo sa mantšu (mohlala, mantšu ao a
adimilwego go tšwa go Seafrikanse, Seisimane
le go maleme a mangwe);
• ngwale mantšu ka go pukuntšu yeo a e
tiretšego yona; le go
• diriša medumo le melao ya mopeleto gore ba
pelete ka tshwanelo.
_ Šoma ka mafoko go:
• diriša lekgokasediri le lekgokasedirwa mo go
se nago sediri le sedirwa;
• hlaola le go diriša maina, mašala, mahlathi,
mahlaodi, mabopi;
• diriša mafokontši ao a nago le dithabe tša go
fapana;
• diriša tirwa moo kgatelelo e welago godimo ga
sedirwa;
• diriša mabaka a mathatana a lediri ka
tshwanelo (mohlala, lebjaletšweledi - Ngwana
o sa robetše); le go
• diriša maswaodikga ka moka ka tshwanelo.
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlohleletša
tlhathollo ya dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
98
Kreiti ya 4
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka dingwalwa:
• diriša hlogo le mafokothuši go hlama ditemana, le
go
• kopanya mafoko mo ditemaneng ka go šomiša
makopanyi le mantšu a mangwe a go kopanya.
_ Godiša temogo le tšhomišo ya mongwalelo:
• diriša dika le diema;
• diriša mokgwa wa go bolela wa maleba go ya le
gore o bolela le mang; le go
• kwešiša le go diriša dikapolelo (mohlala,
tshwantšhišo, phefolo).
_ Godiša temogo ya polelo ka tsinkelo:
• mohlala, utolla mekgwa ya go fapana ya kgopela
goba go botšiša motho dipotšišo (ka diriša, anke,
hle, bjalobjalo) le gore na se se ama bjang mmoledi
le motheeletši; le go
• poeletšo ya tšhomišo ya polelo(mareo a go swana
le, poleloseboledi, polelopego, dika, diema,
dikapolelo, bjalobjalo).
Tetelo ya go ithuta ya 6
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka dingwalwa:
• diriša hlogo le mafokothuši go hlama ditemana;
• kopanya mafoko mo ditemaneng ka go šomiša
makopanyi le mantšu a mangwe a go kopanya;
le go
• mabaka a lediri a elwe hloko ka moka ga ona.
_ Godiša temogo le tšhomišo ya mongwalelo:
• diriša dika le diema;
• diriša polelo le mokgwa wa go bolela wa
maleba go ya le gore o bolela le mang; le go
• kwešiša le go diriša dikapolelo (mohlala,
tshwantšhišo, phefolo).
_ Godiša temogo ya polelo ka tsinkelo:
• mohlala, utolla mekgwatlwaelo goba kgethollo
ka go diriša mantšu ao a kgethollang batho go
ya ka ditumelo tša bona, semorafe, bong le tše
dingwe; le go
• poeletšo ya mošomo wa tšhomišo ya polelo
(mareo a go swana le, makopanyi, mabaka,
bjalobjalo).
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
99
Kreiti ya 5 Kreiti ya 6
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka dingwalwa:
• diriša hlogo le mafokothuši go hlama ditemana;
• kopanya mafoko mo ditemaneng ka go šomiša
makopanyi le mantšu a mangwe a go kopanya;
le go
• mabaka a lediri a elwe hloko ka moka ga ona.
_ Godiša temogo le tšhomišo ya mongwalelo:
• diriša dika le diema;
• hlaloša ka fao tšhomišo ya polelo e fapanago
go ya ka batheeletši maikemišetšo le diteng; le
go
• kwešiša le go diriša dikapolelo (mohlala,
tshwantšhišo, phefolo).
_ Godiša temogo ya polelo ka tsinkelo:
• mohlala, utolla polelo e dirišwago ge go
bapatšwa dilo go swana le thelebišeneng e le
maano a go dira gore batho ba reke dilo tšeo;
le go
• diriša polelo ka go bopa mehuta ya mafoko, go
elwa hloko thabekutu le dithabenyana, mafoko
a tirwa le dikapolelo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Gara (Dikreiti tša 4-6)
100
KGAOLO YA 4
SEHLOPHA SA GODIMO
(DIKREITI 7-9)
MATSENO
Mo sehlopheng se, baithuti ba matlafaditšwe ka tšeo ba ithutilego tšona mo dikreiting tša go feta,
gomme ba itokišetša go tšwetša pele thuto le go itlhama go lokišetša lefase la go šoma. Ba swanetše go
diriša polelo go tiišetša dinyakwa tša go dirišwa ga polelo ge go phelwa le setšhaba ka go ithuta thwii
goba ka go širela.
Ka polelo, baithuti ba swanetše go lemošwa ka ga:
_ dibaka tša go ithutela mošomo; le
_ go tseba ditokelo le maikarabelo a bona, e le baagi mo setšhabeng sa demokrasi, sa ditšo tše dintši.
Nepišo
Nepokgolo ya sehlopha se e lebane le go logaganya le go godiša polelo le go ithuta go ngwala le go
bala. Mo mafelelong a Kreiti ya 9, baithuti ba swanetše go:
_ kgona go bala le go ngwala ka bophara ka ga dingwalwa tša go naba - tša semmušo le tšeo e sego
tša semmušo le tša go ama motho le setšhaba;
_ ba babadi ba maikemišetšo bao ba ka kgonago go ikhweletša tshedimošo ka bobona;
_ ba le mahlahla, ba be ba theeletše ka tsenelelo, gape e be diboledi tša kgonthe tša polelo, ebile gape
ba be ba hlomphe le baithuti ba bangwe; le go
_ sekaseka polelo, ba kwešiše le ka fao e dirišwago ka gona, ba be ba e dirišetše dinepong tša bona.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
101
Sepedi - Polelo ya ka gae
DITETELO TŠA GO ITHUTA
Tetelo ya go ithuta ya 1: go theeletša
Moithuti o tla kgona go theeletša ka nepo ya go hwetša tshedimošo, gomme a kgona go iphetolela
ka tshwanelo le ka tsinkelo mo bophelong ka kakaretšo:
Baithuti ba tla ithuta go theeletša ka mafolofolo, ka tsenelelo le ka go tsinkela dingwalwa tša go
fapafapana tša go bolelwa, le go di akaretša, go di ngwala le go ntšha maikutlo a bona ka tšona.
Tetelo ya go ithuta ya 2: go bolela
Moithuti o tla kgona go kgokagana ka bokgoni le boitshepo ge a bolela bophelong ka kakaretšo:
Baithuti ba tla bolela ka bolokologi le ka sebete mo bophelong, ba kgokagana/bolela ka tshwanelo le ka
mafolofolo le ba bangwe. Taba yeo e bohlokwa, ka fao e swanetše go tšwetšwa pele mo thutong.
Tetelo ya go ithuta ya 3: go bala le go bogela
Moithuti o tla kgona go bala ka nepo ya go ikhweletša tshedimošo le boipshino gomme a kgona
go iphetolela ka tshwanelo le ka go tsinkela dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša go lebana le
dingwalwa tša bokgabo, setšo le maikutlo:
Go bala ke motheo wa go ngwala le sebetša sa moomela go ithuteng. Baithuti ba swanetše go bala
dingwalwa tša saense le tše e sego tša saense tša Afrika-Borwa le tša boditšhabatšha ka maikemišetšo a
go thušega mo tlhabollong ya polelo gammogo le tsebo ka kakaretšo go akaretšwa gape le boipshino le
go gola ga baithuti.
Tetelo ya go ithuta ya 4: go ngwala
Moithuti o tla kgona go ngwala mehuta ye e fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le tša
boikgopolelo a lebeletše mafapha a a fapafapanego.
Go ngwala ke mokgwa wa go itlhaloša le wa go ithuta, le gona ke sona sebetša sa kgokagano. Ka
mehla ke sebetša seo baithuti ba elwago ka sona, ka tsela yeo go ngwala go bohlokwa ge ba tšwela
pele ka thuto lefaseng la mošomo.
Tetelo ya go ithuta ya 5: go nagana le go gopodišiša
Moithuti o tla kgona go diriša polelo go nagana le go gopodišiša, ka go realo a hwetša tsebo yeo a
tlogo e beakanya gomme a e diriša go ithuta polelo:
Mabokgoni a go nagana ka tsenelelo le go hlagiša tshedimošo ya go ngwala le go bala, ke moratho wo
bohlokwa wa go ithuta mo go fihlelelweng ga ditetelo tša go tsenelela le tša go hlabolla tša go ithuta.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
102
Tetelo ya go ithuta ya 6: sebopego le tirišo ya polelo
Moithuti o kgona go diriša medumo, mantšu le thutapolelo go hlama le go hlatholla dingwalwa:
Baithuti ba tla lemoga ka fao polelo e dirišwago ka gona, gomme ba hlabolla polelo ye e dirišwago
gore ba kgone go lekanyetša tsebo ya dingwalwa tša bona le ya dingwalwa tša ba bangwe ka tsenelelo
mabapi le tlhalošo, nepagalo le temogo. Gape ba tla kgona go diriša tsebo yeo go dira diteko tša polelo
go bopa tlhalošo (go tloga kgatong ya lentšu go ya kgatong ya lefoko go fihla go hlangwa sengwalwa
sohle, gomme ka go realo ba lemoga setswalle magareng ga sengwalwa seo le kamano (tirišo) ya sona.
Ba tla thoma go lemoga ka fao polelo e fetogago ka gona ge nako e dutše e eya, le ge e dutše e
tswakana le ditšo tše dingwe, gape le ka fao e fetogago le mabaka ka gona.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
103
Sepedi - Polelo ya ka gae
MAEMO A KELO LE DINGWALWA
Mo dikarolong tše di latelago, Maemo a Kelo a Tetelo ye nngwe le ye nngwe ya go Ithuta a tla thoma kreiting
ye nngwe le ye nngwe. Go tla fiwa mehlala ya dingwalwa tšeo di tlogo dirišwa go logaganya polelo ya go ithuta.
Ye ga se mehlala ye e ka fiwago fela, ka gobane morutiši a ka tlaleletša ka ya gagwe ka go kgetha dingwalwa
tša maleba.
Kreiti ya 7
Dingwalwa tše di šišintšwego
_ Dikanegelokopana
_ Dipadinyana
_ Direto
_ Ditiragatšokopana
_ Kanegelotšhaba (fao go nyakegago gona)
_ Dinonwane le dingwalwa tša mohuta woo
_ Tlhaolo ya dingwalwa tše kopana bjalo ka dikgatišobaka, dikuranta, dipapatšo Dipostara, dipolelo
tša radio
Kreiti ya 8
Dingwalwa tše di šišintšwego
_ Dikanegelokopana
_ Dipadi
_ Theto
_ Ditiragatšo
_ Kanegelotšhaba (ge go nyakega)
_ Dinonwane le mehuta ya tšona
_ Thutafilimi
_ Kgetho ya dingwalwa tše kopana bjalo ka kgatišobaka, kuranta, papatšo, postara, polelo ya radio le
ya thelebišene, mmino wa divideo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
104
Kreiti ya 9
Dingwalwa tše di šišintšwego
_ Dikanegelokopana:
_ Dipadi ka botlalo
_ Theto
_ Ditiragatšo tše kopana tše tharo/tlhano
_ Kanegelotšhaba (ge go tsomega)
_ Thutafilimi
_ Tlhaolo ya dingwalwa tše kopana bjalo ka dikgatišobaka, dikuranta, dipapatšo, go fa mantšu le
dithuto, radio, diterama, ditiragatšo tša thelebišene le ditshwantšhotumo mmino wa divideo
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
105
Sepedi - Polelo ya ka gae
Diteng tša dingwalwa
Go ya ka dingwalwa ka bophara tšeo di boletšwego, moithuti o swanetše go itemogela tše di latelago:
_ Ditikologo tša histori le leago tša go nepagala tša go hlabolla kwešišo ya bohwa bja polelo
_ Dithulaganyo le dikathulaganyo
_ Merero ya go kgahliša ya go hlohla maikutlo a go hlabolla kwešišo ya go tsenelela ya dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo
_ Baanegwa ba mmakgonthe ba tswalano ya go tia
_ Maikutlo a go fapafapana a nnete, segalo le retšistara
_ Mongwalelo wa go phatlalala, wa maleba, wa dibopego tša mafoko
_ Tlotlontšu ya go ba le kgogedi le tirišo ya maleba ya dika le diema polelong
_ Go nona ka dikapolelo le tirišo ya diema
_ Go nona ga dibopego tša theto diretong tša go kgethwa
_ Dingwalwa tša go bogelwa (go akaretšwa le difilimi) tša go tšweletšwa ka tirišo ya mebala,
bohlokwa bja taodišo, tirišo ya boswantšhi bja difilimi
_ Dingwala tša go diriša diswantšhokgopolo (le merero ye mengwe ya kgokagano) ge go beakanywa
moakanyetšo wa tšona
_ Dingwalwa tša go kgontšha baithuti go lemoga setšo le dipolelotirišwa tša go tsenega
_ Tirišo ya polelo le merero ye mengwe, e lego:
• Ka fao polelo e tšweletšago tlhalošo - mongwadi o ikgethela tebelelo ka go dumelela babadi go
ikhweletša tlhalošo ka tsela ya bona;
• Ka fao babadi ba ikhweletšago tlhalošo sengwalweng, ka fao ba dirišago maitemogelo le
maikutlo sengwalweng;
• Ditsela tša go phurolla mafahla malebana le sengwalwa tša go hlohleletša kwešišo ye e
tseneletšego ya tlhamo le tlhalošo ya dingwalwa; le
• Merero ya go fapafapana ya polelo: Phapano ya go nyalelana le tikologo/selete (mebotwana),
bogolo bja batho (seleng), bj.bj.; khuetšano ya dipolelo tše dingwe.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
106
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
107
Sepedi - Polelo ya ka gae
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
108
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 1 Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša ka kgahlego, ka go itlhaloša, ka go
ikgopolela dikanegelong (mohlala, dibalade, dikoša,
dikanegelokopana, dikanegelotšhaba).
_ Theeletša ka tlhoafalo le ka šedi malebana le
tshedimošo le dikgopolokgolo tše di rilego le go fetola
ka tshwanelo, mohlala, ka go:
• ngwala dintlha tše bohlokwa, go akaretšwa le go
kgokaganya tshedimošo ka tshwanelo; le go
• tšweletša dikakanyo, go botšiša dipotšišo tša go
šišinya mabjoko le go hlohla ge go tsomega.
_ Lemoga ka fao dingwalwa tša bomolomo tša go tuma
di rulagantšwego le go hlaloša diponagalo tše dingwe
(mohlala, dipego tša boso, go šupa ditsela, metlae,
dikoša) taba yeo e tla akaretša thulaganyolefsa ya
dibetša tša go dirišetšwa metlae, bjalo ka khutšo le go
tlogela dikgoba lefokong gammogo le go hlaola tirišo
ya modumo dingwalweng tša go bogelwa ka go
theeletša.
_ Kgetha, a hlatholla mekgwa ya tirišo ya lediri
(mohlala, tlhagišo ya sefahlego, tirišo ya ditho tša
mmele le go oketša lentšu).
Re lemoga se ge moithti a:
_ Theeletša le go bontšha kgahlego, tlhohlo,
boinaganelo le go inyakela tsebo dingwalweng
(mohlala, direto, direto tše telele, dikanegelo tše
pedi goba tše tharo tša diterama tša radio, dipolelo
tša radio, dipapatšo tša radio, dingangišano).
_ Theeletša ka tlhoafalo le ka šedi malebana le
tshedimošo le dikgopolokgolo tše di rilego le go
fetola ka tshwanelo mohlala, ka go:
• ngwala dintlha tše bohlokwa, go akaretšwa le
go kgokaganya tshedimošo ka tshwanelo, le go
• tšweletša dikakanyo, go botšiša dipotšišo tša
go šišinya mabjoko le go hlohla ge go
tsomega.
_ Lemoga ka fao dingwalwa tša bomolomo tša go
tuma di rulagantšwego le go hlaloša diponagalo
tše dingwe (mohlala, dipego tša boso, go šupa
ditsela, metlae, dikoša) taba yeo e tla akaretša
thulaganyolefsa ya dibetša tša go dirišetšwa
metlae, bjalo ka khutšo le go tlogela dikgoba
lefokong gammogo le go hlaola, go lemoga le go
sekaseka tirišo ya modumo dingwalweng tša go
bogelwa ka go theeletša.
_ Kgetha, a sekaseka mekgwa ya tirišo ya lediri
(mohlala, tlhagišo ya dika tša mmele, segalo sa
lentšu, khutšo).
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
109
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Theeletša ka kgahlego, ka go itlhaloša, ka go
ikgopolela dikanegelokakanywa tša bomolomo
(mohlala, diterama tša radio, ditshwantšhotumo,
diretotiragatšo, ditshwaotshwao tša dipuku).
_ Theeletša ka tlhoafalo le ka šedi malebana le
tshedimošo le dikgopolokgolo tše di rilego le go
fetola ka tshwanelo mohlala, ka go:
• akanya ka diphetho; le go
• tšweletša tshedimošo le dikakanyo, go botšiša
dipotšišo tša go šišinya mabjoko le go hlohla
maikutlo ge go tsomega.
_ Sekaseka, a bapetša ka fao dingwalwa tša
mehutahuta tša bomolomo tša go tuma di
rulagantšwego le go hlaloša diponagalo tše
dingwe tša mohuta o tee (mohlala,
dikanegelokopana, dibalade, dipolelokopana,
diterama tša radio, dingangišano). Taba yeo e tla
akaretša thulaganyolefsa ya dibetša tša go
dirišetšwa metlae, bjalo ka khutšo le go tlogela
dikgoba lefokong, tshotlo, tlopelo gammogo le go
hlaola le go lemoga le go sekaseka tirišo ya
modumo dingwalweng tša go bogelwa ka go
theeletša.
_ Kgetha, a hlatholla khuetšo ya tirišo ya mekgwa
ya lediri (mohlala, poledišanothwi, segalo, khutšo,
tirišo ya ditho tša mmele, segalo le lebelo).
GO THEELETŠA
Moithuti o kgona go theeletša tshedimošo
le boithabišo, gomme a amega ka
tshwanelo le ka tsenelelo mo bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
110
Kreiti ya 7
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Kgetha mantšu, dikafoko le mafoko a a rilego a go
huetša motheeletši gomme a hlaloše khuetšo yeo
(mohlala, polelotlhohleletšo, go kgethologanya
magareng ga taba le kgopolo, go lemoga ditumelo le
khuetšano).
_ Lemoga, a amogela tirišo ya polelo ya go fapafana
bjalo ka phapano ya segalo, dimmotwana le polelo ya
dihlopha go ya ka phapano ya mengwaga (seleng).
_ Kgetha dikokwane tše bohlokwa tša bophelo le tša
histori, tša dikamano tša leago le setšo dingwalweng
tše di hlaotšwego.
Tetelo ya go ithuta ya 1
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Kgetha mantšu, dikafoko le mafoko a a rilego a
go huetša motheeletši gomme a hlaloše khuetšo
yeo (mohlala, polelotlhohleletšo, go
kgethologanya magareng ga taba le kgopolo, go
lemoga ditumelo le khuetšano).
_ Lemoga, a amogela tirišo ya polelo ya go
fapafana bjalo ka phapano ya segalo, dimmotwana
le polelo ya dihlopha go ya ka phapano ya
mengwaga (seleng).
_ Kgetha dikokwane tše bohlokwa tša bophelo le tša
histori, tša dikamano tša leago le setšo
dingwalweng tše di hlaotšwego.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
111
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Sekaseka lebaka la kgetho ya seboledi malebana
le mantšu, dikafoko le mafoko a a rilego le khutšo
ya mongwalelo go hlohleletša motheeletši gore a
hlaloše khuetšo yeo (mohlala, polelotlhohleletšo,
go hlola kgakanego, go kgethologanya magareng
ga taba le kgopolo, go lemoga tebelelo ya
seboledi le ditumelo le khuetšano le go hlaloša
dikgethollo le dipropaganda).
_ Lemoga, a amogela tirišo ya polelo ya go
fapafana bjalo ka phapano ya segalo, dimmotwana
le go ahlaahla polelo ya dihlopha go ya ka
phapano ya mengwaga (seleng).
_ Kgetha, a sekaseka dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo le tša histori, malebana le dikamano tša
leago le setšo dingwalweng tše di hlaotšwego.
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
112
Kreiti ya 7
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 2
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela dikgopolo le maikutlo ka sebete le ka go
thušwa ka tsela ya tirišo ya mehuta ye e hlaotšwego ya
dingwalwa tša bomolomo (mohlala, dikanegelo,
metlae, ditiragatšo).
_ Bolela dikgopolo, dintlha le dikakanyo ka tshwanelo,
ka nepagalo le ka kgokagano ka go diriša
mehutangwalwa ya bomolomo ya go se be le dintlha
tše ntši (mohlala, ditherišano tše kopana le
dipoledišano).
_ Bontšha mabokgoni a motheo go kgetha
mehutangwalwa ya bomolomo ye e hlaotšwego ka:
• nepagalo ya tatelano ya ditaelo le ditlhalošo ka
molomo;
• tšweletša ditherišano tša mmakgonthe; le go
• dira dipotšišonyakišišo tše bonolo go dihlopha tša
baithuti, ka tsela ya go theeletša le go fa
ditshwaotshwao tša kgonthe.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela dikgopolo le maikutlo ka sebete le ka
tlhalošo ka go thušwa gannyane ka tsela ya tirišo
ya mehuta ye e hlaotšwego ya dingwalwa tša
bomolomo (mohlala, ditiragatšo, diterama le
dikoša).
_ Bolela dikgopolo, dintlha le dikakanyo ka
tshwanelo, ka go ba le bokgoni bja nepagalo le
kgokagano ka go diriša mehutangwalwa ya
bomolomo ya go se be le dintlha tše ntši (mohlala,
ditherišano, ngangišano).
_ Bontšha mabokgoni a motheo go kgetha
mehutangwalwa ya bomolomo ye e hlaotšwego
ka:
• nepagalo ya tatelano ya ditaelo le ditlhalošo ka
molomo;
• hlaloša ka fao diteko di dirwago ka gona; le go
• dira dipotšišonyakišišo go ditho tša setšhaba ka
go diriša dithekniki tša motheo tša
dipotšišonyakišišo.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
113
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bolela dikgopolo le maikutlo ka sebete le ka
tlhalošo ye e tseneletšego ka go thušwa kutšwana
ke tsela ya tirišo ya mehuta ya dingwalwa tša
bomolomo (mohlala, ditiragatšo, direto).
_ Bolela dikgopolo, dintlha le dikakanyo ka
tshwanelo, ka go ba le bokgoni bja nepagalo le
kgokagano ka go diriša mehutangwalwa ya
bomolomo ya go se be le dintlha tše ntši (mohlala,
tlhalošo ya tshepetšo ya theknolotši bjalo ka:
khomphutha goba segatišamantšu le gore di šoma
bjang).
_ Bontšha mabokgoni a a hlabologilego go kgetha
mehutangwalwa ya bomolomo ye e hlaotšwego ka
go:
• hlaloša ditshepetšo tša theknolotši le go
lemoga dikgopolo tše bothata go ya ka tatelano,
mohlala, khomphutha e dirišwa bjang; le
go
• dira dipotšišonyakišišo tša ditho tša setšhaba
ka go diriša dithekniki tša go hlabologa tša
dipotšišonyakišišo, mohlala, go botšiša
dipotšišo tša go šišinya mabjoko.
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
114
Kreiti ya 7
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 2
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bontšha mabokgoni a motheo a kgokagano ka go
kgatha tema ka mafolofolo mo dipoledišanong,
ditherišanong, dipoledišanongnyakišišo,
dingangišanong tša sehlopha, gomme ge a dira bjalo a:
• swaragana le merero ye bohlokwa (mohlala, ya
leago le ya boitshwaro ya go nyalelana le tikologo
le ditokelo tša batho);
• kgatha tema mererong ya go fapafapana;
• amogela dikgopolo tša ba bangwe;
• hlaloša tebelelo ya gagwe;
• sola;
• tswalela dikgoba ka go botšiša dipotšišo, go
tšweletša dikgetho, go tšweletša dipotšišokakaretšo,
go bontšha kgahlego le bohlale;
• bontšha kamego go ditokelo le maikutlo tša ba
bangwe; le go
• hlohla tirišo ya kgethollo ya polelo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bontšha mabokgoni a motheo a kgokagano ka go
kgatha tema ka mafolofolo mo dipoledišanong,
ditherišanong, dipoledišanongnyakišišo,
dingangišano tša sehlopha, gomme ge a dira bjalo
a:
• swaragana le merero ye bohlokwa (mohlala, ya
leago le ya boitshwaro ya go nyalelana le
tikologo le ditokelo tša batho);
• botšiša dipotšišo tša maleba;
• amogela dikgopolo tša ba bangwe, a thulane le
tšona ka boleta ge go nyakega;
• sola a be a amogele ge le yena a solwa;
• tswalela dikgoba ka go botšiša dipotšišo go
fihlelela tlhalošo, go tšweletša dikgetho, go
tšweletša dipotšišokakaretšo, go bontšha
kgahlego ye bohlale;
• bontšha kamego go ditokelo le maikutlo go ba
bangwe mo dipoledišanong ge go nyakega;
• kgatha tema mererong ya go fapafapana;
• hlaloša ka botlalo tebelelo ya gagwe;
• hlohleletša ba bangwe; le go
• hlohla tirišo ya kgethollo ya polelo.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
115
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bontšha mabokgoni a bothatana a kgokagano ka
go kgatha tema ka mafolofolo mo dipoledišanong,
ditherišanong, dipoledišanongnyakišišo,
dingangišanong tša sehlopha, gomme ge a dira
bjalo a:
• swaragana le merero ye bohlokwa (mohlala, ya
leago le ya boitshwaro ya go nyalelana le
tikologo le ditokelo tša batho);
• botšiša dipotšišo tša go tsenelela;
• amogela ditlhohlo le ditsholo ge go nyakega;
• eta pele dingangišano;
• tswalela dikgoba ka go botšiša dipotšišo go
fihlela tlhalošo, go tšweletša dikgetho, go
tšweletša dipotšišokakaretšo, go bontšha
kgahlego ye bohlale;
• bontšha kamego go ditokelo le maikutlo go ba
bangwe mo dipoledišanong ge go nyakega;
• rerišana le ba bangwe diphapano go fihlela
tharollo ya go sekamela go yena goba go bao;
le go
• fahlela tebelelo ya gagwe ka go diriša bohlatse
le dikgopolo tše bjalo go amogela dikgopolo
tša ba bangwe, a thulane le tšona ka boleta ge
go nyakega.
GO BOLELA
Baithuti ba tla boledišana ka boitshepo le
bokgoni ge ba bolela bophelong ka
kakaretšo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
116
Kreiti ya 7
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 2
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša polelo ya bomolomo ka nepagalo le ka
hloko ye kgolo, ka go hlokomela:
• pitšo ya mantšu ye e kwagalago;
• khutšo;
• fetolafetola lebelo le modumo wa lentšu;
• maikemišetšo le batheeletši;
• tirišo ya polelo ya mmele;
• Ddikwano tša go fapafapana tša leago le tša setšo;
le go
• tirišo ya dithekniki tša kgonthe bjalo ka sehloa le
sekasehloa.
_ Lemoga le go hlaloša katlego ya kgokagano ya gagwe.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša polelo ya bomolomo ka nepagalo le ka
hloko ye kgolo, ka go hlokomela:
• pitšo ya mantšu ye e kwagalago;
• khutšo;
• fetolafetola lebelo le modumo wa lentšu;
• maikemišetšo le batheeletši;
• tirišo ya polelo ya mmele;
• ditšweletšo tša go fapafapana ka tsela ya:
• retšistara;
• segalo;
• dikwano tša go fapafapana tša leago le tša
setšo; le
• tirišo ya dithekniki tša kgonthe bjalo ka sehloa
le sekasehloa, pheteletšo.
_ Kgetha le go sekaseka diponagalo tša go
hlohleletša katlego ya poledišano ya gagwe.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
117
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša polelo ya bomolomo ka nepagalo le ka
sebete, ka go ela hloko:
• khutšo le mehutana ya lebelo/tempo le
modumo wa lentšu mafelong a bohlokwa;
• fetolafetola lebelo le modumo wa lentšu;
• maikemišetšo le batheeletši;
• tirišo ya polelo ya mmele, le dika tša maswao
a sefahlego go kgahla babogedi;
• ditšweletšo tša go fapafapana ka tsela ya:
• retšistara;
• segalo;
• dikwano tša go fapafapana tša leago le tša
setšo, le
• tirišo ya dithekniki tša kgonthe bjalo ka sehloa
le sekasehloa, pheteletšo.
_ Lekanyetša katlego ya poledišano ya gagwe
gomme a tšweletše dikaonafalo.
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o tla kgona go bala ka nepo ya go
ikhweletša tshedimošo le boipshino
gomme a kgona go iphetolela ka
tshwanelo le ka go tsinkela dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo tša go lebana le
dingwalwa tša bokgabo, setšo le maikutlo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
118
Kreiti ya 7
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 3
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala ka bolokologi le ka go ipshina le go hwetša
tshedimošo mehutangwalweng ya go ithuta ka
bophara, go hlaloša kamego le go ahlaahla mehuta ya
dingwalwa tšeo a di ratago.
_ Balela godimo le fase go nepiša merero ya go
fapafapana ka go diriša mekgwa ya maleba ya go bala
(mohlala, ka dikakanyo, tshekatsheko, tshinkelo,
ditsela tša go hwetša karabo dingwalweng,
methopong).
_ Kgetha morero, batheeletši le kamano ya sengwalwa.
_ Bontšha kwešišo ya tshedimošo ya dingwalwa ka go:
• kgetha kgopolokgolo le go e hlaloša ka fao a ka e
thekgago ka mabaka.
_ Hlaola mehutangwalwa ya go fapafapana le
diponagalo tša yona gomme a hlaloše ka fao
sengwalwa seo se rulagantšwego ka gona (mohlala,
direto, ditaodišwana tša dikuranta, dikanegelokopana,
dipapatšo, ditaodišwana tša dikgatišobaka tše kopana).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala ka bolokologi le ka go ipshina le go hwetša
tshedimošo mehutangwalweng ya go ithuta ka
bophara, go sekaseka kamego le go ahlaahla
mehuta ya dingwalwa tšeo a di ratago, le go
tsebiša bangwe dingwalwa.
_ Balela godimo le fase go nepiša merero ya go
fapafapana ka go logaganya mekgwa ya maleba
ya go bala, ya go hlabollwa ka dikgato mabakeng
a go feta.
_ Sekaseka morero, batheeletši le kamano ya
sengwalwa.
_ Bontšha kwešišo ya tshedimošo ya dingwalwa ka
go:
• kgetha kgopolokgolo le go e hlaloša ka fao a
ka e thekgago ka mabaka;
• senkasenka dikgopolo ge di seno amogelwa ge
go nyakega;
• diphetho gomme a tšweletše diphetho ka ga
dikgopolo tša go bopša ka ditiragalokgolo; le
go
• hlaola le go hlaloša ditebelelo tša go
fapafapana.
_ Hlaloša ka fao diponagalo tša go fapafapana le
thulaganyo ya mehutangwalwa ya go fapana di
tšweletšago sengwalwa ka gona (mohlala, direto,
dipadinyana, ditaodišwana tša dikuranta,
dipukutšatši, mangwalo, dibalade, ditshwaotshwao
tša dipuku).
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
119
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala ka botlalo le ka go ipshina le go hwetša
tshedimošo mehutangwalweng ya go ithuta ka
bophara, go sekaseka kamego le go bapetše
mehuta ya dingwalwa tšeo a di ratago, a tsebiše
dingwalwa go ba bangwe.
_ Balela godimo le fase ka go ikemela go nepiša
merero ya go fapafapana ka go logaganya
mekgwa ya maleba ya go bala ya go hlabollwa ka
dikgato mabakeng a go feta.
_ Sekaseka, a hlaloša morero, batheeletši le kamano
ya sengwalwa.
_ Bontšha kwešišo ya tshedimošo ya go phatlalala
ya dingwalwa ka go:
• kgetha kgopolokgolo le go e hlaloša ka fao a
ka e thekgago ka mabaka;
• senkasenka dikgopolo; le go
• sekaseka ditebelelo ka go fapafapana.
_ Sekaseka mehuta ya go fapana ya dingwalwa ka
go hlaloša ka fao diponagalo tša go fapafapana di
rulaganywago ka gona le go di tšweletša
(mohlala, direto tše telele, dipadinyana,
ditaodišwana tša dikuranta, dipukutšatši,
mangwalo, dibalade, ditshwaotshwao tša dipuku).
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o tla kgona go bala ka nepo ya go
ikhweletša tshedimošo le boipshino
gomme a kgona go iphetolela ka
tshwanelo le ka go tsinkela dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo tša go lebana le
dingwalwa tša bokgabo, setšo le maikutlo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
120
Kreiti ya 7
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bontšha kwešišo ya sengwalwa, maikemišetšo le
tebanyo ya sona bophelong bja gagwe ka go
boledišana ka ga thulaganyo, merero, baanegwa le
tikologo
_ Hlaola, a sekaseka dithekniki tša go dirišwa ge go
tšweletšwa maikutlo a a rilego mo
sengwalwengbogelwa, sengwalwengngwalwa le
sengwalwengpolelotirišwa bjalo ka:
• rulaganya dikarolwana (mohlala, kgetho le
peakanyo ya diswantšho/dinepe, tirišo ya bogolo
bja kgatišo le bja ditlhakangwalwa, tirišo ya
mebala);
• dithekniki tše bonolo tša dingwalwa le tirišo ya
polelo (mohlala, lentšutiragatšo, retšistara); le go
• dithekniki tša khamera le filimi (go tšea diswantšho
tša kgole le kgauswi).
_ Sekaseka dingwalwa ka tsenelelo:
• hlaola tebelelo ya mongwadi;
• hlaola melaetšaširela sengwalweng;
• hlaola kgapeletšo goba kgetha lehlakore goo go
lego molaleng; le go
• hlaola ditsela tšeo mongwadi a di dirišago ge a
rulaganya sengwalwa sa gagwe bjalo ka kgetho ya
mantšu.
_ Hlaola, a sekaseka merero ya leago, setšo, tikologo le
ya boitshwaro ye e tšwelelago sengwalweng (bjalo ka
ge e utollwa ke dikarolo tša go fapana tša sengwalwa
bjalo ka diteng, polelo, bokgabo, semelo).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bontšha kwešišo ya sengwalwa, maikemišetšo le
tebanyo ya sona bophelong bja gagwe ka go
boledišana ka ga thulaganyo, merero, mehola,
baanegwa le tikologo.
_ Sekaseka dithekniki tša go dirišwa ge go
tšweletšwa maikutlo a a rilego mo
sengwalwengbogelwa, sengwalwengngwalwa le
sengwalwengpolelotirišwa bjalo ka:
• go šoma ga dithekniki tša dingwalwa le tirišo
ya polelo;
• khuetšo ya dikarolo tša moakanyetšo (mohlala,
mohuta le maemo a bokgabo, tirišo ya mmala);
le
• khuetšo ya dithekniki tša khamera le filimi
(mohlala, go tšea diswantšho tša kgauswi le tša
kgole, bj.bj.).
_ Sekaseka dingwalwa ka tsenelelo:
• ahlaahla tebelelo ya mongwadi;
• sekaseka melaetšaširela sengwalweng le go
kgetha lehlakore;
• tsinkela ka fao kamano e huetšago molaetša;
• hlaola tšeo di tlogetšwego sengwalweng, o
hlaloše ka go fa mabaka; le go
• botšiša ge e ba a kwana le melaetša ya
sengwalwa.
_ Sekaseka dingwalwa tša merero ya leago, setšo,
tikologo le ya boitshwaro ye e tšwelelago
sengwalweng gomme a hlaole merero ya
sengwalwa ya go amana le mehola ya go
nyalelana le yona (mohlala, diteng, polelo,
bokgabo, tebelelo, semelo).
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bontšha kwešišo ya sengwalwa, maikemišetšo le
tebanyo ya sona bophelong bja gagwe ka go
boledišana ka ga thulaganyo, merero, mehola,
baanegwa le tikologo.
_ Sekaseka dithekniki tša go dirišwa ge go
tšweletšwa maikutlo a a rilego mo
sengwalwengbogelwa, sengwalweng le
sengwalwengpolelotirišwa bjalo ka:
• go šoma ga dithekniki tša dingwalwa le tirišo
ya polelo;
• khuetšo ya dikarolo tša moakanyetšo (mohlala,
mohuta le maemo a bokgabo, tirišo ya mmala);
le
• khuetšo ya dithekniki tša khamera le filimi
(mohlala, go tšea diswantšho tša kgauswi le tša
kgole, bj.bj.).
_ Sekaseka dingwalwa ka tsenelelo:
• ahlaahla tebelelo ya mongwadi;
• sekaseka melaetšaširela sengwalweng; le go
• tsinkela ka fao kamano ya leago le setšo e
huetšago molaetša ka gona.
_ Tsinkela dingwalwa tša merero ya leago, setšo,
tikologo le ya boitshwaro ye e tšwelelago
sengwalweng gomme a hlaole merero ya
sengwalwa ya go amana le mehola ya go
nyalelana le yona (mohlala, diteng, polelo,
bokgabo, tebelelo, semelo).
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
121
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO BALA LE GO BOGELA
Moithuti o tla kgona go bala ka nepo ya go
ikhweletša tshedimošo le boipshino
gomme a kgona go iphetolela ka
tshwanelo le ka go tsinkela dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo tša go lebana le
dingwalwa tša bokgabo, setšo le maikutlo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša mabokgoni a gagwe bjalo ka mmadi.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
122
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 3
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša, a sekaseka mabokgoni a gagwe bjalo
ka mmadi.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Tšweletša, a sekaseka mabokgoni a gagwe bjalo
ka mmadi.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
123
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO NGWALA
Moithuti o tla kgona go ngwala mehuta ye
e fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
124
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 4
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala dingwalwakakanywa tša go fapafapana tše di
hlaotšwego ka go:
• hlaloša kakanyo, kgopolo le maikutlo a gagwe le a
ba bangwe; le go
• lemoga tlhamo le thaloko ya polelo ka tsela ya
dikanegelo, ditaodišo, dipukutšatši, mangwalo a
segwera, dikhathune tša direto le dikoša.
_ Tšweletša dingwalwa tša saense le
dingwalwapolelotirišwa tša go fapafapana (dingwalwa
tša go diriša kgatišo le diswantšhokgopolo) go
tšweletša maikutlo a go fapafapana ka go diriša
dikarolwana tša dibogelwa le tša moakanyetšo tša
maleba ka tsela ya go diriša dikanegelo tša bohlatse,
dipostara, dipapatšo, ditshwaotshwao tša dipuku,
metswako, ditaelo tša dipapadi.
_ Bontšha mabokgoni a motheo mo mehutangwalweng
ye e hlaotšwego (mohlala, go tšweletša tikologo le
thulaganyo tša dikanegelo, go laola morethetho le
morumokwano mo thetong, go diriša polelo ya
mehleng ditaelong tše bonolo, go bontšha tatelano ya
ditshepedišo).
Kreiti ya 7
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala dingwalwakakanywa tša go fapafapana ka
go:
• hlaloša kakanyo, kgopolo le maikutlo a gagwe
le a ba bangwe; le go
• lemoga tlhamo le tsenelelo ya thaloko ya
polelo ka tsela ya dikanegelo, ditaodišo,
dipoledišano, mangwalo a segwera, dikhathune
tša direto le dikoša.
_ Tšweletša dingwalwa tša saense le
dingwalwapolelotirišwa tša go fapafapana
(dingwalwa tša go diriša kgatišo le
diswantšhokgopolo) go tšweletša maikutlo a go
fapafapana ka go diriša dikarolwana tša go
fapafapana tša dibogelwa le tša moakanyetšo tša
maleba ka tsela ya go diriša dikanegelo tša
bohlatse, dipego tša diprojeke tša dinyakišišo,
diphamfolete, dipostara, ditshwaotshwao tša
dipuku.
_ Bontšha mabokgoni a motheo a bongwadi a go
fapafapana mo mehutangwalweng (mohlala, go
tšweletša baanegwa, tikologo le go hlabolla
thulaganyo ya dikanegelo, le go hlaloša bongwadi
ka go diriša tshwantšhokgopolo diretong).
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
125
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Bala dingwalwakakanywa tša go fapafapana ka
go:
• hlaloša kakanyo, kgopolo le maikutlo a gagwe
le a ba bangwe; le go
• lemoga tlhamo le tsenelelo ya thaloko ya
polelo ka tsela ya dikanegelo, ditaodišo,
dipoledišano, mangwalo a segwera, dikhathune
tša direto le dikoša, dikanegelokopana tša
motheo, diterama tša radio.
_ Tšweletša dingwalwa tša saense le
dingwalwapolelotirišwa tša go fapafapana
(dingwalwa tša go diriša kgatišo le
diswantšhokgopolo) go tšweletša maikutlo a go
fapafapana ka go diriša dikarolwana tša go
fapafapana tša dibogelwa le tša moakanyetšo tša
maleba ka tsela ya go diriša emeile, dipego ka ga
merero ya bjale dipapatšo, ditshwaotshwao tša
difilimi, dikanegelo tša bohlatse, dipego tša
dikuranta, kanegelophelo ya mošomo, diagenda,
metsotso ya dikopano, diprojeke tša dinyakišišo,
diphamfolete, dipostara, ditshwaotshwao tša
dipuku.
_ Bontšha mabokgoni a a hlabologilego a bongwadi
a go fapafapana mo mehutangwalweng (mohlala,
go hlabolla baanegwa, tikologo le go hlabolla
thulaganyo ya dikanegelo, le go hlaloša bongwadi
ka go diriša tshwantšhokgopolo diretong).
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
GO NGWALA
Moithuti o tla kgona go ngwala mehuta ye
e fapafapanego ya dingwalwa tša nnete le
tša boikgopolelo a lebeletše mafapha a a
fapafapanego
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
126
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 4
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša tshepetšo ya go ngwala ka thekgo ya
tirišanommogo ya go hlama dingwalwa ka go:
• kgetha, a lemoga ditaba/direrwa ka go rerišana
mmogo, ka go diriša mehutahuta ya mananeo;
• diriša dingwalwa tše dingwe bjalo ka mehlala
bongwading;
• rulaganya, a hlabolla sererwa/taba ka go diriša
tshedimošo ya go tšwa methopong ye mengwe;
• rulaganya dikgopolo ka togagano ka boleta le ka
tatelano ye botse go tšweletša sehlangwa sa
mathomo;
• tšweletša sehlangwa sa mathomo, ka go ela hloko
morero, batheeletši, tirišo ya polelo, thulaganyo ye
botse le poeletšo ya maleba;
• tšweletša, a sekaseka bongwadi bja gagwe le bja
sehlopha, ka go bontšha kamego mererong ya
ditokelo le maikutlo a ba bangwe;
• bala gape gomme a phošolle diphošo mo
sehlangweng sa mafelelo ka go bontšha tsebo ya
polelo go ya ka kamano, ka go nepiša thutapolelo,
mopeleto le tlotlontšu tša go lebana le kreiti yeo; le
go
• gatiša sengwalwa sa mafelelo ka go hlokomela
tšweletšo le dikarolo tša motheo tša moakanyetšo.
Kreiti ya 7
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša tshepetšo ya go ngwala ka thekgo ya
tirišanommogo le boikemelo bja go hlama
dingwalwa ka go:
• kgetha le go lemoga ditaba/direrwa ka go
rerišana mmogo, ka go diriša mehutahuta ya
mananeo;
• diriša dingwalwa tše dingwe tše bothatana
bjalo ka mehlala bongwading;
• rulaganya le go hlabolla sererwa/taba ka go
diriša tshedimošo ya maleba ya go tšwa
methopong ye mengwe;
• rulaganya dikgopolo ka togagano le ka tatelano
ye botse go tšweletša sehlangwa sa mathomo;
• tšweletša dihlangwa tša mathomo tše ntši ka go
ela hloko morero, batheeletši, tirišo ya polelo,
thulaganyo ye bothata gammogo le
dikarolwana tše bonolo tša mongwalelo, le
poeletšo ya maleba;
• ka tsenelelo a tšweletša bongwadi bja gagwe le
bja sehlopha, ka go bontšha ditšhišinyo tša
kamego mererong ya ditokelo le maikutlo a ba
bangwe go dira ditshwaotshwao, go bontšha
kamego go ditokelo le maikutlo a ba bangwe;
• bala gape gomme a phošolle sehlangwa ka go
diriša tsebo ya polelo go ya ka kamano ya
tshwanelo ya kreiti; le go
• gatiša sengwalwa sa mafelelo ka go hlokomela
tšweletšotsenelelo le dikarolo tša motheo tša
moakanyetšo.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
127
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša tshepetšo ya go ngwala ka boikemelo le ka
bolokologi ka tsela ya go hlama dingwalwa ka go:
• kgetha le go lemoga ditaba/direrwa tše
bothatana ka go rerišana mmogo, ka go diriša
mehutahuta ya mananeo;
• diriša dingwalwa tše dingwe tše bothatana
bjalo ka mehlala bongwading;
• rulaganya le go hlabolla sererwa/taba ka go
hlaola tshedimošo ya maleba ya go tšwa
methopong ye mengwe;
• rulaganya dikgopolo ka togagano le ka tatelano
ye botse go tšweletša sehlangwa sa mathomo;
• tsinkela dihlangwa tša mathomo tše ntši ka go
ela hloko morero, tebelelo, batheeletši, tirišo
ya polelo, thulaganyo ye bothata gammogo le
dikarolwana tše bonolo tša mongwalelo, le
poeletšo ya maleba, maemo a mmadi, tirišo ya
polelo, go kgetha lehlakore, dithulaganyo tše
bothatana, dikarolo tša go fapana tša
mongwalelo;
• tsinkela bongwadi bja gagwe le bja sehlopha;
sekaseka le go dira ditshwaotshwao ka go
bontšha go amega malebana le ditokelo,
maikutlo le mongwalelo wa gagwe le wa ba
bangwe;
• gatiša sengwalwa sa mafelelo ka go hlokomela
tšweletšotsenelelo le dikarolo tša motheo tša
moakanyetšo; le go
• badišiša le go phošolla sehlangwa sa mafelelo
ka go diriša tsebo ya polelo go ya ka maemo a
tshwanelo a kreiti.
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla kgona go diriša polelo go
nagana le go gopodišiša, ka go realo a
hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta polelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
128
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 5
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• hlokomedišiša, a sekaseka tlhalošo, le ka go hlaloša
maikemišetšo a mongwadi ge go hlathollwa sengwalwa
sa go ngwalwa, sa go bogelwa le sa go
theeletšwa mo mererong yohle ya kharikhulamo:
• hlaloša lebaka le pheletšo;
• lekola dikgonagalo ka go kgetha dikgonagalo tše
kaone;
• hlaloša, a hlabolla tebelelo ya gagwe ya go
kwagala;
• thekga poledišano/ngangišano ka mabaka a go
kwagala a go fapafapana (mohlala, dipalopalo le tše
dingwe);
• diriša dipotšišo go hlabolla kgopolo ya gagwe goba
ya ba bangwe; le go
• diriša dibopego tša polelo ya mmakgonthe go
hlaloša kgopolo ye bothata (mohlala, tirišo ya
medirišopealano "ge ditlabakelo di be di le gona go
be go ka se be mathata a.").
Kreiti ya 7
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• diriša mabokgoni a go nagana le go gopola mo
dikamanong tša go fapafapana go phatlalala le
kharikhulamo;
• sekaseka le go hlaloša tebelelo le maemo a
mongwadi dingwalweng ka go fapafapana;
• hlaloša, a sekaseka lebaka le pheletšo (Ke ka
lebaka la eng go diregile bjalo? Taba yeo e
hlotšwe ke eng ge e tlo ba ka tsela yeo?);
• tšweletša ngangišano ye e lego kgahlanong le
ya ba bangwe a fe mabaka (mohlala, Ga ke
kwane le seo ka gobane...Ke thekga polelo ya
ka ka...);
• lemoga, a hlaloša lebaka la go amogela
tshedimošo goba go ganana le taba yeo;
• tšweletša boitemogelo bja gagwe go thekga
tebelelo ye e rilego; le go
• botšišiša, a swantšha tharollo ya mathata
gammogo le go hlabolla monagano mabapi le
merero ye bothatana: dikgopolo le maikutlo a
bothatana (mohlala, merero ya ditokelo tša
batho, merero ya tikologo, kgakanego,
ditaba/direrwa tša go phatlalala le
kharikhulamo).
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
129
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nagana le go gopodišiša:
• diriša mabokgoni a go nagana le go gopola mo
dikamanong tša go fapafapana go phatlalala le
kharikhulamo le mo tikologong;
• lemoga, le go sekaseka le go hlaloša tebelelo le
maemo a mongwadi dingwalweng ka go
fapafapana;
• sekaseka lebaka le pheletšo ka tsenelelo mo
dingwalweng go phatlalala le kharikhulamo
(Ke ka lebaka la eng go diregile bjalo? Taba
yeo e hlotšwe ke eng ge e tlo ba ka tsela yeo?);
• hlabolla, a diriša dingangišano ka go:
??kwagala mo go mmadi le go motheeletši;
??akanyetša dikarabo le kganano.
• tšweletša boitemogelo ka go bo farologanya le
bja ba bangwe go hlagiša tebelelo ya gagwe;
• diriša dipotšišo, methopo le tshekatsheko go
hlabolla go nagana go go tseneletšego le go
rarolla mathata;
• tšweletša ngagišano le go hlagiša mabaka; le
go
• diriša tshedimošo ya nnete le go hlatholla
dipalopalo ka sebete go thekga ngangišano
yeo.
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla kgona go diriša polelo go
nagana le go gopodišiša, ka go realo a
hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta polelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
130
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 5
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nyakišiša le go lemoga go:
• kgetha tshedimošo yeo e tsomegago go thuša
dinyakišišong tša bothata;
• diriša mantšu le dikgopolo tše bohlokwa go hlaola
methopo ya maleba ya tshedimošo;
• theeletša, a bala le go bogela dingwalwa tša go
tšwa methopong ya go fapafapana go kgoboketša le
go kgetha dikgopolo;
• diriša dithekniki le dikwano tša go hwetša tsebo ka
tshwanelo ge go ngwalollwa tshedimošo go tšwa
methopong (mohlala, ngwala: mongwadi,
leina/thaetlele, tšatšikgwedi, mogatiši, nomoro ya
letlakala, website, bjalobjalo; le go
• rulaganya mananeotogagano go phatlalala le diarea
ka moka tša go ithuta gomme a hlagiše
setšweletšwa sa mabonwa.
Kreiti ya 7
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nyakišiša le go lemoga go:
• botšiša dipotšišo ka ga merero ya bosetšhaba le
ya go phatlalala le kharikhulamo (mohlala,
kotlo: legotlo le lefa ka setopo, dingangišano
tša tikologo);
• dira dinyakišišo tša go ikemela ka go
hlokomedišiša palo ya dikgonagalo;
• hwetša le go fihlelela tshedimošo go tšwa
methopong ya go fapafapana (mohlala, radio,
inthanete, mehutahutana ya dingwalwa tša go
ngwalwa, makgobapuku);
• betla tirišo ya maleba ya go diriša dithekniki le
dikwano ge go ngwalollwa tshedimošo ya go
tšwa methopong (mohlala, ngwala: mongwadi,
leina/thaetlele, tšatšikgwedi, bagatiši, nomoro
ya matlakala, website); le go
• swaragana le mošomo/diprojeke wo bothatana
mo go diarea tša go ithuta le go tšweletša
setšweletšwatswako.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
131
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go nyakišiša le go lemoga ka go:
• botšiša dipotšišo ka ga merero ya bosetšhaba le
ya go phatlalala le kharikhulamo (mohlala,
HIV/AIDS, go gola ga mašokotšo ka
pankeng);
• lemoga ge seboledi/mothopo se sa kwagale
gabotse, bohlatse bja ditlaišo, go llela dilo moo
go sego tshwanelo, go botšiša dipotšišo tša
maleba go hwetša tshedimošo;
• botšiša le go lekanyetša dikgonagalo;
• diriša mekgwa ya go fapafapana go beakanya,
go rulaganya le go tšweletša dinyakišišo ka ga
sererwa/taba se se rilego (mo dipolelong le mo
go diarea tša go ithuta;
• swaragana le mošomo/diprojeke wo bothatana
mo go diarea tša go ithuta le go tšweletša
setšweletšwatswako;
• akanya ditebelelo tša go fapafapana ge a
kgetha tshedimošo; le go
• oketša methopo le mekgwa ya go humana
lefelo, tshedimošo ya mmakgonthe (mohlala,
dipolelotirišwa le dielektroniki tše dingwe,
bjalo ka bolotwangwalwa bja dikuranta,
difilimi tša ditshwantšhotumo, makgobapuku a
a sego a mehleng).
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla kgona go diriša polelo go
nagana le go gopodišiša, ka go realo a
hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta polelo
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
132
Maemo a Kelo Tetelo ya go ithuta ya 5
(e tšwela pele)
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Sepetša tshedimošo:
• ngwalolla tshedimošo ka tsela ye e tlogo hwetšagala
gabonolo (mohlala, mananeo, ditshwaotshwao,
dikakaretšo);
• rulaganya tshedimošo ka tshwanelo (mohlala, go ya
ka nako, ka bohlokwa);
• fetola tshedimošo ya sebopego [goba polelo ge go
nyakega] go ya go ye nngwe (mohlala, go bopa
ditemana ka diswantšho, mananeo a kakaretšo);
• tšweletša ka tsenelelo kabagano le tlhohlo ya
dikgopolo;
• bapetša ditebelelo tša go fapafapana, le go hlaola
dikwano le diphapano;
• diriša polelo ya mmakgonthe ge go dirwa dipapatšo
(mohlala, go swana le, ka lehlakoreng le lengwe, ka
thoko ye nngwe); le go
• kgetha tshedimošo ye kaonekaone ya maleba go
tšwa methopong le bathong ba go fapafapana, a e
nyalanye le dikgopolo tša gagwe go bopa mošomo
wo o logaganego wa moomela.
Kreiti ya 7
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Sepetša tshedimošo:
• Ttsopola, a logaganya tshedimošo, ka go diriša
mabokgoni a go theeletša, go bala, go ngwala
le go bogela;
• fetola tshedimošo go tšwa lehlakoreng le go ya
go le lengwe, goba go tšwa polelong ye go ya
go ye nngwe (go fetolela);
• tšweletša dikgopolo ka molomo le ka go
ngwala tše di tlogo dirišwa ka mekgwa ya go
tsenelela ge go dirišwa tsebo ya polelo
(mohlala, go ngwala mafoko a bonolo go ya go
a bothata);
• dira diteko tša go fapafapana tša go ngwalolla
ditaba/dintlha le go dira/bontšha dintlha
(mohlala, go tšea dintlha mabakeng a go
fapafapana ka go diriša dikhutsofatšo ge go
peletwa);
• hlokomela ditaba tše go bolelwago ka tšona; le
go
• akaretša tshedimošo goba go hlaola dikgopolo,
go hlopha le go rulaganya gammogo le go
tšweletša setšweletšwa ka kelo hloko.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Sepetša tshedimošo:
• hlabolla mabokgoni a go tšea le go bopa
dintlha dingwalweng (mohlala, kgetha, latelanya,
hlopha le go rulaganya tshedimošo ka
go diriša mananeo, dikrafo) go akaretšwa le
merero ya methopo ka botlalo;
• fetola tshedimošo go tšwa lehlakoreng le go ya
go le lengwe, goba go tšwa polelong ye go ya
go ye nngwe (go fetolela);
• Ssekaseka botshepegi bja tshedimošo
magareng ga ya go gatišwa le ya
dipolelotirišwa (mohlala, merero ya ditaba tša
bjale);
• ngwala, a bolela ka go diriša dibopego tša
polelo le tša thutapolelo ye thatana go bontšha
kwešišo; le go
• kgetha tshedimošo ye kaonekaone go tšwa
methopong ya go fapafapana le go batho ba go
fapana, ka go di logaganya le dikgopolo tša
gagwe go bopa sengwalwa sa mmakgonthe.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
133
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla kgona go diriša polelo go
nagana le go gopodišiša, ka go realo a
hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta polelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Nagana go hlama:
• akanya ka go bona selo ka mahlo a moya, a lore a
phegelela go hwetša tlhalošo ya go rarolla mathata;
• nagana dikgonagalo go katološa kgopolo
(sererwakakanywa le go akanyetša dilo);
• lekola diphapano le tirišo ya tšona go fihlelela se
sengwe (mohlala, diphapano tša boitemogelo, setšo,
dikgahlego le bomotho);
• diriša bongwadi go hlabolla dikgopolo (mohlala,
dijenale, go ngangišana/rerišana mmogo go fihlela
kgopolo ye e rilego, go ngwala ka bolokologi);
• bapetša ka fao dipolelo tša go fapana di hlalošago
mareo ka gona mo go diarea tša go fapana tša go
ithuta, le go hlola kgokagano go thuša kwešišano
gape le go thuša tharollo ya mathata; le go
• diriša polelo go phatlalala le kharikhulamo go
rarolla mathata (mohlala, go hlakahlakanya
dipolelo).
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
134
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 5
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Nagana go hlama:
• akanya ka go bona selo ka mahlo a moya, a
lore a phegelela go hwetša tlhalošo ya go
rarolla mathata;
• nagana dikgonagalo go katološa kgopolo
(sererwakakanywa le go akanyetša dilo);
• lekola diphapano le tirišo ya tšona go fihlelela
se sengwe (mohlala, diphapano tša
boitemogelo, setšo, dikgahlego le bomotho);
• ngwalela go dira diteko go lemoga dikgopolo,
maikutlo le boitemogelokakanywa; le go
• bapetša ka fao dipolelo tša go fapafapana di
dirišwago meroro ya diarea tša go ithuta, le go
bopa tlemagano go thuša kwešišo le go thuša
tharollo ya mathata.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Nagana go hlama:
• akanya ka go bona selo ka mahlo a moya, a
lore a phegelela go hwetša tlhalošo ya go rarolla
mathata;
• nagana dikgonagalo go katološa kgopolo
(sererwakakanywa le go akanyetša dilo);
• diriša mekgwa ya go fapafapana ka go lemoga
dikgopolo tše di katološitšwego (mohlala, go
ngwala, go thala, go tantsha, go diragatša);
• ngwalela go dira diteko go lemoga dikgopolo,
maikutlo le boitemogelokakanywa; le go
• bapetša ka fao dipolelo tša go fapafapana di
dirišwago ka gona mererong ya diarea tša go
ithuta, le go bopa tlemagano go thuša kwešišo
le go thuša tharollo ya mathata.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
135
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
GO NAGANA LE GO GOPODIŠIŠA
Moithuti o tla kgona go diriša polelo go
nagana le go gopodišiša, ka go realo a
hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta polelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go tšweletša:
• seo se kwewago goba se balwago le go botšiša
dipotšišo tša go hlohletša go nagana;
• tlhabollo ya bokgoni bja gagwe bjalo ka seboledi,
motheeletši le mongwadi dikamanong tša go
tsebega, le go kgetha dikarolo tšeo go ka bago
dikaonafatšo go tšona; le go
• bokgoni bja gagwe bjalo ka motšweletši wa
dikgopolo mererong ya sehlopha le go kgetha
dibaka tša tlhabollo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
136
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 5
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go tšweletša:
• seo se kwewago goba se balwago le go botšiša
dipotšišo tša go hlohletša go nagana;
• tlhabollo ya bokgoni bja gagwe bjalo ka
seboledi, motheeletši le mongwadi
dikamanong tša go fapafapana, le go kgetha
dikarolo tšeo go ka bago dikaonafatšo go
tšona; le go
• logaganya tšweletšo ya bokgoni bja motho
bjalo ka mokgathatema sehlopheng le go
hlaola dibaka tše dingwe tša tlhabollo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Diriša polelo go tšweletša:
• seo se kwewago goba se balwago le go botšiša
dipotšišo tša go hlohletša go nagana;
• tšweletša le go sekaseka nepagalo ya
tshedimošo mošomong wa moithuti le wa ba
bangwe;
• lekola ka tsenelelo mabokgoni a bobadi,
bongwadi le botheeletši bja gagwe, go
akaretšwa le ditlwaelo le maitemogelo le mafelo
a a tsomago tlhabollo;
• tšweletša le go botšiša dipotšišo tša go
tsenelela le go fetola ditebelelo (go akaretšwa
go hlohla ditumelo le ditlwaelo) tšeo di
bonwago, di kwewago le tše di balwago; le go
• tsinkela dikgopolo tša gagwe, ge e ba ke tša
maleba, morago ga go kwa goba go bala
dikgopolo tša ba bangwe.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
137
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlama le go
hlatholla dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
138
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 6 Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mantšu go:
• diriša mekgwa ya go fapana ya go peleta mantšu ao
e sego a mehleng;
• hlama lenaneo la mopeleto wa gagwe le pukuntšu
ya mantšu a gagwe go phatlalala le kharikhulamo;
• diriša pukuntšu le thesaurose go oketša tlotlontšu le
go kaonafatša mopeleto;
• diriša dikhutsofatšo le diakronimi tša go tsebega ka
tshwanelo;
• hlaola le go diriša magoro a maina a go
swana/sehlopha se tee, goba ao a amanago go
hlabolla tlotlontšu ya go lebana le kamano;
• hlaola dihlogo le meselana tša go fapafapana go
šogana le tlhalošo; le go
• sekaseka ka fao dipolelo di adimanago mantšu ka
gona, go tšwa polelong ye go ya go ye nngwe, le
ka fao mantšu a mafsa a bopšago ka gona le go a
dirišwa ka tshwanelo.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
139
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mantšu go:
• diriša mekgwanakgwana ya go fapana ya go
peleta mantšu ao e sego a mehleng;
• hlama lenaneo la mopeleto wa gagwe le
pukuntšu ya mantšu a gagwe go phatlalala le
kharikhulamo ka go sekaseka mantšu ao a fago
bothata;
• diriša pukuntšu le thesaurose go oketša
nyakišišo ya tlotlontšu le kaonafatšo ya
mopeleto;
• diriša dikhutsofatšo le diakronimi tša go
tsebega ka tshwanelo;
• diriša magaro a maina a go swana/sehlopha se
tee, goba ao a amanago go hlabolla tlotlontšu
ya go lebana le kamano;
• diriša dihlogo le meselana tša go fapafapana go
šogana le tlhalošo; le go
• hlaloša ka fao dipolelo di adimanago mantšu
ka gona, go tšwa polelong ye go ya go ye
nngwe, le ka fao mantšu a mafsa a bopšago ka
gona le go dirišwa ka tshwanelo.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mantšu go:
• diriša mekgwanakgwana ya go fapana ya go
peleta mantšu ao e sego a mehleng le go
ahlaahla mekgwa yeo e dirišwago;
• hlama lenaneo la mopeleto wa gagwe le
pukuntšu ya mantšu a gagwe go phatlalala le
kharikhulamo ka go sekaseka mantšu ao a
fago bothata;
• diriša pukuntšu le thesaurose go oketša
nyakišišo ya tlotlontšu le kaonafatšo ya
mopeleto le tlhabollo ya mantšu;
• diriša dikhutsofatšo le diakronimi tša go
tsebega ka tshwanelo;
• hlaloša, a diriša maina a go swana/sehlopha se
tee, goba ao a amanago go hlabolla tlotlontšu
ya go lebana le kamano;
• diriša dihlogo le meselana tša go fapafapana
go šogana le tlhalošo; le go
• tsinkela ka fao dipolelo di adimanago mantšu
ka gona, go tšwa polelong ye go ya go ye
nngwe, le ka fao mantšu a mafsa a bopšago ka
gona le go dirišwa ka tshwanelo.
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlama le go
hlatholla dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
140
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 6
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mafoko go:
• hlaola le go diriša maina, madiri, medirišo,
mahlaodi, mašala, matlema, makopanyi, makgokedi,
malahlelwa, maekiši;
• hlaola le go diriša dithabe ka mehutahuta ya tšona
ka nepagalo le ka tshwanelo;
• hlaola le go diriša dithabeamanyi le mašalaamanyi;
• diriša mehuta ya go fapafapana ya mafoko, bjalo ka
dipego, dipotšišo, ditaelo le ditlabego;
• hlaola le go diriša dikarolo tša lefoko bjalo ka
sediri, lediri le sedirwa, thabeina); le go
• diriša maswaodikga ka go fapafapana ga ona ka
tshwanelo (mohlala, kgorwana, khutlo).
_ Šoma ka dingwalwa go:
• tirišo ya direrwa/ditaba tša go fapafapana ka go di
thekga ka mafoko (mohlala, go bopa lefoko la go
thewa godimo ga sererwa/taba kua mafelelong) go
hlabolla togagano ya ditemana;
• diriša mantšukopanyi bjalo ka le ge go le bjalo, ka
tsela yeo, go hlabolla tatelano ya dikgopolo
temaneng;
• swaraganya mafoko ka go a kgokaganya le
ditemana bjalo ka poeletšo ya mantšu, mašala,
mantšu a go se amogelwe polelong; le go
• latelanya ditemana ka tshwanelo go bopa
dingwalwa tše tetelele.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
141
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mafoko go:
• hlaola le go diriša maina, madiri, medirišo,
mahlaodi, mašala, matlema, makopanyi,
makgokedi, malahlelwa, maekiši;
• hlaola le go diriša dithabe ka mehutahuta ya
tšona ka nepagalo le ka tshwanelo;
• hlaola le go diriša dithabeamanyi le
mašalaamanyi;
• sekaseka phapano ya thutapolelo magareng ga
dipego, dipotšišo, ditaelo le ditlabego;
• hlaola le go diriša dikarolo tša lefoko bjalo ka
sediri, lediri le sedirwa, thabeina, mohlala,
khutšwana e kgaoganya matseno a sekafoko le
bogolo bja lefoko leo, le go kgaoganya
dikafoko le dithabe temaneng; le go
• diriša maswaodikga ka go fapafapana ga ona
ka tshwanelo, mohlala, kgorwana, khutlo).
_ Šoma ka dingwalwa go:
• tirišo ya direrwa/ditaba tša go fapafapana ka go
di thekga ka mafoko (mohlala, go bopa lefoko
la go thewa godimo ga sererwa/taba kua
mafelelong) go hlabolla togagano ya ditemana;
• diriša mantšukopanyi bjalo ka le ge go le bjalo,
ka tsela yeo, go hlabolla tatelano ya dikgopolo
temaneng;
• swaraganya mafoko ka go a kgokaganya le
ditemana bjalo ka poeletšo ya mantšu, mašala,
mantšu a go dirišwa mmogo polelong; le go
• latelanya ditemana ka tshwanelo go bopa
dingwalwa tše tetelele.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Šoma ka mafoko go:
• hlaola le go diriša maina, madiri, medirišo,
mahlaodi, mašala, matlema, makopanyi,
makgokedi, malahlelwa, maekiši;
• hlaola, a diriša dithabe ka mehutahuta ya tšona
ka nepagalo le ka tshwanelo;
• diriša tirwa go nepiša sedirwa lefokong
(mohlala, Kgomo e gangwa ke modiši);
• sekaseka phapano ya thutapolelo magareng ga
dipego, dipotšišo, ditaelo le ditlabego;
• hlaola, a diriša dikarolo tša lefoko bjalo ka
sediri, lediri le sedirwa, thabeina, mohlala,
khutšwana e kgaoganya matseno a sekafoko le
bogolo bja lefoko leo, le go kgaoganya
dikafoko le dithabe temaneng; le go
• diriša maswaodikga ka go fapafapana ga ona
ka tshwanelo, mohlala, kgorwana, khutlo).
_ Šoma ka dingwalwa go:
• tirišo ya direrwa/ditaba tša go fapafapana ka
go di thekga ka mafoko (mohlala, go bopa
lefoko la go thewa godimo ga sererwa/taba
kua mafelelong) go hlabolla togagano ya
ditemana;
• diriša mantšukopanyi bjalo ka le ge go le
bjalo, ka tsela yeo, go hlabolla tatelano ya
dikgopolo temaneng;
• swaraganya mafoko ka go a kgokaganya le
ditemana bjalo ka poeletšo ya mantšu, mašala,
mantšu a go dirišwa mmogo polelong; le go
• latelanya ditemana ka tshwanelo go bopa
dingwalwa tše tetelele.
SEBOPEGO LE TIRIŠO YA POLELO
Moithuti o kgona go diriša medumo,
mantšu le thutapolelo go hlama le go
hlatholla dingwalwa
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
142
Kreiti ya 7
Tetelo ya go ithuta ya 6
(e tšwela pele)
Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlabolla temogo le tirišo ya mongwalelo:
• diriša botelele le mehutahuta ya mafoko;
• farologanya magareng ga polelo ya semmušo le
yeo e sego ya semmušo; le go
• diriša dika le diema ka tshwanelo mo polelong.
_ Hlabolla temogo ye e tseneletšego ya polelo:
• hlaola dingwalwa tšeo go tšona polelo e sa
bolelego thwi seo go bolelwago ka sona, lemoga
ditlhalošo tšeo go bolelwago ka tšona;
• hlaola tirišo ya polelo ye bohlale; le go
• hlaola le go diriša mantšu ao a bontšhago maikutlo
mererong ya bong, semorafe, tikologo, maphelo le
merero ya leago le setšo.
_ Diriša polelokakanywa, mohlala, ditaba tša mabapi le
mafokonolo, mafokontši le mafokofokwana.
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
143
Kreiti ya 8 Kreiti ya 9
Sepedi - Polelo ya ka gae
Maemo a Kelo Maemo a Kelo
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlabolla temogo le tirišo ya mongwalelo:
• sekaseka le go diriša botelele le mehutahuta ya
mafoko;
• farologanya magareng ga polelo ya semmušo
le yeo e sego ya semmušo le go diriša
mongwalelo wa maleba ge go ngwalwa goba
ge go bolelwa; le go
• diriša dika le diema ka tlhohleletšo le ka
tshwanelo mo polelong.
_ Hlabolla temogo ye e tseneletšego ya polelo:
• hlaola dingwalwa tšeo go tšona polelo e sa
bolelego thwi seo go bolelwago ka sona,
lemoga ditlhalošontši tšeo go bolelwago ka
tšona;
• hlaola tirišo ya polelo ye bohlale, ngwalolla
gape taba yeo ntle le khuduego; le go
• logaganya kgetho le tirišo ya mantšu ao a
bontšhago maikutlo mererong ya bong,
semorafe, tikologo, maphelo le merero ya
leago le setšo.
_ Diriša polelokakanywa, mohlala, thesaurose,
diakronimi, ditaodišwana, dithabeamanyi.
Re lemoga se ge moithuti a:
_ Hlabolla temogo le tirišo ya mongwalelo:
• diriša botelele le mehutahuta ya mafoko;
• farologanya magareng ga polelo ya semmušo
le yeo e sego ya semmušo le go diriša
mongwalelo wa maleba ge go ngwalwa goba
ge go bolelwa;
• diriša dika le diema ka tlhohleletšo le ka
tshwanelo mo polelong; le go
• tlogela go diriša dikgopolo tše di sa
kwagalego.
_ Hlabolla temogo ye e tseneletšego ya polelo:
• hlaola dingwalwa tšeo go tšona polelo e sa
bolelego thwi seo go bolelwago ka sona,
lemoga ditlhalošontši tšeo go bolelwago ka
tšona;
• sekaseka tirišo ya polelo ye bohlale, ngwalolla
gape taba yeo ntle le khuduego; le go
• sekaseka tirišo ya mantšu a tumelo go bontšha
kamego mererong ya bong, semorafe,
tikologo, maphelo le merero ye mengwe ya
leago le setšo.
_ Diriša polelokakanywa, mohlala, mantšu (polelo)
ao a dirišwago kudu, togagano, tatelano,
maswaodikga.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7-9)
144
KGAOLO YA 5
KELO YA MOITHUTI
MATSENO
Tlhako ya kelo ya Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9
(dikolong) se theilwe godimo ga dikokwane tša thuto ya go thewa godimo ga ditetelo. Kelo e swanetše go
tšweletša katlego ya moithuti ka tsela ya maleba, le go kgonthiša gore baithuti ba logaganywe le gore ba diriše
tsebo le mabokgoni ka tshwanelo. Kelo, gape, e swanetše go thuša baithuti go dira diphetho ka ga mabokgoni a
bona gore ba kgone go fihlelela maikemišetšo a bona a go amana le kgatelopele le go hlohleletša go ithuta.
Go thuša mo tshepetšong ya kelo ya moithuti, Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba
se:
_ tšweletša ditetelo tša go ithuta gammogo le maemo a kelo mo go area ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta mo
go kgato ya Thutokakaretšo le Tlhahlo (Dikreiti tša R-9);
_ akanyetša ditetelotsenelelo le ditetelotlhabollo ka gare ga ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo;
_ bea maemo a kelo mo modung wa tshepetšo ya kelo kreiting ye nngwe le ye nngwe. Maemo a kelo a hlaloša
kgato yeo baithuti ba swanetšego go bontšha katlego ya bona ya ditetelo tša go ithuta ka tsela ya go teba ya
go utolla katlego ya bona.
Seswantšho se se latelago se laetša kamano magareng ga dikarolwana tša moakanyetšo wa Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba:
Kelo ya Moithuti
145
Sepedi - Polelo ya ka gae
DITETELOTSENELELO
DITETELOTLHABOLLO
AREA YA GO ITHUTA
DITETELO TŠA GO ITHUTA
MAEMO A KELO KREITING
ye nngwe le ye nngwe
DIKOKWANE TŠA KELO TŠE DI DIRIŠWAGO MO GO THUTO YA GO THEWA GODIMO
GA DITETELO
Tlhalošo
Kelo mo go Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti tša R-9 (dikolong)
ke tshepetšo ye e tšwelago pele, ye e beakantšwego, ya go kgoboketša tshedimošo ya go ela bokgooni bja
baithuti ka go bo bapetša le maemo a kelo go ya ka ditetelo tša go ithuta. E nyaka tlhabološo ye e tiilego ya
dinyakwa gammogo le mekgwa ya maleba yeo e tlogo kgontšha baithuti go fana ka pegelo ye bohlokwa go
baithuti le go begela batswadi le batho ba bangwe bao ba nago le kgahlego mererong yeo.
Dikarolwana tše bohlokwa
Thuto ya go thewa godimo ga ditetelo ke mokgwa wa go ruta le go ithuta woo o hlalošago ka nepagalo tšeo go
letetšwego gore moithuti a di fihlelele. Kokwane ye bohlokwa ya yona e lebane le gore morutiši o bolela pele ga
nako tšeo go letetšwego gore baithuti ba di fihlelele. Mošomo wa morutiši ke go thuša go ruta baithuti go
fihlelela dinyakwa tša kelo ya go ithuta go ya ka kharikhulamo; mošomo wa baithuti ke go ithuta goba go
phethagatša maemo ao a letetšwego a kelo. Kelo e bohlokwa mo thutong ya go thewa godimo ga ditetelo ka
gobane ke setlabakelo sa go ela/lekanyetša phihlelelo ya moithuti mo kreiting ye nngwe le ye nngwe.
Go thuša baithuti go fihlelela bokgoni bja bona ka botlalo, kelo e swanetše go:
_ bonagala le go nepiša ka tshwanelo;
_ logaganywa le go ruta le go ithuta;
_ thewa godimo ga dinyakwa goba maemo;
_ logaganywa, ka go diriša mešomo ya go nyalelana, go akaretšwa le mekgwa, le kamano; le go
_ loka, botega, kgotsofatša, gata mošito o tee le moithuti le gore e be ya go kobega ka tshwanelo go dumelela
go oketšego ga dibaka.
Maikemišetšo a maemo a kelo
Maikemišetšo a magolo a go ela baithuti ke gore ba gole le gore ba hlabologe. Ka tsela yeo kelo e dirišetšwa go
hlokomela kgatelopele ya baithuti le go kgonagatša go ithuta. Tirišo ye nngwe ya kelo e akaretša:
_ Kelo ya motheo ya go ithuta pele ga mathomo a thuto
Gantši kelotheo (ya motheo) e direga mo mathomong a kreiti goba sehlopha go kgonthiša seo baithuti ba
šetšego ba se tseba. E thuša baithuti go rulaganya mananeo le mešomo ya go ithuta.
_ Kelonyakišišo
Kelonyakišišo e dirišwa go hwetša mekgwa le mabaka a ditšhitiša/mapheko a go ithuta ao a itemogelwago ke
baithuti ba ba rilego. E latelwa ke tlhahlo, thekgo ya maleba le mekgwa ya tsenelano.
_ Kelo ya fomatifi
Kelo ya fomatifi e dirišwa go hlokomela le go thekga tshepetšo ya go ithuta le go ruta, gomme gape e
sedimoša baithuti le barutiši ka ga kgatelopele ya go ithuta. Pegelo ya maleba e fiwa go kgontšha baithuti go
gola.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Kelo ya Moithuti
146
_ Kelo ya samatifi
Kelo ya samatifi e hlaloša seswantšhokakaretšo sa kgatelopele ya baithuti mo nakong ye filwego, mohlala,
mo mafelelong a sehla goba ngwaga, goba ge go le tšhutišo go ya sekolong se sengwe.
_ Kelo ka lenaneo
Kelo go ya ka lenaneo ke tsela ya go hlokomela bokgoni bja lenaneo la thuto. Karolwana ya yona ke kelo ya
bokgoni bja moithuti ge bo bapetšwa le dinyakwa tša bosetšhaba. Kelo ya go ya ka lenaneo e phethagatšwa
mo mafelelong a sehlopha se sengwe le se sengwe mo kgatong ya Thutokakaretšo le Tlhahlo.
Sampolekemedi ya dikolo le baithuti e hlaolwa go tšwa kelong ka lenaneo ya profense gona ya bosetšhaba.
KELO YA GO GATELA PELE
Diponagalo tša kelo ya go gatela pele
Kelo ya go gatela pele ke mokgwakgolo woo kelo e dirišwago ka gona mo go Setatamente se se Boeleditšwego
sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba. E akaretša dikokwane ka moka tša kelo ya thuto ya go thewa godimo ga
ditetelo, gomme e tiiša gore kelo e:
_ phethagatšwe le lebakeng le rilego gomme e be e tšwele/gatele pele: Go ithuta go elwa ka mehla gomme
direkoto tša kgatelopele ya baithuti di tsebišwa ngwaka ka moka;
_ thekga kgolo le tlhabollo ya baithuti: Baithuti e ba bakgathi ba tema ba mafolofolo mo thutong le ge ba elwa,
ba bile ba kwešiša dinyakwa tša go dirišwa ge go elwa mešomo ya bona, gape ba angwa ke morero wa go
itekanyetša, ebile ba iphehlela dinyakwa tša bona, ka go itšweletša ka go ithuta, gomme ka go dira bjalo, ba
hlohleletša maitemogelo a bona;
_ fa pegelo ya go tšwa lehlakoreng la ithuta le go ruta: Pegelo ke karolwana ye bohlokwa ya kelo ya fomatifi.
Mekgwa ya pegelo e akaretša go botšiša dipotšišo tša maleba, ka go nepiša ditshwaotshwao tša morutiši tša
bomolomo le tša go ngwalwa tša go lebana le maikemišetšo a peleng ao a swanetšego go fihlelelwa ka
mošomo wa kelo ebile gape le go hlohleletša go kgatha tema ga moithuti;
_ dumelela togaganyo ya kelo: Taba ye e ka akaretša go elwa ga palo ya ditetelo tša go ithuta ka gare ga
mošomo wa go elwa, gomme gwa tswakanywa palo ya mekgwa ya go fapafapana ya go ela. Bokgoni mo go
ditetelo tša go ithuta tše di ikgethago, bo ka laetšwa ka ditsela tša go fapana, gomme ka yona tsela yeo
mekgwa ya go fapafapana ya kelo go akaretšwa le dibaka di swanetše go fiwa gore baithuti ba bontšhe
bokgoni bja bona;
_ diriša mekgwa ya go nepiša dinyakwa tša go fapafapana tša moithuti (polelo, nama, maikutlo le setšo): Kelo
ya go tšwela pele e dumelela barutiši go angwa ke merero ya baithuti ya go lebana le dinyakwa tša thuto ya
go ikgetha le go kgona go fediša mapheko a go ithuta ka go diriša mekgwa ye bonolo. Mo sehlopheng sefe
kapa sefe sa baithuti, go na le mekgwa ya go fapafapana ya go ithuta. Ga se gore go swanetše go elwa
baithuti ka moka ka nako e tee le gona ka tsela e tee; le go
Kelo ya Moithuti
147
Sepedi - Polelo ya ka gae
_ dumelela kelo ya samatifi: Go kgoboketšwa ga dipoelo tša mešomo ya go ela kgatelopele go fa seswantšomoka
sa kgatelopele ya moithuti mo nakong ye e filwego. Kelo ya samatifi e swanetše go rulaganywa ka
hloko ye kgolo go tloga mathomong a ngwaga, go akaretšwa le dibaka tša go fapafapana tša go bontšha tšeo
ba di tsebago/ithutilego tšona.
Mekgwa ya kelo
Kgetho ya go diriša mekgwa ya kelo ga e nape e kgotsofatša le ge e le gore e ikgetha go ya ka morutiši yo
mongwe le yo mongwe, kreiti ye nngwe le ye nngwe le sekolo ka sekolo, godimo ga fao e itshamile ka tsebo ya
seprofešene ya morutiši. Go ba gona ga tikologo le methopo go huetša dikwano tša mohuta woo, eupša le ge e le
gore methopo e a swana, barutiši ba fapana go ya ka dikgetho tša bona. Mekgwa ya go kgethwa ya mešomo ya
go elwa e swanetše go nepiša maemo a kelo a go lekanyetšwa, gammogo le maikemišetšo a kelo ao a swanetše
go kwešišwa ka botlalo ke baithuti le barutiši bao ba angwago. Mabokgoni a ka bontšhwa ka ditsela tše di
fapanego. Ka fao go myakega mekgwa ya go fapafapana ya go bontšha mabokgoni a bona ka botlalo.
Mešomo ya go swana ya kelo
Maikemišetšo a mešomo ya kelo ya go swana ke go:
_ Tiiša kwano/tshwano ge morutiši a ela;
_ Hlohleletša maemo a go swana;
_ Matlafatša bokgoni bja kelo ya go tšwela pele ya ka sekolong;
_ Oketša nepagalo ya tshepetšo ya kelo go akaretšwa le ditlabakelo;
_ Kgonthiša dibaka tša go oketšwa tša baithuti; le go
_ Kgonthiša gore mešomo ya go elwa ka dikolong e nepiše mabokgone le katlego.
Mešomo ya ka mehla ya kelo e ka rulaganywa ke dikolo kgatong ya bosetšhaba, profense, selete goba sehlopha
gomme e swanetše go lekolwa go tšwa ka ntle.
GO LAOLA KELO
Batho bao ba angwago ke kelo
Sekolo le barutiši ba šikere maikarabelo a go elwa ga baithuti. Go letetšwe gore barutiši ba tšweletše tshepetšo
ya maleba ya go nepagala ya kelo. Merero/melao ya profense e swanetše go tiiša gore baithuti ba kgatha tema
mererong ya go ithuta, gape go ba le dihlophakelo tša sekolo, dihlophathekgo tša selete, ditirelothušo le
batswadi.
Lenaneo la kelo la sekolo
Sekolo se sengwe le se sengwe se swanetše go hlabolla lenaneo la kelo la go thewa godimo ga ditlhahlo tša
profense le tša bosetšhaba. O swanetše go ba le leanokelo le sehlopha la sekolo go hlohleletša phethagatšo ya
lenaneo leo. Sehlopha se swanetše go ba le kemedi go tšwa Sehlopheng se sengwe le se sengwe le go area ye
nngwe le ye nngwe ya go ithuta.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Kelo ya Moithuti
148
Go kgonthiša mokgwa wo wa go ela wa seprofešene, lenaneo la sekolo la kelo o swanetše go hlalošwa gabotse:
_ Ka fao kelo ya go gatela pele e swanetšego go rulaganywa ka gona gammogo le go phethagatšwa;
_ Ka fao dipuku tša direkoto di swanetšego go swarwa ka gona, go akaretšwa le phihlelelo le polokego ya
tšona;
_ Dikhoutu tša kelo di laolwa ke profense;
_ Ka fao kgonthišo ya kelo ya ka ntle e swanetšego go ba gona;
_ Go tlwaelwa ga mokgwa wa go bega;
_ Go hlokomelwa ga ditshepetšo ka moka tša kelo; le
_ Go hlahlwa ga bašomedi mererong a kelo.
Mererong yeo tlhahlo e nyakegago sekolong e akaretša:
_ Tsela ya go diriša dinyakwa/dipapatšo go ela;
_ Go hwetša kwano magareng ga barutiši mo kreiting e tee go ya ka dinyakwa tše di kgotsofatšago tša ditetelo
tša go ithuta;
_ Ka fao ditshwaotshwao di ka ngwalwago ka gona go elwa ga dipoelo le dipego; le
_ Go fihlelela kwešišo ya go swana ya lenaneo la sekolo la kelo.
GO BOLOKA DIREKOTO
Dipuku tša direkoto
Go boloka direkoto ka tshwanelo go bohlokwa mererong ya kelo ka moka, gagolo kelo ya go gatela pele. Puku
ya direkoto goba faele e swanetše go bolokwa ka tshwanelo ke morutiši yo mongwe le yo mongwe. E swanatše
go ba le:
_ Leina la moithuti;
_ Tšatšikgwedi ya kelo;
_ Leina le tlhalošo tša mošomo wa go elwa;
_ Dipoelo tša mešomo ya kelo, go ya ka diarea tša go ithuta goba mananeo a go ithuta; le
_ Ditshwaotshwao go thekga maikemišetšo.
Direkoto ka moka di swanetše go fihlelelwa, di swanetše go hlathollega gabonolo, di swanetše go bolokwa ka
tshwanelo, di se bonwe ke mang goba mang le gore di be le thušo mo tshepetšong ya go ruta le go bega.
Lenaneo la sekolo la kelo le ntšha ditaba ka botlalo tša mabapi le go tlatšwa ga dipuku tša direkoto. Dikhoutu tša
kelo di dirišwa go hlaloša ka fao moithuti a tšweletšago bokgoni ka gona ge go bapetšwa le ditetelo tša go ithuta.
Dikhoutu tšeo di dirišwago, di swanetše go ba bonolo di be di kwešišwe ke baithuti le batswadi.
Kelo ya Moithuti
149
Sepedi - Polelo ya ka gae
Dikhoutu tša go dirišwa ge go elwa
Go na le ditsela tše ntši tšeo ka tšona kelo ya pegelo e ka fiwago baithuti ka gona le ka fao e ka ngwalollwago
ke barutiši ka gona. Go kgetha tsela ye kaone go ela mošomo go magetleng a palo ya dinyakwa tša go swana le:
_ Palo ya baithuti ka phapošingborutelo le bogolo bja nako yeo e fiwago morutiši;
_ Bothata le botelele bja mošomo wo o elwago;
_ Diteng tše go ithutwago tšona go akaretšwa le mabokgoni ao a elwago (mohlala Mmetse goba bongwadi);
_ Ka fao pegelo e ka fiwa ka potlako;
_ Ka fao pegelo e ka nepiša motho ka gona;
_ Go dirišwa ga dinyakwa (dipapatšo) ke morutiši ka go hlaloša bokgoni bja moithuti; le
_ Go bona ka fao moithuti a tšweletšago bokgoni ka gona ge go bapetšwa le bokgoni bja gagwe bja go feta;
le/goba dinyakwa tša maemo a kelo le ditetelo tša go ithuta.
Dikhoutu tša kelo di kaone go phala merero ye mengwe. Mohlala, ditshwaotshwao di ka fiwa ka botlalo,
moithuti yo mongwe le yo mongwe a ka tšwelela ka ditšhišinyo ka maikemišetšo a go kaonafatša.
Ditshwaotshwao gape di bohlokwa ge go begwa ka ga bokgoni bja moithuti ge go bapetšwa le maemo a kelo. Le
ge go le bjalo, ditshwaotshwao di tšea nako go ngwalwa ebile ga di bonolo go ngwalollwa. Dikhoutu tša go
swana le 'Go kgona kudukdu', 'Go kgona kudu', 'Go kgona', Go ba le bokgoni' le 'Go se be le bokgoni' di
ngwalega gabonolo ebile ka potlako, gape di dumelela kgatelopele ya kelo ge e bapetšwa le mošomo wa peleng
le ge go bapetšwa le maemo a kelo ao. Le ge go le bjalo, ga a fe ditaba ka botlalo tša malebana le
ditshwaotshwao. Ka lehlakoreng le lengwe, meputso yona e ngwalollwa ka potlako gomme ebile e ka
hlakanywa, ya atišwa ya be ya aroganywa. Ditaba tšeo ka moka di bohlokwa ge go elwa bokgoni/tsebo bja
moithuti bja go nyalana le bja ba bangwe ka phapošingborutelo, gammogo le ka dikreiting le dikolong tše
dingwe. Le ge go le bjalo, di fa tshedimošo ye nnyane ya bokgoni bja moithuti ge bo bapetšwa le maemo a kelo.
Mehlala, magareng ga tše dingwe, dikhoutu tše dingwe gape tša kelo di lebane le:
_ Go se atlege, go nyakile go ba gona, go fihleletšwe;
_ Bokgoni bja go kgotsofatša, go nyakega thekgo;
_ A, B, C; le
_ Dikafoko (goba dipapatšo) di rulaganyeditšwe go ela mošomo goba pego.
Ge go dirišwa khoutu ya kelo, pegelo e bohlokwa ge e tswakanywa le ditshwaotshwao. Go na le kgonagalo ya
dikaonafatšo tšeo di tlogo fihlelelwa ge baithuti ba fiwa pegelo ya go ngwalwa go phala go fa meputso fela. Le
ge e le gore meputso le dipersente di na le mohola kudu go ngwalolla mošomo, ka gobane go bonolo go ngwala
meputso ka gare ga puku ya direkoto, gantši ga di bohlokwa ge go begwa le ge go fiwa pegelo. Mathata a
mangwe a go hlagišwa ke meputso ke a gore meputso e ka oketšwa kudu le go hlakahlakanywa, gomme ka tsela
yeo ga e tšweletše seswantšho se sebotse sa katlego le kgatelopele ya baithuti. Ge baithuti ba feditše mošomo wa
go feta o tee go na le bofokodi bja go diriša dipalo meputsong, go hlakanya le go hwetša palogare. Ge seo se
phethilwe, meputso e lahlegelwa ke maatla a yona a go tšweletša/begela tshedimošo ya kgonthe. Palogare goba
moputso wa magareng ga o tšweletše seo moithuti a lego sona, ke gore moithuti a ka no be a fihleletše seo a
ithutilego sona ka tshwanelo karolong e tee, eupša e sego go tšona ka moka.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Kelo ya Moithuti
150
Kelo ya Moithuti
151
Sepedi - Polelo ya ka gae
Meputso e fa palomoka ya katlego/phihlelelo eupša e šitiša mabaka a kelo ya katlego yeo (goba go hloka
katlego) ga moithuti, gomme yona taba yeo e šitiša nepišo ya go ithuta se sengwe malebana le kelo ye e rilego.
Gape meputso ga e hlaloše kgatelopele ya moithuti ka tshwanelo ge go hlokometšwe kharikhulamo. Mabakeng a
mantši go hwetša moputso wa go swana (ka ntle le ge o kgotsofatša), o ka bonwa bjalo ka kgatelopele ye botse.
Moputso wa go kaaka 70 ge o bapetšwa le maemo a kelo a Kreiti ya 5, le moputso wa go lekana 70 ge o
bapetšwa le maemo a kelo a Kreiti 6 o ka lahletša motho mabapi le kgatelopele ya moithuti yeo a e dirilego mo
ngwageng, yeo e ka hlalošwago bokaone ke setatamente, khoutu goba tshwaotshwao.
Dikhoutu tša bosetšhaba
Ge go ngwalollwa goba go begwa ka ga katlego ya moithuti mo go ditetelo tša go ithuta tša go ikgetha go ya ka
kreiti, dikhoutu tše di latelago di ka dirišwa:
1 = Bokgoni bja moithuti bo fetile dinyakwa tša tetelo ya go ithuta ya kreiti.
2 = Bokgoni bja moithuti bo fetile ka go kgotsofatša dinyakwa tša tetelo ya go ithuta ya kreiti.
3 = Bokgoni bja moithuti bo kgotsofaditše kudu dinyakwa tša tetelo ya go ithuta ya kreiti.
4 = Bokgoni bja moithuti ga bo kgotsofatše dinyakwa tša tetelo ya go ithuta ya kreiti, fela bo kgauswi.
Mananeo a kgatelopele
Mo mafelelong a ngwaga ka ngwaga, lenaneo la kgatelopele le swanetše go tlatšwa, le be le saenwe ke hlogo ya
sekolo le mohlankedi wa kgoro. Lenaneo la kgatelopele ke rekoto ya go akaretša tshedimošo ka ga kgatelopele
ya baithuti ka moka mo kreiting mo sekolong.
Lenaneo la kgatelopele le swanetše go akaretša tshedimošo ye e latelago:
_ leina la sekolo le setempe sa sekolo;
_ lenaneo la baithuti kreiting ye nngwe le ye nngwe;
_ dikhoutu tša go laetša kgatelopele kreiting ye nngwe le ye nngwe (kgatelopele ya go ya kreiting goba go se
ye kreiting ye nngwe);
_ dikhouta tša go laetša kgatelopele mo ga area ya go ithuta (Lenaneo la Dikhoutu la Bosetšhaba) ye nngwe le
ye nngwe;
_ ditshwaotshwao ka ga go kgona le mafapha ao a nyakago thekgo lenaneong la go ithuta; le
_ letšatšikgwedi le tshwaeno ya hlogo ya sekolo, morutiši goba setsebi se sengwe sa thuto, le mohlankedi wa
kgoro.
Profaele ya moithuti
Profaele ya moithuti ke rekoto ya go gatela pele ya tshedimošo ya go akaretša kgatelopele ya moithuti, go
akaretšwa tlhabollomoka ya dikokwane tše bohlokwa tša bophelo, maikutlo le tlhabollo ya leago. E thuša
morutiši go kwešiša moithuti bokaone mo kreiting ye e latelago goba mo sekolong se sengwe, ka yona tsela yeo
o kgona go fetola ka tshwanelo mabapi le dinyakwa tša moithuti. Profaele ya moithuti yo mongwe le yo
mongwe e swanetše go hlokomelwa ka tshwanelo gomme gape e swanetše go šika le moithuti ka dinaklo tšohle
mererong yohle ya sekolo.
Mehuta ye e latelago ya tshedimošo e swanetše go akaretšwa mo profaeleng ya moithuti:
_ tshedimošo ya moithuti;
_ maemo a bophelo le histori ya maphelo a gagwe;
_ sekolo se a tsenago go sona le rekoto ya go tsena ga gagwe;
_ go kgatha tema le dikatlego mererong ya go amana kudu le kharikhulamo;
_ maikutlo le maitshwaro a leago;
_ go amega ga batswadi thutong;
_ mafapha ao a nyakago thekgo;
_ pego ya samatifi ya mešomo ka moka ya ngwaga; le
_ tšwetša pele direkoto tša go akaretša, tša mengwaga ya sekolo.
Ditshwaotshwao:
_ Profaele ya moithuti e emela mangwalo/didokumente ka moka tša peleng tša direkoto tša kgatelopele ao a
bego a dirišwa ke dikolo, a go swana le dikarata tša direkoto, dikarata tša mohlahli, le dikarata tša Edlab.
Maikemišetšomagolo a profaele ya moithuti ke go thuša moithuti gore a kgone go fihlelela tshedimošo ka go
fapafapana ga yona.
_ Tshedimošo ya moithuti ka mo faeleng ga se e swanele go dirišwa go kgetholla moithuti yo a rilego e se
tshwanelo.
_ Profaele ya moithuti ga se e swanele go hlakahlakanywa le dipotfolio. Potfolio ke mokgwa wa go ela wa go
fa moithuti le morutiši sebaka sa go lekola mošomo woo o dirilwego wa go elwa ka mešongwana ya go
fapafapana. Mošomo woo a bewa ka gare ga pampiri ya go phuthwa, faele goba lepokisi. Ka lehlakoreng le
lengwe, profaele ya moithuti ke rekoto ya go ba le tshedimošo ka ga moithuti.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Kelo ya Moithuti
152
Kelo ya Moithuti
153
Sepedi - Polelo ya ka gae
DIPEGO
Tshedimošo ya go akaretšwa ka gare ga dipego
Barutiši ba swanetše go rwala maikarabelo godimo ga baithuti, batswadi, lenaneo la thuto le setšhaba ka bophara
ge ba ela baithuti. Taba yeo e phethagatšwa ka tsela ya pego. Go oketša dipego tša go ngwalwa, tša molomo
goba tša go diragatšwa, dibontšhwa tša mošomo wa baithuti le dibontshwa ka bophara di ka dirišwa.
Pego ye nngwe le ye nngwe ya kgatelopelekakaretšo ya moithuti e swanetše go akaretša tshedimošo ye:
_ katlego ya moithuti;
_ bokgoni bja moithuti;
_ thekgo fao go nyakegago; le
_ pegelo ya mmakgonthe e swanetšego go ba le ditshwaotshwao ka ga bokgoni bja moithuti bja go nyalelana le
bokgoni bja sehlopha le bja moithuti bja nakong ya go feta ge e bapetšwa le dinyakwa tva diarea tša go
ithuta.
Go begela batswadi go swanetše go dirwa ka mehla go ba hlohleletša go kgatha tema mererong ya thuto.
Barutiši ba swanetše go bega mo mafelelong a sehla se sengwe le se sengwe ka go diriša dikarata tša pego ya
semmušo.
Gantši go ka se kgonege go fa tshedimošo ka ga katlego mo tetelong ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta. Le ge
go le bjalo, dipego di swanetše go aba tshedimošo ka ga katlego/phihlelelo mo go area ye nngwe le ye nngwe ya
go ithuta goba lenaneong le lengwe le le lengwe la go ithuta (ge go hlokometšwe Sehlopha sa Tlase).
Dikarata tša pego
Bonnyane dinyakwa tša karata ya pego ke:
1) Tshedimošo ya motheo
_ leina la sekolo;
_ leina la moithuti;
_ kreiti ya moithuti;
_ letšatšikgwedi la matswalo a moithuti;
_ ngwaga le sehla;
_ letšatšikgwedi le tshaeno ya motswadi goba mohlokomedi;
_ letšatšikgwedi le tshaeno ya morutiši;
_ letšatšikgwedi le tshaeno ya hlogo ya sekolo;
_ letšatšikgwedi la go tswalelwa le go bulwa ga sekolo;
_ setempe sa sekolo;
_ profaele ya go tsena sekolo;
_ tlhalošo ya dikhoutu tša lenaneo la dikhoutu tša bosetšhaba.
2) Bokgoni le dinyakwa
_ Fa tlhalošo ya bokgoni, dinyakwatlhabollwa, goba mafapha a go nyaka thekgo ka lehlakoreng la moithuti mo
go area ya go ithuta ye nngwe le ye nngwe goba lona lenaneo la go ithuta le lengwe le le lengwe
_ Diriša lenaneo la dikhoutu la bosetšhaba go lekanyetša bokgoni bja ditetelo tša go ithuta go fihlela fao - ga go
bohlokwa go fa khoutu ya tetelo ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta. Pego ya mafelelo a ngwaga,
bokgonikakaretšo bja moithuti mo go diarea tša go ithuta bo swanetše go bontšhwa
3) Ditshwaotshwao ka ga area ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta goba lenaneo le lengwe le le lengwe la go
ithuta
_ fa ditshwaotshwao ka ga area ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta goba lenaneo le lengwe le le lengwe la go
ithuta, ka go gatelela baithuti bao ba fetilego dinyakwa goba bao ba nyakago thekgo ye nngwe.
Ditshwaotshwao ka ga bokgoni bjo bo ikgethago le mafapha ao a nyakago thekgo di swanetše go
kgokaganywa le maemo a kelo. Ditshwaotshwao tšeo di tla dumelela batswadi, baithuti le ditsebi tše dingwe
tša thuto go hwetša kwešišo yeo e lebanego le go thušwa ga moithuti.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Kelo ya Moithuti
154
MANANEO A METHOPO
TLHALOŠO YA MAREO/KLOSARI A KHARIKHULAMO
Le ke lenaneo la mareo a bohlokwa a alfabete, la go dirišwa ge go rulaganywa go beakanywa Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti tša R-9 (dikolong) gammogo le dikokwane tša
kelo ya moithuti.
Kelo - ke tshepedišo ya go rulaganywa ya go tšwela pele ya go kgoboketša tshedimošo ka ga modiro wa
moithuti woo o elwago go ya ka maemo a kelo.
Maemo a kelo - ke tsebo, mabokgoni le dikokwane tše bohlokwa tša bophelo, tšeo moithuti a swanetšego go di
tšweletša le go di fihlelela mo go area ya go ithuta ye nngwe le ye nngwe.
Kelotheo/-tsenelelo - Ke kelo ya mathomothomo ya go dirišwa go nyakišiša seo moithuti a šetšego a se tseba.
Kelotšwelopele - ke mohuta (mmotlolo) wa kelo wa go hlohleletša togagano ya kelo thutong le tlhabollong ya
baithuti ka tsela ya go tšwela pele ya pegelo.
Ditetelotsenelelo - ke ditetelo tša tsenelelo tša Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba
mo go Dikreiti tša R-9 (dikolong) tša go thewa godimo ga Molaotheo; di akaretša mabokgoni a bohlokwa a
bophelo le go baithuti, bjalo ka kgokagano, go gopodišiša ka tsenelelo, taolo ya mošomo wa le tshedimošo,
mošomo ka sehlopha le ka setšhaba le mabokgoni a go lekanyetša.
Kharikhulamo 2005 - e bolela tlhalošo ya mathomo ya Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba ka morago
ga Apartheid. Lengwalo le la morero wa thuto la 1997, le hlaloša Tlhako ya Tlhabollo ya Thuto ya ngwana go
tloga bonnyaneng, Thutokakaretšo le Tlhahlo, Thutotšelopele le Tlhahlo, le Thutomotheo le Tlhahlo ya Batho ba
bagolo. Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa go beakanywa lefsa mo go Dikreiti tša R-9 (dikolong),
se nepiša go tiiša/kgonthiša Kharikhulamo 2005.
Ditetelotlhabollo - ke ditetelo tša go ithuta tša tsenelelo tša Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba tša go
akaretša le ditetelotsenelelo tša go hlohleletšwa/šušumetšwa ke Molaotheo: di akaretša go kgontšha baithuti go
ithuta ka tshwanelo gore ba be badudi ba mmapaale, ba maikarabelo, ba go ema tsoro, ka bokgoni bja go
phethagatša tšweletšo.
Kgato ya mafelelo ya go tšwa sehlopheng - ge baithuti ba phethile Kreiti ya 9, ba fiwa Setifikheiti sa
Thutokakaretšo le Tlhahlo.
Kelo ya mabokgoni a mešomotšwelopele ngwageng (fomatifi) - ke mohuta wa kelo wa go ela
tšwelopele/kgatelopele ya moithuti ge a dutše a ithuta go phethagatša dikarabo le ditshwaotshwao tša go tiiša
thuto ya gagwe.
Sehlopha sa Tlase - se lebane le kgato ya Thutokakaretšo le Tlhahlo go tloga go Dikreiti tša R, 1, 2, le 3.
Mananeo a Methopo
155
Sepedi - Polelo ya ka gae
Kgato ya Thutokakaretšo le Tlhahlo - mengwaga ye 10 ya kgapeletšo ya go tsena sekolo e bopilwe ka Sehlopha
sa Tlase, sa Gare le sa Godimo.
Setifikeiti sa Thutokakaretšo le Tlhahlo - ke setifikeiti sa go tsena le go phetha dithuto ka katlego sa kgato ya
Thutokakarretšo le Tlhahlo.
Togagano - ke kokwane ya peakanyo ye bohlokwa ya Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba ya go hlahla baithuti go diriša tsebo le mabokgoni a go rutwa. Diareeng tše dingwe tša go ithuta
goba go tšwa dikarolong tše dingwe tša go fapafapana tša ye nngwe ya diarea tšeo, go phethagatša mediro le
mešongwana ye e rilego.
Sehlopha sa Gare - se lebane le kgato ya bobedi ya Thutokakaretšo le Tlhahlo - Dikreiting tša 4, 5 le 6.
Polelo ya go ithuta le go ruta - ke polelo ya go dirišwa kudu go ithuta le go ruta go go rilego. Baithuti ba
bangwe ba itemogela go ithuta le go rutwa ka polelo ya go tlaleletša, ke gore e sego polelo ya ka gae.
Diarea tša go Ithuta - mafapha a 8 a tsebo mo go Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba mo go Dikreiti tša R-9 (dikolong) ke: Dipolelo, Mmetse, Disaense tša Tlhago, Theknolotši, Disaense
tša Leago, Bokgabo le Setšo, Mafapha a go tlwaetša merero ya Bophelo le Disaense tša Ekonomi le Taolo.
Ditatamente tša area ya go go ithuta - ke Setatamente sa area ye nngwe le ye nngwe ya go ithuta seo se
tšweletšago/rulaganyago ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo.
Ditetelo tša go ithuta - ditetelo tša go ithuta di tšwa mo go ditetelo tša go ithuta tša tsenelelo le tlhabollo,
gomme di hlaloša seo baithuti ba swanetšego go se tseba le go kgona go se dira mo mafelelo a kreiti, sehlopha
goba kgato.
Profaele ya moithuti - ke rekotokakaretšo ya tšwetšopele ya moithuti yeo e akaretšago tshedimošo ya gagwe,
tlhabollo ya leago, dinyakwathekgo, disampole tša modiro le dipego tša ngwaga ka ngwaga.
Mananeo a go ithuta - mananeo a, a lebane le mešomo go akaretšwa le diteng le mekgwa ya go ruta - ona a
hlahlwa ke Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba, ya go hlabollwa ke diprofense,
dikolo le barutiši.
Lenaneo la molaotšhomo - ke lenaneo la bosetšhaba la maemo a go tšweletša modiro/mošomo ka tsela ya go
bega ka ga tšwelopele ya moithuti.
Ditetelo - ke dipoelo tša mafelelo a tshepedišo ya go ithuta mo go thuto ya go thewa godimo ga ditetelo tša go
ithuta - ditetelo tšeo di thuša go betla tshepedišo ya go ithuta.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Mananeo a Methopo
156
Thuto ya go thewa godimo ga ditetelo tša go ithuta - e lebane le tshepedišo le katlego, mešomo le
thutotshepetšo ya go thewa godimo ga moithuti. Ge go latelwa mokgwa woo, gona Kharikhulamo 2005 le
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba di nepiša go hlohleletša go ithuta ga go ya go
ile.
Potfolio - e lebane le faele (goba setsekana) ye nngwe ye nngwe ya mošomo wa moithuti yo mongwe le yo
mngwe.
Manaeo a kgatelopele - ke setlabakelo sa go dirišwa mo mafelelong a ngwaga sa go ngwalolla kgatelopele ya
baithuti ka moka mo kreiting, go akaretšwa dikhoutu tša kgatelopele mo go a re ya go ithuta ye nngwe le ye
nngwe le kreiti ye nngwe le ye nngwe go akaretšwa ditshwaotshwaothekgo ge go tsomega.
Kelo ya samatifi - go fapana le kelo ya fomatifi, e hlagiša dipego tša ka mehla ka ga kgatelopele ya moithuti,
gantši mo mafelelong a sehla goba ngwaga.
Mananeo a Methopo
157
Sepedi - Polelo ya ka gae
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Mananeo a Methopo
158
TLHALOŠO YA MAREO/KLOSARI A AREA YA GO ITHUTA
Go theeletša ka mafolofolo - ge motho a leka go itira seboledi gomme a theeletša ka tlhoafalo go tšohle tšeo a
ratago go di bolela.
Polelotlaleletšo - polelo ya go rutwa ka go tlaleletša polelo ya ka gae.
Go ithuta dipolelontši - ge motho a ithuta polelo goba dipolelo go tlaleletša polelo ya ka gae. Seo ga se go fediša
polelo ya ka gae eupša go ithuta yona mmogo le yeo.
Bokgabo - tirišo ya polelo go hlohleletša go tšweletša bobotse bja selo gore se kganyogege.
Sengwalwatshwantšhišo, tshwantšhišo/seka - tshwantšhišo ke kanegelo yeo baanegwa le ditiro di emelago
nnete ya kakaretšo gammogo le diponagalo tša botse le bobe. Polelo ya seswantšho/seka ke polelo yeo baanegwa
le ditiro ba dirišwago go tšweletša morero wa boitshwaro.
Poeletšamodumo - go boeletšwa ga modumo wa go swana mo mathomong a mantšu ka tatelano ye e rilego
(mohlala, O na le potane ya popota).
Lelatodi - lentšu la go ganetša tlhalošo ya le lengwe mo polelong e tee (mohlala, sega - lla).
Memo a kelo - tsebo ya polelo, mabokgoni le dikokwane tša bohlokwa tša bophelo tšeo moithuti a swanetšego
go bontšha gore o a di tseba goba o a di kgona mo mafelelong a kreiti ye e rilego.
Batheeletši - motho goba batho bao ba theeletšago, ba balago goba ba bogelago sengwalwa se se rilego
(mohlala, batheeletši ba polelo ya radio, ba taodišwana ya kuranta goba papatšo ya thelebišene).
Dingwalwa tša nnete - ke dingwalwa tšeo di dirišwago lefaseng la nnete (mohlala, ditaodišwana tša
dikgatišobaka, dikgatišo tša radio le thelebišene, dipapatšo, ditlankana tša difomo, mangwalo, dipukwana).
Mokgwa wa tekatekano wa go bala le go ngwala - ke mokgwa wa go thekga bobadi le bongwadi bja baithuti
(bona difiwa ka tlase), wa go hlohleletša baithuti go ipshina ka go bala dipuku le go nepiša tlhalošo, gammogo le
go ba thuša ka dithekniki le mekgwa ya go utolla le go diriša khoutu ya lentšu la go ngwalwa.
Go sekamela ka lehlakoreng le le rilgo - ke mokgwa wa go kgetha lehlakore gore kelo ya maleba e se
phethagatšwe ka tshwanelo.
Go hlakanya ditlhaka - ke tsela ya go ithuta medumo ya go hlakanya ditlhaka/ngwala ditlhaka mmogo (go
ngwalwa ga ditlhaka tše pedi goba tše tharo mmogo go bopa modumo wo o rilego).
Mmolelwana wa go lahlegelwa ke tlhalošo - ke kgopolo yeo e dirišitšwego kudu gomme mafelelong ya
lahlegelwa ke tlhalošo ya yona ya maleba.
Mananeo a Methopo
159
Sepedi - Polelo ya ka gae
Sehloa/sehlwa - ke magomo a kgohlano mo sengwalweng, morago ga thulano yeo ga go sa tlo ba ye nngwe
(thulano ya mafelelo ya sengwalwa).
Go tswaka dipolelo - ke go hlakahlakanya dipolelo ka maikemišetšo a a rilego (gore o kwewe le ke bao ba sa
tsebego polelo yeo).
Momagano/togagano - seo se logagantšhago dikgopolo go ba kgopana e tee ya go ba le moko. Temana ya go
logaganywa ke yeo go yona go lego tlhabollo le go gola ga dikgopolo fao mafoko a gona a nyalanego.
Kwano/kopano - dithekniki tša go bopa kwano di kopanya mafoko temaneng goba sengwalweng go bopa
kgopana e tee. E ka ba ka tsela ya mašala goba mantšu ao a boeletšwago ka mokgwa wa go fapafapana go bopa
diteng.
Mantšutshwano/-kwano - mediro ya go swana/kwana goba mantšu a kgoro e tee, a go bolela ka ga taba/sererwa
e tee (mohlala, letswai, pherefere).
Lekopanyi - ke lentšu la go dirišwa go kopanya mantšu le dithabe mafokong (mohlala, le, fela, ka fao).
Ditlkhalošontši - ke ditlhalošo tšeo di ka bolelwago/hlalošwago ke lentšu le le rilego.
Kopanyo ya ditlhaka - ke go kopanywa ga ditlhaka go bopa modumo wa polelo (pšh, psh, tlh).
Kamano - sengwalwa se ka tšweletšwa go fihlelela kamano ye rilego. Kamano e swanetše go nyalelana le
sengwalwa.
Tlhalošotshwanelo - ke tlhalošo ya go lebana le sengwalwa goba tlhalošo ye e bolelwago thwi ke lentšu.
Daekrafo (Tlhakapedi) - go diriša ditlhaka tše pedi go bopa modumo o tee (mohlala, oo, aa, tl, ts, tš).
Taetšobobadi - go bala go tloga ka letsogong la nngele go ya letsogong la go ja, go thoma gape go tloga
letsogong le letshadi go ya letsogong le letona. Baithuti ba swanetše go rutwa taba yeo.
Tsebo ya go bala le go ngwala - e hlaloša tsebo ye e golago ya moithuti ya go ngwala lentšu. Baithuti ba bona
kgatišo sengwalweng gomme ba thoma go kwešiša nepo ya yona. Ba ka anegelwa dikanegelo goba gona go di
balelwa ka tsela yeo ba tlago tseba ka fao dikanegelo/dipuku di lego bohlokwa ka gona. Le pele ga ge ba etla
sekolong ba tla ba šetše ba na le tsebo yeo. Ba ka leka go ngwala maina a bona ka go diriša dikelelo tša bona ka
ga ditlhaka le mopeleto (mohlala, go ithuta mopeleto) gomme gape ba ka itira o ka re ba bala puku (go bala ka
mokgwa wa go tlwaetšwa). A ke ona mathomo a bongwadi le bobadi bja baithuti (bana).
Polelo ya maikutlo - ke polelo ya go dirišwa go kgotla maikutlo a motho.
Mabokgoni a boikgopolelo - ke bokgoni bja go inagana o le maemong a motho yo mongwe.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Mananeo a Methopo
160
Pitšo ya mantšu - ke go bitša mantšu ka tshwanelo.
Sengwalwatlhaloši - ke sengwalwa sa go nyaka tlhalošo.
Polelošele - ke polelo e šele ya go bolelwa ka ntle ga mellwane ya Afrika-Borwa (mohlala, Sefora, Setoitšhi).
Polelomadume - ke polelo ya go dirišwa ge go dumedišanwa. Gantši e dirišwa dikamanong tša go ikgetha
(mohlala, go otara dijo ka hoteleng). Ge re thoma go ithuta polelo, bontši bja tše re ithutago tšona di ka yona
tsela yeo. Gannyane gannyane, re thoma go bolela gabotse go ya ka melao le dipatrone tša polelo, gomme re
kgona go hlaloša dikgopolo tša rena ka tsele ye bonolo.
Motheo/freimi - ke thekgo/thušo ya motšwaoswere ya go ngwala goba go bolela, mohlala, morutiši a ka
tšweletša freimi ya sereto ka tsela ye:
Bohubedu mmaleng wa ntwa ------ke mmala wa-----
Bohubedu mmaleng wa madi ------ke mmala wa-----
Bohubedu mmaleng wa kotsi ------ke mmala wa-----
Bohubedu mmaleng wa lerato ------ke mmala wa-----
Go ngwala ka bolokologi- ke ge baithuti ba filwe bolokologi bja go ngwala ka seo se ba tshwenyago. Baithuti
ba swanetše go hlohleletšwa go ngwala ka fao ba ka kgonago ka gona.
Dipuku tša polelo - ke dipuku tša go ngwalelwa popapolelo le tlotlontšu mo dikgatong tša go fapafapana
(mohlala, tša mantšu a 500, a 1000).
Legohle/mokgwamoka - ke mekgwa ya polelo ya go logaganya mabokgoni ka moka gammogo le mehutahuta
ya tsebo mo mešomong ka go se nepiše o tee wa yona.
Polelo ya ka gae - ke polelo yeo baithuti ba ithutago yona ka gae goba motseng. Polelo ya go feta e tee e ka
rutwa ka tsela yeo, ka fao baithuti ba ka tseba polelo ya ka gae ya go feta e tee.
Homonimi/mantšuswanangwalwa - ke masntšu a go swana ka modumo le ka mopeleto fela a fapana ka
tlhalošo (noka/noka/noka; pela/pela).
Homofone - lentšu la go ba le modumo wa go swana fela la go peletwa ka tsela ya go fapana le tlhalošo ya go
fapana.
Tlopelo - ke go bolela ditaba ka go di godiša (mohlala, O rile go gana a be a itshwarelela ka maru).
Seswantšho - ke seswantšho goba setšweletšwa sa go bogelwa.
Tshwantšhokgopolo - ke go swantšha kgopolo (mohlala, mothofatšo, tshwantšhanyo, tshwantšišo).
Mananeo a Methopo
161
Sepedi - Polelo ya ka gae
Tlhalošišo - go bala ka maikemišetšo a go hwetša tlhalošo ya go teba.
Tenego - ke tshwenyego ya moya wa motho ka tsela ya go širela.
Segalo - ke patrone ya lentšu la segalo sa go ya godimo le fase go tšweletša mošito wa lefoko.
Kgegeo - kganetšo ya seo go bolelwago ka sona ka go diriša mantšu a go hlaloša kganetšo yeo.
Bobadi le bongwadi - ke bokgoni bja go bala le go ngwala tshedimošo mererong ya go fapafapana. Ke karolo ya
bokgonikakaretšo bja go hlaloša selo.
Mekgwa ya go ngwala le go bala - ke mehuta ya go fapafapana ya go ngwala le go bala: go bala le go ngwala;
go bala le go ngwala merero ya setšo (go kwešiša dingwalwa tša setšo, leago le dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo); go bala le go ngwala ka tsenelelo (go kgona go fetola melaetša ya dingwalwa ka tsenelelo); go bala le
go ngwala dibogelwa (go bala/ngwala ga ditshwantšhokgopolo, dika, diswantšho, bj.bj.); go bala le go ngwala
dipolelotirišwantši (go bala dikuranta, dikgatišobaka, thelebišene le difilimi e le melaetša ya setšo).
Polelotswakwa - ke polelo ya go dirišwa go bolela ka dipolelo tše dingwe. E akaretša mareo a go swana le
modumo, lentšu, lefoko, sengwalwa, kamano, botheeletši, bjalobjalo.
Tshwantšhišo - go diriša selo se tee go hlaloša se sengwe sa go swana le seo ka diponagalo/dinyakawa.
Medirišo - (go akaretšwa le madiri a modirišo) e kgontšha mmoledi/seboledi/bangwadi go hlagiša ditlhalošo tša
go fapafapana bjalo ka dikgonagalo. Gape e dirišwa go hlaloša bonolo/mabobo.
Mokgwakgokagano - Go na le mekgwa ya go fapafapana ya go kgokagana: mokgwa wa go ngwala, wa go
bolela goba wa bomolomo, wa go bogela (woo o akaretšago dibopego tša krafo bjalo ka ditšhate). Go fetola
tshedimošo go tloga mokgweng wo go ya go wo mongwe (ka go diriša krafo go ngwala temana, go diriša
tshedimošo ya sengwalwa sa bomolomo go fa seswantšho maina) go bohlokwahlokwa mo mererong ya go ithuta
polelo.
Polelotirišwantši - ke mekgwa ya go logagana ya go akaretša le sengwalwa, ditlabela tša go bogelwa, modumo,
video, bjalobjalo.
Dingwalwa tša mokgwatirišontši - ke dingwalwa tša go rulaganywa go dirišetšwa mekgwakgokagano ya go
feta o tee.
Onomatopea - ke mantšu ao a nago le modumo wa go swana le tlhalošo ya ona (kgomo e re mmu, lesea le re
nnge).
Karolonoko ya mathomo - ke karolo ya senoko ya pele ga tumanoši (b-ona).
Mothofatšo - ke go dira gore selo se phedišwe bjalo ka motho.
Fonimi/modumo - ke medumo ye e aroganego ya polelo (t, p, th, tlh, ts, ee, š, p).
Temogo ya fonimi - ke bokgoni bja go kgethologanya magareng ga medumo ya go fapana ya polelo (bona,
roba).
Medumokwano - kamano magareng ga medumo le mepeleto ya yona. Taba yeo e thuša go lemogwa ga lentšu
ge go balwa, gape e thuša go peleta ka tshwanelo.
Legoro la medumokwano - ke sehlopha sa mantšu a go ba le modumo wa go swana.
Phane (papalantšu) - ke go bapala ka mantšu.
Mantšwanyanakanego/-motlae - ke mantšu a se makae a motlae goba kanegelo a go bopa tlhalošo goba
motlae.
Tlotlontšu ya bobadi - mantšu ao a kwešišwago ke mmadi go ya ka kamano. A mangwe a mantšu ao e tla ba
karolo ya tlotlontšu ya go lemogwa ya moithuti (mantšu ao a a dirišago). A mangwe e tla ba karolo ya tlotlontšu
ya go se lemogwe (mantšu ao a a kwešišago go ya ka kamano gomme a sa tsebe tirišo ya ona gabotse).
Go anega histori - ke go anega ka ga ditiragalo tša nako ya go feta ka tatelano (go bolela goba go ngwala ka ga
seo se dirilwego lebakeng la go feta).
Sengwalwa sa histori - ke mohuta wa sengwalwa. Seboledi goba mongwadi o hlaloša tatelano ya ditiragalo,
mohlala, moithuti a bolela ka tšeo di diregilego mafelelo a beke ka mo phapošingborutelo nakong ya thuto ya
ditaba.
Retšistara - ke mantšu, setaele le popapolelo ya go dirišwa ke seboledi goba mongwadi mo dikamanong tša go
fapafapana (mohlala, mangwalo/didokumente a semmušo a ngwalwa ka retšistara ya semmušo, mangwalo a
semolao a ngwalwa ka retšistara ya semolao).
Potšišoretoriki/makgethepolelo - ke potšišo ya go ba le karabo.
Morumokwano - ke mantšu goba methaladi ya sereto ya go felela ka medumo ya go swana/kwana go akaretšwa
le ditumanoši.
Mošito/morethetho - ke patrone ya mehleng ya go boeletšwa ga medumo (segalo sa godimo le sa fase).
Karolonokothomi - ke karolo ya senoko sa tumanoši ya mathomo (mohlala, b-opa). E nyalelane le
morumokwano.
Tshotlo - ke go bolela goba go ngwala ka go diriša ditlhalošo tša go bontšha kganetšothwi ya seo se ukangwago.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Mananeo a Methopo
162
Thutothekgo/-thušo - Ge go thušwa merero ya go ithuta, baithuti ba kgona go ithuta ka thušo yeo ba e hlokago.
Ge bjale ba kgona go itirela mošomo ka go ikemela, gona go ka šetšwa mekgwa ye e latelago yeo ya thekgo.
Go bala ka potlako - ke ge go sepedišwa mahlo ka lebelo sengwalweng go hwetša tshedimošo ya go ikgetha
(mohlala, bala pukumogala go hwetša leina le nomoro goba lenaneo la nako ya pese goba setimela).
Tshwantšhanyo - ke go bapiša selo se tee le se sengwe (O bjalo ka tau).
Mantšu a go utswiwa ka mahlo - ke mantšu ao babadi ba a lemogago ntle le bothata. Ga ba nyake go a tsinkela
ka tsenelelo goba go gopodišiša ka ga ona. Mo mathomong a go ithuta go bala, mantšu a mohuta woo gantši a
tšwelela gantši, mohlala, nna, wena yena, lena).
Go bala ka lebelo/potlako - ke go bala sengwalwa ka potlako go hwetša kakaretšo ya sona (go bala
dintlha/dihlogo tša kuranta ka lebelo go hwetša tabakgolo).
Seleng - ke polelo yeo e dirišwago ka tsela ye e sego ya mehleng gantši e dirišwa ke sehlopha sa bafsa
mererong ya bona.
Maemo - Maemo a go fapafapana a polelo ke ao a gatišitšwego ka dipukung, dikuranteng, mangwalong a
semmušo, popapolelo le go dipukuntšu. Ga se gore ke tsela ye kaone ya polelo, eupša ke yeo e amogelwago
mererong ya histori le/goba sepolitiki bjalo ka maemo a go fapafapana.
Pono ya go se fetoge - ke tebelelo ya go se fetoge gantši ya go kgetha lehlakore ya mohuta wo o rilego wa
motho.
Kgatelelo (lentšu, lefoko) - ke go gatelelwa ga senoko se se rilego mo lentšung (mohlala, mohlare = kgatelelo ya
lentšu mo senokong sa gare).
Thabethuši - ke thabe yeo mo lefokong e ithekgilego ka thabeina.
Senoko, go lekola senoko, nokontši - lentšu goba karolo ya lentšu la go ba le modumo wa tumanoši goba
tumammogo ya go etša tumanoši (lentšu le motho le na le dinoko tše pedi : mo- le -tho). Go lekola senoko ke
tsela yeo dinoko di bopago mantšu ka gona. Nokontši e amana le lentšu leo le nago le dinoko tše ntši.
Seka/seswantšho - se sengwe seo se emelago selo se sengwe (Leeba ke seka sa khutšo).
Lehlalošetšagotee - ke lentšu leo le nago le tlhalošo ya go swana goba ya go nyako swana le ya le lengwe mo
polelong e tee (bogobe = boušwa).
Togagano (go loganganya) ya dikgopolo - ke go kopanya dikgopolo goba tshedimošo go tšwa methopong ya go
fapafapana. Ka go realo togagano ya dikgopolo ke kakaretšo ya dikgopolo tša mohuta woo.
Mananeo a Methopo
163
Sepedi - Polelo ya ka gae
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Mananeo a Methopo
164
Lebelo/tempo (bjalo ka lebelo la polelo) - ke lebelo leo mantšu a bolelwago ka lona (mohlala, polelo yeo e
dirišwago ke moreti/seretong).
Sengwalwa - ke sengwalwa sa go ngwalwa, sa go bolelwa goba sa go bogelwa mo mererong ya kgokagano ya
polelo.
Sebopego sa sengwalwa - go na le mehuta ya go fapana ya dingwalwa yeo e lemogwago ka dibopego
(mohlala, ditaodišo, direto, mangwalo, metlae, dikanegelo, ditaelo, dipadi, ditiragatšo).
Maikutlo - ke molaetša wa khuduego mo sengwalweng. Mo sengwalweng sa go ngwalwa, so fihlelelwa ka
mantšu (mohlala, mantšu a magareng go bopa maikutlo). Mo filiming khuduego yeo e ka tšweletšwa ka
mmino/koša goba tikologo).
Pego ye bofefo - ke pego ye e se nago maatla go hlaloša nnete goba dintlha goba maikutlo.
Sebogelwakgethollo - ke go hlatha magareng ga sebopego sa ditlhaka le mantšu a go fapafapana.
Ditumanošitshadi (tša go se tie) - dinoko tša go hloka kgatelelo di na le sebopego sa go se tie.
Sešego sa mantšu - ke faele goba sona sešego sa mantšu a mafsa.
Letšhogo/lehloyo la matšwantle - ke lehloyo goba go šia (go se na mabaka) batho ba šele. Go dirišwa polelo ya
mohuta woo.

Lengwalo (dokumente) le le swanetše go balwa bjalo ka karolo ya
Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreiti tša R - 9.
Setatamente se sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se akaretša:
1. Tebelelokakaretšo
2. Ditatamente tše seswai tša Diarea tša go Ithuta
GO MMADI
Ke ka lethabo le legolo ge Kgoro ya Thuto e tšweletša Setatamente se
se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti tša
R - 9 (Dikolong) ka dipolelo ka moka tše 11 tša semmušo tša Afrika-
Borwa.
Tshepetšo ya tlhalošo le tlhathollo ke ye bothata, ebile e tshotshoma
ka ditlhohlo. Go batho bao ba bego ba hlaloša le go hlatholla
mangwalo (didokumente) ao, go bile nyakego ya go beakanya mareo
le go rulaganya ditemana tša kharikhulamo ka tshwanelo. Mangwalo
ao a lekotšwe ke ditsebi tša ditsinkelo ka tsela ya dinyakišišo.
Kgoro ya Thuto e bona mangwalo ao bjalo ka mathomomayo a
tshepetšo, ka nepo ya go tšwetša pele le go hlabolla dipolelo tša
gaborena. Re amogela, re bile re hlohleletša batho ka lefapheng le, go
diriša mangwalo a bjalo ka motheo wa kgatelopele ya moomela.

Setatamente se se
Boeleditšwego
sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba
sa Dikreiti tša R-9
(Dikolo)
(Kgoro ya Thuto)
E gatišitšwe ke Kgoro ya Thuto
Sol Plaatje House
123 Schoeman Street
Tshwane
Private Bag X895
Tshwane
Mogala: +27 (12) 312 5911
Fax: +27 (12) 321 6770
Website: http://education.pwv.gov.za
Tokelo ya go ngwalolla (c) Kgoro ya Thuto ya Afrika-Borwa
Dikhopi tša kgatišo ye di ka hwetšagala Lefapheng la Bolaodi:
Kgokagano ya Mereo ya Bosetšhaba le ya Profense, Kgoro ya Thuto,
Tshwane.
Mogala: (012) 312 5410
ISBN 1-919917-30-6
Gazette No.: 23406, Vol 443, May 2002
Matsenyagae 1
Ketapele 2
Botšo 4
Molaotheo, Dikokwane tše Bohloklwa tša Bophelo,
Kagosetšhaba le Kharikhulamo 7
Mohuta wa Moithuti yo go ukangwago ka ga gagwe 9
Mohuta wa Morutiši yo go ukangwago ka ga gagwe 10
Sebopego sa Kharikhulamo ye e Boeleditšwego ya Bosetšhaba
Dikreiting tša R - 9 (Dikolong) 11
Dikokwane tša Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba 12
Tokelo ya Setšhaba, Tikologo ya mmapaale, Ditokelo tša Botho
le go hloka Kgethollo 12
Thuto ya go thewa godimo ga ditetelo 13
Mabokgoni a Maemo a Godimo le Tsebo go Bohle 14
Kwešišego le Phihlelelo 15
Kgatelopele le Togagano 15
Sebopego le Dikgopolo tša go Dirišwa mo go Ditatamente tša
Area ya go Ithuta 16
Tetelo ya Go ithuta ke eng? 17
Maemo a Kelo ke eng? 17
Maemo a Kelo a fapana bjang le Tetelo ya go Ithuta? 17
Mananeo a go ithuta 18
Mananeo a Go ithuta go ya ka Sehlopha 18
Ditlhahlo tša Mananeo a Go ithuta 19
Kabo ya Dinako 20
i
LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Diteng
Diteng
Kelo 22
Setifikeiti sa Thutokakaretšo le Tlhahlo 22
Diarea tša Go ithuta: Ditlhalošo le Ditetelo 23
Dipolelo 23
Tlhalošo 23
Ditetelo 24
Mmetse 24
Tlhalošo 24
Ditetelo 25
Seanse ya Tlhago 25
Tlhalošo 25
Ditetelo 26
Saense ya Leago 27
Tlhalošo 27
Ditetelo 27
Bokgabo le Setšo 28
Tlhalošo 28
Ditetelo 29
Mabokgoni a Bophelo 29
Tlhalošo 29
Ditetelo 30
Disaense tša Ekonomi le Taolo 31
Tlhalošo 31
Ditetelo 31
Theknolotši 32
Tlhalošo 32
Ditetelo 32
ii
LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Tlhabollo ya kharikhulamo ya bosetšhaba ke tlhohlo ye kgolo setšhabeng sefe
kapa sefe. Tshepedišo ya rena ya thuto le kharikhulamo ya yona ka bophara di
tšweletša ponego yeo e lebanego le ka fao re bonago sebopego se sefsa sa
setšhaba baneng le go baithuti ba rena. Kharikulamo e emela dinyakwa le
dikakanyo tša rena tšeo di bopago kgwekgwe ya 'thuto ye kaone' ka tsela ya go
hlaola tšeo di swanetšego go ba gona ka gare ga yona.
Kharikhulamo ye e ngwadilwe ke Maafrika-Borwa a Afrika-Borwa ao a
kwešišago dikokwane le ditlwaelo tša demokrasi. Kharikhulamo ye e tšweletša
ponego ya barutiši le baithuti ba go ba le tsebo ya go naba, gape ba go angwa ke
merero ya tikologo, bao gape ba bilego ba kgona go iphetolela le go itshenkela
ditlhohlo tše di sa tlogo ba kgahlanong le merero ya Afrika-Borwa le mo
ngwagakgolong wa bomasomepeditee.
Gape re swanetše go kwešiša gabotse seo kharikhulamo e ka se fihlelelago le seo
e ka se kgonego go se fihlelela. Go hloka tekatekano, go akaretšwa le bodiidi, e
sa le ditlhohlo tše kgolo tše di lebanego le boitemogelo bja malapa le bana ba ona
mererong ya thuto. Kharikhulamo e tla hlathollwa ka ditsela tše di fapafapanego
gomme ya be ya phurollwa go ya ka dikano tša go fapafapana. Re tla dira ra be
ra phethagatša dikaonafatšo mo kharikhulamong go ya ka fao re ka kgonago ka
gona. Gape re tla leka ka mešogofela go kgonagatša ponego ya yona ka mokgwa
wa go hlokomela merero ka moka ya go bopa seriti sa go ruta le go ithuta.
Taba yeo e nyaka boikgafo le go kgatha tema ga maleba go bohle bao e lego bona
badiredi ba mmapaale ba thuto. Re tsoma tirišano ya mmakgonthe ya Mmušo,
batswadi, barutiši, baithuti le setšhaba ka bophara. Ke holofela gore Setatamente
se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se tla kgokgoetša
dikgopolo tše botse tša go tsošološa moya wa tirišano.
PROFESSOR KADER ASMAL, SETHO SA PALAMENTE,
TONA YA THUTO
1 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Matsenyagae
Matsenyagae
Mo kopanong ye e ikgethago ya la 12 Setemere 1997, Dihlogo tša Dikomiti tša
Dikgoro tša Thuto di šišintše gore Setatamente sa Mathomo se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa (Dikreiti tša R - 9) se amogelwe ke Lekgotla la
Ditona. Taba yeo e ile ya gomišetšwa go, ya be ya amogelwa ke Khantshele ya
Ditona mo kopanong ya la 29 Setemere 1997 e le morero wa mangwalo
(didokumente) a mararo a go farologana a go bitšwa Sehlopha sa Tlase,
Sehlopha sa Gare le Sehlopha sa Godimo.
Mo kopanong ya June 2000, Khantshele ya Ditona tša Thuto e dumetše gore
Setatamente sa Mathomo sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa (Dikreiti tša R - 9) se
swanetše go boeletšwa gore se sepelelane le ditšhišinyo tša Pego ya
Komitinyakišišo (31 Mei 2000) go rulaganya le go maatlafatša Kharikhulamo ya
2005.
Komiti ya Projeke ya Ditona ya go rulaganya le go maatlafatša Kharikhulamo ya
2005 e ile ya theelwa mošomo woo. Tshepetšo ya poeletšo e thomile ka Janaware
2001 ka bahlabolli ba kharikhulamo ba go tšwa mererong ya thuto ba go ka ba
150. Ka la 30 Julae 2001 Setatamente sa Mathomo se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo
ya Bosetšhaba se ile sa hlagišwa pele ga setšhaba ka maikemišetšo a go phurolla
mafahla mo lebakeng la go kaaka dikgwedi tše tharo. Ka kgwedi ya Nofemere,
go ile gwa swarwa dikopanophatlalatša tša setšhaba tša go ntšha maikutlo ka ga
kharikhulamo ye. Bjalo ka ge go amogetšwe le go tsinkelwa ditshwaotshwao tša
setšhaba, dihlopha tša go swaragana le kago ya kharikhulamo tša Komiti ya
Projeke ya Ditona di ile tša bothana ka kgwedi ya Desemere 2001 ka morero wa
go logaganya diphetogo tše di šišintšwego le gore di phethagatšwe. Setatamente
se se boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba ke seenywa (ditlamorage) sa
tshepetšo yeo.
Lengwalo le, go akaretšwa le Ditatamente tše seswai tša Area ya Go ithuta, di
gatišitšwe e le Koketšo ya go bopa motheo wa Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba Dikreting tša R - 9 (Dikolong). Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa Dikreti tša R - 9 sa go amogelwa ka
1997 ke ge se thoma go tsenywa lenaneong.
Morero (maikemišetšo) wa Kelo wa bjale wa 23 Desemere 1998 (Government
Gazette 19640) le Morero wa Polelo Thutong wa 14 Julae 1997 (Government
Gazette No 17997) e swanetše go balwa ka go nyalanya Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba. Gape Morero wa Kelo le wona o
swanetšo go balwa mmogo le karolo ya Setatamente se sengwe le se sengwe sa
area ya go ithuta. Go tlogela ka 2008 morero wa bjale wa go amana le merero ya
setifikeiti o tla thoma go dirišwa. Ka morago ga fao Setifikeiti sa Thutokakaretšo
2 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ketapele
Ketapele
le Tlhahlo sa go nyalana le Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba se tla ba molao. Thutokakaretšo ya kgapeletšo ka dikolong le Tlhahlo,
tšeo e lego wona morero wa thuto ya dikolo wa go thewa godimo ga ditetelo tša
go ithuta di fihlelelwa ka maemo a kelo a Kreiti ya 9.
Go fihlela ka 2008, go tla no ba go rena morero wa bjale wa go amana le kabo ya
ditifikeiti. Morago ga fao Lekgotlakabo la Ditifikeiti la Thutokakaretšo le
Tlhahlo la go sepelelana le morero wa Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba e tla ba molao.
Lekgotlakabo la Ditifikeiti tša Thutokakaretšo le Tlhahlo la thutokgapeletšwa ka
dikolong ke lona moko wa tshepetšo ya dithuto tša ka dikolong fao go
letetšwego gore ditetelo tša go ithuta di tlo fihlelelwa go ya ka tirišo ya maemo
a kelo a Kreiti ya 9.
MOLAODIPHAREPHARE
THAMI MSELEKU
3 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Afrika-Borwa ya pušo ya demokrasi e hweditše kabelo ya lenaneo la thuto le le
arogantšwego ka dikarolo tše ntši tša go se lekane ka maemo. Ka tlase ga
mmušo wa kgethollo, Afrika-Borwa e be e na le dikgoro tše 19 tša go fapana tša
thuto, tšeo di fapantšwego go ya ka mmala, tikologo/mafelo le
aedeolotši/tumelo. Lenaneo le la thuto le be le lokišetša bana ka mekgwa le
merafe ya go fapafapana, go humana maemo ao ba bego ba letelwa go ka a
fihlelela mererong ya leago le ya bophelo, ekonomi le dipolitiki ka fase ga
mmušo wa kgethollo. Mo kgorong ye nngwe le ye nngwe ya thuto,
mananeothuto a be a kgatha tema ye bohlokwa go tiišetša go hloka tekatekano.
Baithuti ba be ba gapeletšwa ka mekgwa yohle go ithuta dilo tša go fapana go
ya ka tetelo ya tema yeo ba bego ba swanetše go e kgatha mo setšhabeng ka
bophara.
Phetogo ya kharikhulamo ka morago ga go phušulwa ga mmušo wa kgethollo
e lemogilwe ka moragwanyana ga dikgetho tša 1994, ge Foramo ya Thuto le
Tlhahlo ya Bosetšhaba (NETF) e thoma ka lenaneo le lefsa la go hlama thuto (le
go beakanya lefsa dithuto). Maikemišetšo a lenaneo le e be e le go ala motheo wa
go hlama lenaneothuto le tee go batho ka moka. Godimo ga go beakanya lefsa
le go tiišetša lenaneothuto, bahlabolli ba kharikhulamo ba Foramo ya Thuto le
Tlhahlo ya Bosetšhaba ba bile le mošomo wa go hlokola semorafe gammogo le
polelo ya kgethollo mo go lenaneothuto la bjale. E bile la mathomo ka
Kharikhulamo ye ge diphetho di tšewa ke batho ka moka gape le ka mokgwa
wa kemedi. Fela maikemišetšo a Foramo ya Thuto le Tlhahlo ya Bosetšhaba
(NETF) ga se ya ka ya ba go hlokomela merero ya tshepetšo ya go hlabolla
kharikhulamo.
Lengwalo (dokumente) la go Ithuta Bophelong bja motho ka moka ka Lenaneo la
Kharikhulamo ya Bosetšhaba (1996) e bile setatamente sa mathomo se bohlokwa sa
kharikhulamo ya Afrika-Borwa ya demokrasi. Lengwalo leo le theilwe godimo
ga tlhahlo ka ditheo tšeo di bopago Pegosemmušo ya Thuto le Tlhahlo (1995), le
Molao wa bo58 (1995) wa Dithuto wa Afrika-Borwa gammogo le Molao wa
Bosetšhaba wa Maikemišetšo/Morero (wa bo27 wa 1996) wa Afrika-Borwa. Go
ya ka Pegosemmušo go be go gatelelwa tlhokego ya diphetogo tše kgolo mo go
thuto le tlhahlo, tšeo di swanetšego go fetola le go bušetša maemo a go ruta le
go ithuta sekeng mono Afrika-Borwa. Gape e gateletše phedišo ya mokgwa
wola wa kgale wa go ruta ka go lebelela morero le nepo ya thuto ya go thewa
godimo ga Ditetelo wa:
4 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Botšo
Botšo
Go ba naga ya tšwelopele, yeo e logagantšwego ka therešo, ya demokrasi le
maemo a godimo a boditšhabatšhaba, ya badudi ba go tseba go ngwala le go
bala, ba go kgona go hlama le go tsinkela, ba ba phelago bophelo bja
tšwelopele bjo bo kgotsofatšago mo nageng ya go hloka dithulano, kgethollo
le lehufa.
Molao wa Bosetšhaba wa Maikemišetšo/Morero (wa bo27 wa 1996) o
beakanyeditše tlhabollo ya didirišwa tše di latelago tša moakanyetšo wa
kharikhulamo go thekga mokgwa wa go ruta woo o theilwego godimo ga
ditetelo:
?Ditetelo tša tsenelelo (tšeo ka morago di tlogo tsebja ka la ditetelotsenelelo
le ditetelotlhabollo, di bopilwe la mathomo ke Molao wa Lekgotla la
Dithuto wa Afrika-Borwa wa 1995)
?Ditetelo tša go ikgetha/ditetelotebanywa
?Dipegokakaretšo
?Maemo a a nyakegago
?Dišupo tša phethagatšo
?Nakotebanyathuto le nako ye e fetogago (ya go ikgethela go šoma)
?Kelo ye e tšwelago pele ya go ngwala le go bega
Moakanyetšo wa ditlabakelotlaleletšo tša kharikhulamo o hlamilwe go ya ka
mengwaga, go akaretšwa le:
?Dipeakanyathuto
?Dipeakanyalenaneo
?Magato a phethagatšo ao a letetšwego
?Mananeo a go ithuta
Ka kgwedi ya Oktoboro 1997, Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa
Dikreiti tša R-9 se gatišitšwe go ya ka tsebišo ya mmušo ya 1445.
Morero/maikemišetšo wa kelo ya Thutokakaretšo le Tlhahlo gammogo le kgato
ya Dikreiti tša R-9 gape le wa Thutotheo le Tlhahlo ya Batho ba Bagolo o
phethagaditšwe ka Desemere 1998 (Molawana,19640). Kharikhulamo ya 2005 e
thomilwe dikolong ka 1998 gomme phethagatšo ya yona e sekasekilwe ke
Komiti ya Tona ka 2000. Pegokakaretšo ya tshekaseko ye e tšweletša sebopego
le moakanyetšo wa kharikhulamo, tlwaetšo ya barutiši, tlhahlo le tšwetšopele,
ditlabakelo tša thekgo ya go ithuta, thekgo ya barutiši ba profense mo dikolong
le go hlokomela gape le nakopeakanyo ya phethagatšo. Komititshekaseko ya
Tona e hlagišitše pego ka la 31 Mei 2000.
5 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Komiti ya Tshekaseko e šišintše gore maatlafatšo ya kharikhulamo e magetleng
a go lokologanywa ga diponagalo tša moakanyetšo wa yona ka tshwanelo, gape
le go nolofatša polelo ya yona ka go tšweletša Setatamente se se Boeleditšwego
sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba. Go feta fao, Komiti e digetše gore Setatamente
se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se swanetše go fokotša
diphapantšho tša kharikhulamo go tšwa go tše seswai go ya go tše tharo:
ditetelo tše bohlokwa le tša tšwetšopele, ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo.
Gape e swanetše go kwantšha kharikhulamo le kelo. Go tlaleletša fao e digetše
gape gore phethagatšo e swanetše go tiišwa ka go kaonafatša tlwaetšo ya
barutiši gammogo le ditlabakelothekgo tša go ithuta, go akaretšwa le thekgo ya
go tšwa go profense. Komiti e digetše gape gore nako ya go phethagatša modiro
e nolofatšwe.
Ka June 2000, Khantsele ya Ditona tša Thuto e amogetše tigelo ya Kharikhulamo
ya Komititshekaseko. Ka Julae 2000 Kapinete e tšere sephetho sa go re:
Tlhabollo ya Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba, yeo e swanetšego
go tšweletšwa ka polelo ye bonolo ya go kwešišega go hlagiša dinyakwa tša
kharikhulamo mo magatong le mo dihlopheng tše di fapafapanego, e
swanetše go phethagatšwa ntle le tikatiko. Setatamente sa mohuta wo se
swanetše go nepiša dipelaelo mabapi le morwalo wo boima wa
kharikhulamo, ebile se swanetše go fa tlhalošo ye e kwagalago mabapi le
mohuta wa moithuti, go ya ka tsebo, mabokgoni, dikokwane tše bohlokwa
tša bophelo, le maikutlo - tšeo di letetšwego mafelelong a kgato ya GETŠ
Poeletšo ya Kharikhulamo ya 2005 e tšweleditše Setatamentekakanywa se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba go Dikreiti tša R-9 (Dikolong).
Setatamentekakanywa se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba go
Dikreiti tša R-9 (Dikolong) se rometšwe setšhaba ka la 30 Julae 2001 go phurolla
mafahla sona mabapi le diteng tša sona. Ka morago ga go hwetša
ditshwaotshwao go tšwa setšhabeng mo gare ga mengwaga ya 2001 le 2002,
setatamente sa kharikhulamo se ile sa boeletšwa ka go tsinkela ka leihlo le
bogale maele ao. Ka tsela yeo Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo
ya Bosetšhaba ga se kharikhulamo ye mpsha, eupša ke kharikhulamo ya go
rulaganywa le go maatlafatšwa ya go bitšwa Kharikhulamo ya 2005. E
swaraganya dikokwane, maikemišetšo ebile e bofoganya lehuto la
Kharikhulamo ya 2005 gore e be kgopana e tee ya go kgwahla; gape e tiiša kemo
ya thuto ya go thewa godimo ga ditetelo.
6 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ge dipoeletšo tša kharikhulamo di dutše di kgatlampana, thuto yona e tla be e
gatela pele dikolong go tloga go Dikreiti tša R-9 go ya ka morero wa peleng. Ge
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba mo go Dikreiti
tša R-9 (Dikolong) se eba morero (molao), se tla tšea legato la Setatamente sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa go amogelwa ka 1997. Go tsebišwa ga
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba go Dikreiti tša
R-9 (Dikolong) mo go Sehlopha sa Gare se rulaganyeditšwe go thoma ka 2004.
Lengwalo/dokumente le ke matsenyagae ebile le tšweletša merero ye e
amanago le Ditatamente tše seswai tša area ya go ithuta tša go bopa mareo a
motheo a Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba
Dikreiting tša R-9 (Dikolong) mo go kgato ya Thutokakaretšo le Tlhahlo.
Molaotheo wa Afrika-Borwa wa 1996, (Molao wa 108 wa 1996) o fa motheo wa
kagolefsa le tlhabollo ya kharikhulamo mo Afrika-Borwa ya sebjalebjale.
Matseno a Molaotheo a hlaloša gore maikemišetšo a ona ke go:
?Fediša le go fodiša kgethologanyo ya go feta le go bopa setšhaba seo se
theilwego godimo ga dikokwane tše bohlokwa tša bophelo malebana le
demokrasi, toka ya setšhaba le motheo wa ditokelo tša batho.
?Kaonafatša maphelo a batho ka moka le go phurolla seatla sa maamušo a
motho yo mongwe le yo mongwe.
?Ala metheo ya setšhaba sa demokrasi se se lokologilego, fao e lego gore
mmušo o theilwe godimo ga dikgetho ka batho, ebile modudi yo mongwe
le yo mongwe o šireleditšwe ke molao.
?Aga Afrika-Borwa ye e kopantšwego ya demokrasi, yeo e tlago kgona go
tšea maemo a yona bjalo ka naga ye e ikemetšego mo go dinaga tša mafase.
7 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Molaotheo, Dikokwane tše Bohlokwa tša
Bophelo, Kagosetšhaba le Kharikhulamo
Molaotheo, Dikokwane tše
Bohlokwa tša Bophelo,
Kagosetšhaba le Kharikhulamo
Lengwalo la go bitšwa The Manifesto on Values, Education and Democracy (Kgoro
ya Thuto, 2001) le .upa dikokwanetheo tše bohlokwa tša bophelo tše lesome tša
Molaokakanywa. Tšona ke:
?Demokrasi
?Toka ya tša leago le tekatekano
?Go se be le kgethollo ya semorafe le go se be le kgethollo go ya ka bong
?Botho (Seriti)
?Setšhaba se se lokologilego
?Boikarabelo
?Tlhompho
?Molao/Phethagatšo ya molao
?Poelano
Go tšwela pele, tlhalošaboemo e .upa mekgwa ye 16 ya go tlwaetša bafsa ba
Afrika-Borwa bohlokwa bja Molaotheo. Maikemišetšo ao a tšwelela gabotse ka
go Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba ka go
akaretša:
?Tsošološo ya moya wa kgokagano le go kgatha tema ka sekolong.
?Go ba mohlala: go tšwetša pele boikgafo le bokgoni magareng ga bahlahli.
?Go kgonthiša gore modudi yo mongwe le yo mongwe wa Afrika-Borwa o
kgona go bala, go ngwala, go bala ka dinomoro le go nagana.
?Go lemoša baithuti ka ga setšo sa ditokelo tša botho.
?Go tšweletša Bokgabo le Setšo go ba karolo ya kharikhulamo.
?Go bušetša histori maemong a yona ka mo go kharikhulamo.
?Go ruta ditšo le ditumelo tša go fapafapana go akaretšwa le ditebelelo tše
dingwe mo bophelong tšeo di bopago tlemaganyo magareng ga badudi ba
Afrika-Borwa.
?Go hlohleletša kgonagalo ya polelontši.
?Go dira gore dipapadi di age le go bopa merero ya leago le go godiša
kagosetšhaba dikolong.
?Go kgonthiša gore ga go kgethollo thutong.
?Go hlohleletša le go godiša go se be gona ga kgethollo ya semorafe
dikolong.
?Go lokolla maamušo/mabokgoni a banenyana gammogo le ba.emane.
?Go šogašogana le merero ya HIV/AIDS le go tutuetša boikarabelo mabapi
le tša thobalano le leago.
8 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
?Go dira gore tikologo ya sekolo e be ye e bolokegilego gore go ruta le go
ithuta go kgonagale, gape le gore molao o tle o phethagale ka tshwanelo.
?Go tšwetša pele maitshwaro le tikologo.
?Go godiša go rata naga ya geno go gofsa, goba go kgonthiša boagi bjo bo
swanago/lekanago.
Molaotheo o hlagiša dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša leago setšhabeng
le ditetelo tše bohlokwa, ditokelo le boikarabelo go baagi ba Afrika-Borwa ya
demokrasi. Molaokakanywa wa Ditokelo o bea go lekana, seemo sa botho,
bophelo, tokologo le tšhireletšo ya batho maemong a godimodimo. Tše ka moka,
le ditokelo tše dingwe tša tokologo ya bodumedi le ditumelo, tlhagišo le kwano,
di hlopšha mmogo le ditokelo tša leago le boiphedišo. Motho yo mongwe le yo
mongwe o na le tokelo ya go lokologa le go efoga bodiid, go hloka madulo,
maphelo a a fokolago le tlala.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se nyaka go
gokaretša dikokwane tše bohlokwa tša bophelo ka moka, go bopa tsebo le
mabokgoni ao a lebeletšwego go tšwetšwa pele. Magareng ga tše dingwe se
hlohleletša baithuti ka moka gore ba be le temogo le kwešišo ya ditšo, ditumelo
le ditebelelo tša maemo a godimo tša go tšweletša kopano magareng ga merafe
ya Afrika-Borwa.
Tlhohlo ya Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba ke
gore maikemišetšo le dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša malebana le
leago le toka, tekatekano mešomong le demokrasi ka moka, di ka logagana go
putlaganya kharikhulamo. Tšwetšopele ya dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo, e sego fela tlhabollo ya bomotho, eupša le kgonthišo ya gore boitšhupo
bja bosetšhaba sa Afrika-Borwa bo agilwe godimo ga dikokwane tše bohlokwa
tša bophelo, e fapana le yeo e bego e le leswika la motheo la thuto ya kgethollo.
Mohuta wa moithuti yo a akanywago ke yo a tlogo hlohleletšwa le go nošetšwa
ka dikokwane tšeo gomme a di diragatše kgodišong ya setšhaba yeo e theilwego
9 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Mohuta wa Moithuti yo go
ukangwago ka ga gagwe
Mohuta wa Moithuti yo go
ukangwago ka ga gagwe
godimo ga tlhompho ya demokrasi, tekano, tlhompho ya bomotho, bophelo le
toka ya tša leago.
Maikemišetšo a kharikhulamo ke go tšwetša pele bokgoni bjo bo feleletšego bja
moithuti yo mongwe le yo mongwe. E nyaka go hlama moithuti yo a tlogo
rutwa bophelo bja gagwe ka moka, yo a nago le boitshepo le boikemelo a
kgonago go bala le go ngwala, go bala dinomoro, ebile a nago le mabokgoni a
mantši, gape a nago le kwelobohloko, le tlhompho go tikologo le bokgoni bja go
kgatha tema ka tsinkelo mo mererong ya setšhaba.
Barutiši le ditsebi tša thuto, magatong ka moka, ba bohlokwahlokwa mo
phethagatšong ya thuto mo Afrika-Borwa. Barutiši ba na le seabe se bohlokwa
sa go ikgetha. Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se šišinya gore
barutiši ba maleba, ba go ba le dithuto tša mmakgonthe, ba lerato thutong, bao
ba kgonago go phethagatša merero ya go fapafapana ya thuto, ba hlalošwe ke
Morero wa Dinyakwa le Maemo a Kelo tša Barutiši wa 2000 (Government
Gazette No 20844). Barutiši ba bonwa e le bommaditsela ba go ithuta, ba go
hlatholla le ba go beakanya/rulaganya Mananeo a go Ithuta ebile gape e le
ditlabakelo, baetapele, balaodi, dirutegi, boramatlotlo, banyakišiši le baithuti ba
mmapaale ba go ya go ile, ditho tša setšhaba, badudi le baruti,
baedi/balekanyetši le ditsebi tša diarea/dihlopha tša go ithuta.
10 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Mohuta wa morutiši yo a
ukangwago ka go gagwe
Mohuta wa Morutiši yo go
ukangwago ka ga gagwe
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se hlamilwe
ka mokgwa wa go akaretšwa ka gare ga ditatamente tša area ya go ithuta.
Go na le diarea tša go ithuta tše seswai ka go Setatamente sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba. Area ya go ithuta ke lehlakore la tsebo, mabokgoni le dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo tšeo di nago le dikarolo tša go ikgetha gammogo le
dikamano le mahlakore a mangwe a tsebo ya go lebana le diarea tša go ithuta.
Ka mo go Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba,
diarea tša go ithuta ke:
?Dipolelo
?Mmetse
?Disaense tša Tlhago
?Theknolotši
?Disaense tša Leago
?Bokgabo le Setšo
?Mabokgoni a Bophelo
?Disaense tša Ekonomi le Taolo
Kamano magareng ga ditokelo tša botho, tikologo ye e hlwekilego le toka ya
leago e ahlwaahlwa ka go Setatamente se sengwe le se sengwe sa area ya go
ithuta.
Ditatamente tša area ya go ithuta di nea tlhahlo ya dinyakwa le ditetelo go tloga
go Kreiti ya R go fihla go Kreiti ya 9 mo dikolong tšeo di welago Sehlopheng sa
Thutokakaretšo le Tlhahlo.
11 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Sebopego sa Kharikhulamo ye e
Boeleditšwego ya Bosetšhaba
Dikreiti tša R-9 (Dikolong)
Sebopego sa Kharikhulamo ye e
Boeleditšwego ya Bosetšhaba
Dikreting tša R-9 (Dikolong)
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba sa dikolo
(Dikreiti tša R-9) se theilwe godimo ga pono le dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo tša go hlalošwa ke Molaotheo le Kharikhulamo ya 2005. Metheo yeo e
akaretša:
Kharikhulamo e ka kgatha tema ye bohlokwa go lemoša batho ka kamano gare
ga ditokelo tša botho, tikologo ya maphelo a a hlwekilego, toka ya bosetšhaba le
kaparetšo. Mafaseng a mangwe, se se phethwa ka dithuto tša go swana le tša
merero ya metse. Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba se lekile go tiišetša gore ditatamente tša diarea tša go ithuta ka moka
di laetša metheo le ditiragatšo tša toka ya leago, tlhompho ya tikologo le ditokelo
tša botho bjalo ka ge di tšwelela ka go Molaotheo. Gagolo, kharikhulamo e
leka go laetša kwelobohloko go ditaba tša bodiidi, go se lekane, semorafe, bong,
bogolo, bogole, le merero ya go hlohla maikutlo ya go swana le HIV/AIDS.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se amogela
mokgwa wa go aparetša ka go bontšha bonnyane dinyakwa tše bohlokwa go
baithuti ka moka. Dinyakwa tša go ikgetha tša thuto, maikutlo gammogo le
dinyakwa tša botho, di tla hlokomelwa go ya ka tlhako le tlhabollo ya mananeo
a maleba a go ithuta.
12 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Dikokwane tša Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba
Dikokwane tša Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo
ya Bosetšhaba
Tokelo ya Set .haba, Tikologo ya mmapaale, Ditokelo t .a Botho le go hloka Kgethollo
Tokelo ya Setšhaba, Tikologo ya mmapaale, Ditokelo tša
Botho le go hloka Kgethollo
Thuto ye e theilwego godimo ga ditetelo e bona tshepetšo ya go ithuta e le
sebetša se bohlokwa bjalo ka diteng. Bobedi tshepetšo le diteng tša thuto di
gatelelwa ka go hlaloša ditetelo tšeo di swanetšego go fihlelelwa mafelelong a
tshepetšo. Mo go Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba, ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo di hlamilwe go tšwa go ditetelo
tše bohlokwa le ditetelo tša tšwetšopele.
Ditetelo tše bohlokwa le tša tšwetšopele ke lenaneo la ditetelo tšeo di
tsopotšwego go tšwa go Molaotheo gomme gape di ngwadilwe ka go Molao wa
Dithuto wa Afrika-Borwa (1995). Di hlaloša mohuta wa modudi yo peakanyo ya
thuto le tlhahlo e lebanego le go mo aga. Ditetelo tše bohlokwa di ukama gore
baithuti ba tla kgona go:
?Hlaola le go rarolla mathata le go tšea sephetho ka go nagana le go hlama
ka tsinkelo.
?šoma ka mokgwa wo o kgontšhago le maloko a mangwe a sehlopha,
mokgatlo le setšhaba.
?Beakanya le go laola ditiro tša bona ka boikarabelo.
?Kgoboketša, go hlopholla, go rulaganya le go sekaseka tshedimošo ka
tsinkelo.
?Kgokagana ka mokgwa wo bonolo ka go diriša dibogelwa, dišupo le/goba
mabokgoni a polelo mekgweng ya go fapana.
?Diriša saense le theknolotši ka mokgwa wa maleba le tsinkelo ba laetša
boikarabelo go tikologo le go maphelo.
?Laetša kwešišo ya gore lefase ke sehlaga/sete sa dipeakanyo tše di
nyalelanago ka go lemoga gore maemo a go rarolla mathata ga a hwetše
moithuti a ikemetše ka boyena.
Ditetelo tša tšwetšopele di ukama baithuti bao ka go ba hlohleletša go:
?Nagana le go utolla mekgwa ye e fapanego ya go ithuta ka tshwanelo.
?Kgatha tema bjalo ka badudi ba maikarabelo mo ditšhabeng tša magaeng,
bosetšhaba le lefase ka bophara.
?Ba le kwelobohloko go merero ya setšo le bokgabo go putlaganya maemo
a a fapanego a tša leago.
13 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Thuto ya go thewa godimo ga ditetelo
Thuto ya go thewa godimo ga ditetelo
?Utolla dibaka tša thuto le boiphedišo.
?Hlabolla dibaka tša botsebakgwebo.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se leka go
gokaretša le go rwala pono ya demokrasi ya setšhaba le badudi bao ba tla
inolwago mo peakanyong ya tša dikolo tša rena.
Go ya ka ditatamente tša area ya go ithuta, Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba se .upa maikemišetšo, ditetelo le ditlamorago
gore di phethagatšwe ka ditetelo tša go ithuta tšeo di nyalelanego ka botšona ge
go bapetšwa maemo a kelo. Ditetelo tša go ithuta tša area ye nngwe le ye nngwe
ya go ithuta di tla tšweletšwa ka morago, ka go Tebelelokakaretšo ye. Maemo a
kelo a hwetšwa ka gare ga ditatamente tša area ya go ithuta tšeo di gatišitšwego
e le koketšo ka mo go Tebelelokakaretšo ye.
Ditetelo le maemo a kelo di gatelela bohlokwa bja thuto yeo go yona go kgatha
tema go lego bohlokwa, le gore moithuti ke yena a swaraganego le thuto le ditiro
tšeo di swanetšego go phethagatšwa. Di fa morutiši sebaka se sebotse sa go
hlama le go hlagiša dikgopolo tša gagwe ka go di hlaloša le go di lebeledišiša
mo thutong ya gagwe.
Mohuta wa thuto ye e theilwego godimo ga ditetelo ya Afrika-Borwa o
ikemišeditše go hlohla megopolo ya bafsa gore ba kgone go kgatha tema ka
botlalo mo mererong ya tša boiphedišo le tša leago. Mohuta wo o ikemišeditše
go kgonthiša gore baithuti ka moka ba kgona go hlabologa le go phethagatša seo
ba ithutago go ya ka bokgoni bja bona bja tlhago bophelong bja bona ka moka.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se ikemišetša
go tliša tlhabollo ya maemo a godimo a tsebo le mabokgoni go batho ka moka.
Se rulaganya dipoelo tša maemo a godimo go tšwa go seo baithuti ba Afrika-
Borwa ba ka se fihlelelago. Toka ya bosetšhaba e nyaka gore dihlopha tša badudi
tšeo peleng di bego di se na maatla le tsebo, ka lebaka la go hloka tsebo le
mabokgoni, bjale di swanetše go fiwa maatla le tsebo yeo. Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se ikemišeditše go fa
14 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Mabokgoni a Maemo a Godimo le Tsebo go Bohle
Mabokgoni a Maemo a Godimo le Tsebo go Bohle
motheo wo o tiilego woo go wona go swanetšego go ba tlhabollo ya maemo a
godimo a mabokgoni le tsebo go batho ka moka. Se dira bjalo ka go .upa
tswakanyo, bonnyane tsebo le mabokgoni, tšeo di swanetšego go fihlelelwa ke
mothuti mo kreiting ye nngwe le ye nngwe gomme gape se bea maemo a thuto
mankalakaleng ao a ka fihlelelwago mo go diarea ka moka tša go ithuta.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se ikemišetša
go hlohleletša kwešišego le phihlelego ka tsela ye bonolo mo tlhakong ya sona
ya polelo. Dibopego tše pedi tša tlhako yeo, e lego ditetelo tša go ithuta le
maemo a kelo, di hlaloša ka mokgwa wo bonolo gore batho ka moka ba kwešiše
maikemišetšo le ditetelo tšeo di nyakegago go ka tšwetšwa pele go ya kgatong
ye nngwe ya lenaneo. Go tlaleletša seo, Setatamente se se Boeleditšwego sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba se tla ba gona ka dipolelo ka moka tša semmušo
le ka breile.
Taba ya go logaganya go ithuta ke karolo ya thuto ya go thewa godimo ga
ditetelo. Togagano e kgonthiša gore baithuti ba itemogele diarea tša go ithuta
bjalo ka ge di kgokagantšwe ebile di nyalelane. E thekga ebile e godiša dibaka
tša bona go fihlelela mabokgoni, tsebo ye ba e rutwago le go hlabolla maikutlo
le dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša go aparetšwa go putlaganya
kharikhulamo.
Go bohlokwa gore kharikhulamo e beelebaithuti ditetelo tše bothatana tše di
tseneletšego. Kgopolo ya tšwetšopele ke lereo leo le dirišwago go hlaloša karolo
ye ya kharikhulamo. Ka go Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo
ya Bosetšhaba, maemo a kelo mo go setatamente sa area ye nngwe le ye nngwe
ya go ithuta a fana ka kgopolo ya tšwetšopele mo go area ye nngwe le ye nngwe
ya go ithuta go tloga kreiting ye go ya go ye nngwe.
Ka yona nako yeo baithuti ga se ba swanela go šogana le maemo a kelo ka
bobona ka mokgwa wa boikemelo. Dikgokaganyo di swanetše go dirwa ka gare
ga dibe diputle ditetelo tša go ithuta le diarea tša go ithuta. Katlego ya kamano
15 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Kwe ši .ego le Phihlelego
Kwešišego le Phihlelego
Kgatelopele le Togagano
Kgatelopele le Togagano
ya mmapaale magareng ga togagana go putlaganya diarea tša go ithuta le
kgopolo ya tšwetšopele go tloga go kreiti ye go ya go yela ke kgwekgwe ya
kharikhulamo ye.
Setatamente se sengwe le se sengwe sa area ya go ithuta se na le dikarolo tše
tharo:
Matseno: Karolo ye ke matsenyagae a Setatamente sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba le area ye e rilego ya go ithuta - go akaretšwa le maikemišetšo le
diponagalo tša go ikgetha.
Karolo ya ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo: Taba ye e hlaloša dinyakwa le
ditetelo tša baithuti go dikreiti mo go Sehlopha sa Tlase (Dikreiti tša R - 3),
Sehlopha sa Gare (Dikreiti tša 4 - 6) le Sehlopha sa Godimo (Dikreiti tša 7- 9).
Sehlopha sa Tlase se hlokometše mabokgoni a motheo, tsebo le dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo go kgonthiša tlhabollo ya go ithutela pele. Ditetelo tša go
ithuta le maemo a kelo di swanetše go bonwa e le tsebo, dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo le mabokgoni a motheo ao a swanetšego go dirwa; eupša
ga se tšona fela tšeo di swanetšego go rutwa. Di no bontšha tšeo di lego
bohlokwa go tshepetšo mo lenaneong ebile di beakantšwe go fihla go dinyakwa
tša Kreiti 9.
Karolo ya kelo: Karolo ye e fa metheo le ditšhupetšo tša kelo le ditšhišinyo
mabapi le go ngwala le go bega merero ya kelo.
Mananeo a methopo: Karolo ye gantši e ba le khutsufatšo, diakronimi, le
tlhalošo ya mareo.
16 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Sebopego le Dikgopolo tša go Dirišwa
mo go Ditatamente tša Area ya go Ithuta
Sebopego le Dikgopolo tša go
Dirišwa mo go Ditatamente tša Area
ya go Ithuta
Tetelo ya thuto e hwetšwa go ditetelo tše bohlokwa le tša tšwetšopele. Ke
tlhalošo ya seo (tsebo, mabokgoni, le dikokwane tše bohlokwa tša bophelo)
moithuti a swanetšego go se tseba le go kgona go se dira mo mafelelong a
sehlopha sa Thutokakaretšo le Tlhahlo. Kgobokanyo/Sete ya ditetelo tša go
ithuta e swanetše go tiišetša kaparetšo le tšwetšopele mo tlhabollong ya
dikgopolo, mabokgoni, le dikokwane tše bohlokwa tša bophelo malebana le
maemo a kelo. Ditetelo tša thuto ga di kgethelwe dikagare/diteng goba
mokgwa.
Maemo a kelo a hlaloša magato ao baithuti ba swanetšego go bontšha ka ona
bokgoni bja go fihlelela ditetelo tša thuto le mekgwa (ka bophara le botelele) ya
go bontšha bokgoni. Alaetša go ya ka dikreiti le go bontšha ka fao tshepedišo ya
dikgopolo e swanetšego go sepela ka gona mo go area ya go ithuta. A akaretša
tsebo, dikokwane tše bohlokwa tša bophelo, mabokgoni, le dikokwane tše
bohlokwa tša bophelo tše di nyakegago go fihlelelwa malebana le ditetelo tša go
ithuta. Tšona ga di kgethelwe mokgwa.
Ditetelo tša thuto di hlaloša seo moithuti a swanetšego go se tseba le go kgona
go se dira. Maemo a kelo a hlaloša bonnyane legato le boteng, bophara le
botelele bja seo se swanetšego go rutwa. Go ya ka mokgwa wa tirišo, se se ra
gore gantši, ditetelo tša go ithuta di a swana go tloga go kreiti ye go ya go ye e
latelago, ke gore mo dikreiting ka moka, mola maemo a kelo a fetoga kreiti ka
kreiti.
Gape maemo a kelo a kgatha tema ye bohlokwa malebana le go ba le mangwalo
a dithuto. Sehlopha sa Thutokakaretšo le Tlhahlo se aba setifikeiti sa Thuto le
Tlhahlo.
Dithušathuto tša go ruta le mananeo a go hlabolla barutiši di tla kgatha tema ye
bohlokwa mo tlhalošong le tlhabollong ya ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo.
17 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Tetelo ya go ithuta ke eng?
Tetelo ya go Ithuta ke eng?
Maemo a Kelo ke eng?
Maemo a Kelo ke eng?
Maemo a Kelo a fapana bjang le Tetelo ya go Ithuta
Maemo a Kelo a fapana bjang le Tetelo ya go Ithuta
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba Dikreiting tša
R-9 (Dikolong) se tla phethagatšwa dikolong ka tirišo ya mananeo a go ithuta.
Mananeo a go ithuta a rulagantšwe ka lenaneotshepetšo la mešomo leo le
hlabollago phethagatšo ya ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo a sehlopha seo.
Ka lehlakoreng le lengwe Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya
Bosetšhaba se hlaloša dikgopolo, mabokgoni le dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo go ya ka kreiti ye nngwe le ye nngwe. Mananeo a go ithuta a hlatholla
bogomo bja go ithuta le maemo a mešomo go ya ka sehlopha. Gape mananeo a
go ithuta a na le lenaneotšhomo la go bontšha lebelo le tatelano ya mešomo ya
ngwaga ka ngwaga, go akaretšwa le mehlala ya thulaganyo ya thutišo yeo e ka
phethagatšwago nakong efe kapa efe. Metheo le dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo tša Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba le
tšona di gatelela bohlokwa bja mananeo a a go ithuta.
Mananeo a go ithuta a swanetše go tiiša gore ditetelo tša go ithuta ka moka, go
akaretšwa le maemo a kelo, di .alwa morago ka tshwanelo le gore area ye
nngwe le ye nngwe ya go ithuta e fiwa nako ya maleba gore e tle e gatelelwe
gabotse. Mananeo a go ithuta a tla thewa godimo ga setswalle magareng ga
ditetelo tša go ithuta le maemo a kelo ka ntle ga go se lahlegelwe ke kgatelelo ya
togagano ya diarea tša go ithuta.
Mo Sehlopheng sa Tlase go na le mananeo a mararo, e lego: Phahlogelo ya go
bala le go ngwala, phahlogelo ya go bala dinomoro le Mabokgoni a Bophelo.
Mo Sehlopheng sa Gare, Polelo le Mmetse ke tše bohlokwahlokwa mananeong
a go ithuta. Mabapi le diarea tše dingwe tša go ithuta, ditšhišinyo malebana le
metswako (go kopanywa ga diarea tša go ithuta) yeo, di swanetše go dirwa ke
dikolo le/goba dilete gore dikgoro tša thuto tša di profense di neele tumelelo.
Diprofense ke tšona di nago le maatla a go tšwetša pele diphetho mabapi le
metswako yeo ya Sehlopheng sa Gare.
Mo go Sehlopha sa Godimo go na le mananeo a go ithuta a seswai ao a
theilwego godimo ga diarea tša go ithuta.
18 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Mananeo a go Ithuta
Mananeo a go Ithuta
Mananeo a go Ithuta go ya ka Sehlopha
Mananeo a go Ithuta go ya ka Sehlopha
Barutiši ke bona ba rwelego maikarabelo a go hlabolla mananeo a go ithuta.
Kgoro ya Thuto e tla fa tlhahlo ya morero/maikemišetšo mabapi le tlhabollo ya
mananeo a go ithuta ao a theilwego godimo ga Setatamente sa area ye nngwe le
ye ngwe ya go ithuta gore e kgone go thekga tshepetšo yeo. Diprofense di tla
hlabolla ditlhahlo tše dingwe gape tša be tša beakanya mananeo ao.
Mananeo a thuto ya barutiši a tla aga bokgoni bja barutiši, taolo ya dihlopha tša
dikolo le thekgo ya bašomedi ba kgoro ka go hlabolla, go phethagatša, go laola
le go thuša tlhabollo ya mananeo a go ithuta.
Go fihlelela katlego ya maemo a bosetšhaba a go thekgwa ke Setatamente se se
Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba, ditlhahlo tša morero
(maikemišetšo) wa mananeo a go ithuta a maleba di tla hlabollwa kgatong ya
bosetšhaba ka tirišano le diprofense. Ditlhahlo tše di tla gatelela dikokwane tša
togagano ya go ithuta gammogo le katlego ya kamano magareng ga togagano
go putlaganya diarea tša go ithuta gammogo le dikgopolo tša kgatelopele mo
kreiting ye nngwe le ye nngwe. Gare ga tše dingwe, Molao wa Morero wa Thuto
ya Bosetšhaba (1966, karolo ya 3 temana ya 4) o fa Tona ya Thuto maatla a go
phethagatša tlhahlo ya morero wa bosetšhaba wa go rulaganya mananeo a
thuto.
Ditlhahlo tše tša morero/maikemišetšo di tla neela tataišo go:
?Togagano ka gare ga /le go putlaganya diarea le tša go ithuta
?Tlhopho ya maemo a kelo
?Kamano magareng ga ditetelo tša go ithuta
?Kabo ya nako
?Kelo
?Mapheko a go ithuta
?Moakanyetšo wa lenaneo la go ithuta
?Morero le molao
?Tlhahlo, tlhabollo le phethagatšo
?Methopo le thekgo/thušo
?Peakanyo le thulaganyo
19 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ditlhahlo t .aMananeo a go Ithuta
Ditlhahlo tša Mananeo a go Ithuta
Ditlhahlo tše di tla phethagatšwa mo maemong a morero wo o lego gona go
akaretšwa le tlhako ya Melaokakanywa ye e selelago ka ga Thuto, Molao wa
Morero wa Thuto ya Bosetšhaba (1996), Molao wa Dikolo wa Afrika-Borwa
(1996) le Molao wa go Thwalwa ga Barutiši/Bahlahli (1998). Tlhahlo ya
mananeo a go ithuta e tla neela tlhako, ya lebelela dinyakwa le maemo a a itšego
a baithuti.
Go ya ka Karolo ya 4 ya Molao wa go Thwalwa ga Barutiši, 1998, letšatši la
semmušo la go šoma ga barutiši le tla ba le diiri tše 7. Go ya ka Molawana wa
1996 wa Morero wa Kgoro ya Thuto nako ya semmušo ya go ruta mo bekeng ke
diiri tše 35 tšeo di tlogo arolwa ka tsela ye:
Kabo ya nako ya go ruta ka shwanelo mo go Sehlopha sa Tlase e tšweletšwa ka
dipersente tša dinako ka mo tlase mo tafoleng:
20 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Kabo ya Dinako
Kabo ya Dinako
Sehlopha Dikhutšo
(Diiri ka Beke)
Sehlopha sa Tlase
Sehlopha se Gare
le sa Godimo
(Kreiti ya 7)
Sehlopha sa Godima
(Kreiti ya 8 le ya 9)
R, 1 le 2
3
4, 5 le 6
7
8 le 9
22 diiri 30 metsotso
25 diiri 30 metsotso
26 diiri 30 metsotso
26 diiri 30 metsotso
27 diiri 30 metsotso
Nako
Dikabo tša dinako tša nnete tša go kopana ka phapošingborutelo mo go
Sehlopha sa Tlase di tšweleditšwe ka dipersente tša dinako mo tafoleng ka tsela
ye:
Dikabo tša nako (tše di tšwelelago mo tafoleng ka godimo) ke tša Sehlopha sa
Gare le sa Godimo:
Ditlhahlo tša merero ya go rulaganya di tšwelela mo Ditlhahlong tša Lenaneo la
go Ithuta.
21 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
lenaneo la
go Ithuta
Nako (%)
Go bala le go
ngwala
Go bala
dinomoro
Mabokgoni a
Bophelo
40%
35%
25%
Ditetelo Tša
go Ithuta/
Lenaneo
Nako (%)
Dipolelo
Mmetse
Disaense tša
Tlhago
Disaense tša
Leago
Theknolotši
Disaense tša
Ekonomi le Taolo
Ditlwaelo tša
Bophelo
Bokgabo le Setšo
25%
18%
13%
12%
8%
8%
8%
8%
Setatamente se sengwe le se sengwe sa area ya go ithuta se akaretša karolo ya
kelo ka botlalo. Mo go tlhako ya go thewa godimo ga ditetelo, go dirišwa
mekgwa ya maleba ya go tswalanya dintlhakakanywa tša go fapana. Kelo e
swanetše go fa dinyakwa tša phihlelelo ya moithuti ka tsela ya maleba, gomme
e be e kgonthiše gore tsebo ya baithuti e logagantšwe le mabokgoni a bona.
Gape kelo e swanetše go thuša baithuti go lekola mabokgoni a bona, le go ipeela
dinepo tša kgatelopele gammogo le go hlohleletša go ithuta.
Setatamente se se Boeleditšwego sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba se nyalanya
kharikhulamo le morero wa kelo wa go hlalošwa ka gare ga Morero wa Kelo
(Government gazette 19640 ya 1998). Tlhahlo ya go tsebega ya barutiši e
hlalošwa mo mafelelong a Setatamente sa area ye nngwe le ye nngwe ya go
ithuta.
Go ruta le go ithuta go tloga Kreiting ya R go fihla go ya 9 go bolela mohuta wa
moithuti yoo a ukangwago ke Setatamente sa Kharikhulamo ya Bosetšhaba.
Kelo ya go ithuta e tšwelela ka tsela ya go tšwela pele mo lebakeng la mengwaga
ye lesome ya go ithuta ka sekolong. Kelo le kabo ya dithuto ya mokgwa wo wa
go ithuta e direga mo mafelelong a Kreiti ya 9 ge baithuti ba go phetha
dinyakwa tša maleba ba ka fiwa Setifikeiti sa Thutokakaretšo le Tlhahlo (GETC).
Lekgotlakabo la Ditifikeiti tša Thutokakaretšo le Tlhahlo la thutokgapeletšwa ka
dikolong ke lona moko wa tshepetšo ya dithuto tša ka dikolong fao go
letetšwego gore ditetelo tša go ithuta di tlo fihlelelwa go ya ka tirišo ya maemo
a kelo a Kreiti ya 9.
Morero wa bjale wa go nyalanya thuto ye le setifikeiti o tla no tšwela pele go
fihlela ka 2008. Morago ga fao GETC ya go sepelelana le Setatamente sa
Kharikhulamo ya Bosetšhaba e tla thoma go šoma.
22 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Setifikeiti sa Thutokakaretšo
le Tlhahlo
Setifikeiti sa Thutokakaretšo
le Tlhahlo
Kelo
Kelo
Dipolelo
Setatamente sa diarea tša go ithuta dipolelo se akaretša:
?Dipolelo ka moka tše lesometee tša semmušo: Sepedi, Sesotho, Setswana,
Xitsonga, Tshivenda, isiNdebele, siSwati, isiXhosa, isiZulu, Afrikaans le
English.
?Dipolelo tšeo, go akaretšwa le Breile le Polelo ya dika ya Afrika-Borwa, di
amogelwa ke Boto ya Afrika-Borwa ya Dipolelo (PANSALB) le
Lekgotlatlhako la Ditifikeiti la Afrika-Borwa (SAFCERT).
Mo nageng ya dipolelo tše dintši go swana le Afrika-Borwa, go bohlokwa gore
baithuti ba tsebe ba be ba be le bokgoni bja dipolelo, bonnyane tše pedi , gomme
gape ba kgone go bolela ka dipolelo tše dingwe.
Setatamente sa area ya go ithuta polelo se latela mokgwa wa koketšo wa go
ithuta dipolelo tše dintši:
?Baithuti ka moka ba ithuta polelo ya bona ya ka gae, gomme ba tšwela pele
go ithuta le polelo e tee ya tlaleletšo.
?Baithuti ba swanetše go hlakwa ka mabokgoni a polelo ya tlaleletšo mola
gape ba ithuta le polelo ya ka gae ka lehlakoreng le lengwe, ebile gape ba e
hlabolla.
Setatamente sa area ya go ithuta se akaretša dipolelo ka moka tša semmušo bjalo
ka:
?Polelo ya ka gae
?Polelotlaleletšo ya mathomo
?Polelotlaleletšo ya bobedi
23 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Diarea tša Go ithuta:
Ditlhalošo le Ditetelo
Diarea tša Go ithuta:
Ditlhalošo le Ditetelo
Tlhalo šo
Tlhalošo
1. Go theeletša: Moithuti o tla kgona go theeletša ka nepo ya go hwetša
tshedimošo, gomme a kgona go iphetolela ka tshwanelo le ka tsinkelo mo
bophelong ka kakaretšo.
2. Go bolela: Moithuti o tla kgona go kgokagana/boledišana ka bokgoni le
boitshepo ge a bolela bophelong ka kakaretšo.
3. Go bogela: Moithuti o tla kgona go bala ka nepo ya go ikhweletša
tshedimošo le boipshino gomme a kgona go iphetolela ka tshwanelo le ka
go tsinkela dikokwane tše bohlokwa tša bophelo tša go lebana le
dingwalwa tša bokgabo, setšo le maikutlo.
4. Go ngwala: Moithuti o tla kgona go ngwala mehuta ye e fapafapanego ya
dingwalwa tša nnete le tša boikgopolelo a lebeletše mafapha a a
fapafapanego.
5. Go nagana le go gopodišiša: Moithuti o tla kgona go diriša polelo go
nagana le go gopodišiša, ka go realo a hwetša tsebo yeo a tlogo e beakanya
gomme a e diriša go ithuta polelo.
6. Sebopego sa polelo le tirišo ya yona: Moithuti o kgona go diriša
medumo, mantšu le thutapolelo go hlama le go hlatholla dingwalwa.
Go theeletša le go bolela, go bala le go bogela, go ngwala, go nagana le go
gopodišiša, le tsebo ya medumo, mantšu le thutapolelo, le ge e le gore di
bonagala di tšweletšwa e le ditetelo tša go aroganywa, go bohlokwahlokwa gore
di logaganywe ge go rutwa le ge go elwa mešomo ya moithuti.
Mmetse
Mmetse ke tlholego ya mošomo wa motho wo o amanago le tekolo, kemedi le
dipatrone tša dinyakišišo go akaretšwa le dikamano tša go swana le dinyakišišo
ka bontši mererong ya bonama le leago le magareng ga dilo tša go lebana le
mmetse. Ka yona tsela yeo go hlohleletšwa dikgopolo le dikakanyotsenelelo tše
mpsha tša mmetse.
24 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ditetelo
Ditetelo
Tlhalošo
Tlhalošo
Mmetse o na le polelo yeo e itšego ya go diriša maswao/dikae le mongwalopalo
go hlaloša tswalano gare ga dipalo, geometri le dikrafo. Dikgopolo tša Mmetse
di bopša godimo ga tše dingwe, gomme ka yona tsela yeo go hlohleletšwa
sebopego sa go kgokagana tidi!
Mmetse ke setšweletšwa sa dinyakišišo ditšong tša go fapafapana; ke mošomo
wa go phethwa ka maikemišetšo dikamanong tša leago, dipolitiki le merero ya
go lebana le le go rarolla mathata. Ga o lebane ebile gao angwe ke go lokologa
ga dikokwane tše bohlokwa tša bophelo goba gona go angwa ke merero ya
setšo.
1. Dinomoro, tirišo le kamano: Moithuti o kgona go lemoga, go hlaloša le
go dira gore dinomoro di emele se sengwe; ka go realo go tšweletšwa
dikamano tša go lebana le le go bala dinomoro, go akanyetša, go hlakanya
le go lekodišiša go rarolla dipalo ka bokgoni le ka .edi.
2. Dipatrone, Mešomo le Algebra: Moithuti o kgona go lemoga, go hlaloša
le go dira gore dipatrone di tšweletše dikamano, le gore di tšweletše
tharollo ya dipalo ka go diriša polelo le mabokgoni a algebra.
3. Tikologo le Sebopego: Moithuti o kgona go hlaloša le go dira gore
diponagalo le dikamano magareng ga dibopego tša 2-D le 3-D tša dilo di
tšweletšwa mererong (ditlwaelong) ya go fapafana.
4. Kelo: Moithuti o kgona go diriša go ela diyuniti, ditlabakelo le difomula
dikamanong tša go fapafapana.
5. Go šoma ka difiwa (data): Moithuti o kgona go kgoboketša, go akaretša,
go bontšha le go sekaseka ka tsenelelo difiwa go hwetša diphetho, le go
akanya, gape le go hlatholla gammogo le go laetša dipharologanyo.
Saense ya Tlhago
Saense e bopilwe ka ditšo tša Maafrika, Maarapo, Maamerika le Mayuropa. E
bopilwe ka tumo ya motho ya go kwešiša lefase (le tlhago) ka mokgwa wa go
ela hloko le go dira diteko, ebile se se .etše e le karolo ya bohwa bja setšo sa
25 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ditetelo
Ditetelo
Tlhalo šo
Tlhalošo
ditšhaba ka moka. Gantši e lemogega ka kgonagalo ya go dira dipegothwi ka
diteko (McGraw-Hill, Concise Encyclopaedia of Science and Technology, 2nd Edition,
letl. 1647).
Setatamente sa area ya go ithuta sa Disaense tša Tlhago se ukama tikologo ya go
ruta le go ithuta yeo e amogelago gore batho ba Afrika-Borwa ba na le mekgwa
ya go fapafapana ya go ithuta, go akaretšwa le ditebelelo tša go huetšwa ke
setšo. Area ya go ithuta Disaense tša Tlhago e thoma ka go fo amogela gore
baithuti ka moka ba swanetše go kgona go amogela thuto ya saense ya maemo
a godimo. Thuto yeo ye bohlokwa e theilwe godimo ga moithuti. E swanetše go
thuša baithuti go kwešiša, e sego fela tsebo ya saense le ka fao e tšweletšwago
ka gona, eupša le go kwešiša merero ya tikologo le ya lefase ka bophara. Area ya
go ithuta Disaense tša Tlhago e nepiša go thewa ga motheo woo baithuti ba ka
itshamago ka wona bophelong bjohle.
Setatamente sa area ya go ithuta Disaense tša Tlhago se hlohleletša go bala le go
ngwala goo go theilwego godimo ga saense. Taba yeo e bonagatšwa ka:
?Tlhabologo le tirišo ya tshepetšo ya mabokgoni a saense mererong ya go
fapafapana
?Tlhabologo le tirišo ya tsebo le kwešišo ya saense
?Tirišo ya dikamano le maikarabelo magareng ga saense, setšhaba le
tikologo
1. Dinyakišišo tša Saense: Baithuti ba itlhagiša go rata go tseba dilo tša tlhago
ka mafolofolo; ba nyakišiša dikamano le tharollo ya mathata magareng
ga dingwalwa tša saense, Theknolotši le tikologo
2. Go Bopa Tsebo ya Saense: Baithuti ba tseba go hlatholla le go diriša tsebo
ya saense le tikologo
3. Saense, Setšhaba le Tikologo: Baithuti ba kgona go bontšha le go kwešiša
dikamano magareng ga saense le Theknolotši, setšhaba le tikologo
26 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ditetelo
Ditetelo
Saense ya Leago
Disaense tša Leago di bolela ka ga kamano magareng ga batho le magareng ga
batho le tikologo. Dikamano tše di fapafapana go ya ka nako le tikologo. Gape
di huetšwa ke dingwalwa tša leago, dipolitiki, ekonomi le tikologo, le
dikokwane tše bohlokwa tša bophelo, maikutlo le ditumelo.
Dikgopolo, mabokgoni le ditshepetšo tša histori le thutaleago di bopa dikarolo
tše bohlokwa tša Setatamente sa area ya go ithuta sa Disaense tša Leago.
Thutatikologo le thutaditokelo di logagantšwe go bopa histori le thutaleago.
Setatamente sa area ya go ithuta sa Disaense tša Leago se amana le seo baithuti
ba ithutago sona, le tsela yeo ba ithutago ka yona, gape le ka fao baithuti ba
tšweletšago tsebo ka gona. Setatamente sa area ya go ithuta se hlohleletša
baithuti go botšiša le go hwetša dikarabo tša dipotšišo ka ga setšhaba le tikologo
yeo ba dulago go yona.
Setatamente se sa area ya go ithuta se nepiša go aba seabe mo tlhabollong ya
badudi ba go ba le tsebo, ba go nyankurela le ba go ba le maikarabelo, bao ba
kgonago go kgatha tema ka tshwanelo mo setšhabeng sa ditšo tša go fapafapana
tšeo di fetogago go ya le mabaka. Gape se thuša baithuti go aba seabe
tlhabollong ya setšhaba sa demokrasi ya mmakgonthe.
Histori
1. Dinyakišišo tša Histori: Moithuti o kgona go diriša mabokgoni a
dinyakišišo go fatolla merero ya nako ya go feta le ya bjale
2. Tsebo le Kwešišo ya Histori: Moithuti o kgona go bontšha tsebo le
kwešišo tša histori
3. Tlhathollo ya Histori: Moithuti o kgona go laetša kwešišo ya tlhalošo ya
histori
27 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Tlhalo šo
Tlhalošo
Ditetelo
Ditetelo
Thutaleago
1. Nyakišišo ya Thutaleago: Moithuti o kgona go diriša mabokgoni a dinyaki
šišo ka ga dikgopolo le ditshepetšo tša thutaleago le tikologo.
2. Tsebo le Kwešišo ya Thutaleago: Moithuti o kgona go bontšha tsebo le
kwešišo tša thutaleago.
3. Go Itemogela Ditaba: Moithuti o kgona go tšea diphetho tša maleba ka
ga merero ya leago le tikologo go akaretšwa le mathata a a rilego.
Bokgabo le Setšo
Setatamente sa area ya go ithuta sa Bokgabo le Setšo se akaretša dintlha tše
bohlokwa tša tlhago tše di fapanego tša go lebana le mekgwa le ditlwaelo tša
Bokgabo le Setšo tša badudi ba Afrika-Borwa. Bokgabo le Setšo ke karolo ya
bophelo ya go logaganywa, yeo e akaretšago merero ya semoya, ditlabakelo,
kgolo ya monagano le maikutlo le maitekelo a motho setšhabeng.
Setšo se itšweletša ka bokgabo le ditsela tša bophelo, dipatrone tša boitshwaro,
bohwa, tsebo le mananeo a ditumelo. Ditšo ga tša ema felo gotee - di na le
dingwalwa tša dihistori, gomme di a fetogafetoga, gagolo ge go le tswakano
magareng ga ditšo tše dingwe.
Mokgwa wa setšo mo go Setatamente sa area ya go ithuta o hlohleletša baithuti
go:
?Tlogela go se kgathe tema mererong ya setšo, go fetoga ya ba bakgathatema
ba mafolofolo mererong yeo
?Tšweletša bohlami bja bokgabo, tlhagišo le ditiragalo tša setšo
?.upa dikgokagano magareng ga mešomo ya bokgabo le setšo
?Kwešiša dingwalwa tša thutaleago, ekonomi le leago fao Bokgabo le Setšo
di lemago tema ye bohlokwahlokwa
?.upa kgokagano magareng ga merero ya setšo, maatla le kgatelelo ya
merero ya setšo
?Sekaseka khuetšo ya nako mo mererong ya setšo le bokgabo
?Kwešiša ka fao bokgabo bo hlalošago bo bilego bo fetola ditsela tša setšo
tša go ikgetha
28 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Tlhalo šo
Tlhalošo
Mokgwa wa go diriša bokgabo mo go Setatamente sa area ya go ithuta o
akaretša boitemogelo ka bophara bjo bo amago dibopego tša go fapafapana tša
bokgabo mo dingwalweng tša go fapafapana tša setšo, godimo ga fao go
letetšwe gore tsebo ya go teba le mabokgoni di oketšege mo kgatong ya Kreiti
ya 8 le ya 9. Go swanetše go lemogwa bohlokwa bja maemo a godimo a bokgabo
le mohola wa go logaganya maitemogelo a go ithuta. Setatamente sa area ya go
ithuta se lebane le go hlabolla tekatekano magareng ga tsebokakaretšo yeo e
golago ya Bokgabo le Setšo, le tsebo ye e ikgethago, go akaretšwa le mabokgoni
a sebopego se sengwe le se sengwe sa bokgabo.
1. Go hlama, go hlatholla le go tšweletša: Moithuti o kgona go hlama le go
hlagiša mošomo mokgweng wo mongwe le wo mongwe wa bokgabo.
2. Tšweletšo: Moithuti o kgona go itekola ka tsinkelo mo ditshepetšong le
ditšweletšong tša bokgabo le setšo maemong a bjale le ao a fetilego.
3. Go kgatha tema le go dirišana: Moithuti o kgona go bontšha mabokgoni
a gagwe le a go dirišana le ba bangwe ka tsela ya go lema tema ga motho
o tee goba ka sehlopha mererong ya Bokgabo le Setšo.
4. Go itlhaloša le go kgokagana: Moithuti o kgona go sekaseka le go diriša
dibopego tša go fapafapana go kgokagana le go itlhaloša mo mererong ya
Bokgabo le Setšo.
Mabokgoni a Bophelo
Kgopolo ye, mabokgoni a bophelo, e gokaretša bokgonthe bja Setatamente sa
area ye ya go ithuta. E hlahla ebile e lokišetša baithuti ka tša bophelo le
dikgonagalo tša bona. Tlwaetšo mererong ya bophelo e bopa baithuti gore ba be
le bophelo bjo bo nago le maikeme.etšo le katlego mo setšhabeng se se fetogago
ka potlako.
Setatamente sa area ya go ithuta sa Mabokgoni a Bophelo se hlabolla
mabokgoni, tsebo, dikokwane tše bohlokwa tša bophelo le maikutlo tšeo di
29 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ditetelo
Ditetelo
Tlhalo šo
Tlhalošo
kgonthišago baithuti go tšea diphetho tše bohlale le go kgatha tema ka ditsela
tša maleba ka:
?Kwalakwatšo ya maphelo
?Tlhabollo ya leago
?Tlhabollo ya bomotho (mmele)
?Tlhabollo ya mmele le tshepetšo
?Tlwaetšo ya lefase la mošomo
Mmogo mafapha a mahlano a a Setatamente sa area ya go ithuta sa Mabokgoni
a Bophelo a hlaloša ditokelo tša batho le tikologo tšeo di hlathollwago ke
Molaotheo.
1. Kwalakwatšo ya maphelo: Moithuti o kgona go tšea diphetho tša go ba le
tsebo mabapi le tša maphelo a gagwe, setšhaba le tikologo.
2. Tlhabollo ya leago: Moithuti o kgona go laetša kwešišo le boikgafo
malebana le ditokelo tša botho, gomme a laetša go ba le maikutlo go tša
setšo le go ditumelo.
3. Tlhabollo ya bomotho: Mothuti o kgona go diriša mabokgoni a tša
bophelo ao kaona a ithutago go hwetša le go hlabolla bokgoni bjo a ka
bago nabjo gore a kgone go ikarabela ka tshwanelo malebana le ditlhohlo
lefaseng le a phelago go lona.
4. Tlhabollo ya mmele le tshepetšo: Moithuti o kgona go laetša, go kwešiša
le go kgatha tema mo medirong yeo e tšwetšago pele tšhišinyego ya
mmele le tlhahlo ya wona.
5. Tlwaetšo ya lefase la mošomo: Moithuti o kgona go tšea diphetho tše di
laetšago gore o na le tsebo mabapi le go tšwetša pele dithuto le dikgetho
tša mošomo.
30 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Ditetelo
Ditetelo
Disaense tša Ekonomi le Taolo
Setatamente sa area ya go ithuta sa Disaense tša Ekonomi le Taolo se lebane le
go ithuta tirišo ya mehuta ya go fapana ya methopo ya praebete, ya setšhaba
goba ya go lebana le ya tirišanommogo ka maikemišetšo a go kgotsofatša
dinyakwa tša batho, mola ka lehlakoreng le lengwe se tšweletša khuetšo ye e
tseneletšego go batho ka go diriša methopo ya tikologo.
Gagolo, Setatamente sa area ya go ithuta sa Disaense tša Ekonomi le Taolo se
amana le:
?Tlhago, ditshepetšo le tšweletšo ya diphahlo le ditirelo.
?Ekonomi ya Afrika-Borwa le mananeo a leago le ekonomi ya dinaga tše
dingwe.
?Peeletšo le taolo ya matlotlo le mabokgoni a peakanyo, e ka ba tša praebete,
setšhaba goba tša bona ka moka.
?Mabokgoni le tsebo tša kgwebopotlana di swanetše go laola maphelong a
batho le ditikologo.
1. Tsebo le Kwešišo ya Thulaganyo ya Ekonomi: Moithuti o kgona go laetša
tsebo le kwešišo ka ga tshepetšo ya tšhelete go rarolla bothata bja ekonomi.
2. Kwešišo ya Kgolo ya go tielela le Tlhabollo: Moithuti o kgona go laetša
kwešišo ka ga kagolefsa, kgolo le tlhabologo, le go nagana magato a tšona
ka tsinkelo.
3. Tsebo le Mabokgoni a Taolo, Kgwebo le Matlotlo: Moithuti o kgona go
laetša tsebo le bokgoni bja go šomiša mabokgoni a taolo, kgwebo le
tšhelete.
4. Tsebo le Mabokgoni a Kgwebo: Moithuti o kgona go hlabolla maikutlo,
tsebo le mabokgoni a tša kgwebo.
31 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Tlhalo šo
Tlhalošo
Ditetelo
Ditetelo
Theknolotši
Theknolotši e bile gona go tlogela tlholegong ya histori e le mošomo woo batho
ba dirišago motswako wa tsebo, mabokgoni le methopo ye e lego gona go
hlabolla ditharollo tša dinyakwa tša bona tšeo ba kopanago le tšona letšatši ka
letšatši. Tše dingwe tša ditharollo tšeo di ka sebopego sa ditšweletšwa, mola tše
dingwe di amana le motswako wa ditšweletšwa go bopa mananeo (dikago).
Le lehono batho ba sa na le dinyakwa tše di rilego. Ditharollo tšona di sa
hlabollwa ka tsela ya merero ya go kopanya tsebo, mabokgoni le go ba gona ga
methopo. Le ge go le bjalo, tsebo, mabokgoni le methopo di dirišwa matšatšing
a bolehono ka ditsela tše di fapanego ka lebaka la katlego ya tlhabollo ya
theknolotši. Setšhaba sa lehono se raragane ebile se a fapafapana. Mabaka a
ekonomi le tikologo, go akaretšwa le maikutlo le dikokwane tše bohlokwa tša
bophelo ka go fapafapana, a swanetše go elwa .edi ye kgolo ge go hlabollwa
ditharollo tša theknolotši. Ke ka yona kamano yeo gore theknolotši e hlalošwe
bjalo ka:
Tirišo ya tsebo, mabokgoni le methopo go hwetša dinyakwa tša batho ka go
tšweletša ditharollo tše di lego pepeneneng tša mathata mola ka lehlakoreng le
go .etšwa mabaka a leago le tikologo.
1. Ditshepetšo le Mabokgoni a Theknolotši: Moithuti o kgona go diriša
ditshepetšo le mabokgoni a theknolotši ka tsenelelo le ka maikarabelo ka
go diriša tshedimošo le mekgwa ya kgokagano ya maleba.
2. Tsebo le Kwešišo tša Theknolotši: Moithuti o kgona go kwešiša le go
diriša tsebo ya maleba ya theknolotši ka maikarabelo le ka boitshwaro.
3. Theknolotši, Setšhaba le Tikologo: Moithuti o kgona go bontšha kwešišo
ya dikamano magareng ga saense, Theknolotši, setšhaba le tikologo ge
nako e dutše e eya.
32 LETLAKALA
Tebelelokakaretšo
Tlhalo šo
Tlhalošo
Ditetelo
Ditetelo

BOIPILETŠO BJA GORE GO ŠONGWE: GO RAPA BADUDI GORE BA AGE PEAKANYO YA THUTO LE TLHAHLO YA AFRIKA-BORWA YA NGWAGAKGOLO WA BO 21
 
Ka Moprofesara Kader Asmal, Leloko la Palamente, Tona ya Thuto, ka Labobedi la di 27 Julae 1999.
 
MOLAETŠA WA GO TŠWA GO MOPRESIDENTE THABO MBEKI.
 
"Thuto le tlhahlo di swanetše go hlama ditšhušumetšo tšeo di sa tekemego mo matsapeng a rena a go aga setšhaba seo se fenyago.
 
"Ka fao, Mmušo o tla tiiša tebanyo ya wona go thuto gore re tle re atlege go tšweletšeng setšhaba seo se rutegilego se bilego se na le botsebitsebi.
 
"Mošomo wo mogolo kutšwana o šetše o dirilwe, eupša re tla kgonthiša gore maikemišetšo le mareo ao a lego gona a diragatšwa ka bjako le boikgafo go fihla di tšwelela.
 
"Gore re fihlelele diphetho tše, re swanelwa ke go swaragana le tlhahlo ye kgolo ya batho bao ba šomago le bao ba sa tlilego go šoma. Magato ka moka ao a nyakegago a swanetše a bile a tlile go tšewa go kgonthiša gore barutwana ba a rutwa, barutiši ba a ruta gomme balaodi ba a laola.
 
"Gape re tla tšea le matsapa a go rapa batho, go akaretšwa le batswadi, gore re tšwelele re le naga, go kgonagatša tlhohlo ya go ruta batho ba rena ka moka.
 
Setsopolwa sa go tšwa polelong ya Mopresidente Thabo Mbeki ya mathomo yeo a e filego e le Mopresidente, ka Palamenteng, ka la di 25 June 1999. Mopresidente wo moswa wa Afrika-Borwa o laeditše boikgafo-gape bja Mmušo go aga setšhaba seo se hlokomelago, seo se tlago go tiišetša serithi sa modudi yo mongwe le yo mongwe.
TIRIŠANO: GO ŠOMA MMOGO GORE RE AGE PEAKANYO YA THUTO LE TLHAHLO YA AFRIKA-BORWA YA NGWAGAKGOLO WA BO 21.
 
KETAPELE
 
Moya wa go dira dilo ka bjako ke wona o kwagalago kudu mo "Boipiletšong" bja Tona Kader Asmal "bja gore Go Šongwe".
 
Ka morago ga go lebeledišiša maemo a thuto le tlhahlo, gammogo le go swaragana nayo le boetapele bja peakanyo le mararangrang ka moka a yona, o lekanyeditše maemo a ditaba gomme a beela thoko mafelo a senyane ao a tlago go nyaka tlhokomelo pele.
 
Dintlhakgolo tše tharo ke tšona di tšwelelago ka magetla mo polelong ye:
 
* mohola wo bohlokwa kudu wa peakanyo ya thuto le tlhahlo yeo e šomago ka botlalo go tšweletša pele bophelo bjo bobotse le tšwelopele ya setšhaba. 
 
* nyakego ya ka pela ya go lokiša bohlokatoka le tlhaselo serithing sa batho tšeo di hwetšwago mo go go tingweng thuto moo re hwetšago go le gona. 
 
* tumelo ya gore Afrika-Borwa e ka diriša boinaganelo bjoo bo dutšego bo le gona bo sa šomišwe, le maikemišetšo a go katološa dibaka tša thuto le go bušetša thuto sekeng sa go ba maemong a bohlokwa mo bophelong bja setšhaba. 
 
Lenaneo le dintlha tše senyane tšeo di nyakago tlhokomelo pele mo go polelo ya "Boipiletšo bja gore go šongwe le hlaolwa ka tlhalošo. Ga le leke go akaretša dintlha ka moka tša peakanyo. Mola a nyaka gore go lebelelwe kudu mafelo ka kakaretšo a senyane ao a lego bohlokwa kudukudu, Tona ya Thuto o ikgafetše go tšweletša pele kagoleswa ya thuto le tšwelopele mahlakoreng ka moka a peakanyo magatong ka moka, go thoma ka tšweletšopele ya bana bao ba sa lego ba bannyane go fihla ka dithuto tša bosealogasegolwane le dinyakišišo. Kgoro ya Tona e tla tšwela pele go šoma le bohle bao ba amegago mo thutong, go tiiša metheo ya rena ya thuto le go thuša go aga moago wa thuto wa saruri wa bophelo ka moka woo setšhaba ka moka se ka itumelago ka wona.
 
 
Trevor Coombe
Mohlahli-Kakaretšo wa Motšwaoswere
Kgoro ya Thuto
 
 
 
MATSENO
 
Lehono ke tsebiša go thoma go rapša ga setšhaba se rapelwa thuto le tlhahlo.
 
Kopanong ya mathomo ya mmušo wo moswa, Mopresidente Thabo Mbeki o botšišitše potšišo: "Na peakanyo ya thuto ya rena e mo tseleng ya go ya go ngwagakgolo wa bo 21.
 
Batho ba Afrika-Borwa ka kakaretšo ba na le kgahlego ye kgolo go karabo ya potšišo ye.
 
Lehono, ka morago ga go rerišana le bao ba kago go ba baetapele ka moka bao ba hlaotšwego ba peakanyo ya thuto le tlhahlo, yena le setšhaba nka ba fa karabo ya ka.
 
 
TLHOHLOMIŠO YA LEFELOTŠHOMO
 
Mo dibekeng tše tlhano tša go feta, ke iphile mošomo wo o makatšago wa go ribolla. Ke badile dingwalwa tše dintši. Bahlankedi ba ka ba mphile ditemošo tše ntšintši. Mo bekeng ya dikopano tšeo di sa lekanyetšwego ka botebo le go bolela-phaa go tšona, ke kopane le baemedi ba bagolo ba mekgatlo ka moka ye bohlokwa ya bosetšhaba ya thuto.
 
Ba boletše legatong la makgotla a semolao ka go thuto le tlhahlo, makgotla a semmušo ao a hlomilwego ke molaotheo wa rena go šireletša temokrasi ya rena, makgotlakemedi a batlatša-bakanseliri le dihlogo tša dikolo magatong ka moka, mekgatlo ya makgotlataolo a bosetšhaba, makgotlakemedi ka moka a bosetšhaba a barutiši le makgotla a badirišani, makgotla a bosetšhaba a baithuti a go emela mafapha ka moka, baetapele thutong ya ba bagolo, tšwelotšopele ya bana ba sa le ba bannyane, le thuto yeo e lebešitšwego go dinyakwa tšeo e sego tša ka mehla, bašomi bao ba ipopilego le kgwebo.
 
Re boletše, re ganetšane, gomme re fihlile moo re ilego ra kwana. Mafelelong, go thumesetša lesolo le le sego la ka mehla la go theeletša, maabane ke rerišane le badirišanimmogo ba ka ba profense ka go Lekgotla la Ditona tša Thuto.
 
Ke rata go hlaola dintlha tše tharo tšeo di bonagalago kudu makgatheng ga makgolokgolo a dintlha, dikgopolo le dipono tšeo lesolo le la go theeletša le di utulutšego.
 
 
Re na le boetapele bjo maatla bjoo bo ikgafilego bja ngwagakgolo wa bo 21.
 
Sa mathomo, boetapele bja rena bja peakanyo ya thuto le tlhahlo bjoo bo šomago bo akaretša dikhwalithi tša boratalabo, mpho, boitemogelo, le boikgafo. Baetapele bao ke gahlanego nabo, le mekgatlo le diintitušene tšeo ba di emelago ba be ba dira diabe tša bonatla tšeo go sa bolelwego ka tšona tša go fetoša peakanyo ya rena ya thuto le tlhahlo. Ke ba rolela kuane. Ke bona motswedi wo bohlokwa wa tebogo yeo e latelago ya phetošo ya thuto ya rena. Go feta fao, ba rata go tšwela pele ka yona.
 
 
Re na le ditshepetšo le melao ye kaonekaone ya ngwagakgolo wa bo 21
 
Sa bobedi, ke boditšwe ke bohle bao ke gahlanego nabo gore re hlamile sehlopha sa maikemišetšo le melao ya thuto le tlhahlo tšeo, go sego mohola, di lekanago le tše kaonekaone lefaseng.
 
Ka 1994, ge re be re šotologela la mafelelo bohwa bjo bosehlogo bja kgethollo yeo e aroganyago, thuto e be e tšewa bjalo ka karolo ya mmudubudu, ya kotsi, yeo e tlišago dikgogakgogano le go se kwane bophelong bja setšhaba.
 
Ke a itumela ge mmušo wa rena wa temokrasi ye mpsha, ka morago ga ditherišano tša go akaretša tša botshephegi, o agile kwano ya bosetšhaba ya maemo a magolo a maikemišetšo ka ga tša thuto a mokgatlo wa mašabašaba wa temokrasi, mola ka yona nako yeo e beakanya leswa sebopego ka moka sa taolo le khwetšagatšo ya thuto.
 
Selo se bohlokwa ka ga go aga kwano ya maikemišetšo goba molao ke gore ke wa batho gomme ba nyaka go o dira gore o šome. Tiragatšo e tšea nako, eupša ke bone bohlatse bjoo bo kgodišago gore e a diragala dikarolong ka moka tša peakanyo, gagolo go thuto le tlhahlo yeo motheo wa yona e lego batho ba bagolo, thuto ya bana ba sa le ba bannyane, lenaneothuto la sekolo, thuto le tlhahlo yeo e tšwelago pele, peakanyetšo ya thuto ya maemo a godimo, pušo ya temokrasi, le taolo ya maemo a godimo.
 
Go bile le phetlego yeo e sepelago le pherekano ka mono Afrika-Borwa, yeo e amago kgopolo ka ga thuto le tlhahlo. Kwano yeo re e fihleletšego e ithekgi gabotse ka Molaotheo wa temokrasi le; e amana thwii le dinnete ka ga Afrika-Borwa, e re tsepanyetša gore re arabele ditlhohlo tša kakaretšo tša ngwagakgolo wo moswa.
 
 
Mo mabakeng a bohlokwa ga se ra lokela ngwagakgolo wa bo 21
 
Sa boraro, ketapele ya thuto ya setšhaba e a dumelelana gore peakanyo ya rena ya thuto le tlhahlo e na le mabofokodi a magolo, gomme e sa imelwa ke mathata a kgale. Dikarolo tše kgolo tša peakanyo ya rena di tloga di sa šome. Re tla be re sa oketše ge re ka re go na le bothata bjo legatong le lengwe le le lengwe la peakanyo.
 
Ke tla kgetha dibopego tšeo di befilego go feta tšohle di bilego di efa mathata, tša thuto le tlhahlo ya rena, gomme ka bolela ka ga yona: go hloka tekatekano mo gogolo le mekgwa ya go dira gammogo le didirišwa, maemo ao a hlobaetšago a moya wa barutiši, go šitwa ka go pušo le taolo, le maemo ao a fokolago a go ithuta mo go bogolo bja peakanyo.
 
 
FAO RE ŠITWAGO GONA
 
Go se lekalekane mo gogolo
 
Sa mathomo, go na le go se lekalekane mo gogolo mabapi le khwetšagalo ya dibaka tša thuto tša maemo ao a kgotsofatšago. Gagologolo, batho ba go diila metseng ka moka, bao bontši bja bona e lego maAfrika a magaeng, ba tšwela pele go tsena dikolong tšeo di hlagetšego, gantši di hloka meetse goba dintlwana tša go hloka meetse goba dintlwana tša go hloka kelelatšhila, mohlagase goba megala, makgobapuku, bošomelo goba laboratori. Barutiši ba fao ba ka no se bone bahlahlobi ba bona, ngwaga wa fela gwa be gwa thoma wo mongwe. Batswadi ba felo fao ba no dula ba sa kgone go ngwala le go bala, ba diila ba bile ba hloka maatla. Ba šitwa ke go fa bana ba bona thekgo ya tša borutegi ka fao e šomago, gore ba fihlelele dikganyogo tša thuto.
 
Go bana ba babjalo ba Afrika-Borwa ya temokrasi, ditshephišo tša Molaokakanywa wa Ditokelo, e tla no dula e le ditoro tša kua kgole. Ka ntle le motheo wa go tia wa go ithuta, dibaka tša bona tša go nyaka go fihlelela thuto le katlego ya tša ikonomi mengwageng yeo e latelago, ga di tshephiše. Ka fao, bodiidi bo a ikoketša.
 
 
Tlhokego ya moya wa go šoma wa barutiši
 
Sa bobedi, ke boditšwe kgafetšakgafetša gore moya wa barutiši mo metseng ka moka o fase. Le ke lefelo leo le raranego kudu ka gore mabaka le ditiragalo di ka no fapana di-institušeneng tšeo di fapanego.
 
Go molaleng gore barutiši ba feditšwe maatla ke go se tsebe pele le morago le kgakanego ya tekatekanyetšo le khudušo. Go tloga ka 1995, dipoledišano tšeo di sa felego, ditherišano, ditiragalo tša semolao le tša bašomi gammogo le mabarebare ao a tlišago kgakgamalo di be di sepelelana le tshepetšo ye. Mabaka a kabo ya barutiši yeo e kwešišegago e bilego e tla no fela e tšwela pele e a kwagala e bile e a nyakega, molato ke mašeleng - e bile a mantši kudu. Barutiši ba na le tokelo ya go letela gore mešomong ya bona go be le khutšo le polokego, eupša tšeo e sa le di letwa, ga di bonagale.
 
Lebaka le lengwe le maatla ke kgonagalo ya go gobatšwa ga barutwana le barutiši dikolong tše dintši, dikholetšheng le di-intitušeneng tše dingwe tša thuto ka lebaka la bosenyi bja go tshela mellwane, tshenyo ya dithoto, go šika ka dibetša le go di šomiša, go gweba ka diokobatši, go kata, go tlhakiša ka tša thobalano le mekgwa ye mengwe ya go hlasela mmela, ga ešita le go bolaya. Goba di dirwa ka gare goba ka ntle ga dikgorwana tša sekolo, mašula a a baka go se bolokego le letšhogo, gomme a senya motheo wa setšhaba seo se ithutago.
 
Go hloka boitišo ga dihlogo tša dikolo, barutiši le barutwana le gona go boletšwe kgafetšakgafetša gore ke mothopo wa go fetša maatla magareng ga bao ba ratago go šoma gomme ba atlege. Ke ile ka tloga ke tshwenywa kudu ke ditemogo tša gore dikolo tše ntši kudu di palelwa ke go thoma ka nako, gomme di tšwa ka pela, le gore barutwana ba bantši kudu ba itulela moo ba ratago gomme ba se ye sekolong, gore barutiši ba bantši kudu ba dumela gore ditlamego tša bona di fela ka iri ya 1 goba ya 2 ka letšatši la sekolo.
 
Batlišathuto ba bantši magatong ka moka ba ka welwa ke leru la go fela maatla leo le sa lemogegego ao a tlago ka go tsatsela ge ba se na boithutedi goba ba na le bokgoni bja go kgona dinyakwa tše diswa tšeo ba lebanago natšo, ekabe di tlišwa ke go kopanywa ga merafe, goba lenanethuto le leswa le mokgwa wa go ruta.
 
 
Go palelwa ga mmušo le taolo
 
Taba ya boraro ya go tshwenya yeo ke ilego ka e lemošwa ke mathata a mašoro a go tliša khuduego ao a lego gona boetapeleng, pušong, taolong le tshepedišong ya taolo dikarolong tše ntši tša peakanyo. Taba ye e na le mahlakore a mantši. Seo e lego tlhobaboroko kudu, go ya ka tekanyetšo, ke go palelwa ga dikgoro tše mmalwa tša thuto mo diprofenseng go bea mananeo a dipeakanyo tša tšona, go dira mešomo ya tšona ka tlhokomelo ye kgolo le go fa thekgo ya boithutedi go di-instutušene tša tšona tša borutelo.
 
Ka mo go di-institušene, go tloga di-yunibesithing le ditheknikoneng go ya go dikolo tše nnyane tša magaeng, go palelwa mo go bjalo go ama mafelo ao gampe. Di dira gore bomenemene bo kgonagale sesolo, go jeletša le tlhokego ya boitišo. Dilo tše di fetša maatla a badirišani bao ba šomago ka tlhokomelo ye kgolo. Bofelong dilo tše di dira gore go rutiša gabotse le go ithuta go nyatšege, ka gore go rutišwa le go ithuta di botile khutšo, molao le tlhohlo ya boithutedi.
 
Maemo a senyegela pele ge makgotla a taolo a sa šome gabotse, ge a ema le balaodi gomme dihlopha tše dingwe di bona ka go fetša, goba ge makgotla a a itumelela gore a tšwe tseleng ka lebaka la dihlophanahlophana. Ka mabaka a mabjalo, makgotla a palelwa ke go phethagatša karolo ya ona ye bohlokwa ya pušo ye botse le bohlokomedi bja nnete. Ditlamorago di ka ba tše mpe kudu, gagolo di-institušeneng tša maemo a godimo.
 
 
Khwalithi ye e fokolago ya go rutwa
Go ya ka maemo ao a hlalošitšwego mo godimo, ga se gwa swanela go makatša ge baetapele ba tša thuto bao ke boledišanego le bona ba tshwenyegile kudu ka ga khwalithi yeo e fokolago ya go rutwa mo dikarolong tše kgolo tša peakanyo ya rena.
 
Ditlhahlobo tša Lengwalobohlatsekgolwane bofelong bja Kreiti 12 ke tlhahlobontle ya mathomo ya go hlahloba bokgoni mo peakanyong ya rena ya dikolo, gomme dipoelo tšeo di fokolago, gagolo ka diprofenseng tše tshela, di tšhošitše setšhaba. Ge ba bapetšwa le barutwana ba bangwe ba dinaga tša ditseno tša magareng, barutwana ba rena ba šomile gampe mo ditlhahlobong tša ditekanyetšo tša bosetšhabatšhaba mo dithutong tša mmetse le thutamahlale.
 
Bao ba tlogelago sekolo ba fetoga banyaki ba mošomo goba ba tsenela dithuto tša godingwana ba na le dikgoba tše šoro tša tsebo ya motheo, bokgoni bja go phegiša, le mokgwa wa go ithuta.
 
Gagologolo, maemo a fase a go ithuta a sepelelana le bodiidi, dinolofatši tša maemo a fase goba tšeo di sego gona, barutiši bao ba sa itokišego, tlhokego ya didirišwa tša go ithuta, le tlhokego yeo e šiišago ya boikemišetšo le boitišo dikolong tše ntši, goba seo se bitšwago setlwaedi sa go ithuta, go ruta le tirelo.
 
Baswa ba mmalwa bao ba ithutago mmetse ka kwešišo le bokgoni bjoo bo bonagalago, ba fokotšegile ka palo, mola ekabe ba oketšega ka lebelo. Ka lebaka leo go palelwa ke mmetse go atile mo setšhabeng sa rena, gomme palo ya bakgokgoetšwa ba go tlo dira tšwetšopele ya thuto le thuto ya godingwana ka makaleng a maithutelo a tša botsebišo le a go sekamela go tša saense, e a fokotšega, e lego taba yeo e re botšago gore bokamoso bja rena bjalo ka setšhaba bo mo kotsing ge re tsena go ngwagokgolo wa bo 21.
 
 
GA RE SA NA NAKO
 
Na ke fetša ka goreng go tšwa go lenanatekanyetšo le ke filogo go dula fase ka le thalathala, e le la letlotlo le melato ya peakanyo ya tša thuto le tlhahlo? Le ge ka kakaretšo go kwagala gore re atlegile, re a šitwa, gagolo mo mafelong ao a phatleletšego a peakanyo yeo e dirilego metse yeo e diilago ya metsesetoropomg le magaeng. Mekgwa ya rena ye meswa ya pušo, ya taolo le tša matlotlo ga se ya tšwa e atlega go nšha metse ye ka mo maemong ao batho ba bilego go ona e se ka go rata ga bona, a go se lekane le a ba bangwe, ao a gapeleditšwego batho ke mengwagangwaga ya pušo ya kgethologanyo, moo bonnyane bo bego bo buša bontši. Mo maemong a ditaba a mangwe, le mo mafelong a mangwe, maemo a theogile.
 
Ditšhaba ka moka tša sebjale tša go ba le ditlwaelo tša temokrasi le di-ekonomi tšeo di tšwetšego pele di tšere tšhelete tša fa batho thuto le tlhahlo, e le gona go boloka, go kgonthiša gore baagi ka moka ba hwetše dibaka tša thuto, gomme tša tšwela pele go rotoša maemo le khwalithi ya go rutwa ditšhabeng ka moka. Naga ya rena e sa le kgole le go fihla moo e yago, gomme ga go na nako yeo e kago go no senywa.
 
 
BOIPILETŠO BJA BOSETŠHABA KA GA THUTO LE TLHAHLO
 
 
Taelo ya rena le mošomo wa rena
Molaotheo o gapeletša mmušo gore o hlomphe, o šireletše, o tšweletše pele o be o phethagatše tokelo ya motho yo mongwe le yo mongwe ya go hwetša thuto ya motheo, go akaretšwa le thuto ya motheo ya batho ba bagolo, le go tšea magato ao a bonagalago a go dira gore tšwelopele ya thuto e hwetšagala gannyanegannyane, e be e fihlelelege (karolo 29).
 
Ka June ngwaga wo, batho ba naga ye ba file mebušo ya bosetšhaba le ya diprofense taelo le maikarabelo a go phakišiša khwetšagatšo ya ditirelo tša motheo tšeo di tlago go kaonafatša khwalithi ya maphelo a bona. Batho ka bophara ba dumela gore re na le mathata ao a tlišago kgakanego. Batho ba rena ba na le tokelo ya go hwetša thuto, e le tokelo yeo mmušo o sa e phethagatšego. Batho ba beile tshepho ya bona go tshepetšo ya temokrasi, gomme ba bušeditše mmušo wa bona pušong ka bontši bjoo bo makatšago bja taelo. Ka morago ga mengwaga ye mehlano ya temokrasi ya kagoleswa le tšwelopele, batho ba na le tokelo ya go hwetša tirelo ya thuto ye kaone, gomme ba swanetše go e hwetša.
 
Re ka se phethagatše maikemišetšo a rena a temokrasi, gomme le setšhaba sa rena se ka se be mo maemong a mabotse a go tsena go ngwagakgolo wa bo 21, ka ntle ga gore re kaonafatše khwetšagatšo go batho ba rena ka moka, ya thuto le tlhahlo, ka didirišweng tšeo di kgotsofatšago, gomme re kgonthiše peakanyo yeo e šomago ka botlalo ya khwalithi ye kaone magatong ka moka, go tloga go thuto ya bana go ya go yunibesithi le go feta. 
 
 
Taelo ya Mopresidente Mbeki
Mopresidente o letile gore mešomo ye bohlokwa ya peakanyo ya thuto e tla dirwa ka bokgoni le ka lebelo. Bjale ka ge a swaeditše mo phetolong ya gagwe ka nako ya ngangišano polelong ya gagwe go Palamente ya Maemo a Setšhaba, "Barutiši ba swanetše go ruta. Barutwana ba swanetše go ithuta. Balaodi ba swanetše go laola." Ye ke tetelo ye bonolo yeo e kwešišegago, yeo dikatlego tše dingwe tša thuto di tlago go ithekga go yona. Re tla e hlokomela.
 
 
 
Tirišano
Ka morago ga ditherišano tšeo di tseneletšego le baemedi ba batšeakarolo ka moka mo go thuto le tlhahlo, le di-MEC tša Thuto, ke feditše ka gore maemo a thuto ya bontši bja batho ka mo nageng ye ke maemo a tšhoganetšo.
 
Maemo a tšhoganetšo a nyaka karabelo yeo e sego ya ka mehla go tšwa go mebušo ya bosetšhaba le ya diprofense.
 
Ke tsebiša boipiletšo bja bosetšhaba bja thuto le tlhahlo, ka tšhomišo ya tlhabataba ye: "Tirišano," go šoma mmogo. Mopresidente Mbeki o tsebišitše morero wa mmušo wa bobedi wa temokrasi, "Setšhaba seo se šomago, se šomela bophelo bjo bokaone go bohle.". Seo ke se re swanetšego go se dira mo thutong, mmogo.
 
Dintlha di tla beakanywa mo dikgweding le dibekeng tše di tlago, ka therišano le bohle bao ba amegago.
 
Tema ke ye kgolo, gomme le mmušo wa mafolofolo o ka se leke go dira dilo tšohle ka nako ye tee. Re tla lebelela gore dilo tše bohlokwa ke dife, gomme go tšona tšeo tše bohlokwa ra beakanya ditebanywa.
 
Re tla šoma gape le dikgoro tše dingwe tša mmušo mo diprojekeng tšeo do kopantšwego gomme gwa thongwa ka tšona, e le go tsošološa mafelo a magaeng le a metsesetoropong, e le seo Mopresidente Mbeki a rilego se dirwe mola polelong ya gagwe, gomme seo bjale se a beakanywa.
 
Seo ke se kgopelago ka ye nako ke boikgafo bja badudi le makala ka moka a setšhaba, gore go šongwe mmogo le ba Kgoro ya Thuto le makgotlathero a thuto a diprofense, gore go lebelelwe mathata ao a nyakago tlhokomelo ya ka pela.
 
 
 
Palamente ya Bosetšhaba ya Thuto
 
Gatee ka ngwaga re tlile go bitša Palamente ya Bosetšhaba ya Thuto. Ye e tlile go ba kgobokano ya dipoledišano ya batšeakarolo ka moka go tša thuto. Mošomo wa yona e tla ba go lebelela tšwelopele ya rena ya mohlakanelwa ka go hlokomela dilo tšeo di swanetšego go dirwa pele, go aga tšhomišano magareng ga batšeakarolo ba bohlokwa go tša kabo ya thuto le dikgoro tša thuto, gomme ya laetša gore go tloga fa go dirwe eng.
 
 
TŠE NYAKAGO ŠEDI TŠE SENYANE
Senyakašedi 1: Re swanetše go dira gore dipeakanyo tša rena tša diprofense di šome ka go dira gore pušo ya mohlakanelwa e šome.
 
Ka kakaretšo, taolo yeo e šomago ya peakanyo ya thuto ke maikarabelo a Tona ya Thuto, gomme ke ikemišeditše go phethagatša maikarabelo ao. Ke tla dira bjalo ka go latela Molaotheo, gagolo dipeelano tšeo di sepelelanago le pušo ya mohlakanelwa, makgotlaphethišo a Republiki, le makgotlataolo a diprofense.
 
Go ya ka peakanyetšo ya rena ya bjale, thuto ka moka ya ka tlase ga legato la godimo la thuto, e laolwa ke mebušo ya diprofense, yeo Tona ya Thuto a nago le taolo ya tša sepolitiki, eupša e sego maatla a go phethagatša. Ke ikemišeditše go phethagatša taolo ya ka ya tša sepolitiki ka mafolofolo le maatla ao a nyakegago go tšweletša pele kaonafalo ya peakanyo ya thuto le tlhahlo ya bosetšhaba.
 
Taolo ya dipeakanyo tša thuto ke mošomo woo o raraganego wa mmušo, gomme dikgoro tša diprofense tša thuto di fapana kudu ka bokgoni bja tšona bja go laola thuto gabotse. Mathata a mašoro kudu a bokgoni bja tshepedišo a hwetšwa diprofenseng tšeo di kopanetšego mebušo ya peleng ya magaeng goba "dinaga tšeo di ipušago." Diprofense tše kgolokgolo tše tharo di na le mathata a magolo go fetiša. Gape, ke diprofense tša go dila kudu, tšeo di nago le tšhalelomorago ya meago le ditirelo, le metheo yeo e fokolago ya dikgokagano mafelong a magaeng.
 
Melao ya bosetšhaba ya thuto e tlema melao ya diprofense ka mabaka a a itšego, gomme go bohlokwa, ka fao, gore Melao ya bosetšhaba, melawana le maikemišetšo ga di tliše ditšhitišo tšeo di sa kwešišegego mo diprofenseng. Ge go sa dirwe bjalo, dikgoro tša diprofense di ka fiwa maatla, ka thušo ya kgoro ya bosetšhaba, go phethagatša maikarabelo a tšona a bosetšhaba. Melao ya bosetšhaba le didirišwa tše dingwe di tla lebelelwa ka leswa go naganwa ka taba ye.
 
Go na le mathata a magolo ka ga kabo le taolo ya ditekanyetšo tša diprofense. Tona ya Thuto o na le taolo ditabeng tše bjale, ka tshepetšo ya ditekanyetšo ka tlase ga Tlhako ya Ditshenyegelo ya Nako ya Magareng, le ge e le gore se ga se diragale thwii. Ke ikemišeditše go tšea maikarabelo, le Tona ya Matlotlo, a mošomo wa mohlakanelwa ka ga ditekanyetšo tša thuto ya diprofense, gammogo le di-MEC tša diprofense, le di-MEC tša Ditaba tša Ekonomi le Matlotlo.
 
Go bohlokwa go kaonafatša kabo ya tšhelete go bašomi bao ba šomago ka batho ge e bapetšwa le ya bao ba sa šomego ka batho. Mošomo wo mobotse woo o dirwago go fokotša tshenyo le bomenetša le go kaonafatša bokgoni mo go dipeakanyo tša diprofense o thekgwa ke nna kudukudu. Le ge go le bjalo, go bohlokwa gore mebušo ya diprofense e abe ditšhelete tšeo di lekanego tša dinyakwa tša bathwalwa bao ba šomago ka batho le bao ba sa šomego ka batho, le gore dikabo tše bjalo ga di a swanela go tsenatsenwa nakong ya ngwaga wa ditšhelete.
 
Kgoro ya Thuto ya Setšhaba, ka go šomiša kabelo ya ka mehla, e gafile thušo ya mmušo, le thekgo ya ka ntle, e thuša badirammogo ba yona ba diprofense ka thekgothwii ya tša taolo le tša boithuti. Ke tla lebedišiša gape seo se diragalago bjale ka tlase ga mananeo a thušo ya tša setegniki, go kgonthiša gore a lebantšwe gabotse le gona a a šoma, le go nyakišiša gore na a ka katološwa.
 
Tona ya thuto o na le maatla, ka tlase ga Molao wa Maikemišetšo a Thuto ya Setšhaba, a go diša mošomo wa taolo ya thuto ya profense, go bona gore ba phethagatša ditlamego tša bona tša molaotheo ka go diragatša maikemišetšo a setšhaba. Tona o swanetše go bega ditshelo tša molao Palamenteng, gammogo le modiro wa go lokiša woo o beakantšwego ka kopanelo ke dikgoro tša diprofense le tša bosetšhaba. Maatla a a semmušo a go diša le go bega a tla šomišwa ge go nyakega, gagolo ge go bonala eke go bile le go palelwa kudu ga diprofense go phethagatša ditlamego tša tšona.
 
Le ge go le bjalo, ke tla šomiša mokgwa wo o sego wa semolao kudu, wa ka pela, go diša le go eletša, ka go hwetša bahlankedi ka moka ba maemo a godimo ba Kgoro ya Thuto gammogo le baeletši ba ka go šomiša nako ye nngwe ya bona go etela dikgoro tša thuto tša diprofense le di-institušene. Diketelo tše bjalo, tšeo go tšona mohlankedi yo mongwe le yo mongwe a swanetšego go bega, di tla šoma bjalo ka mokgwa wo mongwe wa go lebeledišiša ge eba molao wa bosetšhaba goba maikemišetšo a swanelwa ke go lebelelwa ka leswa goba go fetolwa.
 
Godimo ga fao, ke tla begela Mopresidente dikgwedi tše dingwe le tše dingwe tše tharo ka ga tšwelopele thutong ya diprofense, go ya ka ditaelo tšeo di itšego, tšeo di tlago go ahlaahlwa le Lekgotla la Ditona tša Thuto (CEM). Dipego tše bjalo di tla romelwa go Ditonakgolo le go baphatlalatši ba ditaba.
 
 
Senyakašedi 2: Re swanetše go fetšiša go se kgone go bala le go ngwala magareng ga batho ba bagolo le baswa mo mengwageng ye mehlano.
 
Ga se gwa swanela gore go be le motho yo mogolo wa Afrika -Borwa yoo a sa tsebego go bala goba go ngwala mo ngwagakgolong wa bo 21, eupša ba dimilione ba tla ba bjalo ge re sa rape mokgatlo wa leago go tliša go bala, go ngwala le nyumeresi go bao ba senago nayo. Gonabjale dimilione tša batho ba bagolo ba Afrika-Borwa ga ba kgone go bala goba go ngwala ka leleme lefe goba lefe, gomme ba bangwe ba dimilione ga ba kgone go bala le go ngwala le gona e no ba tsho ka dipalo, ke gore ga ba kgone go šomiša bokgoninyana bja bona go bala le go ngwala gore di be le mohola wa selo, le gona ga ba kgone go šomiša kgopolo ya dipalo.
 
Mo phedišanong ya sebjale go se kgone go bala goba go ngwala go tima batho sebaka sa go ba gona mo mafelong a go ithuta le go kgokagano, go bokgoni bjo bo kaonafetšego bja mešomo gammogo le maikarabelo a mantši ao a tlwaelegilego a boagi. Ke selo seo se beelago motho thoko se bilego se go amoga maatla, gomme se oketša gore motho a bote ba bangwe. Ka mabaka a, batho ba bantši ba bagolo bao ba palelwago ke go bala goba go ngwala gammogo le go šitwa ke go šomiša dipalo, ba lešwa ke mabaka a bona hlong, gomme ba leka go a fihla.
 
Go kgona go ngwala goba go bala ga se bokgoni bjoo bo nogo go dula bo le gona sesolo. Bo ka timelela goba bja se be le mohola ge bo sa šomišwe. Lenaneo la Thuto le Tlhahlo ya rena ya batho ba bagolo (ABET) le feta go kgona go bala goba go ngwala. Le lebešitše go dipoelo tša thuto le bile le a maatlafatša, go na le gore le go fihliše go meletesekuba. Mananeo a lona a dithuto a fa maithutelo ao a nago le mohola mo go Tlhako ya Dithuto tša Bosetšhaba. Se se kgontšha baithuti ba batho ba bagolo go tšwela pele ka thuto ya semmušo, ka go ithuta ka bobona goba ka mokgwa wo mongwe. Thulaganyo ya Tiragatšo ya Mengwaga-Ntši ya ABET e tla kgontšha barutwana ba baswa ba palo yeo e batamelago milione gore ba hwetše maemo a thuto a go lekana le Kreiti 9 ka 2003, ge tšhelete e ka hwetšwa le gona badiragatši ba ABET ba hlahlwa.
 
Re swanelwa ke go thekga lenaneo le ka fao go ka kgonegago. Madimabe ke gore, mathata a tša ditekanyetšo a dirile gore dikgoro tše mmalwa tša thuto ya profense di fokotše goba di kgaotše mananeo a ABET sebakeng sa gore a oketšwe. Tlwaelo ye e swanetše go dirollwa, eupša ga go tshepiše gore mmušo o ka hwetša tšhelete ye nngwe yeo e lekanego e se kgale go tloga bjale, go fetšiša go palelwa ke go bala goba go ngwala ka go šomiša mananeo a ABET ao a sepetšwago ke dikgoro tša thuto tša diprofense.
 
Maano a mangwe a a nyakega.
 
Sa mathomo, bengmešomo ka moka , go akaretšwa le mebušo ya bosetšhaba, ya diprofense le ya selegae, e swanetše go hlohleletšwa go šomiša goba go thekga mananeo a ABET, ba direla bathwalwa ba bona. Ba bangwe ba šetše ba dira bjalo, e bile ba bangwe ba bona ke baetapele mo go abeng ABET. Eupša sebaka se bohlokwa se a bulega ka go tsenya tšhomišong motšhelo wa bokgoni, le go hlama Ditaolo tša Lefapha le Thuto le Tlhahlo ka tlase ga Taolo ya Bomakgoni bja Setšhaba. Ke tla ikopanya le Tona ya tša Mešomo ka maikemišetšo a go kgonthiša gore re itebanye le koketšego ye kgolo ya go aba ABET ka tsela ye. Baagi ba go palelwa ke go bala le go ngwala bao ba sa šomego le bona ba tla kgona go šomiša mananeo a ABET ka tšhomišo ya Sekhwama sa Bomakgoni bja Bosetšhaba.
 
Sa bobedi, re swanetše go hlohleletša moya wa go loka wa go šomela setšhaba ka go ithaopa, e le go thekga magaborena bao ba sa kgonego go bala le go ngwala. Ke lebiša taletšo yeo e yago go mang le mang, eupša ke e lebiša go mekgatlo ya tša bodumedi, tša dipolitiki, tša phedišano, tša thuto gammogo le makgotla a setšhaba go re thuša gore re hlame lenaneo le legolo la ditirelo tša go ithaopa mo leineng la go ithuta go bala goba go ngwala le dipalo, le go dira gore ditlabelo di hwetšagale gore re le diragatše. Barutwana, gagolo ka dikolong tša disekontari, ba di-institušene tša go tšweletša thuto pele, le tlhahlo le thuto ya godimo, ba tla ba le dibaka tše botse tša go laetša boikgafo bja bona bja go direla setšhaba ka go diragatša tsebo ya go ithuta go bala le go ngwala. Kgoro ya ka e tla ikopanya le Khomišene ya Bosetšhaba ya Baswa.
 
Tirelo ya boithaopo le yona e nyaka tšhelete ya go lefela ditshenyegelo tša go fetiša tekanyo gammogo le tše dingwe gape. Ge re lebeletše ka fao nyakego e lego ye kgolo ka gona, tšhelete yeo e ka ba ye ntši kudu. Ge lenaneo le šetše le beakanyeditšwe gomme go tsebja gore le ile go ja bokae, ke tla kgopela baemedi ba mekgatlo ya go fana ka ditšhelete gore ba thuše. Mekgatlokemedi ya Bosetšhaba le wa Boditšhaba e swanetše go ba le karolo ye bohlokwa mo go abeng thekgo go Mekgatlo yeo e Sego ya Mmušo (NGO).
 
 
Senyakašedi 3: Dikolo di swanetše go ba mafelo a bophelo bja setšhaba
 
Mathata ao a tlišago kgakanego ka dikolong tša praemari le tša sekontari a swanetše go hlokomelwa ka go kgonthiša gore dikolo di ba mafelo a bophelo bja setšhaba.
 
Mathata ao a tlišago kgakanego ka dikolong tša praemari le tša sekontari a swanetše go hlokomelwa ka go kgonthiša gore dikolo di ba mafelo a bophelo bja setšhaba.
 
Sekolo se tla ba lefelo la bophelo bja setšhaba le setšo sa sona ka nnete ge ditlabakelo tša sona di šomišetšwa thuto ya bafsa le batho ba bagolo,dikopano tša setšhaba,moopelo le tiragatšo,dipapadi le boitapološo.Sekolo seo se sa dirego selo se na le kotsi ya go ka hlaselwa. Ke lefelo le le laletšago basenyi. Sekolo seo se nogo dula se na le batho, batho ba tla se šireletša, ka gore ke sa bona. Go na le karolo mo sekolong sa setšhaba - karolo ya mekgatlo ya tša bodumedi, ya dikgwebo, ya dihlopha tša setšo, dihlopha tša dipapadi le makgotla a motse, go itebellela dinyakwa tša bona le go ba le seabe mo lenaneong la dikolo la dithuto, ka nako ya sekolo le ge se tšwile.
 
Lekgotlataelo la sekolo leo le etilwego pele ke batswadi le diragatša tshepho legatong la batswadi ba setšhaba, gomme le šoma bjalo ka sekgokanyi magareng ga sekolo le setšhaba. Ga se gwa swanelwa go lebalwa gore ye ke kgopolo ye mpsha go ditšhaba tše ntši ka mo nageng. Ka fao, re swanetše go leka ka maatla go kgonthiša gore makgotlataolo a dikolo, gagolo ditšhabeng tša go tlhaka, a fiwa thekgo yeo a e nyakago gore a tie gomme di be tša nnete. Kgoro ya Thuto e na le kgahlego ya go kgonthiša gore makgotlataolo a dikolo tša mang le mang e ba maloko a mekgatlo ya makgotlataolo, ao a kago go ba emela ge ba rerišana le ba taolo ya thuto, gomme a aba thekgo ya setegniki go maloko a ona. Re tla thuša mekgatlo ya makgotlataolo a nnete a a dutšego a le gona goba a kgale gore e kgone go hwetša ditšhelete tša go thekga tshepetšo ya mokgatlo ka ditšhelete le mešomo ya go thuša.
 
Hlogo ya sekolo, yoo a emelago kgoro ya thuto ya profense gomme a bile a e le hlogo ya sehlophataolo, o na le karolo ye bohlokwa ya go ba moetapele wa tša boithutedi le taolo, gomme o ikarabela gape mo maemong a go ithuta le go rutiša mo sekolong. Hlogo ya sekolo o swanetše go diragatša tswalano le lekgotlataolo, gore mmogo ba direle pono le thomo ya sekolo mo motseng. Dihlopha tše ka moka di nyaka tlhahlo ya go diragatša dikarolo tša bona tšeo di fapanego. Ka fao, go bohlokwa gore sehlopha sa taolo ya sekolo, seo se etilwego pele ke hlogo ya sekolo, le lekgotlataolo sekolong se sengwe le se sengwe sa bohle, se fiwa sebaka. sa go tšweletša moya wa go šomela selo setee le go thekgana.
 
Sekolo seo se šomago ke setšhaba sa nnete ka bosona, gomme ke lefelo le bohlokwahlokwa la dinyakwa le dikgahlego tša setšhaba ka bophara, tša phedišano le setšo. Eupša gore se se direge, re nyaka khutšo le boemotia ka dikolong gammogo le tikologong yeo dikolo di lego go yona. Ka fao, dikolo di swanetše go dirwa gore di bolokegele barutwana, barutiši, badirišani le batho bohle. Go swanetše go be le melawana yeo e thibelago go tsena, gore go tsene fela bao ba nago le tokelo ya nnete ya go dira se sengwe fao sekolong. Dikolo di swanetše go ikgokaganya le ditiši tša maphodisa gomme ba tsenele Dikopano tša go Hlokomela Motse.
 
Dikolo tša mang le mang di swanetše go tšea taolo di e bušetše go tšona, e tloge diatleng tša bao ba lego sehlogo ka dipolelo goba ka ditiro. Ke fela fao go lego maemo a khutšo moo go ka bago boitiši. Mokgwa wa go tliša molao le toka o ka fetša o tlišitše kaonafalo, eupša o ka se tliše khutšo. Khutšo e swanetše go tšwa ka mo mothong. Setšhaba seo se felago se eba le dikgohlano tša go tliša dikgobalo, mokgwa wa go rarolla mathata ka mokgwa wa khutšo, se swanetše go o rutwa, gomme o dirišwe mo setšhabeng sa sekolo seo. Mehola, mekgwa ye mebotse le go itshwara gabotse di swanetše go bušwa bjalo ka leswika la motheo la bophelo bja sekolo, gomme boitišo e be motheo wa mokgwa wa boitshwaro mo sekolong. Mokgwa wa go tliša molao ka go Itia o thulana le Molaotheo le Molao wa Dikolo wa Afrika-Borwa. Peleng o dirile gore go be le setlwaedi sa dikgobalo mo ditšhabeng tša rena. Batswadi, barutiši le barutwana ba swanetše go thušana go kwešiša gore ke ka lebaka la eng mokgwa wo o ganetšwa, gomme go thušanwe go nyaka seo se kago go tšea legato la wona.
 
Boitišo mo sekolong sa setšhaba bo tla nyaka gore go ruta go thongwe ka letšatši la mathomo la paka ya sekolo. Sekolo se swanetše go thoma ka nako, go tloga ka Mošupologo go fihla ka Labohlano beke ye nngwe le ye nngwe ya ngwaga wa sekolo.
 
Go ka se sepelelane le kgopolo ya "setšhaba", le gona e tla ba e le go timana ka ditokelo tša motheo tša ditokelo tša batho, ge dikolo tša mang le mang di ka hlokomologa maikarabelo a tšona go bana bao ba nago le dinyakwa tšeo di sego tša ka mehla, gammogo le go batswadi. Dikolo tša bohle, go ya ka tlhalošo, di swanetše go tšea bohle, di be le botho gomme di be ditšhaba tša kgotlelelo. Maikemišetšo a ba kgoro ao a lego kgale a letetšwe, a thuto ya barutwana bao ba nago le dinyakwa tšeo di sego tša ka mehla, a tla tloga a lokela go ka gatišwa, a phatlalatšwa. Dikolo di swanetše go thušwa go hloma tikologo yeo e kgontšhago go batswadi bao bana ba bona ba nago le bofokodi bja mmele goba dinyakwa tše dingwe tšeo e sego tša ka mehla, gore ngwana ge a lemogilwe ka pela go ka fiwa dikeletšo tšeo di lebanego, le gore a išiwe mo gongwe. Gagologolo ge re lebelela dikgahlego tša bana ba babjalo, sekolo sa setšhaba sa ka mehla se swanetše go ba thuša gomme ba fe ditshwanelo tšeo di nyakegago.
 
Go rapa lesolo e le go thekga kgopolo ya sekolo sa setšhaba, go tla hlohleletša Setlwaedi sa go Ithuta, go Ruta le Tirelo (COLTS), mananeo a tšweletšopele ya sekolo ka moka, le lenaneo le leswa leo le thomilwego ke Mopresidente Mbeki go tliša tšhomišano gore dikolo di tšwele pele, ka dikolo tšeo di šomago ka bofokodi eupša di na le tšhušumetšo.
 
 
Senyakašedi 4: Re swanetše go fetšiša maemo a go rathafala mo dikolong tša Afrika-Borwa
 
Le ge mmušo o abetše Lenaneo la go Aga Dikolo la Bosetšhaba bilione o tee wa diranta, go ka nyakega tšhelete ye kaolo ge e atišwa ga lesomepedi go kgonagatša ditšhalelomorago tšeo di lemogilwego ke Rejistara ya Sekolo ya Dinyakwa. Se se feta ka fao ditekanyetšo tša ka mehla di ka kgonago ka gona, tša dikgoro tša diprofense tša thuto, tšeo mengwaganyana ye di bilego le diphokoletšo tše kgolo tša ditšhelete tšeo di bego di lekanyeleditšwe go aga dikolo le ditirelo.
 
Le ge go le bjalo dimilione tša bana ka mono go Afrika-Borwa ya temokrasi ba dirišwa ke mabaka go diragatša ditokelo tša bona tša motheo tša go hwetša motheo wa thuto mo mabakeng a go rathatafala le go hlomola pelo. Diketekete tša dikolo eke ke marope, le gona bontši di kotsi, o ka re ke difu, ga di a lokela motho go tsena. Makgolokgolo a dikolo ga a na meetse mo go ona, ga go na botshwelamare bja meetse le gatee, le ge e ka ba dintlwana tša bošilwana tšeo di sego tša lekana. Mabaka a mabjalo a tsenya maphelo a barutwana le barutiši kotsing, gomme a šitiša kudu ditiro tša bosetšhaba le phedišano, le go rutiša mo sekolong. Ga go kgonagale gore o ka nagana ka dilo tše gomme wa itumela. Maemo a a nyaka go lokišwa.
 
Ke tla šomiša sebaka se sengwe le se sengwe seo ke se hwetšago go šušumetša gore go šomiša tšhelete go direla setšhaba e be senyakašedi se segolo, e le go aga dikolo tše kaone sebakeng sa tšeo di rathafetšego, le go aba meetse le dintlwana tša meetse moo di sego gona. Go tla ba bohlokwa gore re lebelele dinyakašedi gomme re lebe mafelo le dikolo moo nyakego e lego ye kgolo, ka go šomišana le dikgoro tša thuto tša diprofense. Ye e ka ba projeke ye kgolo yeo e welago ka tlase ga Lenaneo la Mokopanelwa la Tlhabollo ya Magaeng leo le tsebišitšwego ke Mopresidente Mbeki, ka tšhomišano le dikgoro tše dingwe tša mmušo, taolo ya diprofense, mekgatlo yeo e lego ka ntle ga mmušo le Mekgatlo yeo e Sego ya Mmušo. Go iša meetse le dintlwana tša meetse dikolong go tliša kgonagalo ya gore go tle go be le projeke ya mo motseng yeo e tlilego go fa batho mešomo. Kgoro ya ka e thomile ka mošomo wa go beakanya wa mathomo.
 
 
Senyakašedi 5: Re swanetše go tšweletša pele boithutedi bja khwalithi barutišing ba rena
 
Bohlatse ka moka bjoo ke bo filwego bo laetša gore go na le mathata a magolo mo mošomong wa borutiši ka mo nageng ya rena, le ge go na le mediro ya go laetša boithutedi bja maemo a godimo bjoo barutiši ba bo abago ka dikolong nageng ka bophara.
 
Kabo ya barutiši ka dikolong ka tlase ga kgethologano di bakile dikgopamišo tše pedi tše šoro tša leago. Ye nngwe e be e le tlhokego ya tekatekano go palo ya barutwana bao ba rutwago ke morutiši o tee, yeo e bego e sepelelana le ditekanyetšo tša go se lakane tšeo di bego di dirwa go ya ka mmala le bohlobo. Ke taba ye madimabe ye bohloko ge barutiši ba swanetše go kwešwa bohloko ka tshepetšo ya tekatekanyo ya dipalo, yeo la mathomo e abago barutiši ka go lekana mo dikolong go ya ka dinyakwa tša lenanethuto. Le ge go le bjalo go na le bokamoso bja mešomo yeo e bolokegilego go barutiši bao ba nago le mangwalo ba bile ba ngwadišitšwe, bao gonabjalo ba lego mošomong, gomme re tshepha gore palo ya barutiši dikolong e tla ba ya go hloka bothata.
 
Tshekamo ya bobedi ye šoro e be e le mangwalo a dithuto ao a bego a beakantšwe go ya ka mohlobo, go ya ka dibaka tša go hlahliwa tšeo le tšona di bego di beakantšwe go ya ka mohlobo, di kgonthiša gore barutiši ba Ma-Afrika, ba tšewa bjalo ka selo se tee, ba rutegile go fetwa ke barutiši ba bangwe. Barutiši ba ba sego ba rutega gabotse ba, bontši bja bona bo rutiša dikolong tšeo di nago le dinolofatši tša go fokola, dithušathuto tša go fokola, ba phaetšwe thoko, kgole le mafelo a ditoropong, le gona ditirelo tša thekgo ya boithutedi, di be di fokola goba di se gona.
 
Tšweletšopele ya baithutedi ya barutiši, ge e kopana le ditirelothekgo tšeo di šomago botse tša boithutedi, khwetšagatšo ye kaone ya dithušathuto, lesolo la go rapa, la go dira gore sekolo e be lefelo la bophelo bja setšhaba, le go tloša gannyanegannyane maemo a go se kgahliše a meago le tše dingwe tša dikolo, go tla ama barutiši kudu, gomme meboya ya bona e tla kgehlemana ya re kgehlee, le tirelo ya khwalithi e tla ba gona.
 
Kgoro ya thuto e tla tšea senyakašedi go ba go tšweletša pele le go diragatša maano a go tšea nako a go kaonafatša barutiši, pele ba šoma le bao ba šomago, e le go thekga thuto ya go lebelela dipoelo le go kaonafatša maemo a go ruta. Mopresidente Mbeki o beile taba ye godimo lenaneong la gagwe la maitlamo a mmušo ka ga thuto. Šedi yeo e sego ya ka mehla e tla lebišwa go bohlatse bjoo bo lego molaleng gore naga ye e hlaela barutiši ba mmetse kudu; gammogo le ba thutamahlale le ba maleme, gape gwa lebelelwa le dinyakwa tša theknolotši ya botsebiši le dikgokagano.
 
Gore re tle re lebogiše barutiši ba go šoma botse magatong ka moka a peakanyo, ke tla hloma skimi sa Sefoka sa Bosetšhaba sa Barutiši, ka morago ga go ikopanya le Lekgotla la Afrika-Borwa la Barutiši, mekgatlo ya bosetšhaba ya barutiši le dikgoro tša thuto tša diprofense.
 
Gape, senyakašedi se sengwe e tla ba tokumente yeo e nago le ditšhišinyo yeo ke tlago go e iša Palamenteng gore e ahlaahlwe. Yona e mabapi le maemo a boithutedi mo thutong, bjalo ka karolo ya tshepetšo ya go kgontšha Lekgotla la Afrika-Borwa la Barutiši gore le tšee maemo a lona ao a tletšego a semolao la go ba le khuetšo ya nnete mabapi le khwalithi ya tirelo yeo e fiwago.
 
Magato a ka moka a tla thuša go bušetša morutiši mo Afrika-Borwa maemong a gagwe a tlhompho. Mengwaga ya kgethologanyo, kgatelelo, go lwela tokolologo le diphetolelo tša temokrasi di gobaditše meboya ya barutiši ditšhabeng ka moka. Nako e fihlile ya gore serithi sa barutiši se boe, ka gore barutiši ge ba le maemong a bona a mabotse ke barongwa ba bohlokwa ba diphetogo le kgolo mo dikolong tša rena le mo ditšhabeng.
 
 
 
Senyakašedi 6: Re swanetše go kgonthiša gore go ithutwa ka go dira, ka tirišo ya thuto yeo e lebeletšego dipoelo Senyakašedi 6: Re swanetše go kgonthiša gore go ithutwa ka go dira, ka tirišo ya thuto yeo e lebeletšego dipoelo Mmušo le Tona ya Thuto di thekga tlhako ya lenanethuto le leswa la bosetšhaba ka botlalo, leo le ithekgilego ka kgopolo ya thuto yeo e lebeletšego dipoelo.
 
Lenanethuto la 2005 le re fa tshepho ya go di feta ka moka ya go fetolela bohwa bjo bja poelomorago bja diteori tša go ruta tša nako yela ya kgethologanyo le ditlwaelo tša go ruta ka mokgwa wa pušanoši.
 
Go bohlokwa go lemoga tshenyo yeo e dirilwego ke tebanyo go thuto, yeo e diragetšego masomesomeng a mengwaga a go feta, yeo gabotse e bego e le ya go buša ka lepara, yeo e bego e sa dumelele tšwelelo ya bokgoni bja go botšiša goba maatla a go ikgopolela le go botšolliša. Thuto yeo e lebeletšego dipoelo ke tebanyo yeo e akaretšago bokgoni bja barutwana bja go ikgopolela, go ithuta ka go lebelela tikologo, go arabela tlhahlo ye bohlale ya barutiši bao ba bonago bohlokwa bja go ithomela dilo le go ithuta ka go itlhohleletša.
 
Le ge a efa thekgo a sa gononwe ka ga tebanyo ye, Tona o tla gana maiteko a go tšewa ke madi go tšwa go mang goba mang, a go fetolela OBE (Thuto yeo e lebeletšego dipoelo) gore e be thuto ye e itšego ya taolo ya tša bodumedi. Tebanyo e ka se dirwe selo sa go kgakgamatša sa go ithuta le go ruta, mola e le gore tebanyo ye e a lokolla e bile e re inaganele.
 
Ke file taelo ya gore Kgoro ya Thuto e lebeledišiše ka bjako phethagatšo ya thuto yeo e lebeletšego dipoelo, ka kgopolo ya gore go fedišwe go tsenya tirišong ga mephatho dikreiti tše diswa.
 
Gape, ke hlomile selaetši sa mošomo wa phihlelelo ya selebanywa se se itšego, seo se laetšago gore bana ka moka ba tla fihlelela bokgoni bja go bala, go ngwala le bokgoni bja dinoro ge ba na le nywaga ye 9, goba bofelong bja Kreiti 3. Kgoro ya Thuto e tla nyaka dikeletšo ka ga popego ya maleba ya kreiti ye le gore e tla diragatšwa bjang. Go bohlokwa gore re bee dipilara tše di tiilego tša tlhako ya lenanethuto le leswa. Kgoro e šomana le diteko tše bohlokwa tšeo di lebanego tša go hwetša thuto mo go dikreiti 6 le 9.
 
Ke taba yeo e kwešišegago ka botlalo gore phethagatšo ya tebanyo ye ye mpsha e ithekgile godimo ga bokgole bjoo barutiši ba tla bego ba itokišitše ka gona go e nolofatša ka kwešišo, gape le bokgole bjoo dithušathuto tšeo di lebanego di lego gona ka dikolong.
 
E bile taba ya madimabe kudu gore ngwaga wa tsenyotšhomišong ya Lenanethuto la 2005 (1998) o ile wa thulana le mathata ao a tlišago tlhakatlhakano a taolo ya ditekanyetšo tša diprofenseng, seo se ilego sa dira gore ditokišetšo ka dikgorong tše dintši tša diprofense di ile tša tsena mathateng, goba tša ba tša šešerekanywa. Ka 1998 le ka 1999 dithušathuto tše mpšha tša go thekga lenanethuto di fihlile dikolong go ya bofelong bja ngwaga, le ge Mopresidente Mandela a file taelo.
 
Go laetša thwii, go otara, go iša le go swara dithušathuto tšeo di thekgago thuto ke taba ye bothata kudu mo tlhakatlhakanong yeo e lego gona bjale mo thutong ya dikolo, e le mathata ao a tlago go hweletšwa tharollo ka pela. Mošomo wa tebeleloleswa ya tshepetšo ye ka moka ka diprofenseng ka moka tše senyane o batametše go fela. Ke file taelo ya gore dipoelo di tsebišwe Tona ya Matlotlo gammogo le nna, gore go dirwe ditatišišo tšeo di bonagalago ka bokapela bjoo bo sa fetšego pelo. Tebanyo ya gore dikolo ka moka di swanetše go ba di amogetše dithušathuto pele ga letšatši la mathomo la sekolo ga se taba yeo re swanetšego go hlwa re ngangišana ka yona. Re tla hwetša mokgwa wa go kgonthiša gore dikgoro tša thuto tša profense di fiwa maatla a go diragatša seo.
 
Go bohlokwa go kgonthiša gore dipalo tše kgolo tšeo di nyakegago bjalo ka dithušathuto ngwaga wo mongwe le wo mongwe di šomišwe ka bohlale le ka tlhokomelo, ka gore di emela ka mokgwa wo mohola wa tšhelete o kgahlegelwago ka gona mo maemong ao re lego mo go ona bjalo ka naga ya ditseno tša maemo a bogareng yeo baagi ba yona ba bantši e lego badiidi.
 
Ka fao, ke file taelo ya gore go dirwe dinyakišišo, go lebelela gore na go ja bokae go tšweletša didirišwa tša go dira dithušathuto, ka morago ga ditherišano le baphatlalatši le baabi.
 
Go no fela le na le dipuku mo sekolong ke selo seo se thušago gore di tshenyegelo di dule di le fase gomme thuto e rotoge. Batswadi ka moka, dihlogo tša dikolo le makgotlataolo a dikolo ba swanetše go lemošwa maikarabelo a bona go kgonthiša gore karolo ye ya boitišo e a diragatšwa ka kotlo yeo e lebanego. Ke rweša Mokgatlo wa Baithuti ba Afrika-Borwa diala ka ge ba hlomile lesolo la Mazibuye, woo o nepilego go šomiša polelo le tlhohleletšo mo maemong a dikolo le motse gore dilo tše bjalo di kgonagale, e le go hwetša dipuku le phahlo ye nngwe ya sekolo yeo ba kago go be ba e tšere moo sekolong. Lesolo le swanelwa ke go thekgwa ka botlalo.
 
 
Senyakašedi 7: Re swanetše go hlama peakanyo ya thuto le tlhahlo ya mafolofolo go tlabakela baswa le batho ba bagolo gore ba kgone go kgonana le dinyakwa tša phedišano le tša ekonomi, tša ngwagakgolo wa bo 21
 
Tšwetšopele ya Thuto le Tlhahlo (FET), bjalo ka ge leina le hlaloša, ke tšwetšopele, ga se lefapa la thuto la go gapeletšwa, lela le tlago pele ga thuto ya godingwana. E akaretša thuto ka dikolong tša disekontari tša maemo a godimo, dikholetšhe tša botegniki, dikholetše tša motse le dikholetše tša baswa, le tlhahlo ye ntši mo legatong le, yeo e dirwago ke bengmešomo mo go intasteri le kgwebo. Baabi ba praebete ba amega kudu mo lefapheng le, gomme ba tlile go lebanwa ke taolo ka tlase ga Molao wa Tšwetšopele ya Thuto le Tlhahlo, wa 1998.
 
Bjalo ka letšibogo magareng ga thuto ya kakaretšo le thuto ya godingwana goba mošomo, le ke lefapha le bohlokwa go baswa le go batho ba bagolo bao thuto ya bona ya semmušo e ilego ya kgaotšwa. Maikemišetšo a šetše a feditšwe gomme molao o a šoma. Bjale re swanetše go tšwela pele re phethagatše, ka tšhomišano le Kgoro ya tša Mešomo le Taolo ya Afrika-Borwa ya Mangwalo, ka gore go hlongwa ga Lefapha la Taolo ya Thuto le Tlhahlo e lokollela dibaka tšeo di lego gona gore di šomišwe ke di-institušene tša tšweletšopele ya thuto le tlhahlo.
 
Go na le nyakego ya tšhoganetšo ya go lebelela ka leswa mananeo ka moka a FET ka lebaka la dinyakwa tša setšhaba tša phedišano le tša ekonomi mo ngwagokgolong wa bo 21. Mananeo a maleme, mmetse le thutamahlale, le tegnolotši ya ditsebišo le kgokagano ke mafelo ao a nyakago šedi gore a lebelelwe leswa.
 
Go bohlokwa gore lefapha le la FET le kgone go ba le mohola go baithuti ba batho ba bagolo ka fao go ka kgonegago, e le barutwana ba bagolo bao ba paletšwego ke go tšwela pele ka sekolo ka lebaka la bodiidi goba go hloka sebaka. Lefapha le le swanetše go ipeela tebanyo ya go ba diketapele tša badiragatši mo go lekanyetšeng le go lemogeng bohlokwa bja thuto yeo e hwetšwago pele, yeo e hweditšwego e se semmušo goba ka boitemogelo, gore batho ba bagolo ba go kgona, ba mmaikarabelo ba tle ba amogelwe mo mananeong ao ba kago go buna se sengwe go ona.
 
Mošomo wa go bea Setifikeiti sa Tšwetšopele ya Thuto le Tlhahlo sebakeng sa Setifikeiti sa Sinia o tla tšwetšwa pele ka lebelo leo le nyakegago. Ge re dutše re letile seo, go bohlokwa gore re šomiše maano a gore re bolokege re se tsene bothateng, go kgonthiša polokego ya ditlhahlobo tše tša Setifikeiti sa Sinia seo re nago le sona gona bjale, go thibela kgonagalo le ge e ka ba ye nnyane ya go dira bomenetša ka meputso, e dirwa le ge e ka ba mang goba mang. Lekgotla la Afrika-Borwa la di-Setifikeiti le laetšwe go kgonthiša dipoelo ka boikemanoši pele di tsebišwa phatlalatša ke ba taolo ya diprofense ya ditlhahlobo. Ke tla tsebiša molao wa go fetola ka Palamenteng ngwaga wo go hlaloša maikarabelo a lekgotla le le bohlokwa la semolao gomme ka kgonthiša gore ka moso ga go be le go hloka nnete mabapi le mošomo wa lona.
 
 
Senyakašedi 8: Re swanelwa ke go diragatša peakanyo ya thuto ya godingwana yeo e laetšago go nagana, ya go bofagana swine!, yeo e kwešišago ditlhohlo tša borutegi le tša boithutedi tšeo di lebilego ma-Afrika-Borwa ka ngwagakgolo wa bo 21.
 
Naga e botile peakanyo ya thuto ya godingwana gore e kgone go kgotsofatša dinyakwa tša yona tša maemo a godimo tša batho bjalo ka didirišwa gomme e be sebešeletši mo go hlameng tsebo ye mpsha le mpshafatšo, le kahlaahlo yeo e nyakurelago. Ka lebaka la bogolo bja dinyakašedi tše dingwe tša rena, go ka no se kgonagale gore didirišwa tše dingwe tše bohlokwa tša go oketša di ka ba gona go tšweletšeng ga thuto ya ka godingwana, yeo e šetšego e hwetša dipersente tše lesomenne tša ditekanyetšo tša bosetšhaba, e lego kabelo yeo e sepelelanago le tšhomišo ya tšhelete maemong a boditšhabatšhaba mo karolong ye.
 
Le ge go le bjalo, go bohlokwa gore maemo a go aba ditšhelete lefapheng le a dula a le moo a lego gona, mola di-institušene di laetša bokgoni go feta le peleng di bile di laetša maikarabelo go šomišeng ga didirišwa tša bona tša borutegi, metheo le tša ditšhelete.
 
Bjalo ka dikolo, di-yunibesithi, ditheknikone le dikholetšhe le tšona di swanetše go phophoma bophelo, di be mafelo a bophelo bja setšhaba.
 
Di swanetše go ba ditikologo tšeo di bolokegilego bolokegibolokegi, tšeo di loketšego go tšwetšapele thomo ya tšona ya go ruta le go ithuta, go rutega le go nyakišiša, le go direla setšhaba. Tlhakatlhakano ya mohuta ofe goba ofe wa go hlola tshenyo, gagolo tšhomišo ya maatla kgahlanong le basadi, e ka se kgotlelelwe. Madulo a diyunibesithi le a ditheknikone a swanetše go boa e be mafelo ao a bolokegilego a go ithutela le go dula, gagolo go baithuti ba banenyana.
 
Ke thaba kudu go bega gore ketapele ya baithuti thutong ya godingwana, bao ba tšwago go ditumelo tšeo di fapanego tša dipolitiki, ba itlamile gore ba tla phegelela khutšo le moya wa khomolo mo lefapheng le.
 
Ke letile go bona balaodi ba thuto ya godingwana ba laola di-institušene tša bona ka mokgwa wa maikarabelo le go akaretša, se se rago gore go tsena ditherišanong ka mokgwa wa botshephegi le Makgotla a Baemedi ba Baithuti le mekgatlo ya badirišani. Ge e le gore ba dira bjalo, ke letile gore mekgatlo ka moka ya baithuti le ya badirišani e šomiše maano ka moka a mo khamphaseng a go rarolla mathata pele ba ka nagana ka go dira boipiletšo go Tona.
 
Ka yona tsela yeo, ke tla leta gore makgotla a institušene a ikarabele godimo ga maikarabelo a bona a semolao le a go tseba gore setšhaba se beile tshepho ya bona go ona. Maikarabelo a go kgetha gore maloko ao a itšego a be mo lekgotleng le lengwe le le lengwe la institušene, ke go tšea e se taba ya go bapala. Ke tlile go fele ke sekaseka kgetho le mošomo wa batho ba bjalo bao ba kgethilwego ke Tona, bao go bona ke letilego pego ka ga kabelo ya bona go bušeng ga di-institušene tšeo.
 
Sebopego le bogolo bja peakanyo ya thuto ya godingwana di ka se no leswa gwa thwe di tla ipona ge re nyaka go phethagatša pono ya peakanyo yeo e laetšago gore go naganwe, e bile ke peakanyo yeo e sa ahloganyegego, yeo e arabelago dinyakwa tša baithuti ba mengwaga ka moka le ditlhohlo tša boithutedi tša ngwagakgolo wa bo 21.
 
Seswantšho sa di-institušene tša thuto ya godingwana se tla lebelelwa ka leswa ka tšhomišano le Lekgotla la Thuto ya Godingwana. Seswantšho se gagolo se be se thadilwe go ya ka madulo le go ya ka mehlobo, e le seo se bego se naganwa ke babeakanyi ba kgethologanyo. Bjale ka ge tokumente ya rena ya maikemišetšo e hlaloša, go bohlokwa gore thomo le lefelo la di-institušene tša maemo a godingwana di lebeledišwe ka leswa, go lebeletšwe mokgwa wa go beakanyetša lefapha, gammogo le dinyakwa tša thuto tša ditšhaba tša selegae le setšhaba ka kakaretšo mo ngwagakgolong wa bo 21.
 
Modiro wo o raraganego wo mothata go na le kgonagalo ya gore o ka hlola dimomagano magareng ga di-institušene tše dingwe, wa tliša le diphetho tša go fetola dithomo tša tše dingwe. Go tsebega kudu gore di-institušene di swara bothata pele, pele di ka tšea diphetho tše bjale ka tše ka botšona. Ge e le gore dinyakišišo e bile tšeo di tseneletšego le gona ditherišano di dirilwe ka botlalo le ka botshephegi, nna nka se dikadike go tšea magato ao a lebanego ka lebelo leo ke bonago le swanela.
 
Ke ikanetše go tšwetša pele ka bohlale le ka botlalo peakanyo ya thuto ya bohle ya godingwana. Nka se tšee karolo go senyeng ka baka la go se hlokomele ga peakanyo ye, goba karolo go kgahlego ya batho bohle yeo e tlišitšwego ke tlhalošo yeo e e kgabišago ka fao go sa swanelago, e kgabiša melao ya go ngwadiša di-institušene tša praebete tša maemo a godimo. Go oketšega ka boati ga di-institušene tše bjale, maemong a selegae le a go putlaganya ditšhaba, e bile karolo ya go phuruloga ga seswantšho sa thuto ya godingwana ya Afrika-Borwa, bjalo ka ge e dirile bjalo dinageng tše dingwe. Se bjale se swanetše go thoma go laola ka letsogo le le thatanyana le upša le le la go laetša go nagana pele, go lebeletšwe gore Molaotheo o reng. Ke tla dira ditebeleloleswa ka bjako mekgwa ya go lekanyetša gammogo le tshepetšo ya go ngwadiša, go ya ka Molao wa Thuto ya Godingwana, wa 1997. Gape, ke tla nyaka dikeletšo maemong a boditšhabatšhaba ka ga taolo ya selo se go thwego ke thuto ya godingwana ya praebete yeo e tlemaganego e bilego e se na "mellwane", le tswalano ya yona le peakanyetšo ya maano a go tšweletšapele tšhomišo ya batho bjalo ka didirišwa.
 
Boingwadišo ka go di-institušene tša batho bohle tša maemo a godingwana bo theogile mengwaganyaneng ye mmalwa ye ya go feta. Mabaka a swanetše gore a kwešišwe bokaone. Go thekgwa ga nako ye telele ga di-institušene ka e tee ka e tee gammogo le peakanyo ka moka go nyakega gore kgolo e hlohleletšwe ka mokgwa woo o beakantšwego, wa maikarabelo. Bjalo ka karolo ya tshepetšo yeo e tšwelago pele ya go beakanya, ke tlile go botšiša diyunibesithi le ditheknikone gore di ntsebiše ka ga dingwadišotebanywa tša tšona tša ngwaga wa 2000 le maano a go rapa lesolo la go laletša baithuti gore ditebanywa tše di tle di fihlelelwe. Tše di swanetše go akaretša boitlamo bja go tšwa lesolo la go laletša baithuti ba mengwaga ya godingwana, le go tsenya tšhomišong ditshepedišo tša go amogela dithuto tšeo ba šetšego ba na le tšona.
 
Le ge mehlobohlobo le mehuta ya baithuti bao ba bopago di-institušene tša maemo a godingwana e fetogile ka fao go bonagalago mo mengwageng ye mmalwa ya go feta, e bile e laetša bonnete bja gore setšhaba ka bogolo bja sona se bopilwe ke batho ba babjang, ponagalo yeo ya mehuta ya mehlobohlobo re ka se re e gona, go badirišani ba dithuto mo go thuto ya godingwana, fao gantši go bonagalago makgowa, le gona a banna. Ke tlile go fa šedi ye kgolwane go lekalekanya ga badirišani mo peakanyong ka go nyakišiša maemo a badirišani a go thwalwa, gammogo le ditaba tša go swana le tšeo. Di-institušene di swanetše go hlohliwa gore di bee ditebanywa tša gore gannyanegannyane di kgonagatše kemedi ye kgolwane ya basadi le bathobaso ba badirišani ba dithuto, bjalo ka karolo ya dipeakanyetšo tša tšona tša di-institušene tša tšona.
 
Balaodi ba thuto ya godingwana le bona ba tla kgopelwa gore ba raloke karolo ye kgolwane mo go ageng bokgoni go tšweletša lenaneo la thuto ka bophara. Gagologolo, ditlabelo tša lenaneo le la thuto ya godingwana, di swanetše gore di kgoboketšwe di šomišwe go thekga go aga bokgoni bja thuto ya barutiši ya pele ga mošomo le ya nako ya mošomo le taolo ya thuto, tša khwalithi. Ditlabakelo tša rena le balatedi ba kgopolo ye e itšego ka ga thuto ba na le dibaka tšeo di sego tša ka mehla tša go hlahlelela ditlwaelo le maikemišetšo ka ga thuto mo lenaneong la thuto ka bophara, ka tšhomišo ya mokgwa wa dinyakišišo, tebelelo ka kgopolo ya gore re ka dira eng, le mpshafatšo.
 
Ke itlamile gore ke aga lenaneo la thuto ya godingwana ya khwalithi ya godimo, yeo e arabelago diphetogo le dikaonafatšo tšeo di dirwago go yona. Re na le mošomo wo montši woo re swanetšego go o dira. Ke tlile go kgopela diyunibesithi; ditheknikone le dikholetšhe gore di mphe bohlatse, go laetša gore ka kgonthe di swere tsela ya go ya ngwagakgolong wa bo 21.
 
 
Senyakašedi 9: Re swanetše go dira se sengwe, ka potlako, le gona ka maikemišetšo, ka ga kotsi ya HIV/AIDS, ka mo lenaneong (a) le ka tšhomišo ya lenaneo la thuto le tlhahlo.
 
Se ke senyakašedi seo se fetago dinyakašedi ka moka, ka gore, ka ntle ga gore re atlege, re lebanwe ke bokamoso bjoo bo tletšego motlhako le tahlegelo, ka ditlamorago tše šorošoro ditšhabeng tša rena le go di-institušene tša thuto tšeo di direlago ditšhaba tšeo.
 
Kgoro ya Thuto e tla šomišana le Kgoro ya Maphelo go kgonthiša gore lenaneo la thuto ya setšhaba le bapala karolo ya lona go lwantšha ka katlego leuba le, le go kgonthiša gore ditokelo tša batho ka moka bao ba fetetšwego ke setlišampholo se sa HIV ba šireletšegile ka botlalo.


NA AFRICAN NATIONAL CONGRESS KE ENG?


* ANC ke seboka sa setšhaba sa go lwela tokologo. E hlomilwe ka 1912 gore e kopanye batho ba Afrika le go eta pele ntwa ya go lwela phethogo ye e bonagalago ya sepolotiki, ya batho le ya ikonomi. 
* Mo mengwageng ye masome-senyane ye e fetilego ANC e bile ketapele kgahlanong le ntwa ya semorafe le kgathelelo, gomme e rulaganya masole a kgahlanong le tše ka moka, e kalatša mafase a ka ntle kgahlanong le aparteiti le go ye lwa ka marumo 
* ANC e ile ya tloga e fihlela phenyo ye kgolo go dikgetho tša 1994, fao e ilego ya fiwa borongwa bjo bo tiilego bja go rerišana ka Molaotheo wo moswa wa demokrase, Afrika Borwa. Molaotheo wo moswa wo o amogetšwego ka 1996 
* Ka ngwaga wa 1999, ANC e ile ya kgethwa gape go mmušo wa setšhaba le wa diprofensi ka palo yha godimo ya bavouti 
* Dipholisi tša ANC di dirwa ke maloko, gomme boetapele bo boikarabela go maloka 
* Boleloko bja ANC bo buletšwe batho ka moka ba Afrika Borwa, ba mengwaga ya go feta ye 18, go sa kgathalelwe morafe le mmala, gomme batho bao ba swanetše go amogela ditheo, dipholisi le diprograma tša ANC. 
NA MAIKALELO LE MAIKEMIŠETŠO A ANC KE AFE?
* Maikemišetšo a magolo a ANC ke go bopa setšhaba se se kopanego, se se se nago kgethologanyo ya bong le ya morafe, e bile e le sa demokrase. 
* Se se ra gore go swanetše go ba le tokologo ya batho ba Afrika gagolo ba baso go tšwa go kgatelelo ya sepolotiki le ya ikonomi, gora go kaonafatša bophelo bja batho ba Afrika Borwa, gagolo bao ba tlogago ba dila. 
* Go katanela go fihlela tše, go bitšwa Phetošo ya Sedemokrati ya Setšhaba 
NA PHOLISI YA ANC E LATELA ENG?
Tokomane ya Freedom Charter yeo e ilego ya amogelwa ke Kopano kgothe-kgothe ya Batho ya 1955, ke yona tokomane ya Motheo ya ANC.
Freedom Charter e bolela gore:
* Batho ba tla buša 
* Dihlopa ka moka tša merafe di tla ba le ditokelo tše di lekanago 
* Batho ba tla abelanwa go mahumo a naga 
* Lefase le tla abelana magareng ga bao ba le šomelago 
* Batho ka moka ba tla lekana pele ga molao 
* Batho ka moka ba tla ipshina ka ditokelo tše di swanago 
* Go tla ba le mešomo le tšhireletšo 
* Mejako ya thuto le setšo e tla bulelwa bohle 
* Go tla ba le dintlo, tšhireletšo le boiketlo 
* Go tla ba le khutšo le setswalle 
Ka ngwaga wa 1994 ANC e ile ya amogela Lenaneo la Kago leswa le Tlhabollo (RDP), bjalo ka motheo wo o tlago tlhahla ANC go diphethogo tša Afrika Borwa. Mananeo a bohlokwa a RDP ke:
* go fihlela dinyakwa tša motheo tša batho 
* tlhabollo ya bokgoni bja batho 
* kago ya ikonomi 
* go tliša demokrase go pušo le naga. 
NA MASWAO A ANC A BOLELA ENG?
* Folaga ya ANC e dirilwe ka methala yeo e lekanago ya mmala wo moso, wo motala-morogo le wa gauta. Mmala wo moso o emela batho ba Afrika Borwa bao ba bego ba lwanela tokologo mo mengwageng ye mentšhi ye e fetilego. Mmala wo motala o emetše mabu ao a re fago bophelo gomme re bile re tšeetšwe wona ke mebušo ya bokoloniale. Gauta e emela diminerale le mahumo a mangwe a naga, ao e lego a batho ka moka, gomme wona a ile a šomišetšwa fela ke sehlophana se se nnyane.
  
* Maswao a na le lerumo le kotse tšeo di emelago dintwa tša go lwantšha bokoloniale, ntwa ya marumo ya lephaga la sešole la ANC, Umkhonto we Sizwe, le ntwa ye e tšwelago pele ya ANC ya go lwantšha kgatelelo ka sehlopa se se nnyane sa morafe. Leotwana le tlogela go Kopano Kgothe-kgothe ya Batho, yeo e amogetšego Freedom Charter, gomme lona le emela kopano ya ditšhaba ka moka tša Afrika Borwa go ntwa ya go katanela tokologo. Gape le bontšha setšo sa ANC sa go se kgethologanye go ya ka mmala. Seatla se se swerego lerumo se emetše maatla a batho bao ba kopanego go ntwa ya go katanela tokologo le tekatekano.
  
* Mmolelwana wa ANC wa Amandla ngawethu goba Matla ke a rona o ra gore 'maatla a swanetše go fiwa batho', gomme se se bontšha maikemišetšo a magolo a Freedom Charter a gore batho ba swanetše go buša. Ke tsebagatšo ya boithapo bja ANC bja go aga le go tiiša demokrase le go tšea karolo ga batho go ntwa ya go katanela kaonafatšo ya maphelo a bona. 
NA MAIKARABELO A LELOKO LA ANC KE AFE?
Ditlwaedi le ditheo tša leloko la ANC di akaretša:
* boikokobetšo le go ineela ka botlalo go lesolo la go katanela setšhaba sa demokrase seo se se nago kgethollo ya mmala le ya bong 
* go ela hloko dinyakwa le dikgahlego tša batho, tšeo di lego go tokomane ya Batho Pele, 
* boithapo bja go phethagatša dipholisi tša seboka le diphetho tša sona. 
Maloko a ANC a letelwa go:
* go ba maloko a porantšhe ya ANC, go lefela tšhelete ya boleloko le go thuša go aga ANC, 
* go tšea karolo go ditherišano tša go dira pholisi le diprograma tša ANC gammogo le phethagatšo ya tšona, 
* go amogela le go emela diphetho tša dibopego tša mokgatlo, 
* go aga kopano ya ANC le seboka sa demokrase le go lwantšha bomenemene, go šoma go ya setswalle le go hlola dihlophana-hlophana 
* go lwantšha semorafe, kgethollo ya bong, go se kgotlelelane ga sedumedi le ga sepolotiki goba kgethollo efe goba efe, 
* go dula o na le tsebo ya ditiragalo tša sepolotiki, go kaonafatša tsebo ya bona bjale ka karolo ya go ithuta ga go ya go ile, 
* go dula o le kgauswi le batho le go tšea karolo go merero ya motse, 
* go itshwara ka tsela ya maleba tšatši ka tšatši le go se šomiši maemo ka mabaka a go ikhola. 
NA DIBOPEGO TŠA ANC KE DIFE?
* Porantšhe ke uniti ya mathomo ya ANC, fao maloko a tšeago karolo go ditiro tša ANC le ditherišano tša sepolotiki. Porantšhe ke ketapele ya motse, gomme e emela dikgahlego, dinyakwa le le go šomela tlhabollo ya motse. Porantšhe ye nngwe le ye nngwe e kgetha Komiti-Phethiši ya Porantšhe go Kopano Kgothe-Kgothe ya Ngwaga ka Ngwaga.
  
* Komiti Phethiši ya Rejine e kgethwa ka morago ga mengwaga e mebedi go Kopano ya Rejine, gomme yona e kgethwa ke dikemedi tša diporantšhe tše di bopago rejine.
  
* Komiti Phethiši ya Profensi e kgethwa ka morago ga mengwaga e meraro ke maloko a diporantšhe ka profensing.
  
* Komiti Phethiši ya Setšhaba ke sebopego sa ka godimo sa ANC gomme yona e sepediša merero ya mokgatlo ge go se no swarwa dikopano. E kgethwa ka morago ga mengwaga ya ye mehlano go Kopano ya Setšhaba. Dikemedi tša diporantšhe di bopa dipersente tša go ka ba 90 tša dikemedi tše di voutago go Kopano ya Bosetšhaba. Khansele ya Setšhaba ya Bohle e swarwa ge go se no swarwa Kopano ya Setšhaba ya go lekola diprograma tša mokgatlo.
  
* Lligi ya Basadi ya ANC e šoma ka go ikemela ka gare ga ANC. Maikemišetšo a yona ke go tšwetša pele le go šireletša ditokelo tša basadi le go netefatša gore basadi ba raloka karolo ya bona ka botlalo ka gare ga mokgatlo. Boleloko bja Lligi bo buletšwe basadi ka moka bao ba lego maloko a ANC.
  
* Lligi ya Baswa ya ANC le yona e šoma bjalo ka sebopego se se ikemetšego, gomme maikemišetšo a yona ke go etela baswa pele le go šomana le mathata a a ba lebanego. Lligi gape e netefatša gore baswa ba ba le seabe go ANC. Boleloko bja Lligi ya baswa bo buletšwe batho ba magareng ga mengwaga ye 14 le 35. 
NA SEBOKA SA MAKALA A MARARO KE ENG?
ANC e šomišana le South African Communist Party (SACP) le Congress of South African Trade Unions (COSATU). Lekala le lengwe le lengwe le ikemetše, gomme le na le molaotheo wa lona le diprograma tša lona. Seboka se hlomilwe godimo ga boithapo go Diphethogo tša Setšhaba tša Demokrase, le hlokego ya go kopanya bontšhi bja batho ba Afrika Borwa go ya ka boithapo bjo.
NA ANC O KA E FIHLELA KAE?
Makala a ANC a hwetšwa go ditoropo ka moka, ditoropo tše nnyane le mebotwaneng ya Afrika Borwa. ANC e na le ofisi ye kgolo, diofisi tše senyane tša diprofensi le diofisi tše mmalwa tša direjine.
 

Dipalo ka dikolong tsa rena
 
Ka nako ya Setemere/Oktoboro, bana mo Afrika-Borwa ka bophara ba tla be ba tšea karolo mo projekeng yeo e kgahlišago, yeo e bitšwago CensusAtSchool.
 
CensusAtSchool e dirwa ke "Statistics South Africa", tirelo ya rena ya semmušo ya dipalopalo, le Kgoro ya Thuto.  E tla ama barutiši gammogo le barutwana, ba šomišana ka diphapošingborutelo.  Bana ba tla kgoboketša ditsebišo ka ga bona, sekolo sa bona le tikologo ya magae a bona, ba hlahlwa ke barutiši.  Ditsebišo tšeo ba tlago be ba di kgobokeditše e tla ba karolo ye bohlokwa ya bosetšhaba le boditšhabatšhaba ya mothopo wa ditsebišo, gomme, ditsebišo tša go swana le tšeo di tla fiwa di etšwa go dinaga tše bjalo ka United Kingdom le Australia, tšeo di swaraganego le projeke ye bjalo.
 
Mothopo wo wa ditsebišo o tla šomišwa go tšweletša pele didirišwa tša go ruta, go thuša barutwana ba bjalo ka ngwana wa gago go kwešiša dipalopalo le ka mokgwa woo di kago go šomišwa ka gona. CensusAtSchool e tla ruta gape bana gore ba kwešiše bohlokwa bja go balwa ga batho ga bosetšhaba, moo go dirwago ka Oktoboro.  Palo ya setšhaba ya ngwago wo e tsebja ka la "Census 2001".
 
Palo ya setšhaba ke eng?
Mo Afrika-Borwa, palo ya setšhaba e dirwa mengwaga ye mengwe le ye mengwe ye mehlano.  Ka nako ya go balwa ga setšhaba, motho yo mongwe le yo mongwe mo nageng o a balwa, gomme ditsebišo ka ga  gore batho ba dula bjang le gona kae, di a kgoboketšwa.  Ditsebišo tše (tšeo boradipalopalo ba di bitšago "data") di šomišwa ke dikgoro tša mmušo, mebušogae le babeakanyi go tšea sephetho mabapi le gore didirišwa di nyakega kae kudu.
 
Se se ra gore ditsebišo tšeo di kgobokeditšwego palong ya setšhaba di šomišetšwa go tšea sephetho sa gore dikolo le dikliniki di swanetše go agwa kae, ke mafelo a mafe ao a nyakago dinamelwa tše kaone, le gore ke kae moo go swanetšego go abja meetse a dipompo le mohlgase.  Ditsebišo tšeo di kgobokeditšwego ge go balwa setšhaba di šomišetšwa go tšea sephetho sa gore didirišwa di swanetše go lebišwa kae go hlabolla mafelo a magaeng, tlhabollo ya metsesetoropo le phokotšo ya bodiidi.
 
Ke ka lebaka la eng o swanetse go tšea karolo go "Census 2001"?
* ·        Sekhwama go motse wa geno.  Ka go tšea karolo go baleng ga batho, o tla thuša motse wa geno go hwetša tšhelete yeo o e nyakogo ya ditirelo le tšweletšopele.
* ·        Taolo ya dikotsi.  Ditsebišo ka ga dipalo di tla thuša baabi ba tša maphelo go bonela pele phatlalalo ya malwetši a go swana le kholera.  Mabapi le mafula, ditsebišo ka go dipalo di tla lemoša ba ditirelo tša tlhakodišo le tšhoganetšo gore thušo e nyakega kae ka tšhoganetšo ye kgolo, le gore ke batho ba bakae bao ba nyakago thušo.
* ·        Ditirelo tšeo di kaonafetšego.  Ditsebišo ka ga dipalo di botša babeakanyi fao go nyakegago dikolo, dikliniki le ditirelo tša leago.
 
 
 
* ·        Dira gore mmušo o go šomele.  "Census 2001" ke tsela ye botse ya go botša baetapele ba rena gore ke rena bomang le gore re nyaka eng.  Ditsebišo go tšwa go dipalo di šomišetšwa go thuša go tšea sephetho sa gore ditšhelete tša mmušo di šomišwa kae.
* ·        Thuša ba lapa leno.  Dipalo tša ka morago ga go bala batho di tla thuša mmušo go beakanya le go phethagatša mananeo le ditirelo tša bokamoso bja kgauswi.  Dintlha go tšwa go dipalo le tšona di bea motheo wa go tlo beakanya ka moso.  Go beakanyetša nako ye telele go tla hola wena le bana ba gago.
 
Census 2001 e dirwa neng?
Batho bao ba thwaletšwego le go hlahlelwa go kgoboketša ditsebišo, bao ba bitšwago babadi, ba tla etela ka geno magareng ga la 10 le la 31 Oktoboro 2001.

Matseno 

Gabotsebotse leina la domeine ke eng? 

Ngwaga ka ngwaga dikhampani di šomiša dimilione tša ditšhelete di aga le go bopa maina goba ditšweletšo tša modiro wo itšego woo o ikgethago le diswantšho tša go amana le maina a. Go a kwagala go ngwadiša leina le go šireldira leina le go šireletša peeletšo ye e ikgethago le go fa Dikhastamo tša Inthanete leina la domeine leo ba le šomišago. 
Gona go diragala gagolo ge leina la khamphani e le lentšu leo le akaretšago gomme le tlwaelegile ka ditlhalošo le ditšgomišo. Lona le ke leina le maatla leo batgo ba bantši ba le amanagole ka bonako le mekgwa ya go šomiša di-database eupša gago seo se thibelago mokgwa wo wa go ngwadiša web site ka fase ga leina le le gore go se be le selo seo se tla diragalago. Mokgwa o bjalo o swanetse go hlagiša bohlatse bjo bo nepagetšego woo o laotšwego gore dikhamphani tše itšego tša IT kgauswinyana di tla be di mo nea palo ye ntši bakeng sa leina la gagwe la Domeine. 
Bakeng sa maswao a kgwebo ao a tsebegago kudu le maina a ditšweletšo tšeo di kgethilego, khamphani e tla tšea magato a semolao go bula maina a bjalo go tšwa motgong ofe goba ofe yoo a ngwadišitšego leina la Domeine ka tsela ye e fošagetšego. Le gona go ka akaretša magato a semolao, e lego tiro yeo e amago tšhelete ye ntši le go senya nako ye ntši. Bapetša se le ditshegelo tša go ngadiša leina la domeine go domeine ya co.za ya Afrika Borwa, yeo e leno R200 fela (e akaretš VAT) ngwageng wa mathomo. 

Ke ka baka lang ke swanetše go ngwadiša leina la domeine?

Minyaka yonke izinkampani zisebenzisa izigidi zakha amagama nemifanikiso ehlanganiswa nalamagama. Kuwumbono omuhle ukubhalisa leli gama ukuze uvikele amagama alondoloziwe, nokunika amaKhasimende e-Internet igama le-Domain alaziyo. 
Lokhu kubonakala ikakhulukazi lapho izinkampani zisebenzisa igama elinencazelo ehlukile. Leli yigama elinamandla, abantu abaningi abavele bexhumane ngalo ngokugcinwa kolwazi ekhomputheni (Data Base Systems) kodwa akukho lutho oluvimbela izifiso zokubhalisela ngaphansi kwaleli gama. Lokhu kungaba ngaphezu kwalokho lapho igama lenkampani linezinye izincazelo noma eminye imiqondo ehlukile elingasetshenziswa ngayo.Lokho kwenzeka kahle uma sekubonakele ukuthi inkampani ethile eyi-IT ingamnika isamba simbe semali lowo muntu ngegama lakhe le-domain. Lapho kukhona amagama noma ama-'trade mark' abhaliswe kahle, inkampani ingathatha izinyathelo zomthetho ukuthola lawo magama kunoma imuphi umuntu obhalise lawo magama ngokungavumelekile njenge -'Domain' yize noma lokhu kungasho ukuhamba amacala nokumosheka kwesikhathi. Qhathanisa lokhu nezindleko zokubhalisa igama le-'Domain' eseNingizimu Afrika (co.za domain), lokhu kungabiza amarandi angama -200 sekufakwe nentela onyakeni wokuqala. 

Na ke ngwadiša bjang Leina la Domeine ya ka?

Le ge e le gore go a kgonagala gore motgo ofe goba ofe goba khamphani efe goba efe e ngwadiše leina la domeine thwii le balaodi ba domeine ye itšego, o eletšwa gore o hwetše ditirelo tša khamphani ya go fana ka ditirelo tša inthanete e lego Internet Service Provider (ISP). 
Go ngwadiša leina la domeine ke fela kgato ya matgomo ya go kgatha tema go ye nngwe ya mebaraka ye megolwane yeo e tšwelelago. Leina la Domeine leo le ngwadišitšwego ga se atrese fela le, gomme ge baeti ba ka ya atreseng ye ye gantšinyana fela go bona goba go "GO SA AGWA - UNDER CONSTRUCTION", go na le kgonagalo ya gore baka se kgone go boela morago. Dikhamphani tša go fana ka ditirelo tša inthanete ke ditsebi tšeo di ka go fago tlhahlo tshepetšong ya ngwadišo gomme ba go eletša ka ditaba ka moka tšeo di amanagole go hloma Web Site ya seprofešenale, ya go kgahliša le go atlega. 

Na nka kgetha Leina le lengwe le le lengwe la Domeine?
Konje uma sibeka i-domain ethi MSS.CO.ZA seyivele ibhaliswe ngabakwa AMedical System Support(Pty) Ltd.@ ngakho-ke sekudingeka ngifune enye i-Domain. 
Na leina le bolelang eng? Gabotsebotse, dihlaka tša dialfabete (A - Z) le dinomoro (0 - 9) le tlami ( - ) di ka šomišwa gomme ga di swanela go ba ka godimo ga palo tše 30 Leineng la Domeine. Mollwane wa sethekniki ke 256 eupša re beile mollwane wo o ka šomago wa palo ya go fihla go 30. Le ge go le bjalo, ka morago ga dilo ka moka, re ka re go bohlokwa go gopola gore Leina la Domeine le šomišwa bjalo ka karolo ya URL go tsena go web page ya gago goba bjwalo ka karolo ya atrese ya e-mail. Gore na Leina la Domeine le kgethelwa go ba gona ga Khamphani go Web goba bakeng sa bose fela, go tla dutše go šomišwa tlhahlo le melao ya go swana. 
A re šomišeng mohlala o mmotse gape woo o ka šomago: Ke rwala maikarabelo kgwebong ya lapa la "Michael Salibas and Sons". Kgwebo e sa le e thoma go šoma mengwageng ye mmalwa ye e fetilego gomme e na le dikhastamo tše ntši kudu. Ke tše sephetho sa go ngwadiša domeine gomme ke bule web page. Nka ngwadiša ka MICHAELSALIBASANDSONS.CO.ZA goba MSS.CO.ZA. Setswantšho sa dikarata tša kgwebo ya ka le Mantšu a ngwadilwego godimo ga tšona a na le ditlhaka tše "MSS" tše ngwadilwego ka mmala o mmotse o motala gomme go na le mothaladi o mohubedu woo o kitimago magareng ga ditlhaka tšeo. Ka lebaka lang? Ke gobane e a GOGELA gomme batho ba ka kgona go e GOPOLA. Ke go swana le ka leina la domeine. Go bonolo go le gopola gomme gape go "gogela le go feta" go ba le www.MSS.co.za go na le www.MICHAELSALIBASANDSONS.co.za . 
Ge e le gore domeine ye MSS.CO.ZA e šetše e ngwadišitšwe gomme e le ya "Medical System Support (Pty) Ltd" ke tla swanela go tla le Leina le lengwe gape la Domeine. 
Na nka lekola bjang go bona gore Leina la Domeine le gona?

Bjale ka gore Leina la Domeine le le lebanego goba le le swanetšego le šetše le kgethilwe, o eletšwa gore o lekole gore le hwetsagala ngwadišong ka go šomiša WHOIS SERVER yeo e lego go web page ya CO.ZA e lego http://co.za gomme o tlanye Leina la Domeine leo le lebelelwago ka go sepetša konopi ya ENTER. Ge e le gore Leina leo la Domeine le gona, web page e tla hlagiša selo se bjalo ka. Dipoelo tša ka fase e tla ba tša Leina la Domeine la "tomjones.co.za" 


The CO.ZA simple whois server
Your query has generated the following reply:- 

Search on tomjones (.co.za)
Match: Zero
    Nothing matched - this should mean that
         the name is safe to use...
		


Ge e le gore, ka hlakoreng le lengwe, Leina la Domeine le tšewa ke motho yo mongwe, web page e tla hlagiša diphetogo tša go fapana. WHOIS SERVER le yona e tla fana ka Dintlha tša Kgokaganyo bakeng sa Leina leo la Domeine. Dipoelo e tla ba tša Leina la Domeine la "jones.co.za": 


The CO.ZA simple whois server
Your query has generated the following reply:- 

Search on jones (.co.za)
Match: One

		Domain: jones.co.za


		


Na Fomo ya Kgopelo nka e hwetša kae? 

Bjale ka gore leina la domeine le šetše le kgethilwe gomme le lekotšwe go ba gona go ka šomišwa, dikgato tše di latelago ke go bula FOMO YA KGOPELO. 
Fomo ya Kgopelo e ka hwetšwa gape le go web page ya CO.ZA http://co.za.Ye ga se Fomo YA Kgopelo yeo e lego go Online ka gona e swanetše go bolokwa go Hard Drive. Se se ka dirwa ka go klika go FILE gomme o ye go SAVE AS ka morago o Kgethe folda (goba Directory ya bohle bao E SEGO ba Windows) moo faele e tla bolokwago gona ge o klika go SAVE. Leina la faele le ka fetolwa eupša go eletšwa gore o tlogela leina la faele ka mokgwa woo le lego ka gona. 

Ke dintlha dife tšeo ke tla di hlokago go tlatša Fomo? 

Go hlokagala Dintlha tša go ikgokaganya tša Mong wa Domeine, Molaodi Woo o ka ikgokaganyago le yena, le Bao o ka ikgokaganyago le bona ka thekniki. Dintlha tša kgokaganyo di akaretša Diatrese tša Poso, dinomoro tša Mogala, le Diatrese tša E-Mail. Go hlokagala gape le atrese ya E-Mail ya Mokgatlo (goba motho) yoo go tla romelelwa tšhupamolato wa Ngodišo. 
Go na le ditsela tše pedi tša motheo tša go ngwadiša leina la domeine. Leina la Domeine le ka swarwa ke ISP goba Gosting Company goba Leina le leswa la Domeine le ka šomišwa bjalo ka leina la khoutu leo le amango le Leina leo le dutšego le le gona la Domeine. 
Ge e le gore Leina la Domeine le tla šomišwa ka potlako, gona go eletšwa gore o bolele le ye nngwe ya di-ISP goba di-Gosting Company bakeng sa go swara Leina la Domeine. Di-ISP tše ntši di tla tlatša Fomo ya bakeng sa mokgopedi. Ge ISP goba Gosting Company e nyaka gore mokgopedi a tlatše Fomo ya Ngwadišo, gona mokgopedi o swanetše go hwetša Dintlha tša Nameserver go tšwa go ISP gomme a kgonthišiše gore Leina la Domeine le tsenywa go di-Nameserver tšeo go ISP e fanwego ka tšona. 
Ge Leina la Domeine le ka bolokwa gore le tle le šomišwe nakong ye e tlago, moo go ka fanwa ka leina la khoutu (CNAME) bakeng sa Leina le Leswa la Domeine le maina a mangwe a khoutu a mabedi ka fase ga Leina leo le Leswa la Domeine. CNAME e swanetše go ba Leina la Domeine leo le šomago. Leina la Domeine ga le a swanela go tšewa bjalo ka la Virtual Web Space. Mohlala: geocities.com ke leina la domeine; geocities.com/mike ke Virtual Web Space. 

KURANTA YA MMUŠO
Kuranta ya Mmušo ya Molawana No. 6290

-

Bolumo. 399
Tshwane, 8 Setemere 1998
No. 19231

-

TSEBIŠO YA MMUŠO
BOLAODI BJA MANGWALO A THUTO BJA AFRIKA BORWA

Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa
No. 1127

8 Setemere 1998
MELAWANA KA TLASE GA MOLAO WA BOLAODI BJA MANGWALO A THUTO BJA AFRIKA BORWA, 1995
(MOLAO NO. 58 WA 1995)
Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa bo, ka tlase ga seripa sa 14 sa Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa, 1995 (Molao No. 58 wa 1995), ka tumelelo ya Letona la Thuto le kgokagano le Letona la tša Mešomo, dirile melawana mo Lenaneong.

LENANEO
TEMANA YA 1: DITLHALOŠO KA KAKARETŠO 
1. Ditlhalošo 
TEMANA YA 2: MAKGOTLA A NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO 
2. Tumelelo 
3. Dinyakwa tša tumelelo ya Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
4. Lengwalo la bohlatse la tumelelo 
5. Telefatšo ya tumelelo 
6. Kgogelo morago ya tumelelo 
7. Boleloko bja Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
8. Tebogo ya mošomo ya maloko a Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
9. Mešomo ya Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
TEMANA YA 3: MELAO YA TSHEPETŠO LE TEFELO YA MEDIRO YA MAKGOTLA A NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO 
10. Tefelo ya mediro ya Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
11. Melao ya tshepetšo 
TEMANA YA 4: BAABI BA THUTO LE TLHAHLO 
12. Tumelelo ya baabi 
13. Dinyakwa tša tumelelo ya baabi 
14. Lengwalo la bohlatse la tumelelo ya baabi 
15. telefatšo ya tumelelo ya baabi 
16. tumelelo ya lebakanyana ya baabi 
17. Kgogelo morago ya tumelelo ya baabi 
TEMANA YA 5: MAKGOTLA A TAOLO 
18. Thwalo ya makgotla a taolo 
19. Mangwalo a thwalo bjalo ka makgotla taolo 
20. Mešomo ya makgotla a taolo 
21. Phedišo ya thwalo ya makgotla a taolo 
TEMANA YA 6: MAKGOTLA A SEPOROFEŠENE LE TLHAHLOBO 
22. Kakaretšo ya kagotla a seporofešene le tlhahlobo ge go bewa maemo, netefatso ya boleng le taolo 
TEMANA YA 7: DITLHALOŠO TŠA TŠOHLE 
23. Tsheptšo ya kgopelo ya tshekoleswa 
24. Leina le le kopana 
KGOKELETŠO 
Melawana ya tshepetšo ya Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 

TEMANA YA 1
DITLHALOŠO KA KAKARETŠO
Ditlhalošo 
1. Mo melaong ye lentšu le lengwe le lengwe goba seka tšeo di filwego tlhalošo mo molaong, di tla tlhaloša seo le, ntle le ge tlhalošo e bontšha ka mokgwa wo mongwe - 
"tumelelo" e ra tumelelo, ga ntši ya lebaka le itšeng , ya motho, lekgotla goba setlhangwa tšeo di nago le bokgoni bja go dira mošomo wo o itšeng mo lenaneong la go netefatša boleng leo le hlamilwego ke Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa go ya ka Molao; 
"Molao" o ra Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa, 1995 (Molao No. 58 wa 1995) 
"molekodi" e ra motho yo a ngwadišitšwego ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo go ya ka dinyakwa tša lebaka leo tšeo di beilwego ke Lekgotla la Tlhamo ya Maemo go lekola diphihlelelo tša maemo goba mangwalo a thuto a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba, le "molekodi wa lefelo la kgetho" e na le tlhalošo yeo e sepelelanago; 
"ngwadišo godimo ga mabaka a itšeng" e ra go ngwadišwa ga sehlangwa sa thuto ya ka godimo sa poraebete bjalo ka ge go hlalošitšwe ka go Molao wa Thuto ya ka Godimo, 1997 (No.101 wa 1997); 
"lefelo la kgetho" e ra go ba leloko la lefelo la kgetho la mokgatlo leo le kgethilwego goba le filwego mošomo goba lekgotla leo le lebišitšwego mo melawaneng ye; 
"Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo" e ra lekgotla leo le dumeletšwego go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao, leo le nago le maikarabelo a go hlapetša le go lekola diphihlelelo go ya ka maemo a bosetšhaba goba mangwalo a thuto, le mošomo wo le o filwego mabapi le go hlapetša le go lekola diphihlelelo go ya ka maemo a bosetšhaba goba mangwalo a thuto go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao; 
"lefapha" e ra lefapha leo le itšeng la thuto leo le šomišwago bjalo ka mokgwa wa go beakanya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
"Tekolo" e ra mokgwa wa go netefatša gore tshekaseko ya dipoelo tšeo di hlalošitšwego go maemo goba mangwalong a thuto a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba di a kgotsofatša, di a amogelega e bile di a tshepagala; 
"lekgotla la tekolo" e ra lekgotla leo le kgethetšwego go lekola ke Bolaodi; 
"Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba" e ra lekgotla leo le ngwadišitšwego go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao, leo le nago le maikarabelo a go hlama maemo goba mangwalo a thuto le tlhahlo, le mošomo wo le o filwego mabapi le go ngwadišwa ga maemo a bosetšhaba goba mangwalo a thuto go ya ka seripa sa 5(1)(b)(i) sa Molao; 
"dipoelo" e ra ditšweletšwa tša mafelelo tša tsela ya thuto yeo e tseneletšego yeo e diragatšwago; 
"malebiša a magolo" e ra mediro goba malebiša ka gare ga lefapha tšeo mokgatlo goba lekgotla di tšhollelago matla a tšona go tšona; 
"lekgotla la seporofešene" e ra lekgotla la semmušo leo le ngwadišitšwego bjalo go ya ka molaohlangwa wa mabapi le makgotla a bjalo, goba lekgotla la boithaopo leo le dirago mešomo yeo e hlalošitšwego go molaohlangwa wa makgotla ao efela le se la ngwadišwa bjalo; 
"moabi" e ra lekgotla leo le abago diporokerama tša thuto tšeo di bopago maemo goba mangwalong a thuto a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba, go di laola le go di sekaseka; 
"netefatšo ya boleng" e ra tsela ya go netefatša gore maemo a bokgoni ao a beilwego a a fihlelelwa; 
"tekolo ya boleng" e ra tsela ya go lekola ditšhupo tšeo di bontšhago gore maemo a bokgoni ao a beilwego a a fihlelelwa; 
"lenaneo la taolo ya boleng" e ra ditsela tšeo di kopoantšwego tšeo di šomišwago go netefatša gore maemo a bokgoni ao a beilwego a a fihlelelwa; 
"maemo ao ngwadišitšwego" e ra maemo goba mangwalo a thuto ao a ngwadišitšwego go Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
"lefapha" e ra sekgao seo se arotšwego sa leago, kgwebo goba mediro ya thuto yeo e dirišwago go hlaloša mellwane ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
"Lekgotla la Tlhamo ya Maemo" e ra lekgotla leo le ngwadišitšwego go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao, leo le nago le maikarabelo a go hlama maemo goba mangwalo a thuto le tlhahlo, le mošomo wo le o filwego mabapi le go ngwadišwa ga maemo a bosetšhaba goba mangwalo a thuto go ya ka seripa sa 5(1)(b)(i) sa Molao; 

TEMANA YA 2
MAKGOTLA A NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO
Tumelelo 
2. (1) Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo a tla fiwa tumelelo go lefapha le lengwe le le lengwe ke Bolaodi go hlapetša le go lekola diphihlelelo go ya ka maemo a bosetšhaba goba mangwalo a thuto, le mošomo wo le o filwego mabapi le go hlapetša le go lekola diphihlelelo go ya ka maemo a bosetšhaba goba mangwalo a thuto go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao. 
Mo lefapheng leo e lego gore ga go Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le dumeletšwego goba mo e lego gore Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le palelwa ke go diragatša maikarabelo a lona, le mo e lego gore Bolaodi bo tla bona go hlokagala, Bolaodi bo tla tšea Mošomo le maikarabelo tšeo mehleng di fiwago Lekgotla leo la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo. 
Mokgatlo goba sehlopha sa mekgatlo tšeo di nyakago tumelelo bjalo ka Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo di tla hlangwa go le lengwe la mafapha ao a latelago: 
a. Lefapha la leago; goba 
b. Lefapha la ekonomi; goba 
c. Lefapha la sekgao sa lenaneo la thuto le tlhahlo. 
Dinyakwa tša tumelelo ya Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
3. (1) Mokgatlo goba sehlopha sa mekgatlo tšeo di emelago lefapha leo le akanywago ka go molawana 2(3), leo le kgotsofatšago dinyakwa tša tumelelo bjalo ka Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le bontšhwago ka go molawana wa (2), o ka kgopela go Bolaodi go dumelelwa bjalo ka Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo. 
(2) Mokgatlo wo mo bjalo o tla bontšha gore - 
a. go na le tlhokego ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo go ka hlangwa lefapheng leo o nyakago go šoma go lona; 
b. o na le malebiša le šedi ya go ditiro tša yona tša go netefatša boleng tšeo di itshetlegilego godimo ga tšhomišano le maikemišetšo a lefapha leo le kgethilwego; 
c. ga wa boeletša mešomo goba diripa tša mešomo tša Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le šetšego le le gona, ntle le ge Bolaodi bo bona gore poeletšo yeo e a hlokagala; 
d. o na le bokgoni bja go ka diragatša mešomo yeo e o filwego ke Bolaodi; 
e. o na le methopo yeo e lekanego go kgona go šoma lebaka leo e le dumeletšwego; 
f. o na le lenaneo le hlwahlwa la bolaodi leo le tsenyeletšago mme le sa beelwa mapheko a - 
i. molaotshepetšo wa bolaodi bjo hlwahlwa wo o hlalošago boleng bjo Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo e kganyogago go bo fihlelela; 
ii. tshepetšo ye hlwahlwa ya bolaodi yeo e kgontšhago Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo go diragatša melaotshepetšo ya yona ya bolaodi bja boleng yeo le e beilego; le 
iii. go etela gape mekgwa yeo e netefatšago gore melaotshepetšo ya bolaodi bja boleng le tshepetšo tšo di hlalošitšwego di a dirišwa mme di dula di le mohola.
g. mošomo wa netefatšo ya boleng wa ka ntle o ka thokwana mme o ikemela ka noši go tšwa go mešomo ya kabelo ya thuto le tlhahlo; 
h. Mabapi le mošomo wa netefatšo ya boleng, e na le boemedi bja batšeakarolo maemong a go tšea diphetho, boemedi bjo bo tlago netefatša gore go ba le maikarabelo go setšhaba le tšhomo ya pepeneneng; le 
i. mediro ya lona e tla godiša maikemišetšo a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba. 
(3) Mokgatlo wo o nyakago tumelelo bjalo ka Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo o tla dumela ka go ngwala - 
a. tokelo ya Bolaodi go tlhahloba ka nako ye nngwe le ye nngwe mediro ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le go lebelela melaotshepetšo ya bolaodi bja boleng ka leswa; 
b. tokelo ya Bolaodi go fahloša go tšeo di lego mabapi le mediro ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo; le 
c. tokelo ya maloko a Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo go itebanya la Bolaodi thwii mererong yeo e amago mohola wa Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo, ge e le gore magato ao a kwešišagalago go rarolla ditaba tšeo a tšerwe maemong a Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo. 
Lengwalo la tumelelo 
4. (1) Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le lengwe le le lengwe, le tla fiwa lengwalo la bohlatse la tumelelo ke Bolaodi. 
(2) Lengwalo la bohlatse la tumelelo le tla bontšha maemo a itšeng goba mangwalo a thuto ao go wona go filwego tumelelo: Ge e le gore maemo ao le mangwalo a thuto di tla ba ka gare ga legora la malebiša a magolo a Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo ntle le ge tumelelo e telefaditšwe go ya ka molao wa 5. 
(3) Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le lengwe le le lengwe leo le filwego tumelelo, le tla re, kgweding ya mathomo ya ngwaga wa boraro wa go fiwa tumemlelo, le morago ga ngwaga wo mongwe le wo mongwe wa boraro, la fana ka pego go Bolaodi yeo e hlalošago gore ke ka mabaka a fe ao le swanetšego go tšwela pele ka go šomiša tumelelo, mme le tla bontšha dipoelo tšeo Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le di fihleletšego lebakeng la mengwaga ye mebedi yeo e fetilego. 
Telefatšo ya tumelelo 
5. (1) Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le nyakago telefatšo go akaretša maemo goba mangwalo a thuto, tšeo di sa tšewago ke Bolaodi go ba ka gare ga malebiša a magolo, le tla dira kgopelo yeo go Bolaodi, le bontšha bokgoni bja lona go ka fihlelela dinyakwa tša tumelelo ye bjalo go ya ka molawana wa 3(1) le (2). 
(2) Ge telefatšo e dumelelwa, lengwalo la bohlatse le tla telefatšwa go hlaloša seo. 
Go gogela tumelelo morago 
6. Tumelelo ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo e ka gogelwa morago, ge e le gore go ya ka kakanyo ya Bolaodi, le palelwa ke go diragatša mešomo ya lona ka tshwanelo. 
Boleloko bja Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
7. Maloko a Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo e tla ba maloko a mokgatlo goba sehlopha sa mekgatlo yeo e dumeletšwego bjalo ka Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo, bao ba kgethilwego lekgotleng leo ke mokgatlo woo goba sehlopha seo sa mekgatlo tšeo di fihlelelago dinyakwa tša molawana wa 3(2). 
Go tlogela modiro ga maloko a Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
8. Modulasetulo goba leloko le lengwe le le lengwe la Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo bao go boletšwego ka bona go molawana wa 7 ba tla leboga mošomo ge - 
a. dithoto tša gagwe di tšerwe goba ge a loba go bao a ba kolotago; 
b. e le gore okiwa bjalo ka motho yo a fokolago hlaloganyong go ya ka molao; 
c. e le gore ga a be gona dikopanong tše tharo tša go latelana tša Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo ntle le tumelelo go tšwa go Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
d. o tlogela mošomo ka go fa tsebišo ka go ngwala go Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
e. nakong ya gagwe mošomong, o ile a hwetšwa molato mme a ahlolelwa kgolego ntle le tefišo; goba 
f. ka kgopolo ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo o palelwa ke go diragatša mešomo ya gagwe ka boikarabelo.
Mešomo ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
9. (1) Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le tla - 
a. fa tumelelo go baabi ba maemo a itšeng goba mangwalo a thuto a itšeng bao ba ngwadišitšwego go Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
b. odiša boleng magareng ga baabi ba lefelo la kgetho; 
c. hlapetša boabi bja baabi; 
d. go lekola tshenko le tshepetšo ya taolo magareng ga baabi ba lefelo la kgetho 
e. ngwadiša balekodi bao ba kgethilwego go lekola maemo ao a šupilwego ao a ngwadišitšwego goba mangwalo a thuto go ya ka dinyakwa tšeo di beetšwego seo; 
f. rwala maikarabelo a go fana ka mangwalo a thuto a lefelo la khetho la barutwana; 
g. šomišana mmogo le makgotla a maleba goba makgotla ao a kgethilwego go lekola Makgotla a Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo, go akaretšwa, fela go sa thibelwa go lekola netefatšo ya boleng bja maemong ao a šupilwego goba mangwalo a thuto ao Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le dumeletšwego go wona, le tee goba a mabedi. 
h. dira ditšhušumetšo go Makgotla a Bosetšhaba a Maemo gore maemo a maswa goba mangwalo a thuto a dumelelwe, goba diphetogo go maemo ao a lego gona goba mangwalo a thuto go Makgotla a Bosetšhaba a Maemo gore a dumelelwe; 
i. go šomiša tshedimošo-palo (data-base) yeo e dumelelegago go Bolaodi; 
j. Hlagiša dipego go Bolaodi go ya ka dinyakwa tša Boalodi, le 
k. go diragatša mešomo yeo nako le nako le tlago e fiwa ke Bolaodi 
(2) Ge le diragatša mešomo ya lona Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo - 
a. le tla sepela ka melawana ya 2 go fihla go 12 ya Melawana ya Makgotla a Bosetšhaba a Maemo (R452 wa 28 Matšhe 1998, Kuranta ya mmušo Nomoro 18787); 
b. le ka fa mešomo yeo e kgethilwego yeo e bolelwago go molawana wa (1) go baabi ba lefelo la kgetho goba lekgotla le lengwe ka tumelelo ya Bolaodi, fela ba ka se fetetše maikarabelo a bona go Bolaodi; le 
c. ge e le gore go netefaditšwe ka tlase ga Molao wo mongwe wa Palamente go buša lenaneo le tee leo le laolwago la baabi ba mangwalo ao a fapanago a thuto, le tla fa mošomo wa go ngwadiša balekodi, bao go boletšwego ka bona go molawana wa (1)(6) go baabi ba lona ge e le gore lenaneo la bona la bolaodi bja boleng le akaretša go lekola mošomo wo mme Boalodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa bo a tsebišwa. 

TEMANA YA 3
MELAO YA TSHEPETŠO LE TEFELO YA MEDIRO YA LEKGOTLA LA NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO
Tefelo ya mediro ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
10. (1) Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le nyakago go dira kwano le Bolaodi ka ga ditatofatšo tšeo di swanetšego go bewa goba go phumulwa ka tlase ga matla ao a filwego Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo ke Bolaodi, le tla hlagiša lengwalo la peakanyo ya kgwebo leo le bontšhago maikemišetšo a diphihlelelo mo nakong ya tshenko leswa yeo e bago mengwaga ye meraro, yeo e tla akaretšago tekatekanyetšo ya ditšhelete.
(2) Lengwalo la peakanyo ya kgwebo leo go boletšwego ka lona go molawana wa (1) le tla bontšha ditatofatšo tšeo di akanywago go bewa goba go phumulwa le ditlamorago tša dikakanyo tšeo go maikemišetšo a diphihlelelo tša Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba go lebišitšwe kudu go phihlelelo ya, le tshepetšo le tšwelopele ka gare ga thuto, tlhahlo le tsela ya thutelamošomo. 
Melao wa tshepetšo 
11. Lekgotla le lengwe le le lengwe la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le tla, ge le šoma, bušwa ke melao ya lona ya tshepetšo yeo e tla latelago melaotšhupetšo yeo e lego ka gare ga Kgokeletšo mabapi le Melawana ye. 

TEMAN YA 4
BAABI BA THUTO LE TLAHHLO
Go fiwa tumelelo ya baabi 
12. Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo le ka re ka kgopelo, la dumelela bjalo ka moabi, lekgotla leo le fihlelelago dinyakwa tšeo go boletšwego ka tšona go molawana wa 13. 
 Dinyakwa tša tumelelo ya baabi 
13. Lekgotla le ka dumelelwa bjalo ka moabi ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo selebišasegolo sa lona se sepelelanago le sa moabi: Ge e le gore lekgotla leo le nyakago tumelelo -
a. le ngwadišitšwe bjalo ka moabi go ya ka molao wo o dirišwago nakong ya kgopelo ya tumelelo; 
b. le na le lenaneo la taolo ya boleng leo le akaretšago, fela le sa beelwa legora go -
i. melaotshepetšo ya taolo ya boleng yeo e hlalošago seo moabi a nyakago go se fihlelela; 
ii. ditshepetšo tša taolo ya boleng tšeo di kgontšhago moabi go diragatša melaotshepetšo yeo e hlalošitšwego ya taolo ya boleng; goba 
iii. senka leswa mekgwa yeo e netefatšago gore melaotshepetšo le mekgwa ya taolo ya boleng di a diragatšwa e bile di dula di etšwa mohola;
c. le kgona go tšweletša, go tliša thušo le go tlhahloba diporokerama tša thuto tšeo mafelelong e lego tša maemo a itšego ao a ngwadišitšwego goba mangwalo a thuto; 
d. le na le -
i. methopo yeo e nyakegago ya matlotlo, bolaodi le dithoto; 
ii. melaotshepetšo le mekgwa ya go kgetha bašomi, kgodišo le tšwetšopele; 
iii. melaotshepetšo le mekgwa ya go dumelela baithuti, tlhahlo le mananeo a thekgo; 
iv. melaotshepetšo le mekgwa ya go laola go dikgao tša go ithuta ka tiragatšo lefelong la mošomo go ba ntle le mošomo; 
v. melaotshepetšo le mekgwa ya go laola tekolo; 
vi. ditsela tšeo di nyakegago tša go fana ka pego; le 
vii. bokgoni bja go fihlelela dipuno tšeo di nyakegago, go šomišwa methopo yeo e lego gona le tshepetšo yeo e dumelelwago ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo go tšweletša go tšweletša, go tliša thušo le go tlhahloba diporokerama tša thuto tšeo mafelelong e lego tša maemo a itšego ao a ngwadišitšwego goba mangwalo a thuto tšeo di bolelwago go temana ya )c); le
c. ga le ešo la fiwa tumelelo ke, goba a kgopela tumelelo go Lekgotla le lengwe la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le boletšwego go molawana wa 2.
Lengwalo la bohlatse la tumelelo bjalo ka moabi 
14. (1) Moabi yo mongwe le yo mongwe yo a ngwadišitšwego o tla, ge a dumeletšwe, fiwa lengwalo la bohlatse la tumelelo ke ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo lebanego mme le tla hlatselwa ke Bolaodi mme le tla hlaloša -
a. gore ke moabi wa lefelo la kgetho wa ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo; le 
b. maemo goba mangwalo a thuto ao a fiwago tumelelo.
(2) Moabi yo mongwe le yo mongwe yo a dumeletšwego o tla re, mo kgweding ya methomo ya ngwaga wa bohlano wa tumelelo le ye mehlano ya go latela, ya fana ka pego go Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le amegago a bontšha mabaka ao ka wona a swanetšego go tšwela pele ka tumelelo, mme a bontšha le dipoelo tšeo a di fihleletšego nakong ya mengwaga ye mene yeo e fetilego. 
Telefatšo ya tumelelo ya baabi 
15. (1) Moabi yo a dumeletšwego yo a kganyogago telefašo ya tumelelo go akaretša maemo goba mangwalo a thuto, tšeo di sa tšewago ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le mo filego tumelelo go ba ka gare ga malebiša a magolo a gagwe, le tla dira kgopelo mabapi le seo go Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le mo filego tumelelo, le bontšha bokgoni bja lona go ka fihlelela dinyakwa tša telefatšo ya tumelelo yeo. 
(2) Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo moabi yoo a hweditšego tumelelo go lona, le tla, ga mmogo le Bolaodi, beakanya telefatšo ya tumelelo ye bjalo, bjalo ka ge e kgopetšwe ka tsela ya Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo ya malebiša a magolo go maemo goba mangwalo a thuto ao kgopelo e dirilwego mabapi le wona: Ge e le gore- 
a. dinyakwa tša tumelelo yeo, yeo e boletšwego go molawana wa 13(1) di a fihlelelwa; 
b. balekodi bao ba ingwadišitšego le Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo moabi a filwego tumelelo ke lona ba lekola maemo goba mangwalo a thuto ao a ngwadišitšwego ao kgopelo ya telefatšo e lego mabapi le wona; goba 
c. balekodi bao ba ingwadišitšego le Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo malebišakgolo e lego maemo goba mangwalo a thuto ao kgopelo ya telefatšo e lego mabapi le wona, ba dira ditekolo.
(3) Bolaodi, ka therišano le Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo ka šedi ya pele yeo e umakilwego sekamolawaneng (2) le tla netefatša gore selekanyo sa go tumelelo seo se umakilwego ka molawaneng wa bo 13 wa maemo yeo e rilego goba mangwalo a thuto di a kgotsofatšwa. 
(4) Lekgotla la Netefatšo Boleng bjaThuto le Tlhahlo leo go lona moabi a dirago kgopelo ya katološo ya tumelelo le tla no dula e le Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo wa šedi ya pele go moabi woo morago ga go fiwa katološo ya tumelelo. 
(5) Ge katološo e filwe, setifikeiti sa tumelelo se tla saenwa bjalo ka ge go umakilwe ka molawaneng wa bo 14(1)(b). 
Tumelelo ya baabi ya nakwana 
16. (1) Ge Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo go lona kgopelo ya tumelelo e dirwago, le bona gore moabi yoo a ngwadišitšwego goba moabi yoo a nyakago ngwadišo go ya ka mabaka ga a kgotsofatše dilekanyo kamoka tša tumelelo, gona Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le ka no fa moabi yo bjalo tumelelo ya nakwana lebaka la nako leo go kwanwego ka lona, leo le sa fetego mengwaga ye mebedi, leo ka lona a tla tsenelago lenaneo la tšwetšopele leo le dumelwago ke Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le diretšwego go kgontšha dilekanyo tša tumelelo tšeo di nyakegago: Ge e le gore, ka pono ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo dikgahlego tša moithuti di šireleditswe ka nako ya go tsenywa ga lenaneo la tšwetšopele. 
(2) Moabi yo mongwe le yo mongwe, ge a fiwa tumelelo ya nakwana, o tla fiwa setifikeiti sa tumelelo ya nakwana ke Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, gomme setifikeiti seo se tla saenwa ke Bolaodi, gomme se tla bolela - 
a. Gore ke karolo ya baabi bao ba dumeletšwego ke Lekgotla la Maswanedi la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
b. Maemo goba mangwalo a thuto ao a fiwago tumelelo ya nakwana; le 
c. matšatši ao ka wona tumelelo ya nakwana e tla thomago le go fela.
Phedišo ya tumelelo ya baabi 
17. (1) Tumelelo ya moabi e ka no fedišwa, ge e le gore, ka pono ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo a ingwadišitšego le lona, yeo e saenilwego ke Bolaodi, ga a kgone go phetha mediro ya gagwe ka go kgotsofatša. 
(2) Moabi a ka no kgopela gore tumelelo ya gagwe ya maemo le mangwalo a thuto ao a rilego di fedišwe. 

KGAOLO YA BO 5
MEKGATLO YA GO LEKOLA
Go bewa ga mekgatlo ya go lekola 
18. Ge Bolaodi bo ka bona go hlokega, bo tla kgetha mokgatlo wa go lekola: ge fela e le gore o- 
a. kgotsofatša dinyakwa tša tlaleletšo tša Lekgotla leo le Hlamago Maemo la maswanedi leo le šišinyeditšwego Lekgotla la lona la Maemo a Bosetšhaba go ya ka molawana 24(1) wa Melawana ya Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba, 1998 (R. 452 wa di 28 tša Matšhe 1998, Kuranta ya Mmušo ya No. ya bo 18787), gape o dumeletšwe ke Bolaodi; 
b. ka no dira modiro wa go lekola ka tsela yeo e netefatšago gore tekanyetšo ya bofelo yeo e hlalošitšwego maemo le mangwalo thuto a tokafetše, ke ya kgonthe ebile e a tshepega, le 
c. na le kemedi ya bokgathatema tekanyetšong ya go dira diphetho, yeo e bontšhago dikgahlego tša bao ba holegago le bao ba nago le kgahlego ya thwii ditiragalong tša mokgatlo wa tekolo. 
Mangwalo a go bewa bjalo ka mekgatlo ya tekolo 
19. (1) Bolaodi bo ka no kgetha mokgatlo wa tekolo goba mekgatlo ya tekolo lebaka la nako le ka maemo le mangwalo a dithuto tšeo e di tšeago gore di a hlokega go netefatša go dirwa ga mediro ya tekolo. 
(2) Bolaodi bo tla fa mokgatlo wo mongwe le wo mongwe woo o beilwego go dira bjalo lengwalo la go kgethwa leo le hlalošago tšatši le sebaka sa go bewa le maemo goba mangwalo a thuto tšeo di nyakegago go lekola. 
Mediro ya mekgatlo ya go lekola 
20. Mekgatlo ya go lekola e tla - 
a. ge e le gore diphetho tša tekanyetšo mabapi le maemo le mangwalo a thuto tšeo di rilego tšeo di dirilwego ke o tee goba ye mentši ya Mekgatlo ya Netefatšo ya Boleng ya Thuto le Tlhahlo di tokafetše, ke tša nnete ebile di a tshepega go ya ka dipoelo tšeo di hlalošitšwego ka maemong le mangwalong a thuto ao, 
b. dira ditshišinyo go Bolaodi mabapi le - 
i. dikaonafatšo tšeo di nyakegago go šomeng ga Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
ii. tumelelo ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
iii. diphetolo tša maemo le mangwalo a thuto tšeo di yo tšeelwago hlogong ke Makgotla a Maemo a Bosetšhaba; 
iv. dintlha tšeo dingwe tšeo di ka no bolelwago ke Bolaodi nako le nako, le 
c. go dira mešomo ye mengwe ya tekolo yeo e ka no phethwago ke Bolaodi nako le nako.
Phedišo ya go bewa ga mekgatlo ya tekolo 
21. (1) Go bewa ga mekgatlo ya tekolo go tla fela ka nako le tšatši tšeo di beilwego ka lengwalong la mošomo, ge fela e le gore go bontšhitšwe ka mokgwa wo mongwe ka go ngwalwa fase ke Mokgatlo. 
(2) Go bewa ga Mokgatlo wa go lekola go ka no fedišwa ge e le gore, ka pono ya Lekgotla la go Hlama Memo la Bosetšhaba, go saenile Bolaodi, o palelwa ke go phethagatša mešomo ya wona go kgotsofatša. 

KGAOLO YA BO 6
MEKGATLO YA PROFEŠENALE LE YA GO TLHAHLOBA
 Go tsenywa ga mekgatlo ya profešenale le mekgatlo ya go tlhahloba ge go bewa maemo, netefatšo ya boleng le tekolo 
22. Mekgatlo ya profešenale le mekgatlo ya go tlhahloba e ka no dira kgopelo ya- 
a. temogo goba boleloko bja Lekgotla la go Hlama Maemo bjalo ke ge go umakilwe ka molawaneng wa bo 20 goba wa bo 22 (1) wa Melawana ya Mekgatlo ya Maemo ya Bosetšhaba,1998 (R.452 wa di 28 tša Matšhe 1998, kuranta ya Mmušo ya No. ya bo 18787); 
b. go dumelelwa bjalo ka Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo bjalo ka ge go umakilwe ka molawaneng wa bo 2; le 
c. go bewa bjalo ka mokgatlo wa go lekola bjalo ka ge go umakilwe ka molawaneng wa bo 18. 

KGAOLO YA BO 7
DITAELO TŠA DINGWE
Tshepetšo ya boipiletšo 
23. (1) Mokgatlo woo o nyakago go dira boipiletšo kgahlanong le sephetho sa mokgatlo woo o umakilwego ka melawaneng ya bo 2 le 12 o tla fa Bolaodi tsenyo yeo e ngwadilwego fase ka taba yeo mmogo le mabaka a go dira boipiletšo lebakeng la dikgwedi tše tharo tša alemanaka. 
(2) Ge Bolaodi bo ka swara boipiletšo kgahlanong le sephetho sa mokgatlo woo o umakilwego ka melawaneng ya bo 2 le 12, mokgatlo woo o tla - 
a. fetola sephetho 
b. rekhota phetolo ye bjalo ka ditokumeteng kamoka tša maswanedi moo sephetho sa pele se rekhotilwego 
c. dira dipheto tšeo di hlokegago ka ditokumenteng kamoka tša maswanedi; le go ntšha dingwalwa tšeo di boeleditšwego tša ditokumente kamoka tša maswanedi.
Thaetlele ye kopana 
24. Melawana ye e tla bitšwa Melawana ya Mekgatlo ya Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo, 1998 

 KGOMAGANYO
METHALOHLALI YA MELAO YA TSHEPEDIŠO YA THUTO LE TLHAHLO LE MAKGOTLA A NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO
DIHLALOŠO
1. Ka methalohlahling ye, ntle le ge go boletšwe ka mokgwa wo mongwe; 
"Modulasetulo" o šupa Modulasetulo wa Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo;
"Komiti" e šupa komiti ye nngwe le ye ngwe ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo;
"Komiti Phethiši" e hlaloša komiti yeo e hlomilwego go dira mešomo ye mengwe yeo e e laetšwego legatong la Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo;
"leloko"le šupa leloko la Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo;
"Tharollo" e šupa sephetho sa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo;
"Mongwaledi" o šupa leloko la Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo leo le filwego modiro wo.
MALOKO A LEKGOTLA LA NETEFATŠO BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO
2. Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, ka mabaka a mošomo wa boleng le netefatšo, le tla ba le Modulasetulo, Motlatša Modulasetulo, Mongwaledi le maloko a mangwe ao a beilwego ke Bolaodi, go ya ka senyakwa sa gore modulasetulo o tla kgethwa pele ke maloko a Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, go tšwa gare ga maloko a bona goba go tšwa mothopong wo mongwe. 
BAHLANKEDI BA BAPRESIDENTE
3. Modulasetulo wa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo o tla ba mopresidente dikopanong tša Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo. Ge Modulasetulo a se gona kopanong efe goba efe, Motlatša Modulasetulo e tla ba yena presidente. Ge bobedi ba bona ba sego, maloko ao a lego gona a ka no kgetha gare ga bona modulasetulo wa kopano yeo. 
DIKOPANO TŠA MOKGATLO WA NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO
4. Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le tla kopano mafelong le ka dinako tšeo di tla phethwago ka go tšewa Sephetho nako le nako.
5. Dikopano tšeo di kgethegilego di ka no bitšwa go ya ka pono ya Modulasetulo, goba ka kgopelo yeo e thekgilwego ya maloko ao a sego ka fase ga tee tharong, gomme kopano yeo e tla swarelwa lefelong le ka nako yeo e phethwago ke Mongwaledi, ka pela ka moo go kgonegago morago ga go humana kgopelo ye bjalo.
6. Modulasetulo, morago ga go reriša Komiti Phethiši o tla ba le tokelo ya go bušetša morago kopano efe goba efe ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo ge kgwebo yeo e lego lenaneong e bonala e sa hloke gore go bitšwe kopano ye bjalo, ka kgopelo ya gore maloko a eletšwe ka pušetso morago ye bjalo bonyane beke ye tee pele tšatši leo Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le yo kopanago ka lona, le kgopelo ye nngwe ya gore dikopano di seke tša fedišwa goba tša bušetšwa morago ka baka la mabaka ao a arabelwago goba dilo tšeo di sego taolong ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo ntle le ge peditharong ya maloko e dumetše se.
7. Motho yo mongwe le yo mongwe yoo go nyakegago gore a be gona ka mabaka a kgwebo a ka no mengwa ke Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo
8. go tsenela kopano efe goba efe ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo.
9. Ditokumente kamoka tšeo di rometšwego malokong di tla swaiwa ka tsela yeo e swanelanago le tlhago le maemo a dikagare, ka kwešišo ya gore go bohlokwa go maloko go netefatša gore ditokumente tše bjalo di ahlaahlwa go ya ka moo di swailwego. 
TSEBIŠO YA DIKOPANO 
9. Tsebišo ya kopano efe goba efe ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo yeo e tla tsenyago ka gare lenaneo la dintlha tšeo di yo tšeelwago hlogong, e tla romelwa ke Mongwaledi go leloko le lengwe le le lengwe le batho ba bangwe bao ba nyakegago gore ba tsenele kopano bonyane matšatši a 14 pele ga tšatši leo le beilwego la kopano atereseng yeo e ngwadišitšwego go Mongwaledi: Ge fela e le gore lebakeng la dikopano tšeo di kgethegilego tsebišo ye bjalo ye kopana bjalo ka ge go phethile Modulasetulo, empa e sego ka fase ga matšatši a mararo, e ka fiwa.
10. Go se humane tsebišo efe goba efe, yeo e romelwago atereseng yeo e ngwadišitšwego ya leloko lefe goba lefe, e ka se ame goba ya dira gore ditshepedišo tša kopano efe goba efe di se be bohlokwa. 
REJISTARA YA GO TSENELA KOPANO 
11. Leloko le lengwe le le lengwe leo le lego gona kopanong ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le tla saena registara ya go ba gona yeo e tlka bago gona ka lebaka leo. 
KHORAMO 
12. Halofo ye nngwe ya maloko, go sa tsenywe Modulasetulo, e tla bopa khoramo dikopanong kamoka tšeo di tlwaelegilego tša Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo. Dikopanong tšeo di kgethegilego tee tharong ya maloko a Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, go sa balwe Modulasetulo e tla bopa khoramo.
13. ge palo ya maloko ao a lego gona ka nako le lefelo leo le beetšwego kopano e sa lekana go bopa khoramo, kopano e tla tšwelapele, ge fela e le gore diphetho dife goba dife tšeo di tšewago di tla tšewa gore ke diphetho kakanywa gomme di tla fiwa Mokgatlo wa Netefatšo ya Boleng ya Thuto le Tlhahlo gore di rerwe go ya pele pele ga ge di ka tlhomamišwa. 
DITAODIŠO TŠA BA PHATLALATŠO YA DITABA 
14. Moo go bonwago go hlokega go ntšha taodišo ya ba phatlalatšo ya ditaba mabapi le dintlha tšeo di amanago le ditiragalo le dikopano tša Mokgatlo wa Netefatšo ya Boleng ya Thuto le Tlhahlo, di tla ntšhwa ke Modulasetulo wa Mokgatlo wa Netefatšo ya Boleng ya Thuto le Tlhahlo ka kwano ya Modulasetulo wa Bolaodi. 
METSOTSO 
15. Metsotso ya kopano ye nngwe le ye nngwe e tla kgoboketšwa le go išwa gore e tiišetswe kopanong yeo e latelago. Mongwaledi o tla phatlalatša metsotso go maloko ka nako ye tee le tsebišo ya go swara kopano yeo e latelago.
16. Metsotso e ka se bontšhe ditshepedišo tša kopano ka moo di boletšwego ka gona, empa e tla ba kakaretšo ya tšona, Diphetho le ditiragalo tšeo di nyakegago, ka kgontšho ya gore leloko le lengwe le le lengwe le tla ba le tokelo ya go kgopela gore pono ya lona e bontšhwe ka metsotsong. 
DINGANGIŠANIO TŠA MOKGATLO WA NETEFATŠO YA BOLENG YA THUTO LE TLHAHLO LE GO BOUTA 
17. Ka tshepedišong ya kopano ye nngwe le ye nngwe ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo melao yeo e tlwaelegilego ya ngangišano e tla šomišwa.
18. Go tšea diphetho go tla ba ka kwano ge fela e le gore moo go se nago kwano go tla boutwa. Moo go bouta go bonwago go hlokega go tla ba ka go emiša matsogo ka ntle le ge leloko lefe goba lefe le kgopela baloto (go bouta ka go swaya), moo go tla swarwago baloto ya sephiring.
19. Ge Modulasetulo e le yena MoPresidente a ka se be le boutu ya boikgethelo empa e tla ba ya go ruma.
20. Ge Modulasetulo a se go, mothušamodulasetulo (le ge e ka ba Motlatšamodulasetulo go wo mongwe) a ka se be le boutu ya go ruma, empa ya maikemišetšo.
21. Go bohlokwa go leloko la Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo go bega kgahlego ye nngwe le ye nngwe yeo e amanago le ditšhelete ka tsela yeo Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le ngangišanego ka yona, le go kgopela gore a se be goba ngangišanong yeo: Ge fela leloko le bjalo le tla lokollwa ge sephetho ka taba ye bjalo se dirwa ke Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo.
22. Poloko bjalo ka ge go kgontšhitšwe ka melawaneng ye sephetho sa maloko a mantši ao a lego gona kopanong ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo e tla ba sephetho sa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo. Dipono tša ba mmalwa di ka no rekhotwa ka kgopelo ya maloko a bjalo.
23. Go se na taba le ditaetšo tša melawana ye, ge taba ye nngwe le ye nngwe e eba gona gare ga dikopano tšeo di tlwaelegilego yeo e nyakago sephetho sa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le yeo ka go ya ka pono ya Modulasetulo e ka se senyetšwego nako go fihla kopano ye nngwe yeo e tlwaelegilego ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, Modulasetulo a ka dumelela Mongwaledi go lokiša le go romela ka poso yeo e ngwadišitšwego goba khoria, go leloko le lengwe le le lengwe tsebišo yeo e bontšhago taba yeo go bolelwago ka yona le go nyaka boutu ya poso yeo ka yona sephetho se tla dirwago. Tsebišo e tla bolela gabotsebotse sebaka seo ka sona boutu ya poso e ka tsenywago, seo e ka se bego ka fase ga matšatši a 10 go tloga ka letšatši la go romelwa ga tsebišo. Sephetho sa bontši bja Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo se tla tšewa e le sephetho sa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo. Poelo ya baloto ye nngwe le ye ngwe e tla tsebišwa kopanong yeo e latelago ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo. 
GO HLONGWA GA KOMITI PHETHIŠI 
24. Komiti phethiši e tla bopšwa ka botlalo ke maloko gomme e tla kgethwa ke wona. E tla ba le Modulasetulo le palo ye nnngwe ya maloko yeo e phethilego le go kgethwa ke Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo: Ge fela e le gore - 
a. Komiti Phethiši ye bjalo, go ya ka ditaelo tša Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, e tla sepetša ditaba tša Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo gare ga dikopano: Ge fela e le gore diphetho kamoka tseo di amanago le ditaba tša molaotshepetšo e tla ba tokelo ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
b. Modulasetulo, goba ge Modulasetulo a se go, Motlatšamodulasetulo yoo a kgethilwego ke maloko e tla ba Mopresidente dikopanong kamoka tša Lekgotla Phethiši; 
c. Modulasetulo o tla bega ka mošomo wa Komiti Phethiši kopanong ye nngwe le ye nngwe yeo e tlwaelegilego ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo; le 
d. Khoramo ya Komiti Phethiši e tla ba le Modulasetulo le halofo ye tee ya maloko a komiti yeo. 
KAROLO YA MONGWALEDI 
25. Mošomo wa bongwaledi woo o lego bohlokwa papalong ya mešomo ya Mokgatlo wa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, e tla dirwa go ya ka ditaelo tša modulasetulo wa Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo, ke Mongwaledi.
26. Karolo ya Mongwaledi ke go thuša Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo ka - 
a. go dira modiro wa bongwaledi; 
b. go eletša ka ditaba tša taolo; 
c. tirelo ya taolo yeo e kgontšhago; 
d. thušo ka go laola diprotšeke; le 
e. go dira mediro ye mengwe yeo Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le ka e nyakago nako le nako. 
TOKISO YA MELAO
27. Melao ye e ka no oketšwa goba ya fetolwa kopanong efe goba efe ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo ka tumelo ya Bolaodi, fela ka bontši bja maloko ao a lego gona, ge fela ditokišo tše bjalo di bopa ntlha yeo e rilego lenaneong, sengwalwa sa gona se sepeditšwe gare ga maloko le ge fela e sego ka fase ga halofo ya maloko a lona a le gona kopanong. 
TEKOLOLESWA YA DIPHETHO TŠA LEKGOTLA LA NETEFATŠO YA BOLENG BJA THUTO LE TLHAHLO
28. Sephetho se sengwe le se sengwe seo se tšerwego kopanong ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo se tla abelwa nomoro yeo e swango e le tee ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo gomme se bonwa e le sephetho Mokgatlo wa Netefatšo ya Boleng ya Thuto le Tlhahlo. Leloko leo le nyakago gore sephetho se lekolwe leswa le nyakega gore le tliše tsebišo yeo e ngwadilwego fase ya senyakwa se bjalo ka mabaka ao a tletšego a tekololeswa yeo e rategago go Mongwaledi bonyane matšatši a 14 pele ga kopano ya Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo. Ge Lekgotla la Netefatšo Boleng bja Thuto le Tlhahlo le ka fetola sephetho, phetolo ye bjalo e tla ngwalwa ka metsotsong ya kopano, diphetogo tšeo di hlokegago tša ditokumente di tla dirwa gomme dingwalwa tšeo di boeleditšwego di tla ntšhwa. 



TWATŠI YA HIV/AIDS
TSHOGANETŠO
LEFAPHA LA THUTO
DINTLHAKGOLO GO BARUTIŠI
MATSENO
MOLAETŠA GO TŠWAGO TONAKGOLO YA TŠA THUTO
1. Twatši ya HIV/AIDS: ditlha tše swaregago 1
2. Melaetšakgolo e seswai (8) mabapi lego thibela 
twatši ya HIV 5
3. Dipotšišo tšeo Barutiši ba di botšišago 
Mabapi le thuto ya tša thobalano 7
4. Go thibela phatlalatšo ya bolwetši dikolong9 
5. Go aga lefelo le kgontšhago le setšo seo se se 
nago kgethollo 13
6. Kgoeletšo ya go dirišanammogo 
Kgahlanong le bolwetši bja AIDS
Ka Mopresidente wanagaThabo Mbeki 16
7. Twatši ya HIV/AIDS: Dinomoro tša bohlokwa18 
MOLAETSA GOTSWA GO TONA YA THUTO
Bagwera le Bašomikanna ba rategago
Ke molaetša wa tšhoganetšo
Go na le bohlatše bjo tletšego gore batho ba fetago dimilione tše tharo mo Afrika borwa ba na le twatši ya HIV ka sona sebaka se. Bolwetši bjo bo hlasela banna le basadi ba mengwaga ka moka ( ba bogolo ka moka) mešomo ka moka le mehlobo yohle ye e dulago diprovinsing ka moka.
Ge hlaselo e ele ka mokgwa wo e lego ka wona ka se sebaka e sa fokotšego, ka ngwaga wa ketepedi le lesome motho o tee go batho ba bane mo nageng o tla be a ana le tšwatši ya HIV. Mo mengwageng e lesome bolwetši bjo bo tla be bo dirile bana ba dirago tharo nneng (3/4) ya million ditšhiwana.
Ke ka lebaka la eng se se direga
Pukwana ye e a hlalosa. Twatši ya HIV e phatlalela gotšwa go motho go ya go e mongwe ka mekgwa e mentši, efela mokgwa wo o tlwaelegilego ke ka thobalano ge o mongwe wa batho bao a na le twatši. Bolwetši bjo bo phatlalala ka lebelo la mmutla gagolo ka gore Ma frikaborwa kudu banna, ba itshwara bošaedi mabapi le tša thobalano.
Bontši bja batho bao ba nago le twatši ye ga ba elelwe ka pela ka gobane e dula lebaka le letelele mo mmeleng motho wa ntshe a sa laetše go lwala. Bao ba nago le twatši ye ba fetetša bangwe ntle le go lemoga seo.
Mo lebakeng le ga gona sehlare seo se ka re thibelago gore re se tsenwe ke twatši ye le gona ga ena kalafi ya HIV/AIDS, leswana le. Diokobatši tše dingwe di bonala dikgontšha mmele go itšhireletša kgahlanong le bolwetši bjo efela ke tsa theko ya godimo. Diokobatši tše ga se tša hlwa di hwetšwa ke motho mang le mang ka mo nageng ya rena. Se se ra gore kelo ya mahu a hlolwang ke HIV/AIDS e sa namalela ka lebelo magareng a banna le basadi ba mengwaga kamoka kudu magareng a batho bao thobalano go bona lego selo sa ka mehla.
Se se tliswago ke HIV/AIDS
Bontši bja rena re tšhošwa ke se se diregago. Maloko a malapa, bameloko, bagwera le bašomimmogo ba a lwala ebile ba hlokofala gautši ge e sale baswa. Botatagobana, bommagobana le wona masea ba katwa ke bolwetši bjo. Batho ga ba rate go bolela ka se hlolago lehu, se sebontšha e le semaka le dihlong.
Kakanyo ya gore motho o tee go ba bane go Ma Afrikaborwa o tsenwa ke leswena le la bolwetši e ba taba e mpe go rena go e kwišiša. Ga re kgone go nagana gore tlhatlogo e kaaka ya bolwetši le mahu e tlo dira eng go malapa a rena, dikolo tša rena, mešomong ya rena le go setšhaba sa rena. Mo naga ya ga borena e ragaragago go hloma mešomo go fenya bodiidi leswena le tseneletše maloko a setšhaba sa rena ao a nago le tšweletšo.
HIV/AIDS mo dilkolong
Dikolo tše dintši di šetše di le bothateng bja leswena le ka ge barutabana, baithuti le ba malapa a bona ba tsenwa ke bolwetši. Pele leswena le le ka tlišwa tlase ga taolo, phetetšo ye e tla be e ele e šoro ebile e phatlaletše ka bophara. Mafelelong morutabana e mongwe le e mongwe o tlo feleletša a na le barutwana bao ba nago le HIV. Diphapošing tša barutabana, morutabana o tee go ba bantši ba tla be ba fetetšwe ke twatši ye. Bašomedi ba bangwe mo dikolong le bona ba ka se kgethollwe.
Balwetši bo hlakahlakantšha thuto le go ithuta. Barutabana bao ba phetšego gabotse ba tla swanelwa ke go rwala boima ka moka ge barutabana bao ba sa phelago ka bolwetši ba se gona mošomong. Barutwana bao ba lwalago ba tlo šalela morago ka dithuto tša bona. Ge maloko a malapa ba lwala go ba ba hlokafala, barutabana le baithuti ba rwala morwalo wo. Ge barutabana le baithuti ba hlokagala, dikolo ke tšona tšeo di lobago ebile di e ba bohlokong. Dikolo tše ntši di tla golofatšwa ke dipoelo tša bolwetši bjo go barutabana, baithuti le ba malapa a bona.
Ma-Afrika-Borwa a ka dira eng?
Bothata bjo bontšha bo golela pele, efeka re ka tšea matsapa. Ka go šoma mmogo re ka ema kgahlanong le leswena le gomme ra šomana le ditlamorago tša lona. Dinaga tše dingwe tsa Afrika moo leswena le le hlasetšego pejana di ile tša tšeela mafapha ka moka maatla ohle le taolo go ba kgahlanong le leswena le le go le thibela go senya naga tša gabo bona.
Tše ke tše dingwe tša dithuto tšeo re swanetšego go ithuta tšona go tšwa boitemogelong bja bona: 
* Ntle le gore re šomiše dithibela e mongwe le e mongwe wa rena a ka fetelwa ke HIV. Go kwišiša HIV le go hlokomela le go iša hlogong mekgwa ya thobalano, go ka thibela gor re fetelwe le go fetetša bangwe ka twatši. 
* Re swanetše go tšea leswana le bjalo ka seemo sa tšhoganetšosa naga se e amantšhwe le mafapha ka moka a setšhaba ntweng kgahlaong le lona. 
* Re swanetše go bolela phatlalatša ka HIV/AIDS, re hlasele go hloka tsebo le kahlolo tse mpe le kakanyo tse fošagetšego ka ga bolwetši bjo. 
* Re swanetše go kgontšha batho bao ba fetetšwego ke twatsi le ba lwalago go phela ka seriti le go ba le seabe go ba metsana ya ga bo bona ge ba ntše ba sa kgona. 
* Re swanetše go hwetša mekgwana ya go hlokomela balwetši le bao ba se nago thušo mo setšhabeng kudu ge leloko la lelapa le rwešitšwe morwalo goba le hlahlamotšwe. 
BARUTIŠI BAKA KGONA LEGO SWANELWA KE GO THUŠA GO THIBELA BOLWETSI LE GO KATANA LE DITLAMORAGO TŠA BJONA
* Barutiši ba swanetše go ba mohlala wa maikarabelo mabapi le tša thobalano. Kago dira bjalo ba tla be ba sireletša ba malapa a bona, bagwera, baithuti le bona beng. 
* Ka lebaka la gore barutiši e le batho bao ba rutegilego ba ka kwišiša dintlha mabapi le HIV/AIDS le go thuša go phatlalatša tsebo e nepagetšego ka ga bolwetši bjo le ditlamorago tša bjona. 
* Moswa e mongwe le e mongwe o tsena sekolo, ka fao barutiši ba na le monyetla o mogolo go ahlaahla bolwetši bjo le go thuša baswa go iphemela go fetelwa ke bolwetši, go lwala le go hwa. 
* Barutiši ba kopana le batswadi kgafetša , ka fao ba ka phatlalatša molaetsa ka ga HIV/AIDS ka botlalo mo setšhabeng. 
* Barutiši ba ka hloma lefelo mo dibakeng tša mešomo moo batho ba ka lokologago mabapi le seemo sa bona sa HIV ntle le go tšhoga go ahlolwa le go kgethollwa. 
* Barutiši ba ka ihlomela mekgwana ya go ema nokeng bagwera bao ba lwalago, baithuti le go dira sekolo lefelo la tshepo le hlokomelo mo setšhabeng. 
Barutiši ba banna ba na le maikarabelo a kgethegilego
* Mokgwa wa barutiši wa go ratana le bana ba sekolo goba bona barutišigadi o swanetše go fedišwa. Še se laetša bojato le lenyatšo le kgatikelo ya ditokelo le seriti sa basadi le basetsana. 
* Go hlakanela dikobo le barutiši go eka tshepo ya setšhaba, gape go kgahlanong le molao. Ke molato wo swanelago ke kotlo. 
* Ka manyami matšatšing a lehono go phatlalatša HIV/AIDS gwa tliša manyami le ditsikitlano tsa meno go baswa le ba malapa a bona. 
Sephetho/Bofelo
Pukwana ye e tla go fahlela le go go thuša go bapala karolo mo ntweng kgahlanong le HIV gomme ya go bolokela bokamoso bjo phadimago go iša mokolo o latelago. Ka kgopelo hle ba balang pukwana e gomme le bolele ka yona gae, bagwereng ba lena, sekolong, mebušong ya lena, le barutiši ba lena, dikerekeng, makgotleng a dipapadi le kae le kae mo le gahlanago ntshe le iketlile. Ge o gopotše go fetola mokgwa wa gago mabapi le tša thobalano, hle e ba le sebete le kgopolo e botse go dira bjalo.
Maphelo a lena a kotsing gammogo le maloko a malapa a lena, bagwera ba lena le barutiši ba lena. Bakeng sa bona, le bakeng sa setšhaba hle balang pukwana ge gomme le tšee kgato.
Ke le lakaletsa mahlogonolo
Wa lena
Professor Kader Asmal, MP
Tona ya tsa Thuto
1. HIV le AIDS: Dinatlha tše sweregago 
HIV ke eng?
* HIV ke twatši e nnyane goba sephedi seo se bitswago "VIRUS" yeo e fetelago batho. Ga e bonwe ka mahlo a nama efelage go šomišwa microscope. 
* HIV e phela le go ata fela ge ele ka mo gare ga seela go swana le bonna, metsana a tšwago go mosadi ka nako ya thobalano , matutu a mmago lesea, madi le mare. Re ka felelwa fela ge re gahlana ka go kgomana ka metsana ao le batho bao ba nago le twatši e ka nako ya thobalno. 
* Bakgoni bjo mmele o nago le bjona bja hlago bja go lwantsha bolwetši bo bitšwa immune system. Še ke boiphemelo bjo mmele o nago le bjona kgahlanong le tlhaselo. 
* HIV e hlasela immune system ya fokotsa maitseparelelo ao mmele o nago le wona go malwetši a swanago le sehuba le mphikela, letšhologo, letadi, bolwetsi bja mafahla le dikankere tse dingwe. 
* Ke ka lebaka leo HIV e bitšwago "Human Immunodeficiency Virus" 
* HIV ka fao bofelong e dira gore mmele e be o fokolago ka fao o šitwago go lwa kgahlanong le malwetši go be go hlolege lehu. 
* Gantši batho ba nago le twatši e ba hwa magareng a mengwaga e mehlano go isa go e lesome ge mmele o se na o hlaselwa, efela ba bangwe ba kgona go phela sebaka. 
AIDS KE ENG?
* AIDS ke legato la bofelo la phetelo ya HIV ka fao se ke sona se hlolago gore motho a hwe. 
* Batho bao ba nago le AIDS gantši ba na le malwetši a fapanego. Se se ya le ka gona go fapana ga batho. 
* Lentsu le "syndrome" le ra gore dika tse fapanago di hlolega ka nako e tee. Se se gatelela gore batho ba nago le bolwetši bja AIDS, ba na le dika tse ntši ka baka la gore ba na le malwetši a mantši ka nako e tee. AIDS gantši ga se bolwetši bjo tee. 
* AIDS e emetše "Acquired Immune Deficiency Syndrome" 
HIV e phatlatšwa bjang?
* HIV ke bolwetši bjo fetelago, efela go na le mabaka a mangwe fela ao motho yo a nago le twatši ye a ka e fetetšago go ba bangwe ka wona. 
* Go hlakanela mapai/thobalano ke yona tšela e bonolo kudu yeo batho ba fetelwago ke twatši ka gore e phomelela go phela ka mo dieleng tša bonna le bosadi. 
* Bana bao bo mmagobona ba nago le HIV ba ka fetelwa ke twatši e pele goba nakong ya pelago le ka go nyanya. 
* Madi a nago le twatši e a ka phatlalatša twatsu e ge a ka tšhela mo letlalo le pharogilego, goba ka bagwera, ba malapa ge go hlakanelwa magare goba diporaši tša meno. 
* Batho bao ba phelago ka diokobatši ba ka fetetšana ka go hlakanela ditšhwaana. 
* Madi ao a šomišetšwago go tšhelela bao ba a hlokago a hlahlobja kgahlanong le twatsi e, efela phošo e a direga ka fao go direga gore tshelelano ya madi e be se sengwe se hlolago phetetšo e. 
KE ENG SEO SE SA PHATLALATSEGO TWATSI E?
* ka se fetelwe ke HIV ge o gahlanela ntlo, deseke ka sekolong, ofisi, sefatanaga, sefatanaga sa bohle, bobolokelo bja diaparo, thelefomo, komiki, foroko,sebjana sa so jela, ntlwana ya boithomelo, toulo le diaparo,le motho yo a nago letwatši ye. 
* ka se tšenwe ke HIV ge o ja, o hlapa, o thuma goba go dumedišana ka diatla le motho yo a nago le twatši ye. 
* Ge o gokara goba o itia tladimolongwana mo dipounameng goba molomong fela le motho yo a nago le twatši ye. 
* ka se fetelwe ke HIV ge o ka longwa ke monang, tšhitšhidi, kgofa goba ntši yeo e lemilego motho yo a nago le twatši e. 
* ka se fetelwe ke HIV mo dithutong tše tlwaelegilego lefelong la boithutelo. 
KE DIFE DIKA TSA HIV?
* Bontši bja batho bao ba nago le HIV ga ba bontšhe dika nako e telele. Ba lebelelego le go ikwa bjalo ka nna le wena. 
* Bontši bja batho bao ba nago le HIV ba ikwa ba phetše ebile ba na le tšwelotšo malapeng a bona le mešomong ya bona mengwaga e ka bago e seswai go iša go e lesome ba fetetšwe ke twatši e. 
* Efela batho ba bangwe ba laetša dika ka pela ka morago ga ge ba sena go fetelwa ke twatši. 
* Ge batho bao ba nago le HIV ba thoma go bontšha dika, se se ra gore bolwetši bo setše bo goletše go ba AIDS. 
Batho bao ba nago le HIV/AIDS ba bolawa ke eng?
* Batho ba ba nago le HIV/AIDS gantši ba bolawa ke bolwetši bja go šwana le bja mafahla goba mohlagaselo ka ge mebele ya bona e feletšwe ke maatla ka baka la twatši mebeleng ya bona. 
* Batho bao ba se nago twatši ya HIV le bona ba kgonwa go tšenwa ke malwetši a, efela ka lebaka la HIV dipalopalo tša batho ba nago le bolwetši bja mafahla le mohlagaselo di golela godimo. 
* Matšatši a, ka lebaka la phetelo ya HIV, bolwetši bja mafahla le mohlagaselo a hlola mahu magareng a bašwa. 
* Palomoka ya tharo-nneng (3/4) ya batho ba ba nago le bolwetši bja mafahla ba na le HIV. 
* Batho ba ka no hlokofala ka lebaka la letšhologo le lesoro le mehuta e mengwe ya kankere, kudu kankere ya madi e bitšwago "Lymphomas" le kankere ya letlalo e betšwago "Kaposi's Sancoma" 
* Malwetši a mangwe kudu mohlagaselo wo mogolo o kgona go ba ka pela mo elego gore motho a ka hlokofala pele twatši ya HIV e ka kgonthišišwa. 
Re ka bona bjang gore motho on le HIV?
* Mokgwa o tee wa go bona gore motho o na le HIV ke ka tlhahlobo ya madi. Ge tlhahlobo e bontšha gore re na le twatši e, re bitšwa gore re " HIV Positive". 
* Efela dibeke di se mmalwa go ba dikgwedi ka morago go motho a sena a fetelwa ke twatši, mmele ga o bontšhe dika tša phetelešo . Se se bitšwa "window period". Ge re dira tlhahlobo ya madi ka nako ye ya "Window period" dipoelo di tlo bontšha go hloka phetetšo le ge e le gore phetetšo e gona. Ba tša tlhokomela ya maphelo ga ba dumelele tlhahlobo ya ka mehla goba ye dirwago go šwana ka mehla ka gobane ge dipoelo di se na sešupo sa twatši ga gore go re phetetšo ga e ntšhe. 
* Re ka kgonthišiša seemo sa HIV ge re ka dira diteko kgwedi tše selelago morago ga nako yeo re ka bego re dirile tša thobalano ntle le go itšhireletša. 
* Bontši bja batho bao thobalano e lego selo sa ka mehla ga ba tsebe ge ba na le phethetšo ye goba aowa. Re swanetše go phela ka mokgwa wo o ka rego re tlo fetelwa goba re tlo fetetša ba bangwe gore re tle re bolokege kotsing. 
Diteko tša HIV ke eng?
* Go tšewa madi a mannyane gotšwa letšogong ka tšhwaana goba ka go hlaba monwana gomme madi ao a tšhelwa pampišaneng tšoko. Pampišana yeo ya madi goba wona matšana a tšerwego ka tšhwaana a tlo hlahlofiwa ka mokgwa wa mahlale. 
* Tlhahlobo ye ga e bontšhe twatši ka bo yona,efela e bontsha go ba gona ga dilwantšha- mmele mading. Dilwantšha-mmele di šupa gore mmele tše di iponagatša mading magareng a kgwedi tše selalago ka morago ga phetetšo. 
* Pele o dira diteko tša HIV o swanetše go bolela le motho yo tlogo go thuša go amogela (counsellor) ka ga teko ye le tšeo se tlogo go dirwa ka morago ga go kwa diteko. 
* Dipoelo tša diteko gantši di tseo beke tše pedi, efela ka nako e nngwe di ba ka pejana le tšatšing lona leo. Dipoelo ke sephiri sa motho. Ga gona kgapeletšo ya semolao go botša motho gore o na le phetetšo ya HIV go ba ga a na yona. 
* Efela ke maloka e bile go bohlokwa go ngwathelana taba ye le e mongwe le e mongwe yo o kilego wa hlakanela mapai le yena. Ke mo go botše e mongwe wa lelapa yo o lego kgauswi le yena goba mogwera yo a ka go fago thekgo. 
Motho a ka fetetsa twatsi ye a sa lwale?
* Go bjalo, motho a ka fetetša twatši ya HIV go ba bangwe ge a seno fetelwa. Se gantši se direga pele batho ba elelwa gore ba na le HIV le pele diteko di ka laetša go re ba nayo. 
Ga go kaone go no ikgaoganya le motho wa HIV?
* Aowa HIV e ka se fetele ka go phela le motho bjalo ka mehla. Ka fao ga go na lebaka la gore motho a ba le letšhogo la gore a ka fetelwa ke twatši ge ana le kamano ya ka mehla le motho yo a nago le HIV. 
* Boradipapadi ba go tšebega ba banna le basadi, boradibapala- diswantšho, balaodi, dirutegi le bo-radipolotiki ba šomile ka hlwahlwa nako e telele ba dutše ba na le HIV go fihlela ba lwala. Badudi ba naga ba bantši le bona ba dirile bjalo. 
* Ke mo go šoro ebile ga go bohlokwa go okeletša mathata a batho. Ke mo go thata go lebana le lehu pele ga nako o sa nyenye ke ba lelapa badirammogo le bagwera. 
* Ge re nyeya batho bao ba nago le HIV, ba tla gapeletšega go fihla gor e ba na le yona, goba ba itera o kare ga ba nayo, ka go dira bjalo ba tla bea batho ba bangwe bothateng. Batho bao ba fetetšwego ba swanetse go fiwa maatla a go somisa dithibela tse šwanetšego e le gore ba setlo fetetša twatši e.go šwana le go šomiša condom ka nako ya thobalano goba gona go se nyantšhe maseana a bona. 
* E mongwe le e mongwe wa rena a ka hwetša twatši e, kudu ge thobalano re e dira ka mehla gomme re sa ihlokomele. Ga ra šwanela go swara batho ba bangwe ka mokgwa wo re ka se ratego go swarwa ka gona. 
A go na le kalafo ya HIV goba AIDS?
* Ga go na kalafi ya HIV goba AIDS 
* Banyakišiši ba bantšsi ba tsa kalafo nageng tše dintši, mmogo le Afrikaborwa ba šoma ka lebelo le legolo go tšweletša kalafi ya go thibela pheletso ya HIV. Lege kalafi e e ka tšweletšwa, go tla tšea mengwaga e mmalwa pele e ka hlahlobja g makgonthe ga dumelelwa ke mafapha a taolo a makgonthe pele e ka bulelwa ka bophara go setšhaba ka kakaretšo. 
* Dihlare tšeo di ka ditelago malwetši a sepelelanago le AIDS a swarago motho le semetseng, di ka fiwa batho ba nago le HIV e fela se ga e kalafi. Ka bomadi mabi ke tša theko ya godimo. Makgotla a tša diokobatši a tšweletša botšhabelo bja theko e tlasenyana, efela ga se tša hlwa di hwetšega ka kakaretšo. 
* Ge HIV e koafatsa maitsetseparelo a mebele ya rena, ka fao mebele e šitwa go itseparelela phetetsong ya bolwetši bja mafahla le mohlagaselo. Bolwetsi bja mafahla bo a alafega ge molwetši a šomiša diokobatši tša maleba ka nako e nepagetšego. Batho ba nago le HIV ba ka šomiša dihlare go ba ka thušego go phela sebaka se se teletšana le go ikhwetša ba phela maphelo a bona ka botlalo. 
HIV LE AIDS DI KA THIBELWA
* Thibela ke yona mokgwa wa makgonthe wa go fenya HIV le AIDS. 
* Re ka efoga go fetelwa goba go fetetša bangwe ka go kgonthisiša gore maitshwaro a rena ke a hlokomelegilego le a maikarabelo ka nalo tšohle, kudu go tša thobalano. 
* Manyami ke gore mo nageng ya rena batho ba bantsi ba bolawa ke bolwetsi bjo e eleng gore ka kakaretso bo a thibelega. 
Ke ka le baka la eng resa kwe ka bontši bja batho ba hwago ka HIV/AIDS mo setšhabeng sa rena?
* Ka lebaka la sekgoba magareng a phetetšo le lehu, mafelo a mangwe mo nageng ke gona ba thomago go gahlana le dipalopalo tša mahu a batho ba bagolo e ele ka baka la HIV. 
* Re ka noba re sa tšebe gore ka kgonthe go direga eng ka rena. 
* Ka gore gantši batho ba nago le HIV ba hwa ka baka la malwetši a swanago le bja mafahla goba mohlagaselo, batho ba ka no se be le nnete gore bolwetsi bjo bjalo bo ka amana le AIDS. Gantsi maloko a lelapa a ka no se tsebe goba ba se ikemisetše go amogela nnete. 
* Go na le sephiri se segolo mabapi le HIV/AIDS. Batho ba bantši ba na le dihlong goba ba na le letšhogo gore ka ba le HIV. Bona le ba malapa a bona ba ka se bolele ka yona. 
* Ka lebaka la go hloka tšebo le letšhogo goba tshabo, batho ba nago le HIV/AIDS ba lebane le bothata bja go kgethollwa ke setshaba sa gabo bona, mola ba bangwe ba bolailwe. Taba e bjalo e tšhositše batho gomme ya ba thibela go lokologa go bolela gore ba na le phetetšo ya HIV. 
* Batho ba bangwe ba sa ganetsa gore go na le bolwetši bjo bjalo. Ba bangwe ba gopola gore ke molaba kgahlanong le bathobaso. Ka kgonthe, HIV/AIDS ke leswena le aparetsego lefase leo le fetelago batho ba merafe ka moka. 
Re tseba bjang gore leswena le HIV ga le gakaleletswe pele?
* Dinyakisiso di bontšha gore mekgwa e mengwe ya kgahlano e re lemoša gore thotogelo ya pheletšo ya HIV le mahu e sa tlo ba gona. Se se akaretša bodiidi, phepompe, tša maphelo tše sa hlwekago, dikgaruru, kgatelelelo ya basadi le basetsana, go iswa fase ga basadi, hlahlogo e kgolo ya go hloka mešomo ga baswa, kgeregelo ditoropong. Ka tsa mošomo, go hwa ga baphelo ka malapeng, gahlanelo ya mapai yeo e se nago seriti le bonnete ga golo e dirwago ke banna, go gahlanela mapai magareng a baswa le tlhatlogo ya phetetšo ka thobalano. Dinhla tše ka moka di gona mo Afrikaborwa. 
* Mo mengwageng e se mekae lefapha la tša maphelo le be le dira diteko tše se nago beng tša madi a tšerwego go basadi ba baimana naga ka bophara. Ka ngwaga wa 1998 diteko tše di bontshitše 21% ya baswa bao ba imilego, 26% ya basadi ba baimana ba mengwaga ya magareng a 20-24, le 27% ya basadi ba mengwaga ya magareng a 25-29 gore ba na le HIV. Ka ge HIV gantši e phatlalatšwa ka mokgwa wa thobalano, go na le kgonagalo e kgolo ya gore balekani ba basadi ba ba na le HIV. 
* Dinyakisiso tše di dirilwego ka bophara mo dikhampaneng tsa Afrikaborwa di laetša tlhatlogo e kgolo ya phetetšo magareng a bašomedi ba mafapha ohle. 
* UN AIDS-Ditšhaba tša dinagakopano: ka tša AIDS ge e sena go hlahloba tsebiso yeo e lego gona, e akanya gore o tee go ba seswai ba batho ba bagolo mo Afrikaborwa ga bjale o na le HIV. 
* Dinyakišišo di šupa gore ga bjale go na le bothata mabapi le HIV/AIDS mo setshabeng se sengwe le se sengwe ka mo nageng. 
* Ntle le dinyakisiso, bontši bja rena re a tseba gore bolwetši bjo bo tšea maphelo a mantši, a baswa le batho ba bagolo. Bontši bja rena lobile maloko a malapa a rena le ba agišane. Ba bantši ba rena re hlokometše ba malapa a rena bao ba lwalago. Ba bantši ba rena re a tseba gore rena ka bo rena re na le HIV. 
Gophela ka tshepo
* Bontši bja batho bao ba nago le HIV ba ikwa ba le gabotse e bile ba tlo tšwelela go ilkwa ba phetse gabotše mengwaga e mmalwa ka morago ga ge ba se na go fetelwa ke twatši e. 
* Mo nakong yona yeo batho ba bagolo le bana bao ba nago le HIV ba ka phela ba le mafolofolo e bile ba phela bophelo bja tšwelotso sekolong, mosomong le gae. 
* Batho ba nago le HIV ba nyaka thekgo le keletšo. Batho bao diteko tša bona di laetšago gore ba na le HIV ba swanetše go kgogoetswa gore ba be le ponelopele ya gore ba tlo bona mengwaga e se mekae ya bophelo. 
* Setšhaba se re dulago naso, kudu tikologo ya ka sekolong e ka ba tsona mothopo wa lerato,hlokomelo le thekgo. 
* Tlhotlo ye re lebanego le yona rena re le barutiši re na le HIV goba re se na yona ke go kgontsha sekolo go elelwa bohlokwa bjo. 
2. Melaetšakgolo ya go thibela 
Barutiši ba na le monyetla wa moswananosi go fetela se 
hlolago leswena le
* Bjalo ka ge ngwana yo mongwe le yo mongwe ka mo nageng a tsena sekolo, 
* barutisi ba na le monyetla wa moswananosi go hlohleletsa dihlaloganyo tsa bana 
* ka ga thobalano le tša marato pele baka thoma ka tšona. 
* Ka go dira bjalo barutiši ba ka bapala karolo e kgolo go fetoleng go hlolega ga leswena HIV. 
* Ke maarogi a mmalwa fela a bana bao ba thomago ka dithuto tsa bona dikolong 
* ba se na phetetso ya HIV. 
* Ka nako ye ba tla bego ba tlogela sekolo, bontsi bja bana bo tla be bo hweditše twatsi e. Ba bantši ba tla fetetswa ka morago ga ge ba se na go tlogela sekolo, ka ntle le ge ba tla be ba thusitšwe go tlwaela mokgwa wo bolokegilego wa thobalano. 
Boetapele bo thoma gae
* Barutiši ba lebeletswe go ba mehlala e me botse setšhabeng. Ka go itlwaetša mekgwa e bolokegilego le go ba le maikarabelo ge re dira tša thobalano, re ka itšhireletša phetetšong ya HIV ra thuša le mašabašaba a mangwe go dira bjalo. 
Tše ke dintlhakgolo tše seswai mabapi le go thibela HIV. 
1. Dira thobalano e bolokegilego. 
* Phetetso e ntši ya HIV ehlolega ka nako ya thobalano. Go thibela HIV re swanetše go itlwaetša mokgwa wo bolokegilego wa thobalano. Ga go ka mokgwa wo mongwe. 
* Mokgwa wo bolokegilego ke go se tsenele tša thobalano pele ga lenyalo le go tshepagalela molekani ka wena. 
* Ge le dira tša thobalano, e tšee gore wena le molekani wa gago le ka no fetelwa ke twatši ya HIV. Somisang condom ya banna goba ya basadi. 
* E ba le molekani ka o tee gomme le somise mokgwa wo bolokegileyo wa thobalano ka nako tšohle. 
* Ge e le nako ya go hwetša bana, balekani bohle ba swanetše go dira diteko tša HIV gomme ba emele dipoelo pele ba ka lesa mokgwa wa go thibela gomme ba leka gore moradi a ime. 
2. Lerato le tshepano 
* Monna goba mosadi yo a go ratago ka nnete ke yo a dirišago dithibela go kgonthišiša gore o ka se hwetše HIV go tšwa go yena ka go dirisa condom. 
* Go ba le molekani yo o mo tshepago ga bjale ga gwa lekana go go sireletša go HIV. Wena goba molekani wa gago go ka no ba go na le phetetso yeo e bilego gona gotswa leratong la molekani wa pele yo le kgaoganego kgalenyana. 
3. Go re "Eng" go re "aowa" 
* Monna o swanetše go hwetša tumelelo go mosadi pele ba hlakanela mapai. 
* Monna yo a gapeletšago mosadi go tša thobalano mola a rile aowa ke sekata. 
* Go kata ke molato wo mogolo. Motšwasehlabelo o swanetše go išwa ngakeng ya mmušo goba go baditirelo tša maphelo go dira dihlahlobo, go kgogoetšwa le go phakišetšwa go thibelwa go ima. Go katwa go swanetše go begwa mapodiseng gomme motšwasehlabelo o tla dirišwa tlhathollo ya molato(statement) Maphodisa ba swanetse go fa motswasehlabelo thekgo le kgogoetso gomme ba nyakišiše molato wo mongwe le wo mongwe wo o begilwego. 
4. Go efoga tshotlo ya bana :tšhaba gomme o bolele. 
* Barutabana ba na le maikarabelo a kgethegilego a go hlompha le go šireletša bana bao ba le go hlokomelong ya bona. Tshotlo ya ngwana ka morutiši ke selo se šoro ka gobane e eka tshepo ye batswadi ba ngwana ba e fago morutabana. 
* Ga se nnete gore ge monna a dira tša thobalano le lekgarebekga gagolo mosetsana yo monnyane , o tla fola HIV. HIV ga ena kalafi. 
* Go le bjalo, go dira tša thobalano le mosetsanyana goba mošimanyana go hlolela ngwana yo bohloko bjo bo sa bolelwago le masetlapelo, go ka no ba hlolela go fetelwa ke HIV gwa nyenyefatso maphelo a bona. 
* Bana ba rutwa go hlompha batho ba bagolo efela ka go rialo ga se gore ba swanetše go dira se sengwe le se sengwe seo ba ba botšago, gagolo ge selo seo se fošagetše ka gore ngwana o ikwa e se yo a kgosetšego. 
* Ngwana yo mongwe le yo mongwe o a kwišiša gore go na le go swaraswarwa moo go thabisago go swana le kgokaro ya mma goba gona go phopholwa ke mma, go dumedišana le bagwera ka diatla. Go na le go swaraswarwa mo gongwe go go ba dirago gore ba ikwe ba sa kgoselwa. 
* Ngwana ga se a swanela go dula lefelong leo a ikwago a sa kgoselwa ntshe. Ba swanetse go re barutwe go goelela ba nyake thušo, ba tshabe gomme ba kgopele thušo go motho yo mogolo yo ba mo tshepago. 
* Bana ba swanetše go rutwa gore ba se ye lapeng la motho yo ba sa mo tsebego, goba go sepela mmileng goba lešokeng le motho yo ba sa mo tsebego, goba go sepela ka koloi ya motho yo bjalo . 
* Ga se ba swanela go dira e nngwe ya dilo tše boletšwego le motho yo ba sa ikwego ba kgosetše ge ba na le yena goba yo maitshwaro a gagwe a ba makatšago le ge motho yo e ka ba wa leloko goba yo ba mo tsebago. 
5. Ga go hlokege go ba le bagwera ba bašimane goba ba basetsana bantsi go hwetša HIV. 
* Batho bao ba dirago tsa thobalano le batho ba bantši ba kotsing ya go hwetša HIV, fela HIV ga e fetele fela batho bao ba nago le balekani ba bantši. 
* Ge molekani ka o tee a fetetswe gomme a sa somise condom, re ka hwetsa phetetšo. 
* Batho bao ba botegelago banna goba basadi ba bona ba ka hwetša twatši e ge balekani ba bona ba sa ba botegele. 
* Bana ba bangwe ba hwetše HIV go tšwa go bo mnago bona. Ba bangwe ba bana ba ba kgonne go phela sebakannyana ba be ba tsena sekolo. 
* Batho ba fetelwa gape ka mokgwa wa go kgongwa ke madi ao a nago le twatši, go swana le ditšhwaana tšeo di nago le phetetšo le magare ao a hlakanelwago. 
6. Go somiša condom go tla go phemela go malwetši a fetelago ka thobalano, boopa le goima mo go sa nyakegego. 
* Malwetši a go fetela ka thobalano a dira go re o tšwe sešo mo dithong tša bonna gemme wa kwa bohloko ge hlapologa. Malwetši a fetelanago ka thobalano ge a sa hwetše kalafo, a dira kgonagalo e kgolo ya go fetelwa ke HIV. Se dire tsa thobalano ge o na le malwetsi a go fetela ka thobalano . Ikalafise. 
* Condom e thibela gore o ka tsenwa ke a mangwe a malwetši a go fetela ka thobalano ga mmogo le HIV. 
* Malwetši a go fetela ka thobaleno ke tšelano e tlwaelegilego e dirago gore motho a be moopa. 
* Ka gosomisa condom o ka efega HIV le malwetsi a mangwe a fetelago ka thobalano, ka fao o tlo tsea sephetho mohla e nyakago ngwana. 
7. Condom e tšewa bjalo ka papadišane 
* Batho ba bantši ba bolela gore go šomiša condom go swana le gore motho oja dimonamone di sa phuthetswe ka dipampisana tsa ntshe. A ditsebi tse ka kgonthe ba kgona go di šomiša? 
* Go apara condom ke e nngwe ya dikarolwana tšeo di ka kgahlago maikutlo ka nako ya thobalano. Ge o itlwaetša go apara condom, e fetoga selo se bonolo. 
* Thobalano e kaone ke ge o se na matshwenyego goba letshoga la go re o tlo hwetsa bolwetši bjo. 
8. Diokobatši le dinotagi 
* Diokobatši le dinotagi le tšona di amantshwa le taba ye ya HIV. 
* Batho ba nwelego gantši ba lebala go šomiša condom. Banna ga ntši ba sirela ka go nwa ga basadi gomme ba dire tša thobalano nabo ka condom goba e se gona. Seo se diraga le ka diokobatši. 
* Diokobatši tše dingwe bjalo ka "heroin" di tšewa ka makgwa wa tšhwaana. Batho ba bantši ba tsenwe ke HIV ka go hlakanela ditshwaana. 
* se ke wa hlakanela ditshwaana le ka mohla. 
3. Dipotšišo tšeo barutiši ba di botšisa go mabapi le thuto ya tsa thobalano
Go bolela ka thobalano a se se kgahlanong le setšo sa rena?
* Ka moka re dira tša thobalano, efela bontši bja rena bo rutilwe go gopola gore se ke sebe, ke selo se ditshila le se nyamišago maikutlo ka ntle le ge e dirwa ka lenyalong. 
* Ga se ra tlwaela go bolela phatlalatša ka tša thobalano, go kwa go bolelwa ka taba e goba go bolela ka maina a ditho tša bonna le tsa bosadi le yona thobalano. 
* Ga se ra tlwaela go bolela le bana ka tša thobalano. 
* Dintlha tše tša setšo tše di re dirago gore re be le dihlong go bolela ka thobalano di hlolegile ka nako tše fapanego. Bjalo re lebane le tshutshumetso e mpsha ka ga tlhotlo HIV. Ke bolwetši bjo boswa bjo bo bego bo se gona ge ditšo tsa rena tša kgale di be di hlongwa. 
* Go fihla ga HIV go ra gore re swanetšwe ke go dira diphetogo tse dingwe mabapi le setšo, ka go re ge go se bjalo palo e kgolo ya baswa ba rena e tlo hwa le go rena go ka ba bjalo. 
* Go fetolwa ga melao mabapi le go bolela ka thobalano ga go re gore setšo sa rena bothateng . Go na le boleng ka ga setšo sa rena go na le mekgwana e rileng ka ga tša thobalano. 
* Ke kganthe setšo se fetoga kgafetša. Ke ka fao setšo se phomelelago ka gona. Gopola ka fao mekgwana ya bophelo e fetogilego ge re dutše re phela le maphelong a batswadi le batswadi ba batswadi ba rena. 
* Ge re sa laole HIV/AIDS e tla šwalalanya setshaba sa rena le setšo, di tla bonwa bjalo ka taba tša kgale.(HISTORY) 
* Re swanetšwe ke go itlwaetša go tswalanya setšo sa rena le mmolelwana wa tša thobalano ka gobane maphelo a balekani ba rena, le bao ba lego hlokomeleng ya rena a ithekgile ka yona thobalano. 
* Go bontšha go butšwa hlaloganyong ge re bolela ka tša thobalano thwi ka mokgwa wa maikarabelo. Baswa ba tla amogela ka fao re bontshago go amega ka mathata a bona. 
Nka se kgone go hlohleletsa go dira bobe
* Maikarabelo a mathomo a batswadi ke go ruta bana seo se lokilego le seo se sa lokago, seo se amogelegago le seo se sa amogelegego. 
* Bjalo ka barutisi rena le maikabelo a tiilego mabapi le mekgwa e amogelegago go thuša le go šireletša tsa maphelo le maphelo a bana bao re ba rutago, le go f a ka mo re ka kgonago dikeletšo go batswadi le baithuti go swana. 
* Tse dingwe tša ditumelo tša rena tša sedumedi di re thatafaletša mabaka a go bolela le bana ka taba tša mekgwa e mebotse mabapi le thobalano, efela re ka se bee bana bao ba lego ka tlase ga tshireletšo ya rena goba go ba ntšhetša pepeneneng ka go ba bea seemeng se sa bolokegago mola re na le mokgwa wo bolokegilego wa go bolela le bona. 
* Ga se nnete gore go ruta bana ka tša thobalano go ba dira go re ba be le balekani ba bantsi. Mo setšhabeng sa rena le dinageng tše ntši bana ba thoma go dira tša thobalano ba sa le ba ba nanana re rata ,re sa rate. Thuto ka tša thobalano ye e fago tsebo le go itlhompha le go hlompha ba bangwe, e tlo ba thusa go tšea sepheto se katogilego sa go ka tsenela tša thobalano goba go ipoloka. 
* Tšhosetšo ye e lego gona ka HIV ga e le gore re sehlwe re šetša mekgwa ya rena mabapi le tša thobalano re be baitswarahlopi. Ga go sa na mokgwa wo tiilego wa maitshwaro. Efela re sa gapeletšega go ruta baswa bohlokwa bja go dira bjalo le bona. 
* Ntlha ya mathomo ke go lemoga gore tša thobalano di tiišeletša bophelo ge di ile tša hlahlwa ka tshwanelo. Kgokano e botse mabapi le tsa thobalano ga se maatla goba taolo. Ga se ka go gapeletša ditokelo. Ke mabapi le kgokagano (nyalelano), go iphshina le tlhompano. 
Go ruta ka nageng yeo ditokello tša batho di bolokegilego tšhireletsegilego
* Ka Afrikaborwa ditokelo tša batho di šireletšegile se se kganthisišwa ke molaotheo. 
* Ditokelo tša batho ke tša batho bohle, baithuti ga mmogo le barutiši. 
* Ditokelo di sepela le maikarabelo. Go rena ka moka go ipshina ka ditokelo tsa rena, re swanetse go re bohle re bontšhe maikarabelo. 
* Molaotheo o re kgonthišiše tša ditokelo tše lokologilego go ditsebišo, maikutlo, dikgopolo, bodumedi, tumelo le go fa dikgopolo. Molaotheo o fa bana tshireletsego e kgethegilego ya ditokelo tsa bona. O fa e mongwe le e mongwe letogwana la go dira ka mo go ka kgonegago mabapi le dikgahlego tsa bana. 
* Bana ba na le ditokelo go ditsebišo mabapi le tša maphelo tše amago thobalano le thibelo ya HIV. 
* Re ka dira gore baithuti ba lakalele go dira tša thobalano , efela ba swanetše go fiwa thuto e bolokegilego ka ge bona ba tla itšeela sephetho. 
* Se ke ditokelo tša bona go tšwa molaotheong le maikarabelo a rena go tswa molaotheong bjale ka barutisi. 
A re swanetse go botša bašwa go re ba se dire tša thobalano?
* Ke mo go botse go bolela le baswa ba rena ba banna le basadi go re ba se dire tša thobalano. Re swanetše go gopola gore bontši bja bona ba tlo tšeesa maele a phefo goba gona go se a latele. 
* Go lebalega ga bonolo go gopola ka ga kamano re le bašimane le basetsana ka nako ya rena gore go be go le bohlokwa bjang go rena. Kamano e e sa noba bohlokwa bjalo le go baswa ba bjalo. Ke bona methopo ya tšwelopele le kgolo le ge ba dira dikgetho tše thata. 
* Dinyakišišo di laetša gore ge re ka fa baswa tsebo e nepagetšego mabapi le tša thobalano,ka fao ba lego bothateng ka tša thobalon ka fao ba iphemelago, ka fao go na le kgonagalo ya gore ba ka tšea sephetho ka bo bona go ditela go thoma ka tša thobalano. Ge ba na le tsebo, ba ahlaahlile dipotsišo tše ba lokologile ba se na tshabo, gona ba ka dira tsa thobalano tše sireletšegilego ge ba thoma tša go hlakanela mapai. 
* Nako le nako ge re gopodišiša tša bophelo le tša thuto ka thobalano, a re gopolong gore ba masomesome go makgolokgolo a baswa ba rena ba šetše ba thomile ka tša thobalano le gore ba setše ba fetetswe ke HIV ka lebaka la go hloka sedi. Bontsi bja baswa bo gopola gore ba bolokegile ka go re e sa le baswa go ipea kotsing ke go ba bogale. Go ipea kotsing ka HIV ga se go bontsha gore motho o monna goba bogale goba go iketlela dilo, ke bosilo le gona go ama kotsi e kgolo go batho ba bangwe. 
* Re swanetše go lebana le se diregago mo setšhabeng sa rena. Leswena le HIV/AIDS le laetša gore re katana le kgolomodumo wa taba kamanong ya maphelo a batho kamonageng ya rena. Re swanetse go ruta bana ba rena le baswa ba rena go itlhompha, go hlompha bangwe ka bona, go bontšha kwišišo e kgethegilego go basetsana le basadi, gotenela ntwa ka seboka ka batho go ipoloka le go boloka ba bangwe. Se e swanetše go ba motheo wa maitshwaro a rena. 
* Dipoledisano magareng a baswa kabona, tlhahlo ka moswa ka bona yo nago le tsebo , mohlomongwe motho yo a nago le HIV, e ka ba mokgwa o mo kaone wa thuto go bona ka ga bolwetši bjo. Mafapha a e sego a mmuso ao a dirago mošomo o bjalo a swanetše go amogelwa le go hlohleletšwa dikolong tša rena go fa thušo. 
A bana ga se ba ba nnyane kudu go tsebo ya mohuta wo
* Go thoma ka nako ye ba thomago sekolo, baithuti ba swanelwa ke go ba le tsebo ka ga HIV/AIDS yeo e rutwago ka tsela yeo e lekanego mengwaga ya bona le thuto e nago le bokgoni. 
* Mananego a go ithuta a dirilwe e bile a tšweletšwa gore thuto ya bokgoni e be ya mengwago yohle, le tlhahlo e fiwa barutisi go ba kgotšha go dira se. 
* Re fela re lebale gore bana ba bantši ba phafogela thobalano gomme ba nyake go tseba ka ga yona ba sa le ba bananana. Ke taba e thata gore bana ba bantši ba setse ba tsene go tša thobalano ka mengwaga e lesomepedi (12). 
* Bana ba bantši ba phafogela HIV/AIDS ba sa le ba bannyane kudu, ka ge ba tseba batho, gammogo le batswadi goba bagolwane ba bona bao ba lwalago goba ba hwile. Dikgoeletšo tša diyalemoya di na le ditabana tše ntši ka taba ye. Bana ba phatlalatša tsebo magareng a bona, ke nnete goba aowa, ke e nepagetšego goba aowa. Se bohlokwa ke gore barutiši ba ikemišetše go fa bana tsebo e nepagetšego mabapi le thobalano le HIV/AIDS pele bana ba ithuta ka tsebo e fošagetšego go tšwa go thaka tša bona. 
4. Go thibela phatlatšo ya bolwetši dikolong
Ge dikolong tša rena barutiši le baithuti ba na le HIV a rena ba bangwe re ka se fetelwe ke twatši e?
* Ka ge HIV gantši e fetela ka thobalano le go kgomana ka madi, bontši bjo rena ga re bothateng bja go fetelwa ke HIV ge re dutse re le mo dithutong tša rena tša ka mehla. 
* Ga go dipego tšeo di direlwego tša phetetso ya HIV mo dikolong le dikolong tša ka godimo e diragetšego ka nako ya ge dithuto di tšwela pele. 
Bjalo ge gona ge go na le dikotsi goba dikgobalo mo dintweng?
* Go na le kgonagalo ya go ba kotsing ka kgomano ka madi ao a fetetšwago. 
* Go ba bothateng bja kotsi go ka hlokomologwa ge magato a maleba a dirišwa ge go fiwa thuso ya pele. 
* Molao o bohlokwa mo ke go somisa magato a bolokegilego ka kakaretšso, o dule o phakgam. 
Ke dife diphakgame ka kakaretšo?
* Diphakgamiši di bitšwa ka tsela ye ka gore di ka šomiša go motho mang le mang le go diela tsohle tsa mmele. 
* Diphakgamiši ke tše bohlokwa ka gore mo lefelong la boithutelo ga go bonolo go tseba gore ke mang yo a nago le HIV. 
* Ka lebaka la sekgoba se setelele magareng a phetetšo ya HIV le go thoma go lwala, bontši bja batho ba nago le HIV dikolong ba ka se tsebe gore ba na le phetetšo ye. 
* Ka lebaka la "window period" e lego nako yeo dika tša phetetšo di sa bonagalego ditekong, le diteko tšeo di sa bontšhego go ba gona ga phetetso ga gore motho ga a na HIV. 
* HIV ga se bjona bothata bo le noši. Malwetši a mangwe a soro ao a tlwaelegilego mo Afrikaborwa go swana le hepottis B a ka bonwa mo mading ao a nago le phetetšo. 
* Ge re ka dula re phakgame mo go nago le madi, re tla bolokega go HIV le malwetši a mangwe a rwalwago ke madi. 
Sekolo se sengwe le se sengwe se nyaka eng mabapi le thuso ya pele?
* Mapokisana a mabedi a ditlabakelo tša thušo ya pele ao a swanetšego go dula a le gona. 
* Lebotlelo la setagafatši sa ka gae (bleach) 
* Mekotlana ya go reka ya polasitiki yeo e se nago mašobana goba e sa dutlego e dule e le gona. 
* Sebjana seo se tšhelago meetse. 
* Ge go sena pompi ya meetse mo sekolong, go swanetše go dula go na le seturuturu sa meetse a hlwekilego a lekanago dilitera tse masome pedi hlano (25 litre) ka nako tšohle go šomiša ka nako tša tšhoganetšo. 
DIKAGARE TSA MOKOTLANA WA THUSO YA PELE
* Dipara tše nne tša mekotlana ya diatla ya polasitiki ya mohuta wa latex(tše pedi bogolo bja magareng, tše pedi tša bogolo bja ka godimo) 
* Mašela a go khupetša dintho goba go segwa, dipolasitiki tša go thibela meetse, sethibela phetetšo ya ditwatši ( mohlala setagafatši sa ka gae-bleach), sekero, leselahlolo, semamaretše sa mašela, maselana a go bea godimo ga ntho. 
* Sediriswa seo se somiswago ge motho a felelwa ke bophelo go mmudulela moya gore a boele a buše moya. 
Re ka šomiša bjang le dikotši le dikgobalo sekolong? 
1. Ga go motho yo a swanetšego go kgomana le madi a motho yo mongwe goba diela tša mmele. 
* Mokotlana o mongwe le o mongwe wa thušo ya pele o swanetše go ba le mekotlana ya matsogo ya rekere yona e swanetše go aparwa ka nako tšohle ge go thušwa motho yo a tšwago madi ka kgobalo goba e le mokola. 
* Mang le mang yo a hlatswago madi a rothetšego fase goba mo diaparong o swanetše go apara mekotlana ya diatla. 
* Diphafoši di swanetše go šomisetšwa le go diela tša mmele go swane le mahlatša, mantle, boladu le moroto, le ge le gore ga se ga ntši motho a ka fatelwa ke HIV tšona. 
* Ge go se na mekotlana ya diatla, mekotlana ya dipolasitiki ye re rekago ka yona ka mabenkeleng e ka šomišwa kgang ke ge a sena mašobana ao a ka tsenyago meetse goba madi ge go šongwa. 
* Baithuti ba swanetše go rutwa gore ga se ba swanela go swara madi le dintho ka diatla ba mpe ba kgopele thuso go e mongwe wa barutisi ge go na le kotsi goba go tšwa ga mokola. 
1. Thibela madi ka pela ka mo oka kgonago. 
* Ge mogwera goba moithuti a etšwa madi kgato ya pele leka go thibela madi ka go pinyeletsa godimo ga lefelo le tšwago madi ka lešela goba toulo ya kgauswi. 
* Ka ntle le ge motho yo a gobetšego a le maemong a sa kgonego go dira selo, goba a gobetše wo šoro, gona batho ba swanetše go rutwa go itira ka mokgwa wo. 
* Ge motho a etswa mokola, o swanetse go bontshwa ka mokgwa wo a dirago kgatelelo mo maribeng a nko ya gagwe. 
1. Go hlatswa dintho 
* Ge go emišwa ga madi go dirilwe, bagobadi ba swanetše go thušwa go itlhatswa dintho ka meetse a hlwekilego le sebolaya ditwatsi ge se le gona, ge se se gona dirisa setagafatši(bleach) seo se tšhetšwego ka metseng( karolo e tee ya setagafatsi go karolo tše senyane tša metse) 
* Dintho di swanetše go tswalelwa ka lešelana le nago le sethibela metsi goba ka semamaretši (plaster) 
* Baithuti le barutiši ba swanetši e go ithuta gore dintho, dišo, go pharoga di a khupetšwa ka nako tšohle. 
1. Re ka šomana bjang le gore re se kgomane le madi a motho yo mongwe ka nako ya dikgobalo. 
* Letlalo leo le kgomanago le madi le swanetšwe go hlwekišwa ga botse. 
* Go swanetšwe go šomiša meetse a elago go tswa pomping, ge a se gona, gona go ka šomiša meetse a hlwekilego go tswa sebjaneng gomme a tšhelwe lefekeng leo la madi. 
* Ge sebolayaditwatši se le gona a se šomišwe, go sego bjalo setagafatši(bleach) se hlakanego le meetse se ka šomisa (karolo e tee go karolo tse senyane tša metse) 
* Ge madi a tshetše sefahlego, kudu mahlo goba dinko le molomo mo go nago le letlalo le boleta, go ka tšokotšwa ka metse a elego metšotšo e meraro. 
1. Go hlatswa ga lefelo le mašela a tšhilafetšego. 
* Mafelo ao a šilafetšego a swanetše go hlatswa ka setagafatši le meetse (karolo go karolo tše senyane tša metse) 
* Mašela ao a nweletšego ka madi a swanetše go lokelwa ka mokotlaneng wa polasitiki a fišwe lore goba a romelwe mo faporiking e lahlago tše bjalo. 
* Didirišwa tšeo di šilafetsego di swanetše go hlatswiwa gomme di dule ka setagafatšing (bleach) tekano ya iri, gomme di phumolwe. 
* Kgonthišiša gore ntlwana ya bohlapelo, botshwelamare di dula di hlwekile go se na mo go tšhetšego madi. 
1. Re ka lahla bjang mašelana goba tšona dišomišwa ke mosadi ge a ile kgweding? 
* Sekolo se sengwe le se sengwe se swanetše go bona gore go dirwa dipeakanyo gore dilo tša mohuta wo di ka lahlelwa kae bjang. Barutabana ba basadi le barutwana ba basetsana ba swanetše go tseba ka dipeakanyo tše gore batho ba bangwe ba se kopane felo le dilo tše bjalo. 
Go ka dirwa eng mo kotsing tše šoro go šwana le go katwa goba go hlabja ka thipa mola go dula go le kotsi ka ga HIV?
* Go ba kotsing ga go fetelwa ke HIV go atile kudu mo tabeng tsa go katwa, goba go hlabja ka tšhwaana goba legare kudu ge mo kotsing e go le batho ba fetago ka o tee. 
* Mosadi yo a katilwego o swanetše go hlaganelwa a fiwe thekgo mo bothateng bjo. O swanetše go botšwa gore a se hlape le go fetola diaparo tšeo a bego a di apere (gore se e tle e be bohlatse go ba kalafo le maphodisa ge go dirwa dinyakisiso). O swanetše go išwa ka ponyoyaleihlo go ngaka ya mmušo go hlahlobja le go dira dithebelo tša ka pejane gore a se ime, le go išwa setishing sa maphodisa gofa bohlatse le go bega molato. Dipeakanyo di swanetše go dirwa gore a fiwe kgothatšo e hlapilego/ nepagetšego le thušo. 
* Mo kotsing ya go hlabja goba gona go pharoga ga letlalo go lebane le kotsi ya go gahlana le madi a fetetšwago ke HIV, gona thušo ya pele e swanetše go fiwa ka bonakwna. Ka morago ga fao ke gona kotsi ya go hlabja e ka begwago maphodiseng. 
* Mo tabeng tše ka moka, batho ba iswa go bo reatseba ba go ba kgothatsa le ba tša kalafo mabapi lego kotsing ya go hwetša HIV, gomme morago ga fao batswadi goba bahlokomedi ba ka tsebišwa ka pela. 
* Tiriso ya diokobatši e a hwetšega mo mafapheng ao e sego a mmušo go fokotša go ba kotsing ga motho yo a se nago HIV go fetelwa ke twatsi ye ge a katilwe goba a hlabilwe. Bokgoni bja diokobatše tše bjalo mo tabeng ye ga se bja hlwa bo kgonthišišwa. Diokobatši tše bjalo ga di hwetše ge maokelong a batho bohle. E mongwe le e mongwe yo a ikhwetšago a le kotsing e kgolo ya go hwetša HIV gomme a na le tšhelete go reka diokobatši tše bjalo a ka kgetha go dira bjalo. Sephetho ka go šomisa diokobatši tše se tšewe ka pela ka ge go tšewa gore di tšewa šoma gabotše ge di ka tšewa ka pela moragonyana ga bothata bo sena go hlago. 
Re ka thibela bjang phetetšo ya HIV ka nako ya dipapadi?
* Bothata bjo tee bja go ba kotsing ya go ka fetelwa ke HIV ka nako ya dipapadi ke ge go ka ba le dikgobalo. Le gona go ba kotsing ke mo go nnyane ge melao e latelago e latelwa. 
* Mokotlana wa thušo ya pele ka mekotlana ya diatla ya rekere di swanetše go ba gona ka nako ya dipapadi. 
* Ga go a dumelelwago go tšea karolo dipapading ka dintho tše sa tswalelwago goba ka dikgobalo tse mpsha. 
* Ge motho a ka gobala ka nako ya papadi o swanetše go ntšhwa ka lepatlelong, a fiwe thušo ya pele gomme a ka dumelelwa go boela lepatlelong fela ge dintho di hlatswitšwe, tša khupetšwa. 
* Diaparo tše nago le madi di fetolwe. 
* Barutiši le baithuti bao ba nago le HIV ba eletswa go ahlaahla pele le ngaka taba ya kgonagalo ya go ba kotsing ga maphelo a bona le phetetso nakong ya dipapadi. 
Thobalano dikolong
* Dikolong tšeo go nago le lefelo la go dula (hostels) go a direga gore baithuti ba dire tša thobalano le ge go ka hlwa go le kgohlanong le molao wa lefelo leo. 
* Keletšo le go fiwa kgothatšo, ga mmogo le go ahlaahla taba ka sethaka, di bohlokwa mo lefelong le bjalo. 
* Dicondom di swanetše go fiwa ka tokologo go barutwana bao ba setšego ba thomile tša thobalano. Barutwana ba swanetše go rutwa ka fao di diriswago le gore di swanetše go lahlwa ka tsela efe. 
Thobalano magareng a barutiši le barutwana e kgahlanong le molao.
* Barutiši ga se ba swanela go dira tša thobalano le barutwana. Se se kgahlonong le molao, le ge morutwana a ka bontšha tumelelo. Taba e bjalo ke go tshela molao wa maitshwaro wa barutiši ka ge ba le maemang a go tshepega. 
* Kotlo e tiilego e tla fiwa kgahlanong le morutabana yo a dirago tša thobalano le moithuti. 
* Thobalano yeo e tlogo go dirwa ke morutabana ntle le tumelelo ya morutatwana ke go kata, se ke molato wo mogolo, morutabana a ka bonwa molato. Ge morutabana a dira tša thobalano le mosetsana goba mošimane wa mengwaga ya ka tlase ga lesometshela(16), o tla bonwa molato wa go kata ka fao go na le kgonagalo ya kotlo ya bophelo ka moka. 
* Ge o ka lomoga gore modirišane ka wena o dira tša thobalano le morutwana o swanetše go bega taba ye go hlogo ya sekolo goba ba taolo ya thuto, ge mošimane goba mosetsana a le ka tlase ga mengwaga e lesometshela bega maphodiseng. Ge o sa dire bjalo o ka ikhwetša o bonwe molato wa go bega karolo mo katong ye. 
Malwetši a mangwe wona a a ka se re fetele go tšwa go batho ba 
nago le HIV?
* Ka lebaka la gore batho bao ba nago le HIV mašole a mebele ya bona a gwahlafetše, ba kotsing e kgolo ya go fetelwa ke malwetši batho ka bangwe go swana le bona batho bao ka hwetša malwetši a bona. 
* Learogi ke bolwetši bja mafahla Motho e mongwe le e mongwe yo a ka bago le bolwetši bja mafahla a ka eletšwa ko nyaka kalafo ya ka pela gomme a ka boela sekolong ka keletšo ya dingaka. 
Ao gona le mabaka a mangwe ao a ka dirago gore batho ba HIV ba ka rakwa dikolong?
* Ge motho wa HIV a ka thoma go ba le mokgwa wo sa laolegego wa go tšwa madi goba a na le dintho tšeo di sa kgonegago, go ka hlokega gore a kgaolwe sekolong go fihlela bothata bja gagwe bo tliswa tlase ga taolo. 
* Ge motho a hlagiša ka nama maikatlo a šorofetšego a tša thobalano, a ka tšeelwa magato le ba tša lefapha la dikalafo tša maleba, ge e be e tla be go ama maitshwa a baithuti le go hlompha ditokelo tsa bao ba amegago le molao. 
5. GO AGA LEFELO LE KGONTSHAGO LE SETSO SEO SE SENAGO 
KGETHOLLO
HIV/AIDS e tlo re tsena ka moka
* Le ge re ka efoga go tsenwa ke HIV, ke ba mmalwa fela ba rena bao e ka se ba tsenego. 
* Bontši bja rena re tla loba maloka a malapa le bagwera ka baka laHIV. 
* Re tlile go ba le dipoloko tše ntši ka fao ra nyaka gore bašomi ka rena ba kwišiše ge re le mo bothateng le gore re fiwe matšatši le gore re se be gona mešomong ka nako ye ya mahloko. 
* Bao ba rena re hwetšago HIV go tlo hwetšega gore re a lwala gomme gwa nyakega gore re tšee matšatši mešomong ya rena ka baka la bolwetši. 
* Badirišane ka rena bao ba phetšego gabotse ba tla swanela ke go kwišiša gomme ba re direle mošomo ya rena ya go ruta. Kgolo e tlo ba gona mo re hwetšago gore baithuti bao ba nago le HIV/AIDS ka diphaposing ba nyaka thušo e kgethegilego ge ba lwala. Go tla sekolong ga bona go tlo amega le gona ba tlo felelwa ke kgahlego dithulong tša bona gomme mošomo wa sekolo wa saleka. Ba swanetše go tšewa ka mokgwa wo kgethegilego ga mmogo le gore ba fiwe sebaka sa go dira mošomo wa sekolo ge ba le gae. Go le bjalo diketelo ka magaeng ka barutabana di swanetše go beakanywa ke sekolo. 
Go phela ka HIV/AIDS
* Barutabana le baithuti ba nago le HIV ba swanetše go phela bophelo bjo tletšego bjalo ka mang le mang. 
* Ga se ba swanela go ganetšwa sebaka sa go šoma bjalo ka barutiši ge ba na le bjona bokgoni bjo. 
* Ge fela go fetelwa ga bona ke HIV go sa bee bangwe ka bona kotsing mo dikolong le mafelong a mangwe a mešomo le gona ba latela magato a go dula ba phakgamile ga go lebaka le lebotse go ganela barutabana le baithuti ba bjalo ditokelo tše swanago le tša bangwe. 
Go katana le taba ya go tšea sepheto ntle le go bona kgopolo ya motho, e le gona go hloka tshepo go motho yo bjalo
* Kelo e nngwe le e nngwe yeo e dirwago mabapi le morutiši goba morutwana yo a nago le HIV e swanetše go ba yeo e se nago kgethollo, e nago le tokelo, e ka ba ka tša kalafo, sekolo goba mafelo a mangwe,e be go kgahlego ya motho yoo goba go kgahlego ya ba bangwe. 
* Barutabana ba swanetše go dula ba phakgame ka kgonagalo ya kgethologanyo mo dikolong, ba tšee magato a ka pejana go fokotša mokgwa wo bjalo, gomme ba šomane le badirabokgopo. 
* Go tšea sephetho ka go hloka tshepo mo go tswalago ke letšhogo le go hloka kelohloko. Mokgwa o mo kaone wa maleba wa go fokotša letšhogo le bjalo, ke go ngwathelana tsebo ye e lego ka mo pukwaneng ye le baithuti gore ba kwišiše dintlha tša kalafo ka ga HIV le ka fao e felelago le go tseba go re ba ka iphemela bjang. 
Go gana go ithuta le motho wa HIV/AIDS, goba go gana go ruta goba go rutwa ke motho yo bjalo
* Baithuti goba barutiši bao ba ganago go ithuta, go ruta goba go rutwa ke motho yo a nago le HIV/AIDS ba swanetše go hwetša kgothatso. 
* Maemo a bjalo a swanetše go tlišwa taolong ke hlogo ya sekolo, barutiši, ge go kgonega le lekgotla la taolo ya sekolo, goba lekgotla la mafelo a mešomo go ya ka molao wa HIV/AIDS wa naga ka kakaretšo wa lefapha la tša tona la kgoro ya thuto. 
Ditshuwana
* Baithuti ba bantši ba tlo ba ditšhuwana goba ba loba metswalle ya kgauswi, ka fao ba tlo nyaka thuso e amago maikutlo a bona le tlhahlo go tšwa go barutiši. 
* Baithuti ba dišhuana ba tlo lebana le seemo sa mathata mabapi le tša ditšhelete gomme ba tlo ba le bothata bja go hwetša ditšhelete tsa go lefela sekolo, diaparo le tšona dipuku. 
* Dišhuana tše dingwe ba tlo gapeletšega go hlokomela baratho ba bona. Ba tla swanelwa ke go ba bjalo ka hlogo tša malapa a bo bona go sa kgathalege gore ke ba bannayane bjang. 
* Bona ka bo bona ba ka no ba bana le phetetšo ye, goba ba hlokometše bao ba nago nayo ba bile balwala. Barutabana ba swanetše go lemoga gore baithuti bao e lego dišhuana ka baka la AIDS ba ka lebana le seemo sa go nyatšega, ba bile ba ka tlogelwa ke batho bao ba swanetšego ke go ba hlokomela. 
* Dikolo ditla swanelwa ke go tsweletša melawana yeo e tlogo hlahla barutiši ge tabana tse bjalo di belaelwa go ka ba gona, go swana le ka fao go dirwago go go belaelwa gore morutwana a ka no ba a sotlwa. 
Diteko tša HIV dikolong le go ntšhetša maemo a pepeneneng
* Molao ga o dumelele baithuti, barutiši goba mošomi e mongwe le e mongwe go gapeletšwa go dira diteko tša HIV. 
* Boithaopo bja go tšweletša go ba le HIV ga moithuti goba moturiši bo swanetše go amogelwa ka mo bo lego ka gona. 
* Barutabana bao ba fiwago goba ba tsebišwago taba ye ba swanetše go itokišetša go e tšea bjalo ka khupamarama ba kgonthišiše le gore kgethollo ga e hlolege ka morago ga fao. 
* Tsebišo e bjalo ya go utollwa ga seka sa moithuti sa go ba le HIV, e ka dirwa ke morutiši ge a e direla motho yo mongwe ka tumelelo ya mokgwa wa go ngwala ke moithuti ge a le ka godimo ga mengwaga e lesome-nne (14) goba ke batswadi ba gagwe. 
Molao wa sekolo ka ga HIV/AIDS
* Dikolo goba mafelo a mangwe a swanetše go tšweletša molawana mabapi le HIV/AIDS, e le go kgontšha dintlhakgolo tša hlahlo go šoma ka mokgwa wa maleba. Molawana o bjalo o swanetše go se tšwane le molaotheo le molao. Molawana wa seketo ga se wa swanela ke go ba kgahlanong le melao wa naga ka karetšo le dinhlakgolo tša tlhahlo ka mo pukwaneng ye. 
* Sekolo se na le maikarabelo a go ba lefelo la ya tsebo le thekgo mabapi le HIV/AIDS mo setšhabeng seo se se direlego. Dibapadithwadi go tswa setšhabeng se godilego, mohlala baetapele ba tša bodumedi, tša setso, bašomedi ba tša maphelo ba tukologo ya gae goba dingaka tša setšo, ba swanetše go amega go tšweletšeng molawana wa sekolo. 
* Ge methopo e le gona, sekolo se ka rata go tsweletša komiti ya tlhahlo ya tša maphelo. E tla ba komiti ya lekgotla taolo. Maloko a ntshe a tlo akaretša bašomi(barutabana), batswadi, baithuti le ditsebi tša thuto tša maphelo. Motho yo a nago le tsebo ka tša maphelo o swanetše go ba modula setulo wa komiti. Komiti e tla eletsa lekgotlataolo gore dintlhakgolo tša taolo go re di ka dirišwa bjang. E swabetse go thuša go tsweletša molawana wa sekolo ka HIV le go ela hloko ka fao o šomiswago ka gona, kudu go thibeleng ga HIV. 
* Molawana o wa sekolo o swanetše go lebeledišišwa kgafetša ge ditsebišo tša semahlale di hlolega, ga mmogo le keletšo go tswa go tsa maphelo tsa profinsi goba naga ka kakaretšo goba go ba taolo ya tša thuto. 
Phokotšo ya go ba kotsing ga phetetšo ya malwetsi go batho ba nago le HIV/AIDS
* Malwetši ao a sa tšhošego goba a se nago maatla go batho bao ba phedilego ga botse, a ka ba kotsi le go ba tšhošetšo go maphelo ge a ka swara batho bao ba nago le AIDS. 
* Baithuti le barutabana bao ba nago le malwetši a fetelago go swana le mooko, mauwe, mooko wa Jeremane, sepšatlapšatlane le khwaakwa ba swanetše go bona ngaka gomme ba dule sebakanyana ba sa tle sekolong go fihlela ba fola. 
* Dikolo di swanetše go tsebiša batswadi ka molawana wo ba tloge ba gatelela go re bana bohle ba hlabelwa kgahlanong le malwetši a ka botlalo. 
Thekgo go baithuti ba lwalago
* Baithuti le barutabana ba lebeletšwe go ya ka dikolong goba diphapošing tsa bona go ya ka dinyakwa tša molao ge ba ntše ba sa kgona go šoma ka mokgwa wa maleba ge ba sa bee bangwe ka bona kotsing ya dikolong le mafelo a mangwe a thuto. 
* Sekolo se sengwe le sengwe se nago le ditlabakelo tše lekanego se swanetše go ba le lefelo leo barutwana le barutabana bao ba sa phelago gabotse ba ka khutšago ntshe mo mosegareng wa letšatši ka nakwana tše kopna. Se se tla kgontsha barutwana bao ba lwalago go ba gona sekolong sebakanyana se se teletšana. 
* Ge ba thoma go lwala goba ba bea seemo sa bana ba bangwe kotsing ba swanetše go dumelelwa go ithuta ba le ka gae, dithuto tše bjalo di ka išwa magaeng a bona. Mo go kgonegago batswadi ba swanetše go ba ruta ka gae. 
* Barutwana ba bangwe ba HIV/AIDS ba ka no ba le mathata a itseng mabapi le mekgwa ya bona ya go phela goba go hlaselwa ke tshenyego ya megalatšhika. Barutwana ba bjalo ba swanetše go nyakurollwa mathata a bona gomme mo kgonegago e bile go le maleba, ba išwe lefelong le kgethegilego la barutwana ba nyakago thuto e kgethegilego. 
* Medirwana goba mešongwana e mengwe ntle le ya dithuto e ka ba bothata bo bo itseng go barutwana ba nago le HIV. Barutiši ba swanetše go ba le maseme mo tabeng e, gomme ba direle gore barutwana ba se tšee karolo go papadi tše bjalo ge go hlokega. 
* Dihlare tša kalafi di swanelwa go tšewa ka nako yeo e beilwego gore di tle di kgone go soma ka mokgwa wa maleba. Barutabana ba šwanetse go lemoga se gomme ba dumelele barutwana ba nago le HIV go fela ba ikutswa go tšwela ntle go tšea dikalafi tšeo ge go hlokega. 
* Dikolo di swanetše go thuša barutwana baHIV go hloma makgotla a thekgo goba go ikgokaganya le leo le lego gona metsaneng ya bona. 
Thekgo go badirišanemmogo ba lwalago
* Barutiši le bašomi ba bangwe bao ba hwetšago malwetši ao a amanago le AIDS ba nyaka thekgo le kwišišo go tšwa go bašomikabona. 
* Ge go dutše go eya ba tlo nyaka matšatši ao ba tlo se bego gona mošomong goba ba tlo lapa ka kudu mo mosegareng wa letšatši gomme ba tlo tsoma go robala ba ikhutše nakonyana. 
* Ka nako yeo maloko a mangwe a bašomi ba tlo swanelwa ke goba direla mošomo, gomme seo se tlo ba le dipoelo tše mpe mošomong le maphelong a bona. 
* Thotogelo ya leswena le HIV ke ye kgolo kudu ka mo nageng, go fihlela kamoka re tšea magato a go dira thobalano e bolokegilego, ka moka tse di tla thoma taba mpšha ye e lego ya nnete gomme ra swanela ke go phela ka yona. Barutiši ba setse ba ikhwetša e le ba imetšwego, ba hwetša go le bothata go dira mošomo o montši o. Maikutlo a bjalo a kwišišega. Tšhoganetšo e bjalo e hlola nyakego yeo e lego ya moswananoši go MaAfrikaborwa ka moka. Mohlomongwe re swanetše go gopola gore tšatši le lengwe badirišane ka rena bao ba phetšego gabotse ba tlo swanelwa ke go re šomela legato, ka ntle le ge re ka intšhireletša go phetelo e. 
"Karolo e kgolo ya mošomo wa rena ke go ruta batho go amogela, rata le go thekga bao ba nago le HIV, gore re se tlo swanela ke go khuta goba ra homola. Ge re dutse re khuta, ke gona.Mo re hwetšago kgatelelo le go feta, ge re dutše re lwala re hwa ka lebelo." Valencia Mofokeng, mohlologadi, mma yo a nago le HIV, le moetapele wa lekgotla- thekgo leo le lego kgahlanong le AIDS go batho bao ba phelago le HIV/AIDS la Orange Farm, go kagoleswa, 7 November 1999.
6. KGOELETSO YA GO DIRISANAMMOGO KGAHLANONG LE 
BOLWETŠI BJA AIDS KA 
MOPORESIDENTE WA NAGA THABO MBEKI
Kgoeletšo
"HIV/AIDS e magareng a rena. E a phatlalala. Re ka fenya fela kgahlanong le HIV/AIDS ge re ka swarana ka diatla go phološa setšhaba.
Kotsi e ke nnete
"Ba bantši ba lebana le kotsi ya go fetelwa ke HIV/AIDS. Ka lebaka la gore e rwalwa e bile e phatlalatšwa ke batho ba bangwe, e na le rena mo mešomong ya rena, ka diphapošeng tsa dikolo, ka diphapošeng tša baithuti ba thuto tša godimo, e gona dikopanong tsa dikereke le mešomong e mengwe ya tša bodumedi. HIV/AIDS e sepela le rena. E sepela le rena fao re yago gona. E gona ge re le dipapading. E gona ge re opela le ge re bina.
"Bontši bja rena re lletše dišuana ge go sena yo a ba hlokomelago. Re bone AIDS mo dillong tša masetlapelo tsa maphelo ao a felelago. Re e rwele ka makase a mannyane le a magolo go ya dirapeng tše ntši. Ka nako e nngwe re be re sa tsebe go re re boloka batho bao ba bolailwego ke AIDS. Ka nako e nngwe re be re tseba gomme re kgetha go homola.
"Ge nako e fihla gore e mongwe le e mongwe wa rena a ka tšea sephetho sa go dula a phafogile, re fetoga batšwasehlabelo ba dipelaelo le boitshepo bjo fošagetšego. Re gopola gore HIV/AIDS ke bothata bja motho e mongwe.
Go fetola mekgwa ya rena ya go phela
"HIV/AIDS ga se bothata bja motho e mongwe. Ke bothata bjaka. Ke bothata bja gago. Ka go e dumelela e phatlalala, re lebane le kotsi ya gore baswa ba rena ba ka se fihle nako ya bona ya bogolo. Thuto ya bona e tlo šwalalanywa. Ekonomi ya naga e tlo buhlama. Go tlo ba le palo e kgolo ya batho bao ba lwalago yeo e tlogo šita bao ba phetšego gabotse go e hlokomela. Toro ya rena bjalo ka batho e tlo šwalalanywa.
"HIV e phatlalatšwa kudu ka thobalano. O na le tokela ya go phela bophelo bja gago ka mo o ratago ka gona. Efela ke kgopela kudu lena baswa, lena le swerego bokamoso bja naga ya rena, go ikilela go tša thobalano ge le dutše le kgona. Ge le tšea sephetho sa go dira tša tholano, šomišang condom. Ka wona mokgwe wo, ke kgopela banna le basadi go botegelana, go sego bjalo go šomiša dicondom.
Tirišamommogo
"Maatla a go fenya phatlalalo ya HIV le AIDS e letše go tirišanommogo ya rena bjalo ka baswa, basadi le banna, bjalo ka borakgwebo, bašomi, batho ba bodumedi, bjalo ka batswadi le barutiši, bjalo ka balemi le bašomedi ba polase, bjalo ka bao ba sa šomega le ditsebi dithutong, bjalo ka bahumi le badiidi - ka kgontshe, rena ka moka.
"Lehono re swaragana ka diatla tirišanommogong e kgahlanong le HIV/AIDS, mmogo re gapeletšega go phatlalatša molaetša.
"Tšatši ka tšatši, bošego bjo bongwe le bjo bongwe kae le kae mo re yago,re tla dumelela ba malapa a rena, bagwera le dithaka tsa rena gore ba tsebe go ipabalela, go babalela setšhaba ka go fetola mokgwa wa rena wa go phela gore re rate bjang. Re tla diriša sebaka se sengwe le se seo re se hwetšago go ahlaahla phatlalatša taba ye ya HIV/AID. Bjalo ka badirimmogo kgahlanong leAIDS, ka moka re gapeletšeng go amega.
"Re tla šoma mmogo go hlokomela bao ba phelago le HIV/AIDS le bana bao ba fetotšwego ditšhuana ke AIDS. Ga se ba swanelwa ke go angwa ke kgethollo ya mohuta ofe goba ofe. Ba ka phela maphelo a nago le tšweletšo nako e telele. Ke batho bjalo ka nna le wena.
"Ge re efa letsoga, re aga setho sa rena, ge re ikgopotša bjalo , bjalo ka bona, e mongwe le e mongwe a ka fetelwa ke bolwetši bjo.
"Bjalo ka badirišani kgahlanong le AIDS, re swanetše go kgorela methopo ya rena tsela gomme re bee taba ye kgopolong tsa rena.
"Le ge go le bjalo, ga gona kalafi ya HIV le AIDS. Ga go seo se ka thibelago phetetšo ntlo le maitshwaro a rena. Re tla šoma mmogo go thekga mafapha a tša kalafao go dira dinyakišišo tša sehlare le phodišo. Re tla diriša methopo e kgonagalago go phatlalatša molaetša wa thibela, go fa thekgo go bao ba fetetšwego le bao ba amegago, go swaya gape HIV le AIDS le go tšwelela pele ka dinyakišišo tša kalafo go hwetša tharollo.
"Lehono re tshwarana ka diatla mo tirišanommogo ye, ka tsebo ye tletšego ya gore kopano ya rena ke maatla a rena. Kgato e bonono yeo re e tšeago lehono ke kgonthišišo ya bokamoso bja setšhaba sa rena.
"Ka tshwanelo, re gapeletšega gore kae le kae fao re gahlanago ntshe le go ithuta, re somago le go opela, re ipshinago re le mmogo, re tla itšhireletša le bangwe ka rena kgahlanong le HIV le AIDS. Mmogo re le badirimmogo kgahlanong le HIV/AIDS, re ka kgona ra be ra fenya.
"Ga go na nako e nngwe empa nako ke yona ye, tšea kgato. Ke le lebogo go mpha tsebe gape ke le kgopela go TŠEA KGATO GONA BJALO."
E romelwa go setšhaba ka yo e bego ele motlatša -Moporesidente Thabo Mbeki, 9 OKTOBER 1998, legatong la yo e bego ele Moperesinte wa naga Nelson Mandela. 
R A H E A L T H Y N A T I O N
February 2002 Molaotshepetšo wa
hlwekišo ya theo ya ka gae
woo o kaonafaditšwego
Molaotshepetšo wa
hlwekišo ya theo ya ka gae
woo o kaonafaditšwego
Na hlwekišo ke eng gape ke ka baka la eng e le bohlokwa?
Go na le Maafrika Borwa a dimilione tše 18 (malapa a dimilione tše 3) bao ba sa kgonego go humana hlwekišo ya theo ga bjale. Dikliniki
tšeo di akanyetšwago go 15% le 11,7% ya dikolo ga di na hlwekišo. Dikolo tše dingwe tše dintši di šomiša matlwana a boithomelo a melete
ao a se a lekanego, a go ba ditšhila le ao a sa bolokegago. Tše kamoka di kopana go baka kgonego ya kotsi ye kgolo go maphelo. Ka
moo mmušo o tla thekga setšhaba le malapa go fediša poelomorago ya hlwekišo ge 2010 e fihla.
Na 'hlwekišo' e hlaloša eng?
Hlwekišo e hlaloša go kgoboketša le go lahlwa - ka mokgwa woo o phedilego gabotse- ga ditšhila go balwa le mantle a batho, meetse
ao a šomišitšwego le ditšhila tša ka gae. Ge se se sa dirwe, metse e ba ditšhila gomme batho ba a lwala. Ka Afrika Borwa re šetše re
ena le dikgetse tše dimilione tše 1,5 tša letšhologo (mala a go ipereka) ngwaga wo mongwe le wo mongwe go bana ba go ba ka fase ga
mengwaga ye 5, le ditlhaselo tše dintši tša kholera. Tše di swanetše go sepelelana le mekgwa ya maphelo a mabotse.
Na ke ka baka la eng re ena le bothata?
Mathata a hlwekišo ka Afrika Borwa a bakwa ke dilo tše pedi tše bohlokwa:
• Maphelo a go se be gabotse (batho ba bantši ga ba lemoge gore ba tlhoka go hlapa diatla ge ba fetša go ithoma goba go tsenya
leiri, gomme ba bantši ba gopola gore go lokile ge ba šomiša sethokgwa bjalo ka lefelo la boithomelo.),
• Go hloka infrastraktšha (go hloka matlwana le go se be le meetse a go hlapa diatla ).
Na tharollo ke eng?
Go fiwa matlwana ao a kaonafaditšwego ke karolo ye nngwe ya karabo. Ka lehlakoreng le lengwe setšhaba se swanetše go ba le tsebo
ya merero ya tša maphelo yeo e kaonafaditšwego, maphelo ao a kaonafaditšwego le bokgathatema bja setšhaba go mananeo a hlwekišo.
Na tekanyo ya hlwekišo ya fasefase ya theo yeo e amogelegago ke efe?
• Maphelo a maswanedi go swana le go boloka matlwana a hlwekile le go hlapa diatla morago ga go šoma ka ditšhila goba go tsena
ka ntlwaneng.
• Tshepetšo ya go lahla mantle a batho, meetse a ditšhila le matlakala yeo e sa turego, ya go hlokomelega bonolo, yeo e bolokegilego
le yeo e amogelegago tikologong
• Lapa le lengwe le le lengwe le be le ntlwana ya go ba gabotse.
Na molaotshepetšo wa hlwekišo ya ka gae ya theo o tla fihlelela eng?
Mmušo o na le maikarabelo a molaotheo go netefatša gore Maafrika Borwa kamoka a kgona go humana hlwekišo yeo e lekanego. Ka
moo molaotshepetšo o tla fa šedi go fiwa hlwekišo yeo e lekanego go malapa, dikolo le dikliniki, kaonafatšo ya go tšewa ga ditšhila tša
ka gae le go di lahla, le go ruta setšhaba ka maphelo.
Mmušo o na le maano a go nolofatša phethagatšo ya ditirelo yeo e kaonafaditšwego ka go thekga setšhaba go fa le go šomiša ditirelo
tša tlhwekišo tšeo di sa felego (tša go se ture le tša go laolwa ke setšhaba). Mafelo a bohlokwa ao a tla fiwago šedi a tla akaretša
metsemagae, seka toropo le mekhukhung moo tlhoko e lego ye kgolo kudu.
Hlwekišo e bohlokwa go maphelo a setšhaba. Go ba le hlwekišo ya tshwanelo, go hlokega gore e be karolo ya hlohleletšo ya tšwelopele
ka bokamoka. Ka moo hlwekiši ke ye tee fela ya mananeo a mantši a tšwelopele ao a tšwetšwago pele ke mmušo. Katlego gape e letše
go thekgo ya setšhaba. Ka moo bokgoni bo swanetše go dirwa karolo ya setšhaba ka bjako gore badudi ba maatlafatšwe go thuša ka
lenaneo la hlwekišo la setšhaba.
Mananeo a hlwekišo a tla kaonafatša mathata a kagišano le a mogopolo a go amana le hlwekišo ya fase. Go se be le matlwana, matlwana
a boithomelo a go ba kgole le gae, dinolofatši tša mohlakanelwa tšeo di sa lekanago, tahlo yeo e sa lekanago ya matlakala le mekgwa
ya hlwekišo yeo e sa kgotsofatšego di baka gore go be le tahlego ya bopraebete le tlotlego, kgonego ya go tsenwa ke malwetse le
phonkgelo yeo e oketšegilego ya maphelo a motho ka boyena.
Na ke ka baka la eng hlwekišo e le bohlokwa?
Hlwekišo e bohlokwa go maphelo a mabotse. Mathata a maphelo a go amana le hlwekišo yeo e sa kgotsofatšego a akaretša letšhologo,
disentheri, thaefoete, kholera, malaria, bilharzia, tlhaselo ya dibokwana, diphetetšo tša mahlo, malwetse a letlalo le diphetetšo tšeo di
oketšegilego go batho ba go ba HIV phosethifi. Tlhwekišo ye botse e baka bophelo bjo bo telele.
Hlwekišo e bohlokwa gape go go bakwa ga lehumo. Mehola ya ikonomi ya hlwekišo yeo e kaonafaditšwego, e akaretša dipoloko go
ditshenyegelo tša maphelo, tšweletšo ya mošomo ya godingwana, go tsena sekolo gabotse, boeti bjo kaonafaditšwego le ditshenyegelo
tša fase tša phekolo ya meetse. (Mothopo: Pampiri ye Tšhweu ka Hlwekiši ya ka Gae ya Theo)
Ke mang yoo a rwelego maikarabelo a hlwekišo ye kaone
Kaonafatšo ya hlwekišo ke maikarabelo a mang le mang. Bakgathatema ba akaretša setšhaba le malapa (pele); dikontraka tša setšhaba; mmušo wa
gae, wa profense le wa setšhaba; lekala la praebete le Mekgatlo ya go se Laolwe ke Mmušo (di NGO).
Maikarabelo a Molaotheo:
• Bommasepala ba swanetše go fa ditirelo tša theo, go akaretša hlwekišo
• Mebušo ya setšhaba le ya profense e swanetše go thekga bommasepala ka melaotlhakwa le dikgato tše dingwe
Dikarolo le maikarabelo
Malapa le ditšhaba
Tlhwekišo ye botse e thoma ka gae. Malapa le setšhaba se rwele maikarabelo a pele a tlhwekišo ya bona le tikologo yeo e hlwekilego le tlhwekišo yeo
e kaonafaditšwego. Ditiro tša tlhwekišo ya go se be gabotse di ka se bee kotsing maphelo a bona fela eupya le a baagišane le setšhaba kamoka. Dikgato
tšeo di latelago di ka no tšewa go kaonafatša ditiro tša maphelo.
• Go hlapa diatla morago ga go šomiša ntlwana, pele ga go swara dijo le morago ga go fetola leiri.
• Go phatlalatša molaetša wa maphelo a mabotse le bohlokwa bja tlhwekišo
• Bo bega ditshepetšo tša hlwekišo tša go ba le diphošo le diphonkgelo tša tlhwekišo go tikologo go mmušogae.
• Go netefatša gore dinolofatši tša boithomelo di dula di tlhwekile gape di šoma gabotse.
Setšhaba le mekgatlo ya setšhaba e swanetše go lemoša mmušogae ka ditlhoko tša go amana le tlhwekišo. Ba swanetše go thuša gape mmušo gae
ka go loga maano, phethagatšo le tshekatsheko ya diprojeke tša hlwekišo.
Matlwana a ka gae ke maikarabelo a ba lapa. Mmušogae o swanetše go thekga setšhaba go fihlelela tikologo ya go dula yeo e hlwekilego le yeo e
phedilego gabotse ka:
• Diprojeke tša setšhaba tšeo go tšona baagi ba gae ba hlahlilwego go aga matlwana ao a bolokegilego le a go hlweka. Baagi ba ba tla thuša malapa
go aga matlwana a bona. Se se hlola mediro.
• Go fa tshedimošo go thuša malapa le baagi go aga matlwana a go bolokega, a hlomamego le a go kgahliša.
• Go thuša ka dimateriale tša botlhokwa go netefatša gore ntlwana e bolokegile ebile e tlhwekile le gore e a humanega.
Ditekanyong tša go fapana tša mmušo
Mmušogae
Peakanyo ya mmušogae e phethagatšwa ka Maano a Tšwetšopele ao a Kopantšwego - ao Maano a Tšwetšopele ya Ditirelo tša Meetse (Meetse le
Tlhwekišo) e lego karolo ya wona. Go kgona go phethagatša mananeo a kaonafatšo ya tlhwekišo, mmušogae o swanetše go dira tekanyetšo le go fa
tšhelete ya se.Thušo ya ditšhelete e tšwa go methopo ya go fapana, go balwa le kgoboketšo ya lekgetho le go mmušo wa profense le wa setšhaba. Ge
go phethagatšwa lenaneo la tlhwekišo, mmušogae o swanetše go netefatša gore tikologo e šireleditšwe. Mmušo gae o swanetše gape go loga maano
le go dira tekanyetšo ya tshepetšo le hlokomelo ya ditshepetšo tša hlwekišo tša go šomiša meetse. O rwele gape maikarabelo a go thuša malapa go
kaonafatša tlhwekišo ya wona. Maikarabelo a itšego a akaretša:
• Go šupa ditlhoko tša matlwana, go beakanya ditlhoko tše go ya ka bohlokwa gomme ka mananeo ao a itšego go thuša malapa go kaonafatša
matlwana a wona.
• Go tsebiša setšhaba ka bohlokwa bja maphelo le kgodišo ya mananeo a tlhwekišo.
• Go hlokomela maphelo a setšhaba.
• Go thuša malapa go kaonafatša, go sepetša le go hlokomela matlwana a bona.
Mmušo wa profense
Mmušo wa profense o swanetše go fa tšhelete, batho le thekgo ya theknikale go mmušogae. O swanetše go netefatša gape tšhalomorago ya molaotshepetšo
wa setšhaba,go tšwetša pele melaotlhakwa yeo e kgontšhago, go kgokaganya maano a selete le go hlokomela tšwelopele.
Mmušo wa setšhaba
Mmušo wa setšhaba o swanetše go tsebagatša melaotlhakwa le maemo; go hlahla, go kgokaganya le go hlokomela mananeo a setšhaba; go fa thekgo
go ditekanyo tše dingwe tša mmušo; go laola go fiwa ga tirelo le go tsena gare moo go se nago bokgoni.
Dikgoro tše bohlokwa tša mmušo
Kgoro ya Merero ya Meetse le dithokgoa (DWAF) ke mohlokomedi wa meetse a setšhaba le kgoro ya go ba pele ka go lekala la hlwekišo. Ka go
šomišana le bakgathatema ba bangwe ba setšhaba DWAF e swanetše go tšwetša pele maemo a hlwekišo, go thekga diprofense le bommasepala go
tšwetša pele ditirelo tša hlwekišo, hlokomela dipoelo, go aga bokgoni, go fa thekgo ya ditšhelete, go diragatša diprotšeke tša teko ka go hlwekišo ya theko
ya fase le go netefatša gore hlwekišo e phethagatšwa ka mokgwa woo o kgokagantšwego. Kgoro e fa thekgo go mmušogae ge o tšwetša pele Maano a
Ditirelo tša Meetse a wona, ao e lego karolo ya Maano a Tšwetšopele ao a Kopantšwego.
Kgoro ya Mmušo wa Profense le wa Gae e tla rwala maikarabelo magolo a go godiša Maano a Tšwelopele yeo e Kopantšwego a bommasepala, go
netefatša gore mebušo ya profense le ya gae e na le bokgoni bjo lekanego, go fa Kabelo yeo e Lekalekanago le dithušo tša infrastraktšha ya bommasepala,
le hlokomelo.
Kgoro ya Maphelo e tla kgokaganya tshedimošo ka maphelo a setšhaba, go hlola nyako ya maphelo ka mananeo a temošo ka maphelo, go lokiša
ditlwaelo tša maphelo tša hlwekišo, go thekga bommasepala, fa dimateriale tša hlahlo le go ruta setšhaba ka maphelo.
Matlotlo a Setšhaba e thekga mmušogae ge o loga maano le go laola ditshelete tša wona.
Dintlo tša Setšhaba e tla tšwetša pele maemo a tšwetšopele ya dintlo (tekanyo ya fasefase ya hlwekišo ke VIP go lapa le lengwe le le lengwe ka ntle
le ge mabaka a mabu a bolela ka mokgwa wo mongwe). E kgokaganya gape disapsidi tša dintlo tšeo di sepetšwago ke dikgoro tša dintlo tša profense..
Kgoro ya Thuto e rwele maikarabelo a go tšwetša pele mananethuto le maemo, go netefatša tša ditšhelete, tshedimošo le kago ya bokgoni. Dikgoro
tša profense di rwele maikarabelo a kaonafatšo ya infrastraktšha ya dikolo go tsenywa hlwekišo le go phethagatša Lenaneo la Kgodišo ya Maphelo
Dikolong go hlola dikolo tšeo di bolokegilego le tšeo di phedilego gabotse.
Kgoro ya Mediro ya Setšhaba e dira bjalo ka mophethagatši legatong la mmušo wa setšhaba le wa profense ge dikolo le dikliniki di agwa. Kgoro ye e
na le maikarabelo a go netefatša gore go na le hlwekišo yeo e lekanego go meago ya setšhaba le ya mmušo. Kgoro e rwele gape maikarabelo a go
phethagatša lenaneo la mediro ya setšhaba leo le theilwego setšhabeng.
Kgoro ya Merero ya Tikologo le Boeti e rwele maikarabelo a go šireletša tikologo gape e tla tšwetša pele maemo a go amana le thulano ya ditshepetšo
tša hlwekišo go tikologo, le go hlokomela dithulano le tatelelo ya ditshepetšo tša taolo ya tikologo.
Bakgathatema ba bangwe
Lekala la praebete
Mmušo o ka se ahlaahle poelomorago ya hlwekišo o le tee. Lekala la praebete, kudukudu kgwebo, le ka dira le go tsenya ditshepetšo,
le go šomišana le bommasepala go fa tirelo le go fa ditšhelete.
Mekgatlo ya go se laolwe ke mmušo
Mekgatlo ye e ka thuša ka mananeo a temošo ka maphelo, go nolofatša bokgathatema bja setšhaba, go tšwetša pele dipane tša kago
tša setšhaba le go phethagatša le go hlokomela diprotšeke.
Na tše kamoka di tla kgokaganywa bjang?
• Go tekanyetšo ya gae Mmasepala wa Setereke goba Metro goba Mmasepala wa Gae ba tla ba le maikarabelo magolo a phethagatšo
ka Maano a Tšwetšopele ao a Kopantšwego (IDP) ao Maano a Tšwetšopele ya Ditirelo tša Meetse (WSDP) e lego karolo ya wona.
• Tekanyong ya profense mmušo wa profense o tla fa thekgo ka Diforamo tša Profense tša Kgokaganyo.
• Tekanyong ya setšhaba kgokaganyo e fihlelelwa ka Sepane sa Mošomo sa Hlwekišo sa Setšhaba (NSTT) seo se tla hlongwago
ka leswa bjalo ka seka komiti sa Sepane sa Mošomo sa Infrastraktšha ya Mmasepala (MITT). DWAF ke kgoro ya ketapele.
Na magora a dinako ke afe?
Pampiri ye Tšhweu ya Hlwekišo ya ka Gae ya Theo e dumeletšwe ke kabinete ka Setemere 2001. Ka nako yona yeo Tlhako ya Peakanyo
ya Hlwekišo ya Setšhaba le yona e dumeletšwe. Ga bjale tlhako e gare e botšwa bakgathatema go akaretšha bommasepala ba setereke
le ba gae, diNGO, baphethagatši, mmušo wa profense le maloko afe goba afe a setšhaba a go ba le kgahlego le ao a amegago. Tokomane
e humanega inthaneteng go . Mekgwa ya profense le ya gae e tla tšwetšwa pele pele ga Julae 2002. Tlhako e šišinya gore mokgwa wa
tšwetšopele ya setšhaba o šomišwe, go ena le mokgwa woo o laolwago ke rakontraka. Se se tla baka mešomo ye mentši, le go hlahla
setšhaba ka mekgwa ya hlwekišo le tshepetšo ya diprotšeke.
Na ke mehuta efe ya matlwana yeo e lego gona
Ge go kgethwa matlwana goba ditshepetšo tša hlwekišo, setšhaba se swanetše go tšeela hlogong go rekega, tšhomišo ye bonolo le
hlokomelo, tšhireletšo ya tikologo, bokgoni bja borakontraka bao ba theilwego setšhabeng go phethagatša ditshepetšo le gore ditshepetšo
di tla kaonafatša bjang maphelo. Tshepetšo ye nngwe le ye nngwe yeo e badilwego e šoma fela ge basomiši ba rutilwe ka tšhomišo yeo
e nepagetšego. Ge go se bjalo matlwana a a robega, a a nkga, a boka dikhunkhwane le go bitša ditwatši. Dikgetho tše tharo tša bofelo
tšeo di boletšwego ka fase ga di eletšwe go tšhomišo ya ka gae. Ditshenyegelo tšeo di boletswego ke dikakanyo gomme di tla fapana
go ya ka maemo a gae.
Ntlwana ya molete yeo e tlwaelegilego (ga se e lokele maphelo a mabotse ka baka leo ga e eletšwe): Ditshenyegelo di a fapana.
Ntlwana ya molete ya go tsena moya yeo e kaonafaditšwego (VIP): Popego ya godimo ga molete, phaephe ya go ba le seširo sa
dintšhi e tsenya moya. Molete o ka no agelelwa ka gare goba wa se agelelwe ge e le gore mohuta wa mabu o dumelela seo. Ditshenyegelo
di thoma ka R600 ya go aga R60 ka ngwaga go ntšha ditšhila ge e le gore di ntšhwa ga tee mengwageng ye mehlano.
Ntlwana ya melete ye mebedi yeo e kaonafaditšwego ya go tsena moya (VIDP): Popego ye tee ya ka godimo godimo ga melete ye
mebedi ya go ba kgauswi le kgauswi yeo e sego fase kudu. Go šoma fela molete wo tee ka nako gomme e tsenywa moya ke phaephe
ya go ba le seširo sa dintšhi. Ka kakaretšo melete e a agelelwa gomme leboto la bogareng le a tswalelwa. Ditshenyegelo di thoma ka
R2 500 go balwa le R35 ka ngwaga go sepetša le go hlokomela.
Matlwana a go nontšha a na le phapošo ya mohlapologo le ditshepetšo tša go tloša molete: Popego ye tee ya ka godimo godimo
ga seswari seo se tšwaletšwego sa go dumelela go tlošwa ga ditšhila tša go nontšha. Mohlapologo o ka no fapošwa gomme phaephe
ya go tsenya moya e thuša go omiša ditšhila, kudukudu ditshepetšo tša go tloša meetse. Ditshenyegelo di thoma ka R3 000 go ditshepetšo
tša kgwebo gomme ditshenyegelo tša tshepetšo le hlokomelo go R35.
Ntlwana ya tšhela-goga (pour-flush) goba ya meetse (aqua-privy): Ntlwana ya go ba le setswalelo sa meetse. Mantle a ntšhwa ke
phaephe ye kopana goba tšhute ya go a iša go tshepetšo ya kgoboketšo ya mantle goba ya go a lahla. Ntlwana e amogelwa
boditšhabetšhabeng moo bašomiši ba kwatamago gomme meetse a šomišetšwa go itlhwekiša. E lesa go se sa šoma gabotse ge batho
ba lahlela dilo tšeo di sa dumelelwago ka gare ga ntlwana, goba ge go se na tirelo ya go ntšha yeo e tshepegago. Tsenyo e thoma ka
R2 000 gomme ditshenyegelo tša tlošo ke R150 ka ngwaga.
Tanka ya go bodiša mantle ka pakteria (septic tank) le kinelo (soakaway): Ntlwana ya ka gare ya go gogega yeo e kopantšwego ka
bopholampara le sešilamantle sa go se tsene meetse le diela tšeo di dumelelwago go inela ka mabung. Tshenyegelo ya go tsenya e
thoma ka R7 000 le R200 ka ngwaga go eya ka gore na e ntšhwa gakae.
Matlwana a go goga a go ba le ditanka tša go boloka meetse: Ditšhila di gogelwa ka gare ga tanka yeo go tloga moo di ka se kgonego
go elela ka go tikologo ya kgauswi gomme e swanetše go ntšhwa. Ditshenyegelo di ya ka bogolo bja tanka le gore e ntšhwa ga kae.
Tshepetšo ya mantle ya go ba le molete wo mo nyenyane ya go se dumele dithata: Ntlwana ya go goga ya ka gare ya go ntšhetša
ka gare ga tanka ya go bodiša mantle yeo dithata di tsenago ka go yona. Dithata di tsena ka gare ga molete wo mo nyenyane di a tšwela
pele ka go phaephe ya kgoboketšo ya bogareng goba tshepetšo ya mantle yeo e lego gona. Ditshenyegelo di tšwa go bogolo bja tanka
le gore e ntšhwa gakae.
Ntlwana ya go šomiša meetse ya molete wo mogolo: Ntlwana ya ka gare ya go goga ya go kopana le mantle ao a elelelago go ya
polanteng ya phekolo ya meetse a ditšhila. R6 000 go tsenywa gomme ditshenyegelo tša tshepetšo e ka no ba R400 ka ngwaga.
Tshepetšo ya mantle yeo e sa epelwago fase kudu: Ntlwana ya ka gare yeo e gogwago ka meetse a ma nyenyane go ena le ka moo
go tlwaelegilego le ka diphaephe tše nyenyane ditekanyong tša go se be fase kudu tša go ba le dikamorana tša go lebelela. Boditšhabatšhabeng
se se boloka go fihla go 50% ya meetse eupya e sa lekwa ka Afrika Borwa.
Matlwana a dikhemikhale: Diyunite tša go ikemela di le noši tša go šomiša dikhemikhale gore di phekole mantle le go tloša monkgo.
Di a tura gomme ka tlwaelo di šomišwa nakwana. Balaodi ba bantši ba leka go fediša tšhomišo ya tšona.
Ntlwana ya kgamelo (ga e eletšwe ka baka la gore e ka tsenya maphelo kotsing): Popego ya godimo ya go ba le setswalelo godimo
ga kgamelo. Kgamelo e tlošwa ka dinako tše itšego gomme dikagare tša lahlwa. E šomišwa gantši eupya e ka tsentšha maphelo a bao
ba lahlago dikagare tša dikgamelo kotsing. Balaodi ba bantši ba leka go fediša tšhomišo ya tšona. Tshepetšo le hlokomelo ya yona e a
tura.
Matlwana a mohlakanelwa (ga go eletšwe gore a šomišwe ka gae): Diboloko tša matlwana di ka no thewa go ditshepetšo tša go thapa
goba tša go oma. Wona a hloka gore a hlwekišwe le go hlokomelwa nako le nako.
Methopo ya ditšhelete yeo e kgonegago?
Go na le methopo ye meraro ya ditšhelete tša kaonafatšo ya hlwekišo: sapsidi ya Kabelo ya go Lekalekana, dithušo tša infrastraktšha le
lekgetho la bommasepala. Karolwana ya sapsidi ya dintlo le yona e ka no šomišetšwa hlwekišo.
Kabelo ya go lekalekana
Sapsidi ya go tšwa go mmušo wa setšhaba go mmušogae e akaretša ditshenyegelo tša tshepetšo tša ditirelo tša theo tša mphiwafela
go bahloki.
Dithušo
Thušo ya Poloko go Infrastraktšha ya Mmasepala e tla thuša madulo ka ditšhelete. Ga bjale DWAF e fa sapsidi ya hlwekišo ya nako ye
tee ya R300 ya tšwetšopele ya setšhaba, R900 ya popego ya matlwana ya theo (pele ga yona go tlile R600 ya tšwetšopele ya setšhaba
le R600 ya infrastraktšha). Ge matlwana a tsentšhwa ke boradikontraka, tšhelete ye ga e tsenye VAT goba ditefišo tša taolo. DWAF e
šetše e beile dimilione tše R100 tša hlwekišo go lenaneo la kaonafatšo ya hlwekišo metsemagaeng go ngwaga wa lekgetho wa 2001/2002.
Lekgetho la bommasepala
Mmušo o fa šedi khumano ya ditshenyegelo ge go fiwa ditirelo tša hlwekišo. Bommasepala ba bea ditefišo tša bona morago ga go fa
bahloki tekanyo ya theo ya tirelo ya mphiwafela.
Leuaneo la Bommasepala la Infrastraktšha yeo e Kopantšwego (CMIP)
CMIP ke go thuša hlwekišo ya lefelong ka ditšhelete, le infrastraktšha ya mokgobo le ya kopanyo ditoropong le metsemagaeng.
Disapsidi tša dintlo
Ga bjale legae le lengwe le le lengwe le ka no humana sapsidi ya nako ye tee ya R16 000 leo le lego lekeišeneng la semmušo yeo e
šomišetšwago go humana naga, go aga dintlo le ka go dira infrastraktšha ya go swana le matlwana. Batho bao ba nago le ditokelo tša
naga tšeo e sego tša semmušo go madulo a bona ba ka no dumelelwa gape go fiwa sapsidi. Thušo ya dintlo tša magaeng le yona e gare
e a šišinywa.
Na matlotlo a go fapana a tla kgokaganywa bjang?
Lenaneo la Tšwelopele leo le kopantšwego (IDP) le tla šomišwa bjalo ka mokgwa wa lebakana go kopanya matlotlo le go netefatša gore
ga go na ditsenelelano.
1. Tlhwekišo e swanetše go araba dinyako tša setšhaba gomme e amane le temošo ka
maphelo ao a kaonafaditšwego. Gore batho ba holwe ke dikaonafatšo tša tlhwekišo,
mang le mang o swanetše go kwešiša kamano gare ga maphelo a gagwe, maphelo a
mabotse le dinolofatši tša go ithoma.
2. Setšhaba se kgathe tema ka go diprotšeke ka botlalo. DWAF e bea melao fela. Badudi
ba na le ditokelo gape le maikarabelo a go thuša go phethagatša dipeakanyo wa
hlwekišo tša.
3. Hlwekišo e swanetše go fiwa mmogo le kabo ya meetse le ditirelo tše dingwe tša
mmasepala.
4. Hlwekišo ga se fela matlwana a boithušetšo; e swanetše go sepelelana le thutatikologo
le thutamaphelo.
5. Khumano ya hlwekišo ya theo ke tokelo ya botho .
6. Mmušogae o na le maikarabelo a molaotheo a go fa ditirelo tša hlwekišo.
7. Ditšhelete tša setšhaba tša go hlokega di swanetše go beakanywa gabotse go thuša
ba go ba kotsing kudu.
8. Ditšhelete tša setšhaba tšeo di kgaoleditšwego di swanetše go abiwa ka moo go
lekalekanago nageng kamoka.
9. Meetse a na le mohola wa ikonomi gomme a swanetše go sireletšwa ka hlwekišo.
10. Batšhilafatši ba swanetše go lefelela hlwekišo ya meetse le tikologo yeo ba e
tšhilafaditšego.
11. Hlwekišo ga se e swanele go tura kudu.
12. Tikologo e swanetše go sireletšwa ge ditshepetšo tša hlwekišo di dirwa le go sepetšwa.
Metheo ya Molaotshepetšo wa Theo wa Hlwekišo can be contacted?
Go kwešiša
molaotshepetšo wa
tlhwekišo wa Afrika Borwa
Go kwešiša
molaotshepetšo wa
tlhwekišo wa Afrika Borwa
Metheo ya Pampiri ye Tšhweu
• Tlhwekišo e swanetše go araba ditlhoko tša setšhaba gomme e
amane le temošo ka maphelo ao a kaonafaditšwego.Gore batho
ba holwe ke dikaonafatšo tša thlwekišo, mang le mang o swanetse
go kwišiša kamano gare ga maphelo a gagwe, maphelo a mabotse
le dinolofatši tša matlwana.
• Setšhaba se swanetše go kgatha tema ka botlalo ka diprojekeng.
DWAF e bea melao fela. Badudi ba na le ditokelo eupya ba na
gape le maikarabelo a go hlokomela maphelo a bona.
• Tlhwekišo e swanetše go fiwa mmogo le kabo ya meetse le ditirelo
tše dingwe tša bommasepala.
• Tlhwekišo ga se matlwana fela; e swanetše go sepelelana le
thutatikologo le thutamaphelo.
• Khumano ya tlhwekišo ya theo ke tokelo ya botho.
• Mmušo selegae o na le maikarabelo a molaotheo a go kgonegiša
khumano ya ditirelo tša tlhwekišo.
• Ditšhelete tša go hlokega tša setšhaba di swanetše go beakanywa
gabotse go thuša ba go ba le phonkgelo ya godimo kudu.
• Ditšhelete tšeo di kgaoleditšwego tša setšhaba di swanetše go
abelwa ka go lekalekana nageng kamoka.
• Meetse a na le mohola wa ikonomi gomme a swanetše go šireletšwa
ka tlhwekišo.
• Batšhilafatši ba swanetše go lefa go hlwekiša meetse le tikologo
yeo ba e tšhilafaditšego.
• Tlhwekišo e swanetše gore e seke ya tura kudu.
• Tikologo e swanetše go šireletšwa ge ditshepetšo tša thlwekišo
di dirwa le ge di sepetšwa.
Na ke ka baka la eng re ena le bothata?
Mathata a tlhwekišo a Afrika Borwa a bakwa ke dilo tše pedi tše dikgolo:
go se tsebe maphelo (Batho ba
bantši ga ba lemoge gore ba
tlhoka gore ba hlape diatla ge ba
fetša go ithoma goba go fetola
leiri, gape ba bantši ba gopola
gore go lokile ge ba šomiša
lešoka bjalo ka ntlwana),
go se be le infrastraktšha (go
hloka matlwana le meetse a go
hlapa diatla).
Go fa matlwana ao a kaonafaditšwego ke karolo ye nngwe ya karabo. Ka lehlakoreng
le lengwe go swanetše go ba le tsebo yeo e kaonafaditšwego go setšhaba ya merero
ya maphelo, maphelo ao a kaonafaditšwego le bokgathatema bja setšhaba ka go mananeo
a tlhwekišo.
Na tharollo ke eng?
Mmušo o na le maikarabelo a molaotheo a go netefatša gore Maafrika Borwa kamoka a kgona
go humana tlhwekišo yeo e lekanego. Ka moo molatshepetšo o tla tsepelela go fiwa tlhwekišo
yeo e lekanego go malapa, dikolo le dikliniki, kaonafatšo ya kgoboketšo le tahlo ya ditšhila tša
ka gae, le go ruta setšhaba ka maphelo.
Mmušo o ikemiseditše go nolofatša phethagatšo ya ditirelo yeo e kaonafaditšwego ka go thekga
setšhaba go se fa le go šomiša ditirelo tša tlhwekišo tšeo di sa felego (tša go se ture, tša go
sepetšwa ke setšhaba). Mafelo a bohlokwa ao a yo tsepelelwago a tla tsenya metsemagae,
dika toropo, le mekhukhung moo go nago le tlhoko ye kgolo kudu.
Tlhwekišo e bohlokwa go maphelo a setšhaba. Go fihlelela tlhwekišo ye botse, go tlhokega
gore e be karolo ya tshepetšo ka tšwetšopele kamoka. Ka moo tlhwekišo ke ye tee fela gare
ga mananeo a mantši a tšwetšopele ao a godišwago ke mmušo. Katlego e itshepile gape
thekgo ya setšhaba. Bokgoni bja hlwekišo bo swanetše go agelelwa ka setšhabeng ka
tšhoganyetšo gore badudi ba maatlafatšwe go thuša ka lenaneo la tlhwekišo la setšhaba.
Mananeo a tlhwekišo a tla kaonafatša mathata a kagišano le a mogopolo a go amana le tlhwekišo
ya fase. Matlwana a go bewa kgojana le ka gae, dinolofatši tša mohlakanelwa tšeo di se di
lekanego, tahlo ya ditšhila yeo e sa lekanago le ditiro tše dingwe tša go se phele gabotse di
baka go lahlegelwa ke bopraebete, tlotlo le diphonkgelo tša polokego tšeo di oketšegilego.
Na tekanyo ya fasefase ya theo ya
tlhwekišo yeo e amogelegago ke efe?
• Maphelo a maswanedi go swana le go boloka matlwana a hlwekile le
go hlapa diatla morago ga go swara ditšhila goba ge o etšwa ka
ntlwaneng.
• Tshepetšo ya go lahla mantle a batho, meetse a ditšhila le ditlakala yeo
e sa turego, ya go hlokomelega bonolo, ya go bolokega le ya go
amogelega tikologong
• Lapa le lengwe le le lengwe le be le ntlwana ya maswanedi
Na molaotshepetšo wa theo wa
tlhwekišo ya ka gae o tla fihlelela eng?
Na ke ka baka la eng
tlhwekišo e le botlhokwa?
Tlhwekišo e bohlokwa go maphelo a mabotse. Mathata a maphelo a go amana le tlhwekišo ya
go se be gabotse a akaretša letshologo, disentheri, thaefoete, kholera, malaria, bilharzia, tlhaselo
ya dibokwana, diphetetšo tša mahlo, malwetse a letlalo le diphetetšo tšeo di oketšegilego go
batho ba go ba HIV phosethifi. Tlhwekišo yeo e nepagetšego e dira gore bophelo e be bjo bo
telele.
Tlhwekišo e bohlokwa gape go hlolweng ga lehumo. Mehola ya ikonomi ya tlhwekišo yeo e
kaonafaditšwego e akaretšo, poloko go ditshenyegelo tša maphelo, tšweletšo ya godingwana
go badiredi, go tsena sekolo bokaone, boeti bjo kaonafaditšwego le ditshenyegelo tša phekolo
ya meetse tše fokotšegilego.
Tshepetšo ya mmušogae ya go
phethagatša tlhwekišo
1. 2.
3. 4.
5. 6. 7.
Go hlola
nyako
8. 9. Go fa thekgo
ya
maswanedi
go netefatša
go ba gona
ka mehla
10.
Beakanya
mathata go ya ka
bohlokwa
Go tloga
mathomong
netefatša go dula
lebaka le le telele ge
go sa beakanywa
šupa mathata a
tlhwekišo a gae
Maano a go
ahlaahla mathata
a ka go IDP/WSDP
Tsepanya
ditekany
etšo
Netefatša
batho bao ba
lekanego, goba
dira maano a
lebakanyana
Diragatša
maano, go
thoma
ka...
Go
hlokomela
le go bega
Kaonafatšo ya hlwekišo ke maikarabelo a mang le mang. Bakgathatema ba akaretša
setšhaba le malapa (pele); dikontraka tša setšhaba; mmušo wa gae, wa profense le wa
setšhaba; lekala la praebete le Mekgatlo ya go se Laolwe ke Mmušo (di NGO).
Ke mang yoo a rwelego maikarabelo a
hlwekišo ye kaone
Maikarabelo a Molaotheo:
Malapa le setšhaba
• Bommasepala ba swanetše go fa ditirelo tša theo, go akaretswa hlwekišo
• Mebušo ya setšhaba le ya profense e swanetše go thekga bommasepala ka
melaotlhakwa le dikgato tše dingwe
Tlhwekišo ye botse e thoma ka gae. Malapa le setšhaba se rwele maikarabelo
a pele a tlhwekišo ya bona le tikologo yeo e hlwekilego le tlhwekišo yeo e
kaonafaditšwego. Ba rwele maikarabelo a go kaonafatša mekgwa ya tlhwekišo
ya bona, ka baka la gore tlhwekišo ya go se be gabotse e ka se tsenye
kotsing maphelo a bona fela empya le a baagišane le setšhaba kamoka.
Ditiro tša maphelo di ka kaonafatšwa ka dikgato tše mmalwa tše kaone tša
go swana le go hlapa diatla morago ga go šomisa ntlwana, pele ga go šoma
ka dijo le morago ga go fetola leiri la ngwana. Setšhaba le sona se ka no
phatlalatša molaetša wa maphelo a mabotse le go lemoša maloko a mangwe
a setšhaba ka bohlokwa bja tlhwekišo le maphelo a mabotse.
Matlwana a ka gae ke maikarabelo a batho ba ka gae. Mmušogae o swanetše
go thekga setšhaba gore se fihlelele tikologo ya go dula ye tlhwekilego le
yeo e phedilego gabotse ka:
• Mananeo a setšhaba ao go wona baagi ba gae ba hlahlilwego go aga
matlwana ao a bolokegilego le a go hlweka. Baagi ba ba tla thušonga
malapa go aga matlwana a bona. Se se hlola mediro.
• Go fa ditšhupatsela tša go thuša malapa le baagi go kgotsofatša maemo
a theo a fasefase a ntlwana yeo e bolokegilego le yeo e tlhwekilego.
• Go thuša ka dimateriale tše botlhokwa go netefatša gore ntlwana le
bolokegile ebile e tlhwekile le gore e a humanega.
Gape, ke maikarabelo a malapa go tsebiša mmušogae ka ditlhoko tša bona
tša go amana le tlhwekišo. Setšhaba le mekgatlo ya setšhaba di swanetše
go thuša mmušogae go loga maano, go phethagatša, go hlokomela le go
sekaseka diprojeke. Setšhaba le sona se swanetše go bega ditshepetšo dife
goba dife tša tlhwekišo tša go ba le diphošo go mmušogae. Malapa a hloka
go netefatša gore matlwana a bona a dula a šoma gabotse ebile a hlwekile.
Dikarolo le maikarabelo
Ditekanyong tša go fapana tša mmušo
Mmušo wa profense
Mmušo wa profense o swanetše go fa tšhelete, batho le thekgo ya
botegeuiki go mmušogae. O swanetše go netefatša gape tšhalomorago
ya molaotshepetšo wa setšhaba, go tšwetša pele melaotlhakwa yeo e
kgontšhago, go kgokaganya maano a selete le go hlokomela tšwelopele.
Mmušo wa setšhaba
Mmušo wa setšhaba o swanetše go tsebagatša melaotlhakwa le maemo;
go hlahla, go kgokaganya le go hlokomela mananeo a setšhaba; go fa
thekgo go ditekanyo tše dingwe tša mmušo; go laola go fiwa ga tirelo
le go tsena gare moo go se nago bokgoni.
Mmušogae
O swanetše go thuša malapa go kaonafatša tlhwekišo ya wona. O
swanetše go šoma le setšhaba le malapa go godiša bohlokwa bja
tlhwekišo ka baka la maphelo le mehola le go ba le ntlwana ye bolokegilego
le ya go kgahliša. O rwele gape maikarabelo a go thuša malapa go
inyakela tlhwekišo ya wona. Bjalo ka karolo ya tshepetšo ye o swanetše
go lemoša setšhaba le malapa ka bohlokwa bja tlhwekišo le gore e
amana bjang le maphelo. Mmogo le setšhaba mmušogae o swanetše
go tsebagatša mananeo a maphelo, o šupe ditlhoko tša matlwana, o
beakanye gabotse ditlhoko tšeo, gomme, ka diprojeke tše itšego o thuše
malapa go aga matlwana a wona. Peakanyo ya mmušogae e
phethagatšwa ka Maano a Tšwetšopele ao a Kopantšwego ao Maano
a Tšwetšopele ya Ditirelo tša Meetse (Meetse le Tlhwekišo) e lego karolo
ya wona. Go kgona go phethagatša mananeo a kaonafatšo ya tlhwekišo,
mmušogae o swanetše go dira tekanyetšo le go fa tšhelete ya se.Thušo
ya ditšhelete e tšwa go methopo ya go fapana, go balwa le kgoboketšo
ya lekgetho le go mmušo wa profense le wa setšhaba. Ge go phethagatšwa
lenaneo la tlhwekišo, mmušogae o swanetše go netefatša gore tikologo
e šireleditšwe. Maano a kgwebo a protšeke ye ngwe le ye ngwe a tla
tšwetšwa pele, mmogo le komiti ya go eta pele tlhwekišo, yeo e kgethilwego
ke setšhaba. Maano a kgwebo a tla hlaloša mekgwa yeo e swanetšego
go šalwa morago le thušo ya setšhaba yeo e tlhokegago, go tšeelwa
hlogong ditlhoko tša ditšhaba tše itšego. Mmušogae o tla thuša ka go
bokgoni bja bolaodi go netefatša katlego ya diprotšeke. Melaetša ya
kgodišo ya maphelo e swanetše go gatelelwa gomme maphelo a
hlahlobjwe ka mehla.
Dikgoro tše bohlokwa tša mmušo
Kgoro ya Merero ya Meetse le tša Dikgwa (DWAF) ke
mohlokomedi wa meetse a setšhaba le kgoro ya go ba pele
ka go lekala la hlwekišo. Ka go šomišana le bakgathatema
ba bangwe ba setšhaba, DWAF e swanetše go tšwetša pele
maemo a hlwekišo, go thekga diprofense le bommasepala
go tšwetša pele ditirelo tša hlwekišo, go hlokomela dipoelo,
go aga bokgoni, go fa thekgo ya ditšhelete, go diragatša
diprotšeke tša teko ka hlwekišo ya theko ya fase le go
netefatša gore hlwekišo e phethagatšwa ka mokgwa woo
o kgokagantšwego. Kgoro e fa thekgo go mmušogae gore
o tšwetše pele Maano a Ditirelo tša Tšwetšopele ya Meetse
a wona (WSDP) ao e lego karolo ya Maano a Tšwetšopele
yeo e Kopantšwego (IDP).
Kgoro ya Mmušo wa Profense le wa Gae e tla rwala
maikarabelo magolo a go godiša Maano a Tšwelopele yeo
e Kopantšwego a bommasepala, go netefatša gore mebušo
ya profense le ya gae e na le bokgoni bjo lekanego, go
kgokaganya go fa Kabelo yeo e Lekalekanago le dithušo
tša infrastraktšha ya bommasepala, le hlokomelo.
Kgoro ya Maphelo e tla kgokaganya tshedimošo ka maphelo
a setšhaba, hlola nyako ya maphelo ka mananeo a temošo
ka maphelo, lokiša ditlwaelo tša maphelo tša hlwekišo, go
thekga bommasepala, fa dimateriale tša hlahlo le go ruta
setšhaba ka maphelo.
Matlotlo a Setšhaba e tla thekga mebušogae go loga maano
le go laola matlotlo a yona.
Dintlo tša Setšhaba e tla tšwetša pele maemo a tšwetšopele
ya dintlo (tekanyo ya fasefase ya hlwekišo ke VIP go lapa
le lengwe le le lengwe ka ntle le ge mabaka a mabu a bolela
ka mokgwa wo mongwe). E gokaganya gape disapsidi tša
dintlo tšeo di sepetšwago ke dikgoro tša dintlo tša profense..
Bakgathatema ba bangwe
Kgoro ya Thuto ya Setšhaba e rwele maikarabelo a go
tšwetša pele manaanethuto le maemo, go netefatša tša
ditšhelete, tshedimošo le kago ya bokgoni. Dikgoro tša profense
di rwele maikarabelo a kaonafatšo ya infrastraktšha ya dikolo
go tsenywa hlwekišo le go phethagatša Lenaneo la Kgodišo
ya Maphelo Dikolong go hlola dikolo tšeo di bolokegilego le
tšeo di phedilego gabotse.
Kgoro ya Mediro ya Setšhaba e dira bjalo ka mophethagatši
legatong la mmušo wa setšhaba le wa profense ge dikolo le
dikliniki di agwa. Kgoro ye e na le maikarabelo a go netefatša
gore go na le hlwekišo yeo e lekanego go meago ya setšhaba
le ya mmušo. Kgoro e rwele gape maikarabelo a go phethagatša
lenaneo la mediro ya setšhaba leo le theilwego setšhabeng.
Kgoro ya Merero ya Tikologo le Boeti e rwele maikarabelo
a go šireletša tikologo gape e tla tšwetša pele maemo a go
amana le thulano ya ditshepetšo tša hlwekišo go tikologo, le
go hlokomela dithulano le tatelelo ya ditshepetšo tša taolo ya
tikologo.
Lekala la praebete
Mmušo o ka se ahlaahle poelomorago ya hlwekišo o le tee.
Lekala la praebete, kudukudu kgwebo, e ka dira le go tsenya
ditshepetšo, šomišana le bommasepala go fa tirelo le go fa
ditšhelete. Mekgatlo ya go se laolwe ke mmušo e ka thuša
ka mananeo a temošo ka maphelo, go nolofatša bokgathatema
bja setšhaba, tšwetša pele dipane tša kago tša setšhaba le
go phethagatša le go hlokomela diprotšeke.
• Go tekanyo ya gae Mmasepala wa Setereke goba Metro goba Mmasepala wa Gae
o tla ba le maikarabelo magolo a kgokaganyo ka Maano a Tšwetšopele ao a
Kopantšwego (IDP) ao Maano a Tšwetšopele ya Ditirelo tša Meetse (WSDP) e lego
karolo ya wona.
• Go tekanyo ya Profense mmušo wa profense o tla fa thekgo ka Diforamo tša
Kgokaganyo tša Tlhwekišo tša Profense.
• Go tekanyo ya Bosetšhaba kgokagano e fihlelelwa ka Sepane sa Modiro wa Tlhwekišo
sa Bosetšhaba (NSTT) seo se tla tsebagatšwago ka leswa bjalo ka seka komiti ya
Sepane sa Modiro sa Infrastraktšha ya Bommasepala (MITT). DWAF e šoma bjalo
ka kgoro yeo e etago pele.

KAKARETšO YA DINTLHA TšE BOHLOKWA
Histori ya diphatlalatši tša tshedimošo le ditaba Afrika Borwa e
tloga e re bontšha karogano le kabagano ya maatla ka gare ga
setšhaba. Tlhotlo ya diphetogo tša sedemokratiki e ama mabato
ka moka a setšhaba, go akaretšwa le di-instituti le tšhomelo ya
diphatlalatši.
Mmušo o ikemišeditše go hloma ajensi yeo e tlago hlohleletša
gore batho bao peleng ba bego ba phaetšwe thoko, ba kgone go
fihlela diphatlalatši le go hlohleletša go ba gona ga diphatlalatši
tše ntšhi. Se se latela sephetho sa Kabinete ka go latela tshwayo
ya Comtask ya 1996. Gape, se sepedišana le Molaotheo, Bili ya
Ditokelo, le Lenaneo la Kago Leswa le Tlhabollo le go hlohleletša
ke Leano la Mošomo la Setšhaba la go Hlohleletša le go Šireletša
Ditokelo tša Botho, leo le gatelelago gore go be le tokologo ya go
ikwagatša le diphatlalatši tša go fapafapana, le hlokego ya dikgato
tša go bona gore se se a fihlelwa. Gape, go latelwa maitekelo a
mekgahlo yeo e sego ya mmušo a a ilego a folotša a go hloma
sebopego sa mohuta wo mo mengwageng ya bo 1990.
Hlohleletšo ya go hloma Ajensi ya Tlhabollo ya Diphatlalatši tša go
Fapafapana (MDDA), yeo e ikemetšego gape e sa senye tšhelete,
e itseparetše go hlokego ya sebopego se se hlomphegago sa
ditsebi le ba bangwe go tšwa setšhabeng, seo se tlago netefatša
go dira resetšhe, go tlhabolla bokgoni go diphatlalatši le go dira
gore go be le diphatlalatši tša go fapafapana. Ajensi e tla šoma go
ya ka ditheo tša taolo ya dikhampani gomme e na le maatla le
methopo ye e hlokegago. E tla šoma e lokologilei go tšwa go
mmušo, indasteri ya diphatlalatši le baabi ba ditšhelete tša thušo.
Ka ge e le gore lefase le tloga le thoma go laolwa ke tshedimošo,
go bohlokwa gore badudi ka moka ba hwetše tshedimošo ka
bophara le ponelo gore ba tle ba kgone go tšea karolo go merero
ya selegae, ya setšhaba le ya boditšhabatšhaba. Mmušo o dirile
gore go kgona go fihlela tshedimošo go tloge go ba karolo ya
lenaneo la kago leswa le tlhabollo.
MDDA, go no swana le Disenthara tša Ditirelo tše Ntšhi, ke kgato
ye bohlokwa ya go fihlela maikemišetšo a. E tla thuša gore go be
le motheo le go hlohleletša diphatlalatši tšeo di bontšhago
maitemogelo le ponelo ya bao ba bego ba phaetšwe thoko. Le ge
e le gore MMDA ka boyona e ka se tliše phetogo ye e feletšego go
diphatlalatši, e tlare ka thušo ya ditšhelete, ka go kgontšha le
resetšhe, ya raloka karolo ye kgolo go go fetoša seemo sa
diphatlalatši ka tsela yeo e tlago sepedišana le diphetogo
setšhabeng ka bophara.
Tlhalošo ya tlhabollo ya diphatlalatši le go ba le diphatlalatši
tša go fapafapana:
Tlhabollo ya diphatlalatši e ama go hlohleletša tikologo yeo e
kgontšhago gore go šomanwe le go phaela thoko ga dihlopa le
dikganyogo mabapi le go kgona go fihlela diphatlalatši - bjalo ka
beng, balaodi le batšweletši ba diphatlalatši. Go fapafapana ga
diphatlalatši gora go netefatša gore dikganyogo le mafapha ka
moka di kgona go fihlela diponelo le methopo ya tshedimošo tšeo
di bontšhago ka fao setšhaba se šomago ka gona. Gore go
fihlelwe diphapano tša go fapafapana go ba le khuetšo le go ba
gona ga ditlabelo tša go aba go diphatlalatši tše ntšhi, tše kgolo le
tše nnyane.
Diphatlalatši Afrika Borwa:
Le ge e le gore go dirilwe tše ntšhi gore go šomanwe le mathata a
tlhabollo ya diphatlalatšii le diphatlalatši ka go fapafapana, go
tlogela ge re fihletše demokrase, se ga se se lekane. Motheo wa
diphatlalatši go ya ka ditseno tša motho, o tloga o le fase. Bong
bja diphatlalatši bo sa ntše bo le diatleng tša batho ba
mmalwanyana gomme ga bo fihlele dinyakwa tša dihlopa ka moka
le dikganyogo. Boemedi go bolaodi, borulaganyi le go mabato a
mangwe a mošomo bo sa ntše bo sa lekalekane.
Mo Afrika Borwa, re lemogile gore mmaraka, dibaka tša go hwetša
dilaesense le diphetogo go bong ga tša lekana gore go fihlelwe
diphetogo. Go hlokega ajensi ya go swana le MDDA.
Go ithuta go tšwa go boitemogelo:
Boitemogelo go tšwa go mafase a mangwe bo bontšha gore
thekgo ya go hlohleletša tlhabollo ya diphatlalatši ka go
fapafapana ga tšona, ga se selo se seswa. Dikgato tša go thekga
di ile tša šomišwa go la Europa mo mengwageng ya bo 1950, ka
ge go lemogilwe gore mmaraka ka bowona ga wo dire gore go be
le diphatlalatši tša go fapafapana. Nnete ke gore mmaraka ge o
tlogelwa gore o šome ka bowona, o dira gore diphatlalatši di be
diatleng tša batho ba mmalwanyana fela, gomme se se ka šitiša
tokologo ya go ikwagatša le diponelo tša go fapafapana.
Maitekelo a peleng a go hloma sebopego sa thekgo sa boleloko
bja go ikgethela, seo e bego e le Independent Media Diversity
Trust, a ile a folotša ka baka la go hloka ditšhelete. Se se dirile
gore ponelo ya gore ke fela dikgato tšeo di tlago ama mmušo le
diphatlalatši ka botšona gomme a thekga ke molao, e thome go
ratwa.
Sebopego sa MDDA le tswalano ya yona le dipopego tše
dingwe:
MDDA e tla ba sebopego sa semolao seo se ikemetšego gomme
se šoma go ya ka pholisi le dikgakollo tša mmušo. Le ge go le
bjalo, sebopego se ka se be ka tlase ga taolo ya mmušo, lefapha
la poraefete goba mokgatlo ofe goba ofe wo o fanago ka thušo ya
ditšhelete. Mošomo wa yona e tla ba go hlohleletša diphatlalatši
tša go fapafapana tša dikuranta, go go gaša le go "diphatlalatši tše
diswa".
MDDA e tla ba le Boto yeo e šišintšwego ke Palamente gomme ya
bewa ke Presidente. Boto e tla bea Mohlankedi-Mogolo wa
Phethagatšo. Mohlankedi, ka tšhomišano le Boto di tla hira
badiredi ba mmalwanyana bao ba tlogago ba na le bokgoni.
Boto e tla hloka tšhomišano le dibopego tše di šomago ka tša
megala, dilaesense, difilimi le video, gore go be le go gata ka
mošito o tee le go tseba gore mang o dira eng. Ntle fela mošomo
wa yona wa go fa thekgo go diphatlalatši, ajensi e tla dira resetšhe
le go fa ditshwayo go mmušo, indasteri ya diphatlalatši le
dibopego tše dingwe tša maleba.
MDDA e tla šoma le dibopego ka moka tšeo di nago le seabe go
tlhabollo ya diphatlalatši le go hlohleletša go fapafapana ga tšona,
gomme tšona di akaretša Independent Communications Authority
of SA (Icasa). MDDA e tla swara Foramo ya go Itsheka-tsheka ya
Ngwaga ka ngwaga, fao dibopego tše di tla go rerišana ka
raporoto ya MDDA ya ngwaga ka ngwaga.
Bajafalefa le mohuta wa thekgo:
Bajalefa ba bagolo mabapi le thekgo e tla ba diphatlalatši tša
metse tšeo di sa šomelego profiti, gammogo le diphatlalatši tše
nnyane tšeo di šomelago profiti, go akaretšwa le ditešene tša
radio, television, dikuranta le diphatlalatši tše diswa. Go tla
gatelelwa gore go thušwe diphatlalatši tšeo di lebišitšwego go
metse le dikarolo tša setšhaba tšeo di diilago - gagolo basadi,
batho ba magaeng, batho bao ba golofetšego, batho bao ba sa
kgonego go bala le go ngwala, batho ba e lego bašomi le batho
bao ba diilago.
Thekgo e tla ba ya tšhelete le ye nngwe gomme e tla ka thekgo ya
thwi le ya tše dingwe; thekgo ya tšhoganetšo, go tlhabolla ya
bokgoni; go hlohleletša thekgo ya boikarabelo go kgašo, dikuranta
le resetšhe mabapi le diphatlalatši. Gape, ajensi e tla dira
ditshwayo mabapi le diphatlalatši tšeo di nyakago kadimo, ka go
latela dikgato tša ajensi tša go lekola.
Ka tlaleletšo go tše, MDDA e tla šomela gore go be le disepediši
tša bosetšhaba le tša profensi tša diphatlalatši tšohle tša go
ngwalwa, gore diphatlalatši tše nnyane di kgone go fihlela meetse
yeo e sa hwetšego tirelo ye.
Ditheo tša MDDA tša kgakollo mabapi le go dira diphetho tša
thekgo ya tšhelete le ditshwayo tša dikadimo, di tla bopsa ke
dikabelo tšeo di dirwago ke diprojeke go tlhabollo ya diphalalatši le
go fihlela diphatlalatši tša go fapafapana. Di tla leka go
hlohleletša go tšwela pele, le go thekga diprojeke tšeo di laolwago
gabotse. Tše dingwe tšeo di tlago elwa hloko di akaretša boemedi
le go tšea karolo ga setšhaba.
Bajete ya MDDA:
MDDA e hloka tšhelete yeo e lekanego gore e kgone go hloma
kgokagano ya diphatlalatši tša motse, tlhahlo, go reka phaahlo le
go fihlela ditshenyagalelo tša ge go šongwa, le go dira dinyakišišo
pele ga ge go hlomiwa dikuranta tše nnyane tša go dira profiti. E
tla hira batho gore ba dire resetšhe mabapi le tlhabollo ya
diphatlalatši le go ba le diphatlalatši tša go fapafapana, le go
lekola diprojeke tše di hweditšego thekgo ya tšhelete ka mehla.
Tšhelete ya go dira mešomo ya ajensi go akaretšwa le go lekola
tšhomelo ya diprojeke, e ka se fete dipersente tše 12 tša tšhelete
ya go šoma.
Methopo ye e hlokegago gore go šomanwe le mapheko a a lego
gona go tlhabollo ya diphatlalatši le go tšweletša diphatlalatši tše
di fapafapanego, e tla nyaka diranta tše dimilione tše 500 mo
mengwageng e mehlano. Go akanywa gore MDDA e tla fihlela
dipersente tše 60 tša dinyakwa tše, gomme tšona di dira diranta
tše dimilione tše 3000 mo mengwageng ye mehlano, goba diranta
tše dimilione tše 60 ka ngwaga.
Tšhelete e tla dirwa ke diranta tše dimilion tše 20 go tšwa go
mmušo, indasteri ya diphatlalatši le bathekgi ba ditšhelete. Kabelo
ya mmušo e tla akaretša thekgo yeo e fiwago ditešene tša diradio
tša motse yeo šetšego e filwe ke Kgoro ya Dikgokagano, gomme
ka nako ye e lekana diranta tše dimilione 7 ka ngwaga.
MOLAO WA MAITSHWARO WA MALOKO A SEŠOLE A GO APARA YUNIFOMO
Ke holofetša go direla le go šireletša naga ya ka le batho ba yona go ya ka Molaotheo le molao le ka hlompho, tlotlego, maatla le potego.
Ke direla SANDF ka potego le boikgogomošo, bjalo ka moAfrika Borwa le moithaopi
Ke hlompha tshepedišo ya sepolotiki ya temokrasi le taolo ya setšhaba ya SANDF
Nka se tšwetše pele goba ka gobatša dikgahlego tša lekoko goba mokgatlo
ofe goba ofe wa sepolotiki
Ke tla rwala maikarabelo a ditiro tša ka
Ke tla theeletša ditaelo kamoka tšeo di lego molaong le go hlompha bagolo kamoka
Ke tla gana go theeletša taelo yeo go lego pepeneneng gore ga e molaong
Ke tla phethagatša thomo ya ka ka maatla le go thuša bagwera ba ka ntweng, le ge e le ka go tsenya bophelo bja ka kotsing
Ke tla swara batho kamoka ka go lekana le go hlompha ditokelo le tlotlego ya bona ka dinako kamoka, ke sa šetše morafe, mohlobo, bong, bodumedi, setšo,polelo goba tša thobalano
Ke tla hlompha le go thekga ba ka fase ga ka le go ba swara ka toka
Nka se šomiše bolaodi bja ka bohlaswa, maemo goba ditšhelete tša setšhaba go ikhola, ka mabaka a sepolotiki goba lebaka lefe goba lefe.
Ke tla bega tiro ya bosenyi, bomenemene le go se itshware gabotse balaoding ba maleba
Ke tla katanela go kaonafatša bokgoni bja SANDF ka go tshwara thupelo, go hlokomela maruo, go tšwetša pele bokgoni le tsebo, le go phethagatša mešomo ya ka ka hlompho le ka boprofešenale. 
MELAO YA NTWA
Mabakeng ao go nago le ntwa ya dibetša ke tla šala morago melao ya boditšhabatšhaba ya botho bjalo ka ge e le ka gare ga Dikwano tša Geneva.
Ke tla lwantšha fela manaba le go hlasela fela maikemišetšo a sešole.
Ke tla šomiša mekgwa ya hlaselo go fihlelela maikemišetšo a sešole ka bokaalo bja kgobatšo ya maphelo a batho le maruo bjo bo nyenyane kudu.
Nka se hlasele goba ka gobatša badiredi ba manaba bao ba ineelago. Ke tla ba tšeela dibetša gomme ka ba swara bjalo ka bagolegwa ba ntwa.
Nka se bolaye, nka se hloriše goba go se sware gabotse bagolegwa ba ntwa.
Nka se fetole dikolo tša dibetša ka maikemišetšo a go oketša tlaišego ka boomo.
Ke tla kgoboketša le go hlokomela bagobadi, bao dikepe tša bona di robegilego le bao ba lwalago, ba bakgotse goba ba manaba.
Ke tla swara batho kamoka botho.
Nka se kgotlelele goba go ba karolo ya go kata goba go utswa.
Ke tla hlompha dilo kamoka tša setšo le mafelo a thapelo.
Ke tla hlompha batho kamoka le dilo tšeo di nago le Sefapano se se Khwibidu, Kresente ye Khwibidu le maswao a mangwe ao a lemogwago a ditirelo tša botho.
Ke kwešiša gore go se theeletše melao ye ke bosenyi. Go hlompholla badiredi ba sešole le naga ya bona le go dira gore ba otlwe bjalo ka basenyi ba ntwa. Ka moo ke tla bega tlolo ye nngwe le ye nngwe ya melao bagolong ba ka.
TLHAHLO YA DITHUTO TŠA BOSETŠHABA: KAKARETŠO
Re hloka go humana gore re ka aga bjang tshepedišo yeo e fago tlotlego šedi yeo e kgonago go humanwa ke batho kamoka le yeo e godišago tšwetšopele ya badudi ba baswa bao ba ka agago naga. Re ka no ba le botšo bja go fapana, empa re batho kamoka. Ka go fa mehola šedi, re ka kgona go fepa talente.
Maphela Ramphele

BOLAODI BJA MANGWALO A THUTO BJA AFRIKA BORWA

DITENG...
1. Tlhahlo ya Mangwalo a Thuto a Bosetšhaba ke eng(NQF)? 
2. Ke ka baka la eng Afrika Borwa e kgethile Tlhahlo ya Mangwalo a Thuto ya Bosetšhaba? 
3. NQF e thomile bjang? 
4. Maikemišetšo a NQF ke eng? 
5. Kamano gare ga NQF le thuto yeo e theilwego dipoelong? 
6. Dipoelo tše Bohlokwa ke eng? 
7. Mangwalo a Thuto a NQF a bjang? 
8. NQF ya rena e bjang? 
9. Bolaodi bja Dithuto bja Afrika Borwa ke eng? 
10. Dipopego tša SAQA ke eng le maikemišetšo a tšona ke afe? 
11. Boleng ya tshekatsheo bo tla swarwa bjang? 
12. SAQA e netefatša bjang kamogelo ya melaotshepetšo ya yona go bakgathatema? 
13. SAQA e netefatša bjang gore go NQF kamoka go na le boleng? 
14. SAQA e amogela bjang temogo ya Mangwalo a Thuto ya Pele? 
15. Ke eng gape seo kantoro ya SAQA e se dirago? 
16. Dintlha tša go ikopanya le SAQA 
17. Ditokumente tša semolao le dikgatišo tše dingwe tša SAQA 
18. Naneontšu le Dikhutšofatšo 
19. Bibliokrafi le Dingwalwa 
THOMO YA SAQA
Go netefatša tšwelopele le tiragatšo yo Tlhahlo ya Mangwalo a Thuto eša Bosetšhaba yeo e thušago tšwelopele ya botlalo ya moithuti yo mongwe le yo mongwe le tšwetšo pele ya phedišano le ya ikonomi ya setšhaba ka bophara.

TLHAHLO YA DITHUTO TŠA BOSETŠHABA

1. Tlhahlo ya mangwalo a thuto ya Bosetšhaba ke eng? (NQF)
Ke tlhahlo, go ra gore, e beela mellwane - melaotshepetšo le methalohlahli yeo e fago pono, motheo wa filosofi le popego ya mokgatlo - ya kago, lebakeng le, ya tshepedišo ya dithuto. Tšwelopele ya botlalo le tiragatšo di dirwa ka gare ga mellwane ye ya bosetšhaba ka baka la gore ke mothopo wa setšhaba woo o emetšego maiteko a bosetšhaba a go kopanya thuto le tlhahlo go ba popego ye tee ya mangwalo a thuto tšeo di lemogwago, go ra gore, direkhoto tša bokgoni bja moithuti.
Ka bokopana, NQF ke melaotshepetšo le methalohlahli yeo ka yona bokgoni bja moithuti bo ngwadišwago go kgontšha temogo ya bosetšhaba ya bokgoni bjoo a bo humanego, gomme go netefatšwa tshepedišo yeo e kopantšwego yeo e hlohleletšago go ithuta ga bophelo kamoka.

2. Ke ka baka la eng Afrika Borwa e kgethile Tlhahlo ya Mangwalo a Thuto ya Bosetšhaba?
Ka ngwaga wa 1994 setšhaba sa boditšhabatšhaba se bone pelego ya temokrasi ye mpšha gape sa amogela Afrika Borwa ye Mpšha bjalo ka leloko le le mpšha kudu motseng wa sona wa lefase ka bophara. Ge go amogelwa tlotlo yeo, naga ye e tšere dihlotlo tš eo di amanago le maemo ao.
Dinaga tše dintši lefaseng ka bophara di lebelela ditsela tše dikaone tša go ruta batho ba tšona le go beakanya ditshepedišo tša thuto le tlhahlo ya tšona gore di ka kgona go humana lefelo tikologong ya lefase kamoka ya go ba le phadišano yeo e oketšegago. Go ya pele, lefase ke lefelo la go dula le fetoga, ka tša sepolotiki, tša thutafase le tša theknolotši. Ka nnete, ditšwelopele tša ka pela tša theknolotši tša ngwagakgolo ya bomasomepedi di beile ditshepedišo tša thuto ka fase ga kgatelelo ye ntši kudu ka ge le leka go tlwaela le go dira karolo ya tšona ka maiteko a go hlagiša batho ba go ba le bohlodi kudu, kgontšhago le bao ba tlwaelago ka pela. Katlego, goba gona go phologa, ka lefaseng le bjale go nyaka gore Afrika Borwa e be le tshepedišo ya thuto le tlhahlo tšeo di fago thuto ya boleng, tšeo di arabago dikhuetšo tšeo di dulago di fetoga tša tikologo ya ka ntle le go godiša tšwelopele ya setšhaba seo se ikgafetšego thuto ya bophelo kamoka.
Ge baithuti ba tseba gore go na le ditselana tša go ithuta tšeo di hlakilego tšeo di kgonago go humantšha, le go šuthiša le tšwetšopele ka gare ga thuto, tlhahlo le ditsela tša boiphedišo, go na le kgonego ye ntši kudu ya gore ba kaonafatše bokgoni le tsebo, ka ge dikaonafatšo tše bjalo di oketša dibaka tša bona tša go humana mešomo. Motheo wa bokgoni woo o okeditšwego wa bašomi o na le dišupo tše ntšinyana, tšeo e lego kaonafatšo ya bokgoni bja tiragatšo le bja thuto bja setšhaba, ka moo go oketšwa dibaka tša rena tša katlego lefaseng ka bophara. 
TLHAHLO YA DITHUTO TŠA BOSETŠHABA
Morena Christopher Ball (1996),ge a hlaloša mohuta wa phrofaele ya moithuti yeo e sepelelanago le ngwagakgolo wa bo 21, o boletše ka 'baakaretši ba go ba le thepeselo'. Ball o eme ka la gore batho ba bjalo ba a hlokega go lemoga maikemišetšo a thuto ya bophelo kamoka, yeo, le bophelo bjo bo botelele bja batho bao bjoo bo oketšegago, e tla bontšhago katlego ya bodudi mileniamong woo o tlago. 'Baakaretši ba go ba le thepeselo' (Flexible Generalists) ke batho bao ba itlamilego ka tsebo yeo e hlokegago, bokgoni le mehola go itlwaetša gabonolo diphetogo tša boiphedišo le go dira, ka tswetšopele ya bona, thušo ye bohlokwa bophelong bja naga ye le lefaseng. Go šutha ga megopolo ke go tloga go thuto go kgona go humana mešomo - tswetšo pele ya bokgoni bja go dira mošomo woo o rilego - go ya go go ithuta go kgona go tlwalega - go tšwetša pele bokgoni bja kopanya botsebi bjo humanwego le ditikologo tša go šoma tše mpšha. Tshepedišo ye mpšha ya thuto le tlhahlo e swanetše go kgona go thekga mogopolo wa bašomi bao ba tlwaelago bonolo.

3. NQF e thomile bjang?Histori ye kopana
Go šutha ga megopolo ke go tloga go thuto go kgona go humana mešomo - tswetšo pele ya bokgoni bja go dira mošomo woo o rilego - go ya go go ithuta go kgona go tlwalega - go tšwetša pele bokgoni bja kopanya botsebi bjo humanwego le ditikologo tša go šoma tše mpšha
Botšo bja NQF bo tloga go thoma ka mokgatlo wa bašomi wa mengwaga ya di 1970. Go tloga mathomong a 1970, dinyakwa tša diyuniuone tša dikgwebo tša mogolo wa go kgona go iphediša di gannwe leboelela ke bathwadi, ka mabaka a gore bašomi ga ba na botsebi gomme dinyakwa tša bona di be di sa tokafala. Se se ile sa dira gore bašomi ba bathobaso ba bone tlhahlo e le mokgwa wa go humana mogolo wa go iphediša. Twantšho ya go gapeletša bathwadi go dumelelana le dinyakwa tša bašomi e tšwetše pele go ya go bo 1980 gomme ka 1989 Yunione ya Bosetšhaba ya Bašomi ba Metale (NUMSA), e hlomile sehlopha sa nyakišišo seo se bopilwego ke bašomi le bahlankedi ba yunione, go dira ditshišinyo ka tlhahlo. Ka kakanyo ya gore tšwetšopele ya botsebi e tla baka megolo ye kaone, tšhišinyo yeo e kopantšwego e ile ya bopšwa, e theilwe godimo ga kaonafatšo ya bokgoni, yeo e amanago le dikoketso tša go dira mephato. Tšhisinyo e gateletše tlhoko e sego fela ya thuto ya theo, yeo ka ntle le yona bašomi bašomi ba ka se kgonego go humana tshepedišo yeo e šišintšwego, empa gape le go swarega le temogo ya bosetšhaba ya tlhahlo gore bašomi ba se be ka fase ga mothwadi yo tee. Tšhišinyo e amogetšwe semmušo ke Konkrese ya Diyunione tša Kgwebo ya Afrika Borwa (COSATU) ka Julae 1991.
Ka di 1970 gare le gona go bonwe nyako ya phetogo thutong, yeo e etilwego pele ke lekala la thuto leo le sa laolwego ke mmušo. Moferefere o bontšhitšwe ka dintwa tša Soweto tša 1976, tšeo di šetšwego morago ke dintwa tša baithuti nageng ka bophara. Ka di 1980 tshepedišo ya thuto kamoka e be e se sa tshepšwa ebile e ganwa. Kgano ya lekala la thuto ya go se laolwe ke mmušo e bakile gore mafelelong go bopšwe Tšhimollo ya Molaotshepetšo wa Thuto ya Bošetshaba (NEPI), woo o tšweditšego pele ditšhišinyo tša go aga leswa ka tshepedišo ya semmušo ya thuto.
Go tšwa ditherišanong tša makoko a mantši a go fapana ka gare ga kgwerano ya temokrasi, dipego tša NEPI le tlhako, tšeo di gatišitšwego ka 1992, di beilwe godimo ka melaotshepetšo ya go se kgetholle go ya ka morafe, temokrasi le phetolo, le tlhoko ya tshepedišo ye tee ya thuto le tlhahlo, COSATU e be e tšea karolo kudu tshepedišong ya NEPI - kgwerano yeo e tšwetšego pele ka nako yeo e bego e eya dikgethong tša temokrasi tša 1994.
Go se na taba le kgano ya leboelela ya go nyaka phetogo ya baithuti le bašomi, mmušo wa nako yeo o ile wa thoma go leboga go se be le maswanedi, gomme mafelelong go se dule, gwa go gana ga wona dinyakwa tše bjalo. Pego ya MoPresidente De Klerk ka 1990 ya maikemišetšo a mmušo go fediša kgethollo go file mahlagahlaga ao a okeditšwego go dinyakwa tša bašomi le tša baithuti, gape e be e le sešupo sa molaotshepetšo wa phetogo. Kgoro ya Bašomi, ka Lekgotla la Bosetšhaba la Tlhahlo (NTB), le dirile ditšhimollo tše mmalwa go thoma kgale ka di 1980, gomme yeo e bonalago ke kagoleswa ya tshepedišo ya borutwamošomo go ba tshepedišo ya go ba le bokgoni ya tlhahlo ya dimotšulo, yeo e sepetšwago ke makgotla a intasteri a tlhahlo ao a itaolago. Empa, diyunione di ile tša bona tshepedišo e ena le diphošo, e sego fela ka baka la gore e tlogela bašomi, gape ka baka la gore ditšhišinyo tšeo di tšwago ditšhimollong di be di tebilwe ka bosesane go borutwamošomo moo go bego go tlogetšwe thuto ya theo, yeo e bego e bonwa e le ntlha ya go humana bokgoni bja tlhahlo. Morago ga kamano yeo e okeditšwego ya dithulano, Kgoro ya Batho le dikopano tša diyunione tša kgwebo di ile tsa kopana gape ka 1992 ka maiteko a go mpšhafatša tshepedišo.
Kgoro ya Thuto ka nako yeo le yona e thomile tshepedišo ya yona ya ditherišano tša molaotshepetšo, tšeo di dirilego gore go be le Mokgwa wa Mpšhafatšo ya Thuto (ERS). Kgwerano ya temokrasi ka gare ga lekala la thuto e memilwe go tšea karolo tshepedišong, empa e ganne memo ka mabaka a gore tšhimollo e be e se na toka ya go ba gona. Go ya pele, ERS e hlatsetše mathoko a mararo - thuto, tiro, le yeo e sekametšego tirong - tshepedišo yeo kgwerano ya temokrasi e e humanego e sa kgahliše. Efela, lekala la mothwadi wa thuto, le ile la tšea karolo tshepedišong, la hlatsela tlhako yeo e se nago morumo ya go swana le yeo e amogetšwego ke Scotland le New Zealand.
Kopano ya ngwaga wa 1992 ya Kgoro ya Bašomi le kopano ya diyunione tša kgwebo e dirile gore go be le go bopšwa ka Sepane sa Mošomo, seo se hlomilego dihlopha tša mošomo tše seswai tšeo di filwego maikarabelo a go tšwetša pele mokgwa wa tlhahlo wa bosetšhaba wo moswa. Dihlopha tša mošomo di be di ena le kemedi go tšwa diyunioneng tša mošomo, bathwadi, le Mmušo, baabi ba thuto le tlhahlo, le ANC, Kgoro ya Thuto le kgwerano ya temokrasi. 1994 e bone kgatišo ya ditokumente tše pedi tšeo di adilego motheo wa Molao wa SAQA (RSA, 1995): Tlhahlo ya Molaotshepetšo wa Thuto le Tlhahlo (1994); Tokumente ya Poledišano ka Tšhimollo ya Mokgwa wa Tlhahlo ya Bosetšhaba(1994); le maano a Tiragatšo ya CEPD ya Thuto le Tlhahlo (1994). Dipampiri tše Tšhweu ka Thuto le Tlhahlo (1995) le ka Kagoleswa le Tšwetšopele (1994) di ile tša latela, bobedi bja tšona di nyaditše tlhoko ya tšwetšopele le tiragatšo ya NQF.
Sehlopha sa Mošomo sa Gare ga Matona se ile sa hlongwa go ngwala Molaokakanywa wa NQF woo o phasisitšwego go ba Molao bjalo ka Molao wa Bolaodi bja Dithuto bja Afrika Borwa (No. ya bo 58 wa 1995) ka di 4 tša Oktobore 1995. Bašomedi ba Bolaodi ba pele ba beilwe ka Mei 1996 gomme kopano ya pele ya Bolaodi ka fase ga bodulasetulo bja Morena SBA Isaacs, e swerwe ka Agostose 1996.
Bašomedi ba pele ba Bolaodi ba beilwe ka Mei 1996 gomme kopano ya pele ya Bolaodi ka fase ga bodulasetulo bja Morena SBA Isaacs, e swerwe ka Agostose 1996.

4. Maikemišetšo a NQF ke eng?
Maikemišetšo a NQF bjalo ka ge go hlalošitšwe ka Molaong wa SAQA ke ao a latelago:
* Go hlola tlhahlo ya bosetšhaba yeo e kopantšwegogo ya diphihlelelo tšeo di rilego tša thuto; 
* Go kgontšha go humana le mosepelo le tšwelopele ka gare ga thuto; tlhahlo le tsela ya boiphedišo; 
* Go kaonafatša boleng bja thuto le tlhahlo; 
* Go phakišiša phetolo ya kgethollo yeo e sa lokago ya pele ya thuto, tlhahlo le dibaka tša go humana mešomo; 
* Go thuša ka tšwelopele ya moithuti yo mongwe le yo mongwe le tšwetšopele ya phedišano le ya ikonomi ya setšhaba ka bophara. 

5. Kamano gare ga NQF le thuto yeo e theilwego dipoelong ke eng? 
Mareoa maswa a gapeletša thuto ya godingwana go dumelela lereo la tsebo go gokarela tsebo-ka-tiro, dipoelo tšeo di rilego tša thuto, le mekgwa ya botsebi yeo e šomago go gontši
Dithuto le maemo yeo e ngwadišitswego go NQF di hlalošwa go ya ka dipoelo tša go ithuta tšeo moithuti yoo a humanego mangwalo a lebeletšwego go ba a di bontšhitše. Ka baka leo go na le boikgafo go tshepedišo ya thuto le tlhahlo yeo e beakantšwego go dikologa mogopolo wa dipoelo tša thuto.
Ye nngwe ya ditshekatsheko tša tshepedišo yeo e fetilego ya thuto ka Afrika Borwa e be e le gore diinstithušene tše dingwe di be di ipshina go feta tše dingwe ka baka la melaotshepetšo ya go abela diinstithušene tša go ithuta methopo ka tsela yeo e sa lekalekanego, go theilwe godimo ga mmala. Go tlaleletša, ka baka la kgethollo ye ya ditšhelete, go godile ponego ya gore mphato wa kabelo ya diinstithušeneng tše o be o le godimo ga diinstithušene tše dingwe. Ka baka leo, baithuti ba go tšwa diinstithušeneng tše ba be ba fiwa tshwaro yeo e ratwago go humaneng dibaka tša thuto ya pele le mmarakeng wa bašomi. Ka mantšu a mangwe, moo dithuto di bego di humanwe gona go be go le bohlokwa kudu go feta gore baithuti ba humanago mangwalo a thuto ba be ba tseba eng le go kgona go dira eng. Go tlaleletša mathata a khumano, go be go ena le bothata bja go swarega ka baka la gore diinstithušene di be di kgetha go lemoga goba go se lemoge dithuto tšeo di humanwego diinstithušeneng tše dingwe; bathwadi ba be ba nyaka dirutegi tša go tšwa diinstithušeneng tše rilego gomme ba se na taba le dirutegi tša go tšwa diiinstithušeneng tše dingwe. Thulano ya tiro ye bjalo ikonoming le phedišanong ya setšhaba sa rena e be e iponatša. Ka moo go na le taetšo ya histori ge setšhaba sa rena se arogane, go fa šedi gore ke eng seo moithuti a se tsebago le seo a ka se dirago go feta moo moithuti a ithutilego gona. Go a hlokega go ahlaahla tšhomišo ya leago yeo e sego ya maswanedi ya dithuto tšeo e bego e le karolo ya histori ya rena.
Taetšo ye nngwe ye bohlokwa ya go thea NQF ya rena dipoelong e hlagile mekgweng ya lefase ka bophara le ditherišanong. Therišano ya Ronald Barnett ya papalo thutong ya godingwana e bontšha mehuta ya phetogo yeo e diregago ditshepedišong tša thuto le tlhahlo lefaseng ka bophara:
"Tlotlontšu ye mpšha thutong ya godingwana ke sešupo sa gore setšhaba sa sebjalebjale se humana dihlalošo tše dingwe tša thuto le hlaologanyo. Megopolo ya bokgoni, mošomo, tšhutisetšo, papalo, dipoelo, bokgoni bja thuto ya maitemogelo le mokgatlo, ge di tšewa mmogo, ke dišupo tša gore dihlalošo tša kgale tša tsebo di bonwa di se di lekane go kgotsofatša mathata a tshepedišo ka bophara ao setšhaba sa sebjalebjale se lebanego le wona.
Le ge dihlalošo tšeo tša kgale di gateletše polelo, kudukudu ka go ngwala, tshepedišo yeo e bulegilego ya poledišano, le ditlwaelo tša semmušo tle tša go ya ka karolo yeo e rilego, mareo a maswa a gapeletšathuto ya godingwana go dumelela lereo la tsebo go gokarela tsebo ka-tiro, dipoelo tšeo di rilego tša thuto, le mekgwa ya botsebi yeo e akaretšago dikarolo tše dintši." (Barnett 1994:71)
Diikonomi tšeo di atlegilego tša sebjalebjale le ditšhaba di nyaka go fedišwa ga dihlatlagano tša maitirelo, peakanyong ya setšhaba, mokgatlong le taolong ya mošomo, le ka tsela yeo thuto e netefatšwago
Ge e le gore Afrika Borwa e swanetše go tšea lefelo la yona motseng wa lefase ka bophara, e hloka go gokarela tlotlontšu ye mpšha yeo Barnett a bolelago ka yona: papalo le dipoelo. Dinaga tša Yuropa, Phasifiki, Ostralia, le Amerika Lebowa di amogetše goba di tlogile thokong ya tlhahlo ya mangwalo a thuto ya bosetšhaba, go thekgwa ke boikgafo go thuto yeo e theilwego dipoelong. Afrika Borwa e ka se kgone go ihlokomološa ditšwetšopele tše. NQF ya Afrika Borwa le kgatelelo ya yona mogopolong wa bokgoni bjoo šomišwago - bokgoni bja go dira seo se bolelwago moo go lego maswanedi dipoelong tša thuto go humana thuto - go šetse go thomile go thuša ditherišano tše le ditšwetšopele.
Go kopana le temogo ya gore tsebo e hloka hlalošoleswa ke temogo ya gore ditsha tša go ithuta ke tše dintši ebile di a fapana. Dihlalošo tša kgale tša tsebo di akanyeditše diinstithušene tša semmušo tša go ithuta bjalo ka ditsha tša go ithuta tša pele. Pono e gateletšwe ke nnete ya gore mabakeng a mantši, thuto e fiwa ke instithušene, pele thuto ye nngwe ya go ya pele tikologong ya tiragalo e humanwa ke moithuti. Ka mantšu a mangwe, ge moithuti a phasitše, go ithuta go fedile - ka ntle le ge moithuti a ingwadišetša thuto ye nngwe ye mpšha ya semmušo, go ithutela bophelo go fedile! Tshekamo ye go mangwalo a thuto bjalo ka kgorogo ga e kwane le nnete gape le seo Pampiri ye Tšhweu ka Thuto le Tlhahlo (1995: 15) e se šupago gore ke senyakwa sa thuto le tlhahlo sa ikonomi le setšhaba seo se atlegilego.
"Diikonomi tša sebjalebjale tšeo di atlegilego di nyaka go tlošwa ga dihlatlagano tša maitirelo, peakanyong ya setšhaba, peakanyong le taolong ya mošomo, le ka tsela yeo thuto e beakantšwego le go netefatšwa. Di nyaka badudi ba go ba le motheo woo o tiilego wa thuto ya kakaretšo, lerato le bokgoni bja go tšwelapele go ithuta, go tlwaela le go tšwetša pele tsebo ye mpšha, bokgoni, ditheknolotši, go šutha ka thepeselo gare ga mešomo, go tšea maikarabelo a papalo ya motho, go bea le go fihlelela maemo ya godimo, le go šomišana".
Ge motho a amogela gore go na le mahlakore a go feta le tee tsebong le gore go ithuta go tšwela pele pele ga go humana mangwalo a thuto le morago ditsheng tša go fapana tša thuto, gona go fihlelela kopanyo le kgomanyo ka gare ga tshepedišo gore khumano le go swarega di be nnete, go a hlokega go bontšha ka hlakego dipoelo tša bokgoni bja go ithuta.
Mafelelong Molao wa Mangwalo a Thuto wa Afrika Borwa (No. ya bo 58 wa 1995) o šupa gore wo mongwe wa mediro ya Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa ke go netefatša gore maemo le mangwalo a thuto ao a di ngwadišitšwego go NQF di a bapetšega boditšhabatšhabeng. Ka ge mekgwa ya lefase ka bophara e šuthelela go hlalošeng dithuto go ya ka dipoelo tša thuto tšeo di fihleletšwego, pontšho ya mangwalo a thuto a Afrika Borwa le tša balekane ba yona ba boditšhabatšhaba e nolofatšwa ge mangwalo a thuto a rena a hlalošwa go ya ka dipoelo tša thuto.
NQF le boikgafo bja yona go thuto le tlhahlo yeo e theilwego dipoelong e hlaloša Afrika Borwa e kgethile go tliša phetogo ya tshepedišo tlhagong ya tshepedišo ya thuto le tlhahlo. Phetogo ye ya tshepedišo e ikemišeditše go fetola tsela yeo ka yona tshepedišo ya thuto le tlhahlo e šomago, ka moo e beakantšwego le pono yeo e otlelago batšeakarolo ka gare ga tshepedišo ge ba dira dikarolo tša bona tšeo di itšego.
Basišinyi ba dithuto ba swanetše go netefatša gore Dipoelo kamoka tše Bohlokwa di ahlaahlilwe ka tshwanelo legatong leo le amegago ka gare ga thuto yeo e šišinywago.

6. Dipoelo tše bohlokwa eng?
Dipoelo tše Bohlokwa tša dikarolo kamoka tša Thuto le Tlhahlo, tšeo di tsebegago ka la Dipoelo tše Bohlokwa, ke mokgwa wa tlaleletšo woo ka wona kgomano e fihlelelwago tlhakong. Dipoelo tše tše bohlokwa di hlaloša boleng bjoo NQF e bo šupago bja tšwelopele baithuting ka gare ga tshepedišo ya thuto le tlhahlo, go se na taba le karolo yeo e rilego goba dikagare tša thuto, go ra gore, dipolelo tšeo di tšewago di le bohlokwa tšwelopeleng ya bokgoni bja thuto ya bophelo kamoka. Dipoelo tše di ikemišeditše go lebanya mogopolo wa badiri ba melaotshepetšo, baakanyetši ba mananeothuto, banolofatši ba thuto mmogo le baithuti ka bobona.
Ke taolelo go babei ba maemo go tsenya bonnyane tše dingwe tša dipoelo tše Bohlokwa tšeo ba di šišinyago le bašišinyi ba dithuto ba swanetše go netefatša gore Dipoelo kamoka tše Bohlokwa di ahlaahlilwe ka maswanedi legatong leo le amegago ka gare ga dithuto tšeo di šišinywago.
Dipoelo tše bohlokwa tšeo di amogetšwego ke SAQA ke tšeo di latelago:
* Šupa gape o rarolle mathata ao dikarabo tša wona di bontšhago diphetho tša go ba le maikarabelo a bohlokwa le mogopolo wa go ba le bohlodi di dirilwe; 
* Šoma le bangwe ka kgontšhago bjalo ka leloko la sepane, sehlopha, mokgatlo goba setšhaba; 
* Beakanya le go itaola le ditiro tša motho ka maikarabelo le kgontšhago; 
* Kgoboketša, sekaseka, beakanya le go lekanyetša tshedimošo; 
* Boledišana ka kgontšhago ka go šomiša bokgoni bja go bonwa, bja dipalo le/goba polelo ge go dirwa ditlhagišo tša molomo le tšeo di ngwadilwego fase; 
* Šomiša saense le theknolotši ka tekanyetšo ka go bontšha maikarabelo a tikologo le maphelo a bangwe; 
* Bontšha kwešišo ya lefase bjalo ka ditshepedišo tšeo di amanago ka go lemoga gore ditharollo tša mathata ga di hlage di le tee; 
Go kgona go thuša ka tšwelopele ya botlalo ya moithuti yo mongwe le yo mongwe le tšwetšopele ya phedišano le ya ikonomi ya setšhaba ka bophara e swanetše go ba maikemišetšo ao lenaneo le lengwe le le lengwe la thuto go lemoša motho ka boyena ka bohlokwa bja:
* Go gopola ka le go hlohlomiša mekgwa ya go fapana go ithuta kudu ka kgontšhago; 
* Go tšea karolo bjalo ka badudi ba go ba le maikarabelo bophelong bja ditšhaba tša gae, bosetšhaba le lefaseng ka bophara; 
* Go šišimogela setšo le bokgabo go ralala magoro a go fapana a phedišano; 
* Go hlohlomiša dibaka tša thuto le tša boiphedišo, le 
* Go tšwetša pele dibaka tša borakgwebo. 

7. DITHUTO TŠA NQF DI BJANG?
Thuto e tla ba kopanyo ya dipoelo tša go ithuta yeo e nago le maikemišetšo ao a hlalošitšwego le yeo e ikemišeditšego go fa baithuti bao ba ithutago bokgoni bjoo ba ka bo šomišago le motheo wa go ithuta go ya pele
Melawana ya NSB e bontšha gore thuto e tla:
* ba kopanyo ya dipoelo tša go ithuta yeo e nago le maikemišetšo ao a hlalošitšwego le yeo e ikemišeditšego go fa baithuti bao ba ithutago bokgoni bjoo ba ka bo šomišago le motheo wa go ithuta go ya pele; 
* Oketša mohola go moithuti yoo a humanago mangwalo a thuto ka go fa maemo, temogo,le go kaonafatša go nyakega le go kgona go humana mošomo; 
* Fa setšhaba le ikonomi mehola; 
* Sepelelana le maikemišetso a NQF; 
* Tsenya ka gare dipoelo tša mafelo kamoka tše bohlokwa tšeo di godišago go ithuta ga bophelo kamoka; 
* Moo go kgonegago, e bapetšege boditšhabatšhabeng 
* Tsenya tekanyetšo yeo e kopantšwego ka maswanedi go netafatša gore maikemišetšo a thuto yeo a a direga. Tekanyetšo e swanetše go tsenya ka gare katologanyo ya mekgwa ya tekanyetšo yeo e bopiwago le yeo e hlakanywago, go swana le diphotfolio, dikekišo, ditekanyetšo tša mošomong, gape le ditlhahlobo tšeo di ngwadilwego fase le tša molomo; 
* Bontšha ka gare ga melawana yeo e laolago go fiwa ga dithuto gore thuto yeo e ka dirwa ka botlalo goba ka dikgaokgao la go lemoga dithuto tša pele, tšeo mogopolo wa gona o tsenyago ka gare empa ga o kgaoletšwe go dipoelo tša go ithuta tšeo di humanwago ka maitemogelo a mošomong ao e sego a semmušo. 
Go na le kgonego ka melawaneg ya go ngwadiša mangwalo a thuto ao a bopilwego maemong a kopanego mmogo le ngwadišo ya mangwalo a thuto kamoka, ao a sa bopšwago go tšwa maemong a kopanego. Maemo a kopanego a šupa ditaodišo tše ngwadišitšwego tša dipoelo tšeo di rategago tša thuto le tlhahlo le mokgwa wa tšona wa tekanyetšo le tshedimošo ya taolo le ye nngwe bjalo ka ge go boletšwe ka melawaneng. Mekgwa ka bobedi ya dipopego tša dithuto empa e nyaka gore dipoelo tša go ithuta di hlalošwe gabotse, mokgwa wa mafelelofelelo o nyaka go hlalošwa ga dipoelo tša tekanyetšo ya bofelo le mokgwa wa tekanyetšo woo o sepelelanago le tšona.
Go na le ngangišano ye ntši ka bokgoni goba ka borategi bja go kwana ka dipoelo tša go ithuta tekanyetšong ya bosetšhaba, gomme go ya pele, ka go hlaloša dipoelo tša go ithuta, gomme mokgwa wo wa bofelo o nyaka hlalošo ya tekanyetšo ya bofelelo ka mokgwa wa maemo ya bokgoni bjoo bo šomišwago.
SAQA e beile senyakwa sa go tšea karolo ditshepedišong tša bokgathatema bja bosetšhaba fela mangwalong a thuto le maemong ao a ngwadišitšwego go NQF - temogo ya bosetšhaba e nyaka go amogelwa ke bakgathatema ba bosetšhaba. Go ya pele, badiri ba mangwalo a thuto le maemo, ba dira gore go be le boikgethelo goba bo se be gona. Maatla a ditshepedišo tša NQF ke gore baemedi ba bakgathatema ba bohlokwa kamoka lefelong la go ithuta e sego fela ba mmalwa bao ba rilego ba tla dirago diphetho tšeo. Go ya pele, ditshepedišo tšeo di nyakegago tša tekololeswa le maemo di swanetše go lekolwaleswa ka mehla go netefatša gore mokgwa woo go kwanwego ka wona le dinyakwa di ka šomišega, le gore ke tša maswanedi ebile di a ratega. Ge go ena le kwano ya gore diphetogo di a nyakega, go na le sebaka se se ntši sa gore diphetogo tšeo di amogelwe.
Taba ya go rarana kudu e hlagišwa ke mogopolo wa dipoelo tša go ithuta le maemo ya bokgoni. Batho ba bangwe ba hlagiša bothata bja gore dipoelo tša go ithuta tša mangwalo a thuto le maemo ka papetšo di ka hlalošwa gabonolo ka maemo a bokgoni, mohlala, maemokakanywa a mangwalo a thuto a Boentšineri. Empa, lebakeng la mangwalo a go ithuta a mangwe, se se bothata kudu ka baka la gore dipoelo tša go ithuta ga se di ipeele pepeneneng kudu goba ga di tsebege gabotse. Maiteko afe goba afe a go leka go hloma kwano ya bosetšhaba a tla dira gore go be le tahlegelo ya bokgoni le ya botšo, ge e le gore nneteng, ke bohlodi bjoo mathomong bo di fago mohola. SAQA e bona gore dihlalošo tša mangwalo a thuto tša NQF di ahlaahle taba ye, ya gore, thuto e swanetše go ba kopanyo ya dipoelo tša go ithuta yeo e nago le maikemišetšo ao a hlalošitšwego le yeo e ikemišeditšego go fa baithuti bao ba humanago mangwalo a thuto bokgoni bja tiragatšo bjalo ka motheo wa go ithuta go ya pele.
Ge go hlalošwa maikemišetšo a mangwalo a thuto, babei ba maemo ba tla swanela ke go gopola ka gore maikemišetšo a mangwalo a thuto ke eng le gore a thuša bjang tšwelopele ya moithuti le go ithuta go ya pele.
Go ya pele, mogopolo wa bokgoni bja tiragatšo bo šišinya o katološwa ga mogopolo wa bao ba dumelago maitshwarong a gore ka tlwaelo tsebo e kopanywa le mmotlolo wa dipoelo le wa bokgoni. Bokgoni bja tiragatšo bo šišinya gore bokgoni bja motheo, bokgoni bja go šomišega le bokgoni bja go gopolwa di a hlokega kamoka go kgona go fetša tiro gabotse lefaseng lefe goba lefe la nnete. Bokgoni bja motheo bo hlalošwa bjalo ka kwešišo ya seo se dirwagop le gore ke ka baka la eng. Bokgoni bja go šomišega bo hlalošwa e le bokgoni bjo bontšhitšwego bja go dira selo seo se rilego. Bokgoni bja go gopolwa bo hlalošwa e le bokgoni bjo bontšhitšwego go kopanya goba go kgomanya papalo le kwešiso ya gore papalo ke go ithuta ditiragalong le go tlwaela diphetogo le mabaka ao a sa bonelwego pele.
Ka moo ditlhotlo tša babei ba maemo ke go humana tekatekano gare ga ditlhoko tša setšhaba le ditlhoko tša motho ka boyena, go tšwetšwa pele ga dipoelo tša go ithuta tšeo di bonalago gabotse go bontšha maikemišetšo a mangwalo a thuto empa e le tša kakaretšo ka mokgwa woo o lekanego go dumelela thepeselo ge go phethagatšwa, kgetho ya dikagare, mokgwa wa tekanyetšo, tekatekano gare ga tlhoko ya bokgoni bja go šomišwa le tlhoko ya bokgoni bja motheo le bja refolekisi, go amogelwa ga kago ya dithuto, ge go kgonega ka tšeo di kgethilwego, tšeo di hlohleletšago bohlodi, botšo le go itekela ntle le go tsenya kotsing maikemišetšo magolo a mangwalo a thuto.
Mangwalo a thuto le maemo di ngwadišwa dikgatong tšeo di rilego tša tlhahlo gomme di na le mohola wa khredite. Baithuti, ge dithuto di dutše di eya, ba ka no humana dikhredite lebakeng la nako go kgona go humana thuto mafelelong.
Bokgoni bja tiragatšo bo šišinya gore bokgoni bja theo, bokgoni bja go šomišega le bokgoni bja refolekisi bo a hlokega kamoka go fetša mošomo ka tlhaologanyo lefaseng lefe goba lefe la nnete

8. NQF YA RENA E BJANG
SAQA e amogetše tlhako ya go ba le dikgato tše seswai, gomme dikgato tša pele go fihia go tšaseswai ka go latelana di tšewa di na le bofelo bjo bulegilego. Kgato ya bo pele na le mangwalo a mararo a dikgato tša Thuto le Tlhahlo ya Theo ya Bagolo mmogobo le Lengwalo la Thuto le Tlhahlo tša Kakaretšo.
Kgato ya NQF
Mphato 
Mohuta wa thuto
 
Thuto le 
Tlhahlo 
tša 
godingwana 
* kgerata ya ka morago ga bongaka 
* Bongaka 
* kgerata tša mastase 
* mangwalo a thutoa 
* profešenale 
* Dikgerata tša onase 
* kgerata tša bosetšhaba tša pele 
* Didiploma tša godingwana 
* Didiploma tša bosetšhaba 
* Disetifikeiti tša bosetšhaba 
Setifikeiti sa Thuto le Tlhahlo ya go ya pele (FETC)
 
Thuto le 
Tlhahlo
tša
 go ya Pele
Disetifikeiti tša Bosetšhaba
Setifikeiti sa Thuto e Tlhahlo ya Kakaretšo (GETC)
Thuto le Tlhahlo ya Kakaretšo 
Thuto le Tlhahlo ya Kakaretšo 
Mphato wa bo 9 | Tekanyo ya ABET ya bo 4 

Disetifikeiti tša Bosetšhaba

9. BOLAODI BJA DITHUTO BJA AFRIKA BORWA KE ENG? (SAQA)
Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa ke mokgatlo wa go ba le maloko a 29 ao a beilwego ke Matona a Thuto le Bašomi. Maloko a kgethwa ke bakgathatema bao ba šupilwego ba bosetšhaba ba thuto le tlhahlo. Gabotsebotse mešomo ya Bolaodi e gabedi:
* Go hlokomela tšwelopele ya NQF ka go netefatša ngwadišo, tumelelo le go abela mediro go mekgatlo yeo e boletšwego ka godimo, mmogo le ngwadišo ya maemo le mangwalo a thuto a bosetšhaba ka tlhakong. E swanetše go tšea gape magato go netefatša gore ditaelo tša tumelelo di šalwa morago gomme moo go lego maswanedi, maemo ao a ngwadišitšwego le mangwalo a thuto di bapetšega boditšhabatšhabeng. 
SAQA e swanetše go eletša Matona a Thuto le Bašomi. Bolaodi bo nyakega go phetha mediro ya bjona morago ga therišano le ka tšhomišano le mekgatlo kamoka le diinstithušene tšeo di rwelego maikarabelo a thuto, tlhahlo le netefatšo ya maemo ao a tla angwago ke NQF. Ba swanetše gape go šala morago maatla le ditokelo tšeo di fapanago tša mekgatlo go ya ka Molaotheo le Melao ya Palamente. Kantoro ya SAQA e rwele maikarabelo a go diragatša melaotshepetšo le diphetho tša Bolaodi.
Ka ngwaga wa 1998 SAQA e gatišitše Melawana ya Mekgatlo ya Maemo a Bosetšhaba (NSB) moo go dirilwego gore go kgonwe go ngwadišwa Mekgatlo ya Bosetšhaba ya Maemo le Mekgatlo yeo e Hlamago Maemo. Mekgatlo ye e tla rwala maikarabelo a go dira le go šišinya ka mangwalo a thuto le maemo ya ngwadišo go NQF. Melawana ya Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo (ETQA) le yona e gatišitšwe ka 1998 gomme e dirile gore go dumelelwe mekgatlo ya Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo. Mekgatlo ye e tla rwala maikarabelo a go dumelela baabi ba thuto le tlhahlo ka maemo le mangwalo a thuto tšeo di ngwadišitšwego go NQF, go hlokomela kabo, go lekanyetša tshekatsheko le go nolofatša tekolo go ralala baabi kamoka, le go ngwadiša balekanyetši.

10. DIPOPEGO TŠA SAQA KE DIFE LE MAIKEMIŠETSO A TŠONA KE AFE?
Tsebo, yeo e lego maswanedi go lefase la ga bjale, e hlolwa ka bolekane gare ga dihlopha tša setšhaba tša go fapana, go tloga go dirutegi le banyakišiši, go tloga go bašomi go ya go bomatwetwe ba profešenale, go tloga go mmušo go ya go mekgatlo ya setšhaba, go tloga go baithuti go ya go baprofesara, go ra gore hlolo ya tsebo ga e sa le ya sehlopha sa 'bomatwetwe' bao ba itšego fela
Tshepedišo ya NQF ya go bea maemo le netefatšo ya boleng di gokarela dithutotumelo tše pedi tša theo:
* Tsebo, yeo e lego maswanedi go lefase la ga bjale, e hlolwa ka bolekane gare ga dihlopha tša setšhaba tsa go fapana, go tloga go dirutegi le banyakišiši, go tloga go bašomi go ya go bomatwetwe ba profešenale, go tloga go mmušo go ya go mekgatlo ya setšhaba, go tloga go baithuti go ya go baprofesara, go ra gore hlolo ya tsebo ga e sa le ya sehlopha sa 'bomatwetwe' bao ba itšego fela. 
* Tshepedišo ya thuto ya bosetšhaba e swanetše go lekalekanya hloko ya thuto ya boleng bja badudi ba yona kamoka le tlhoko ya thepeselo go kgontšha mabaka a mantši a go fapana ao a lebanego le baithuti le dikgetho tše dintši tša go fapana go seo se bopago dithuto tša maswanedi, go ra gore, tekatekano gare ga dihloko tša setšhaba le dihloko tša batho ka bobona. 
Tša pele tša ditumelothuto tše di ahlaahlwa ka dipopegong tšeo SAQA e nago le tšona. SAQA ka boyona e bopilwe ke baemedi bao e lego bakgathatema ba go tšwa thutong le tlhahlong ka Afrika Borwa. Boleloko bja di NSB le bjona bo bontšha bolekane bjo bjo bo mpšha go hlolweng ga tsebo. - di NSB di bopilwe ke baemedi go tšwa mekgatlong ye tshela ya bosetšhaba ya bakgathatema bao ba nago le kgahlego ye bohlokwa lefelong: Dikgoro tša Mmušo, Kgwebo yeo e ipopilego, Bašomi bao ba ipopilego, baabi ba thuto le tlhahlo, dihlopha tša go ba le kgahlego ye bohlokwa le mekgatlo ya setšhaba/baithuti. Ka setšo ba mmalwa ba balekane ba ba dutše mmogo go boledišana ka dihloko tša thuto le tlhahlo tša naga. Go ya pele, maloko a SGB a kgethwa go tšwa go dihlopha tša bakgathatema ba bohlokwa ba thuto le tlhahlo ka sekakarolwaneng sa, gape go lemogwa gore hlolo ya tsebo e tliša ka ditherišano ka lehlakoreng le le kgolwane.
Boikgafo bja NQF go dipoelo tša go tšwa thutong le tlhahlong bjalo ka mokgwa wa go tliša diphetogo ka tshepedišo hlagong ya tshepedišo ya thuto le tlhahlo ka Afrika Borwa go ahlaahla tumelothuto ya bobedi. Ka go hlaloša maemo ya bosetšhaba le mangwalo a thuto go ya ka dipoelo tša go tšwa thutong ka tshepedišo ya go tšea karolo, NQF e bea dinyakwa tša setšhaba tša boleng, pele ga badudi ba naga. Setšhaba se ka se sa kgona go kgotlelela mabaka ao go wona katologano ya bokgoni yeo e lego gona gare ga bakgathatema ba dithuto tša go swana e lego ye kgolo moo e lego gore bathwadi ba baithuti bao ba humanago mangwalo a thuto ga ba kgone go ba le netefatšo ya gore bokgoni ke eng, setšhaba se ka se sa kgona go kgotlelela kgethologanyo kgahlanong le baithuti yeo e theilwego godimo ga diponego tša gore bokgoni bja bona ke bofe, setšhaba se ka se sa kgona go ihlokomološa maemo a lefase kamoka a mangwalo a thuto. Ka bokopana, dipoelo tsa go tšwa thutong, maemo le mangwalo a thuto, di swanetše go hlaka gore go se be le pelaelo ya gore go lebeletšwe eng go baithuti bao ba humanago mangwalo a thuto.
Ka go hlola Mekgatlo ya Bosetšhaba ya Netefatšo ya Thuto le Tlhahlo (ETQAs), SAQA e lemogile gore phethagatšo ya maemo le mangwalo a thuto ke ya baabi ba profešenale fela le baithuti le bakgathatema ba bangwe ba bohlokwa ka lefelong. Mangwalo a thuto le maemo a go fapana di tla dira dinyakwa tša go fapana go tšwetšopele ya lenanethuto le phethagatšo, go tekanyetšo le thuto. Pelaelo ya SAQA ga se go netefatša gore baabi kamoka ba šala morago lenaneo la bosetšhaba la phethagatšo empa go netefatša gore baithuti bao ba abetšwego mangwalo a thuto a NQF yeo e ngwadišitšwego goba maemo ba kgona go bontšha dipoelo tša thuto goba mphato go ya ka mekgwa le dinyakwa tšeo di hlalošitšwego. Ka moo SAQA e ka se ngwadiše mananeo a go ithuta go NQF, empa ETQAs e tla lekanyetša mananeo a go ithuta a baabi ba go fapana ka tshepedišong ya tumelelo, ka moo go netefaletšwa baithuti le bašomiši ba bangwe ba tshepedišo gore moithuti ofe goba ofe yoo a tšerwego gore o atlegile morago ga go tšea karolo lenaneong leo la go ithuta, o bontšhitše dipoelo tša go ithuta tšeo di nyakegago tša mangwalo a thuto goba maemo ao. Sehlopha se bohlokwa go netefatša gore se se a direga, ke mokgatlo woo o bopilwego ke baemedi ba bakgathatema, bao ba tšeago karolo lefelong la mangwalo a thuto goba maemong, go ra gore, ETQA yeo e fago lefelo leo šedi ye kgolo. Ka lebaka leo, go mešomo ya netefatšo ya boleng ya yona, ETQA e swanetše go ba le kemedi ya bosetšhaba ya bakgathatema legatong la go dira diphetho, gomme kemedi yeo e tla netefatša maikarabelo go setšhaba le go se fihle selo.
Ka go hlaloša maemo ya bosetšhaba le dithuto go ya ka dipoelo tša go tšwa thutong ka tshepedišo ya go tšea karolo, NQF e bea dinyakwa tša setšhaba tša boleng pele ga badudi ba naga
SAQA e na le 'diatla' tše pedi, go ra gore, Go bea Maemo le Netefatšo ya Boleng. Dikapopego ka seatleng sa go bea maemo ke Mekgatlo ya Bosetšhaba ya Maemo (NSBs) le Mekgatlo ya go Hlama Maemo (SGBs), ge dikapopego tša seatla sa netefatšo ya boleng e le Mekgatlo ya Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo (ETQAs). SAQA e ka no kgetha go bea mekgatlo ya tekolo ge e bona go hlokega. Mediro ya SAQA e hlalošitšwe ka gare ga Molao wa SAQA gomme e šetše e boletšwe ka godimo. Mediro ya di NSB le di SGB e hlalošitswe ka fase ga Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto wa Afrika Borwa (Molao wa NO. 58 wa 1995): di NSB, Kuranta ya Mmušo ya No. 18787 (28 Matšhe 1998) ge mokgwa wa go dumelela le mešomo ya di ETQA mmogo le baabi ba thuto di hlalošitswe ka Melawaneng ka fase ga Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto wa Afrika Borwa (Molao wa No. 58 wa 1995): Di ETQA, Kuranta ya Mmušo No. 19231 (8 Setemere 1998).
Ka go NQF thuto kamoka e beakantšwe ka dikgato tše lesomepedi. SAQA e hlomile di NSB tše lesomepedi, ye tee ya kgato ye nngwe le ye nngwe ya go beakanya. Dikgato tše lesomepedi tša go beakanya di ka mokgwa woo o latelago:
Mešomo ya di NSB e tsenya ka gare yeo e latelago:
* Go hlaloša le go šišinya go SAQA mellwane ya karolo, gape, ka gare ga se, tlhahlo ya dikakarolo; 
* Go lemoga goba go hloma di SGB ka gare ga tlhalho ya dikakarolo, le go netefatša gore mešomo ya di SGB e kgotsofatša dinyakwa tsa SAQA; 
* Go šišinya ngwadišo ya mangwalo a thuto le maemo go SAQA; 
* Go hlokomela mpšhafatšo le tekololeswa ya mangwalo a thuto le maemo; 
* Kgokagano le di ETQA; 
* Go hlaloša dinyakwa le mekgwa ya tekolo ya maemo le mangwalo a thuto. 
Di NSB ga di dire maemo le mangwalo a thuto empa di hlokomela ditiragalo tše legatong la sekakarolo.
Mešomo ya di SGB e tsenya ka gare yeo e latelago:
* Go hlama maemo le mangwalo a thuto go ya ka dinyakwa tša Bolaodi legatong la dikakarolong tšeo di šupilwego; 
* Go mpšhafatša le go lekolaleswa maemo; 
* Go šišinya maemo le mangwalo a thuto go di NSB; 
* Go šišinya mekgwa ya ngwadišo ya balekanyetši le balekodi goba mekgatlo ya go lekola. 
ETQA e ka no hlongwa lekaleng la setšhaba, lekaleng la ikonomi goba lekaleng la thuto le tlhahlo la sekatshepedišo. Molaotshepetšo wa thuto ya minimamo o tla šoma ge go hlongwa di ETQA, go ra gore, ETQA e dumelelwa go ya ka tsebo ya yona ye bohlokwa, go theilwe godimo ga kopano ya yona le lekala, gore mešomo ya yona ga e boeletše mešomo ya ETQA yeo e lego gona. Mešomo ya ETQA e tsenya ka gare yeo e latelago:
* Go dumelela baabi; 
* Go godiša boleng gare ga baabi; 
* Go hlokomela kabo; 
* Go lekanyetša tshekatsheko le go nolofatša tekolo gare ga baabi; 
* Go ngwadiša balekanyetši; 
* Go netefatša baithuti; 
* Tshomišano le mekgatlo ya maleba ya tekolo. 
* Go šišinya maemo goba mangwalo a thuto a maswa go di NSB goba diphetolo tša maemo goba mangwalo a thuto ao a lego gona; 
* Go swara datapeisi; 
* Go fa SAQA dipego. 
Di ETQA ga di bee maemo, di netefatša phethagatšo ya boleng le tekanyetšo ya maemo yeo e ngwadišitšwego le mangwalo a thuto. Go ya pele, ETQA e ka se be moabi, mošomo wa yona wo mogolo ke go netefatša boleng bja kabo le tekanyetšo ya baabi bao e ba dumeletšego.
Ge di nyaka tumelelo go di ETQA, baabi ba tla swanelwa ke go kgotsofatša mekgwa yeo e latelago:
* Go ngwadišwa bjalo ka moabi go ya ka melaotlhokwa yeo e šomišwago; 
* Go ba le tshepedišo ya taolo ya boleng 
* Di kgone go tšwetša pele, go phethagatša le go lekanyetša mananeo a thuto ao a tšwago go maemo le mangwalo a thuto tša NQF tšeo di boletšwego; 
* Go ba le methopo yeo e hlokegago ya ditšhelete, tshepedišo le ya lefelo; 
* Go ba le melaotshepetšo ya go kgetha bašomedi, go lekanyetša le tšwetšopele, ya go tsena ga baithuti, tlhahlo le ditshepedišo tša thekgo, tša taolo ya mešomo ya tiragatšo yeo e sego lefelong le ya lefelong, ya taolo ya tekanyetšo; 
* Go ba le ditshepedišo tšeo di hlokegago tša pego; 
* Go ba le bokgoni bja go fihlelela dipoelo tšeo di rategago go šomišwa methopo le ditshepedišo tšeo di lego gona. 
SAQA e lemoga hloko ya go dumelela baabi ka tshepedišong yeo e sa kgotsofatšego dinyakwa kamoka tša go dumelelwa. Mabakeng a bjalo SAQA e fa tumelelo ya nakwana gomme lebakeng leo moabi o tla tsenela lenaneo la tšwetšopele leo le diretšwego go kgontšha moabi go kgotsofatša mekgwa ya tumelelo yeo e nyakegago. Go ya pele, tumelelo ya nakwana e tla fiwa fela ge dikgahlego tša moithuti di šireleditšwe ka nako ya tšwetšopele.
NSB 01 Temo le Pabalelo ya Tlhago
NSB 02 Setšo le Bokgabo
NSB 03 Kgwebo, Khomese, le Dithuto tša Taolo
NSB 04 Dithuto tša Poledišano le Polelo
NSB 05 Thuto, Tlhahlo le Tšwetšopele
NSB 06 Hlagišo, Boentšineri le Theknolotši
NSB 07 Dithuto tša Batho le tša Phedišano
NSB 08 Molao, Saense ya Sešole le Ditirelo tša Phedišano
NSB 09 Saense ya Maphelo le Ditirelo tša Phedišano
NSB 10 Disaense tša Fisikale, Dipalo, Khomphuthara le Bophelo
NSB 11 Ditirelo
NSB12 Maano a Fisikale le Kago
12 di NSB, ye tee ya karolo ye nngwe le ye nngwe ya go beakanya.
 
     Maemo
 Netefatšo ya Boleng 


11. Boleng go tshekatsheko bo tla swarwa bjang?
SAQA e hlalošitše gabotse ge go šupšwa mekgwa ya tshekatsheko yeo e ka no šomišwago go netefatša gore hlokomelo e fiwa go hlohlomiša mekgwa ye mengwe go ena le ya setšo ya tlhahlobo ye tee fela. Ka nnete tekololeswa ya dipoelo tše bohlokwa e bontšha ka hlokego go se be maleba ga mekgwa yeo ya tekanyetšo go e mentši ya bokgoni bjoo. Mekgwa ye mengwe ya tshekatsheko e bea nyako ye kgolwane tshepedišong go netefatša gore go na le phetolelo ye tokafetšego le ya ka mehla ya maemo yeo e nyakegago gare ga balekanyetši diinstithušeneng tša baabi tša go fapana le go ngwadišwa go di ETQA tša go fapana, go ra gore, go thibela go 'tšiboga ga maemo'. Ge maemo ya go fapana e šomišwa go ralala tshepedišo, go tshepega le potego ya tshepedišo kamoka go bewa kotsing. Go netefatša gore se ga se direge, SAQA e beile dihlokomelo tše mmalwa.
Mekgwa ye mengwe ya tshekatsheko e bea nyako ye kgolwane tshepedišong go netefatša gore go na le phetolelo yeo e tokafetšego le ya ka mehla ya maemo yeo e nyakegago gare ga balekanyetši diinstithušeneng tša baabi tša go fapana le go ngwadišwa go di ETQA tša go fapana
Mphato wo mongwe le wo mongwe goba thuto yeo e išwago go ngwadišwa go NQF di swanetše go:
* hlaloša mokgwa wa tekanyetšo wa dipoelo tša thuto; 
* bolela gabotse mokgwa wa ngwadišo ya balekanyetši ba dipoelo tšeo, le 
* šupa dikgetho tša tekolo go balwa le tšhišinyo ya mokgatlo goba mekgatlo ya go tekolo ya dipoelo tšeo. 
Ka moo, bašišinyi ba mangwalo a thuto le maemo ba na le karolo ye bohlokwa go raloka ya go bea maemo ao a hlakilego, yeo e sa gakanyego, le dinyakwa tša tekanyetšo tšeo di sepelago le yona.
Go ya pele, gare ga mešomo ya ETQA go na le tšeo di latelago:
* Go lekanyetša tshekatsheko le go nolofatša tekolo gare ga baabi; 
* Go ngwadiša balekanyetši go ya ka mekgwa yeo e hlomilwego ka lebaka leo; 
* Go šomišana le mokgatlo wa maleba goba mekgatlo yeo e beilwego go lekola go ralala di ETQA. 
Ka moo, ka tshepedišong ya netefatšo ya boleng, go na le kgatelelo ye kgolo tshepedišong ya tekolo go netefatša go diragatšwa ga maemo ao a bapetšegago go ralala baabi.
Mafelelong, SAQA e na le tokelo ya go bea mokgatlo wa tekolo, ge e bona go hlokega, go netefatša gore tekanyetšo ya dipoelo yeo e hlalošitšwego dithutong tša NQF le maemong e na le toka, ke ya nnete ebile e ya tshepega go ralala di ETQA tša go fapana goba baabi.
Nnete ya gore Molao wa SAQA o hlaloša ka hlakego hloko ya SAQA ya go dira mošomo wa yona ka moya wa therišano le tšhomišano e bontšha boikgafo bja mmušo wo moswa wa temokrasi go melaotshepetšo ya kemedi le go tšea karolo ga bakgathatema kamoka diinstithušeneng tša setšhaba.
TLHAHLO YA DITHUTO TŠA BOSETŠHABA

12. SAQA e netefatša bjang kamogelo ya melaotshepetso ya yona go bakgathatema?
Molao wa SAQA o bolela ka hlokego gore NQF e swanetše go bewa morago ga therišano le ka tšhomišano le mekgatlo yeo le diinstithušene tšeo di rwelego maikarabelo a thuto, tlhahlo le netefatšo ya maemo yeo e angwago ke NQF. Nnete ya gore Molao wa SAQA o hlaloša ka hlokego hloko ya SAQA ya go dira mošomo wa yona ka moya wa therišano le tšhomišano e bontšha boikgafo bja mmušo wo moswa wa temokrasi go melaotshepetšo ya kemedi le go tšea karolo ga bakgathatema ka moka diinstithušeneng tša setšhaba. Kgatelelo ye godimo ga go akaretša gohle e na le medu ya yona historing ya go tlogelwa ga makala a magolo a setšhaba ditshepedišong tše bohlokwa tša go tšea diphetho tša thuto le tlhahlo. Mohlala, bokgoni bja go tšwetšwa pele le diteng tša lenaneo la go ithuta peleng di be di bopšwa ke bao ba bitšwago bomatwetwe ba lefelo, ka tlwaelo dirutegi tšeo di bego di theilwe diinstithušeneng tša semmušo tša go ithuta, go ra gore, 'baabi' ba thuto, go se na therišano goba e le ye nyenyane le 'bašomiši' ba dithuto, mohlala, kgwebo, diyunione tša bašomi le baithuti. Se se dirile gore go be le go nyefolwa goo go boletšwego gantši ka gore go na le go swana go go nyenyane gare ga seo se bego se rutwa diinstithušeneng tša semmušo le seo se bego se nyakega lefaseng la mošomo goba la go ithuta goba la go ithuta go ya pele. Go ya pele, go be go ena le tšhomišano ye nyenyane goba therišano gare ga diofisi tša Thuto le Bašomi; go ralala diintasteri goba le mmušo, gare ga baabi ba thuto ya semmušo le baabi ba tlhahlo. Se se be se era gore go be go se na mokgwa wa go tsepanya thuto go ralala baabi ba go fapana le dithuto - mangwalo a thuto a bne a theilwe karolong yeo e rilego, lefelong leo le rilego goba instithušeneng yeo e rilego, le hlalošo ye nyenyane ya semmušo goba yeo e sego gona gare ga mafelo a go ithuta a go swana.
Go se na taba le setšo sa therišano le tšhomišano ge go dirwa diphetho ka Afrika Borwa ye mpšha, lebaka la go kwala kudu la kemedi ge go dirwa diphetho tša gore dipoelo tša go ithuta tša mangwalo a thuto yeo e rilego e swanetše go ba dife, go tla potšišo ya maswanedi. Gore Afrika Borwa e dule e araba diphetogo tša tikologo, go bohlokwa gore mantšu kamoka a maleba karolong ya thuto a kwewe, mmušo, dirutegi, lefase la kgwebo, mmaraka wa bašomi, baabi ba thuto le tlhahlo, ge re bolela ka ba mmalwa fela.
Mokgwa wa go akaretša gohle ge go bewa maemo le go bopšwa ga mangwalo a thuto o tla kgontšha mehuta e mefsa go tšeelwa hlogong gabonolo, ka moo go netefatšwa gore Afrika Borwa e kgauswi le ditšwelopele tša boditšhabatšhaba.
SAQA e ikgafetše tshepedišo ya therišano le setšhaba ge go tšwetšwa pele le ge go diragatšwa melaotshepetšo. Mangwalo a thuto le maemo di a nyakega go feta tshepedišong ya therišano ye sese le bakgathatema ba lefelo le tshepedišo ya therišano ya bophara, moo setšhaba ka moka se fiwago sebaka sa go lekola leswa le go swayawayo ka maemo ao a šišintšwego. Go ya pele mangwalo a thuto
kamoka le maemo di fiwa sehlopha sa Tšhupetšo seo se nago le mekgatlo yeo e emelago digole le makala a setšhaba ao a kgethollwago, gore go dirwe diswayaswayo, pele ga ngwadišo, ka maiteko a go netefatša gore maemo le mangwalo a thuto tšeo di šišintšwego ga di kgetholle lekala lefe goba lefe la setšhaba ka mokgwa woo o sa tokafalago.
Ge e dira mešomo ya yona ya go netefatša boleng, di ETQA di nyakega go ba le boemedi bja bakgathatema ba bosetšhaba. Maikemišetšo magolo a kemedi ye ke go netefatša maikarabelo le go se fihle selo. Go tlaleletša ditokumente kamoka tša molaotshepetšo tša SAQA di dirwa ka tshepedišo ya therišano yeo e bulegilego le bakgathatema ba maswanedi gomme ge e sa akanywa, e gatišwa ka Kuranteng ya Mmušo gore setšhaba se fe diswayaswayo. Dikgetho kamoka go dipopego tša SAQA, go sa tsenywe ka gare maloko a bolaodi, di gatišwa ka Kuranteng ya Mmušo pele batho ba gona ba bewa, go kgontšha setšhaba go fa diswayaswayo. Go tlaleletša, ditokumente kamoka tšeo di nyakago diswayaswayo tše le dikgatišo kamoka tša SAQA ka Kuranteng ya Mmušo di bewa wepsaeteng ya (htto://www.saqa.org.za). Ka mokgwa wo SAQA e netefatša go se fihle selo le go akaretša bohle mošomong wa yona.
Tshepedišo ya thuto le tlhahlo yeo e bopšwago ka tshepedišo ya go tšea karolo le poledišano go kgona go kgotsofatša dihloko tša bakgathatema kamoka e ipshina ka go ba ya kgonthe le go tshepšwa ka setšhabeng seo se šomago ka gare ga sona go phala ka mokgwa woo nkabego go bile ka wona. Go ya pele, SAQA, mokgatlo woo o hlatlago ka tshepedišong ya Afrika Borwa, ke 'mohlokomedi' yoo a sa kgethego lehlakore, go ra gore, ga se kgoro ya mmušo goba seatla sa mmušo, ga se mathomo ya kgwebo, goba ya bašomi, goba ga e gwerane le lekala la kabo ya thuto. Ka lebaka le, SAQA ga e tsebane le mananeo a le lengwe le le lengwe la makala a, gomme ka moo, e kgona go swara botshepegi bja yona go nolofatša ditherišano gare ga thuto le bakgathatema ba tlhahlo bao ka dinako tše dingwe ba nago le dkgahlego tša go thulana.
Molao wa SAQA ke mohlala wa go bontšha melaothlahlo - ga e fe melao yeo e ngwadilwego ka 'godimo' empa o kgontšha tšwetšopele ya NQF bjalo ka sebopego sa phedišano seo hlalošo ya sona e bego e le, gomme e tla tšwela pele go rerwa ke batho ka baka la batho. Ke tlemaganyo ya maitemogelo, mogopolo le ditiro tša MaAfrika Borwa a go tšwa botšong bja go fapana bja phedišano-ikonomi, ya go emela dipono tša lefase tša go fapana. Tše bohlokwa tša sebopego se ke go tšea karolo ka mokgwa wa temokrasi, go sekaseka bohlale le go ba gona ga methopo - megopolo yeo e lego bohlokwa tšwelopeleng ya SAQA le tiragatšo ya NQF.
Molao wa SAQA ke mohlala wa go bontšha melaothlakwa - ga e fe melao yeo e ngwadilwego ka 'godimo' empa o kgontšha tšwetšopele ya NQF bjalo ka sebopego sa phedišano seo hlalošo ya sona e bego e le, gomme e tla tšwela pele go rerwa ke batho ka baka la batho
TLHAHLO YA DITHUTO TŠA BOSETŠHABA

13. SAQA e netefatša bjang gore go NQF kamoka go na le boleng?
Maikemišetšo a NQF a gatelela mogopolo boleng ka tshepedišong ye mpšha. Kudu ka gore NQF e thekga nkgokolo ya boleng yeo e kwišišegago gabotse yeo e tsenyago ka gare go bea maemo le netefatšo ya boleng. Mphato o mongwe le o mongwe le dithuto pele di ngwadišwa go NQF di lekanyetšwa go NQF kgahlanong le melaotshepetšo yeo e boletšwego ka maikemišetšong a NQF, go netefatša gore di kgotsofatša mokgwa wa tlhako ya mangwalo a thuto woo o kopantšwego woo o thekgago go ithuta gwa bophelo kamoka. Ka yona tsela yeo, motheo wa setšhaba le wa bosetšhaba wa netefatšo ya phihlelelo ya maemo ye o itshepile tšela yeo e bontšhago melaotshepetšo le maikemišetšo a a go swana.
Ka go tliša melaotshepetšo ye mmogo tshepetšong ya go aga phedišano, motheo woo o tšweditšwego pele ka ditshepedišo tša go tšea karolo le kemedi tša di NSB le di SGB le go ngwadišwa ka tlhakong, o tla ba le tiragatšo le phihlelelo tšeo di lekanyeditšwego, bašomišing kamoka ba tshepedišo ya go ithuta ka tshepedišo ya ETQA. Tshepedišo ye gape, e bontšha ditshepedišo le dipopego tša go tšea karolo le tša kemedi. Ke ge go netefatšwa boleng bja maemo mmogo le bja diphihlelelo ge nkgokolo ya tlhako e tswalelwa. Ke ka go tswalela nkgokolo ge tshepedišo e dumelela dikaonafatšo tšeo di tšwelago pele kagong ya maemo le mangwalo a thuto le ka go tiragatšong le tekanyetšong ya maemo le mangwalo a thuto a, ka bašomiši ba maemo ao le mangwalo a thuto ao. Ka mantšu a mangwe, tshepedišo ya NQF ke tshepedišo ya go netefatša le go netefatša gape ka mokgwa woo o tšwelago pele go baithuti le bašomiši ba bangwe gore dikhredite tša tshepedišo ya thuto le tlhahlo, dimpho goba disetifikeiti tšeo di ntšhwago ka tshepedišo ya go ithuta di šala morago maemo ao a ngwadišitšwego ka tlhakong, le gore mekgwa kamoka ya go kgontšha e diragatša thuto ya maemo ao a swanago mabakeng a tumelelo. Mokgwa wa go tsenya gare wa nkgokolo ya boleng o netefatša gore maikarabele a go bea maemo le a tiragatšo ya thuto le tlhahlo tša boleng a letše go le bakgathatema ba thuto le tlhahlo bao ba tšeago karolo ditshepedišong tša SAQA.
Mokgwa wa go tsenya ka gare wa nkgokolo ya boleng o netefatša gore maikarabelo a go bea maemo le a tiragatšo ya thuto le tlhahlo tša boleng a letše go bakgathatema ba thuto le tlhahlo bao ba tšeago karolo ditshepedišong tša SAQA

14. SAQA E AMOGELA BJANG TEMOGO YA DITHUTO TŠA PELE (RPL) 
Gare ga maikemisetšo a NQF go na le tlhokego ya go netefatša go humanwa ga, le go šutha le go tšwela pele ka gare ga thuto, tlhahlo le tsela ya go iphediša mmogo le tlhoko ya go phakišiša go lokišwa ga pele ga kgethollo yeo e sa tokafalago ka thutong, tlhahlong le dibaka tsa go humana mešomo. SAQA e na le tlhlotlo ya go humana tsela yeo ka yona maikemišetšo a mabedi a a ka kgotsofatšwago, go humana tsela ya go lemoga thuto yeo e diregilego ka ntle ga mafelo a go ithuta ao a bego a lemogwa semmušo. SAQA e bontšhitše maikemišetšo a yona go šomiša dipopego tša yona ka go RPL bjalo ka mokgwa wa go fa hlalošo yeo e šomišegago maikemišetšong a.
SAQA e boletše ka RPL thwii ka melawaneng ya NSB gomme e šupeditše gape ka yona ka gare ga melawana ya ETQA. Ka melawaneng ya NSB, mokgwa wa ngwadišo ya dithuto e hlalošitswe. Ye tee ya dinyakwa tše ke gore tšhišinyo e swanetše go bontšha ka melawaneng yeo e laolago mpho ya yona, gore thuto e ka fihlelelwa ka bokamoka goba ka diripana ka go lemoga thuto ya pele. Ntlha e dirilwe gore RPL e akaretša gohle empa ga se e kgaoletšwe go dipoelo tšeo di fihleletšwego ka go ithuta le maitemogelo a mošomong a semmušo le ao e sego a semmušo.
Ka melawaneng ya ETQA ye nngwe ya mekgwa ya tumelelo bjalo ka ETQA ke gore ditiragalo tša ETQA di swanetše go tšwetša pele maikemišetšo a NQF gape go ya ka maikemišetšo a, melaotshepetšo le ditshepedišo tša RPL go na gape le maikarabelo a ETQA gomme go tla tšeelwa hlogong ditshepedišo tša tumelelo.

15. KE ENG GAPE SEO KANTORO YA SAQA E SE DIRAGO?
SAQA e rwele maikarabelo a tšwetšopele le swaro ya datapeisi ya Bosetšhaba ya Direkhoto tša Baithuti (NLRD). Hlalošo ya pele ya NLRD e tsebagaditšwe ka 1999. Ge e tsebagaditšwe ka botlalo ebile e tletše, NLRD e tla kgona go fa tsebišo ka:
* SAQA le dikapopego tša yona (di NSB, di SGB le di ETQA); 
* Mangwalo a thuto le maemo di ngwadišitšwe go NQF; 
* Di ETQA tšeo di dumeletšwego ke baabi ba tšona; 
* Balekanyetši bao ba ngwadišitšwego; 
* Mekgatlo ya go lekola; 
* Diphihlelelo tša baithuti ka o tee ka o tee. 
NLRD e tla kgona go fa badiri ba melaotshepetšo tsebišo yeo e kwišišegago go kgontšha go dirwa diphetho go ena le tsebišo.
SAQA e na le mošomo wa go lekanyetša mangwalo a thuto, kudukudu tša batšwantle bao ba nyakago go tsena ka diinstithušeneng tša thuto tša Afrika Borwa goba ba nyaka go tsena ka mmarakeng wa bašomi wa Afrika Borwa.
SAQA e na gape le lefelo la methopo leo le swarago dikhopi tša dikgatišo tša SAQA le ditokumente tša go amana le SAQA tšeo bašomedi ba SAQA ba ka no di hlokago ge ba dira mošomo wa bona.
Karolo ya dipoledišano le ya Bongwaledi di fa SAQA tirelo ya bongwaledi ya Bolaodi le dikamakgotla a bjona ge di dira mešomo ya tšona, mohlala, Komiti Phethiši, Komiti ya Ditšhelete.
Re tla dira tsela ya NQF ka go sepela ka go bontšha, ka maikarabelo le ka go ipeta pelo: go bontšha ka go bea megopo ya rena ; ka maikarabelo ka go hlaloša tšepedišo ya diphetho, ka go ipeta pelo ka go fa boetapele.
SBA Isaacs

16. DINTLHA TŠA GO IKOPANYA LE SAQA
* Nomoro ya mogala ya switšhipoto ya SAQA ke 012 346 5553 gomme nomoro ya fekese ya kakaretšo ke 012 - 346 5809. 
* Go humana tsebišo ya kakaretšo ka SAQA le NQF, ikopanye le Lefelo la Methopo ka mogala wa 012 - 346 9103. 
* Go humana tsebišo ka go bea maemo le mešomo ya di NSB goba di SGB, ikopanye le karolo ya go bea maemo ka mogala go 012 -346 9134 goba ka fekese go 012 -346 5812. 
* Go humana tsebišo ka netefatšo ya boleng, le mešomo ya di ETQA, ikopanye le karolo ya Netefatšo ya Boleng ka mogala go 012 - 346 9109 goba ka fekese go 012 - 346 5814. 
* Go humana tsebišo ka datapeisi ya Bosetšhaba ya Direkhoto tša Baithuti, ikopanye le NLRD ka mogala go 012 - 349 9197. 
* Go humana tsebišo ka tekanyetšo ya dithuto di šele, letšetša 012 - 346 9158. 
* O ka no ikopanya le Kantoro Phethiši go 012 - 346 9153 goba ka fekese go 346 - 5813. 
Aterese ya poso ya SAQA ke:
Postnet Suite 248
Kgetse ya Praebete X06
WATERKLOOF
Tshwane
Aterese ya Lefelo ke:
659 Mmila wa Pienaar
Sekhutlo sa mmila wa Waterkloof
BROOKLYN
O ka no re romela E-poso go saqainfo@saqa.org.za, goba o ka no etela wepsaete ya SAQA go http://www.saqa.org.za.

17. DITOKUMENTE TŠA SEMOLAO LE DIKGATIŠO TŠE DINGWE TŠA SAQA 
Molao wa SAQA (No.58 wa 1995)
Melawana ya NSB (Kuranta ya Mmušo No. 18787; 28 Motshe 1998)
Melawana ya ETQA (Kuranta ya Mmušo No. 19231; 8 Setemere 1998)
Manyuale wa NSB
Mokgwa wa go dira le go Lekanyetša Mangwalo a Thuto le Maemo ka gare ga NQF
Mekgwa le methalohlahli ya di ETQA
Mekgwa le Methalohlahli ya Baabi
Methalohlahli ya tshekatsheko ya maemo le dithuto tša lefelo tšeo di ngwadišitšwego go NQF
SAQA e gatiša Mpšhafatšo ya SAQA ka mehla. Lephephe le la ditaba la letlakala le tee le fa tshedimošo ya moragorago ka tshepedišo yeo e dirilwego ka ditšwetšopele le tiragatšo ya NQF.
SAQA e gatiša ditaba ka mehla ka maikemišetšo a go dira gore babadi ba dule ba tseba ka diphetho le ditswelopele ka gare ga SAQA le go bonatša dingangišano tše bohlokwa. E fa gape sebaka sa pono ye bohlokwa ya NQF le ditaba tša go amana le yona. Lephephe la Ditaba ka lapele (Mei 1997) le na le kgahlego yeo e rilego ka ge le kgatiša diphetho tše bohlokwa tša SAQA tša go hlongwa ga NQF.
O ka no re romela E-poso go saqainfo@saqa.org.za
Melao yeo e amanago
* Molao wa Molaotshepetšo wa Botsetšhaba 
* Molao wa Thuto ya Godimo 
* Molao wa Tšwetšopele ya Bokgoni 
* Molao wa Ditefišo tšaTšwetšopele ya Bokgoni 
* Molao wa Thuto le Tlhahlo ya Pele 
* Molao wa Dikolo tša Afrika Borwa. 

18. Naneontšu (go ya ka melawana ya NSB le ETQA)
Tumelelo 
e šupa go netefatšwa, ka tlwaelo lebaka leo le rilego la nako, la motho, mokgatlo goba instithušene yeo e nago le bokgoni bja go kgotsofatša mošomo woo o rilego ka tshepedišong ya netefatšo ya boleng yeo e beilwego ke Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa (SAQA).
Bokgoni bja go šomišwa 
bo šupa go kgona go šomiša ka lefelong la maswanedi dipoelo tša go ithuta tšeo di humanwego morago ga go humana mangwalo a thuto.
Molekanyetši 
ke motho yoo a ngwadišitšwego ke mokgatlo wa maleba wa Netefatšo ya Boleng ya Thuto le Tlhahlo go ya ka mekgwa yeo e hlomilwego ka lebaka le ke Mokgatlo wa go Hlama Maemo, go lekanyetša diphihlelelo tša maemo le mangwaloa thuto tša Tlhako ya Mangwalo a Thuto a Bosetšaba yeo e boletšwego.
Dipoelo tše bohlokwa 
ke dipoelo tša kakaretšo tšeo di laolago thuto le tlhahlo.
Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo (ETQA) 
ke mokgatlo woo o dumeletšwego go ya ka karolo ya bo 5(1)(a)(ii) ya Molao wa SAQA. Lekgotla le rwele maikarabelo a go lekola le go hlakiša diphihlelelo go ya ka maemo le mangwalo a thuto a bosetšhaba le mešomo yeo e boletšwego yeo e amanago le tekolo le hlakišo ya maemo ya bosetšhaba e filwego go ya ka karolo ya bo 5(1)(b)(I) ya Molao wa SAQA.
Dipoelo tša kgato ya bofelo 
ke dipoelo tšeo di swanetšego go fihlelelwa ke moithuti yoo a humanago mangwalo a thuto ntlheng yeo go yona a tlogetšego lenaneo leo le dirago gore a humane mangwalo a thuto.
Tekanyetšo yeo e kopantšwego 
ke mokgwa wa tekanyetšo woo o dumelelago moithuti go bontšha bokgoni bja go šomišega le yeo e šomišago katologano ya mekgwa ya tekanyetšo ya go akaretša le ya go tsebiša.
Mokgatlo wa tekolo 
ke mokgatlo woo o beilwego gabotsebotse ke Bolaodi ka mabaka a tekolo.
Mokgatlo wa Maemo wa Bosetšhaba 
ke mokgatlo woo o ngwadišitšwego go ya ka karolo(5)(1)(a)(ii) ya Molao wa SAQA. Mokgatlo o rwele maikarabelo a go hloma maemo goba mangwalo a thuto le tlhahlo, gomme o filwe mediro yeo e rilego ya go amana le ngwadišo ya maemo le mangwalo a thuto tša bosetšhaba go ya ka karolo ya bo (5)(1)(b)(I) ya Molao wa SAQA.
Dipoelo 
ke ditlamorago tšeo di bonalago lefelong leo le rilego la tshepedišo ya go ithuta.
Tebo ye kgolo 
ke tiragalo goba maikemišetšo ka gare ga lekala leo mokgatlo o fago maiteko a wona.
Mokgatlo wa go Hlama Maemo(NSB) 
ke mokgatlo woo o ngwadišitšwego go ya ka karolo ya bo (5)(1)(a)(I) ya Molao wa SAQA. Mokgatlo o rwele maikarabelo a go hlama maemo a thuto le tlhahlo, le woo go wona mediro yeo e rilego yeo e amanago le go hlangwa ga maemo a bosetšhaba le mangwalo a thuto e filwego go ya ka karolo ya bo (5)(1)(b)(I) ya Molao wa SAQA.
Mphato wa Lefelo 
ke ditaodišo tšeo di ngwadišitšwego tša dipoelo tša thuto le tlhahlo tšeo di rategago le mokgwa wa tšona wa tekanyetšo le tsebišo ya tshepedišo goba ye nngwe bjalo ka ge go hlalošitšwe ka melawaneng ye.
Bokgoni bja go šomišwa bo šupa go kgona go šomiša ka lefelong la maswanedi dipoelo tša go ithuta tšeo di humanwego morago ga go humana mangwalo a thuto

Dikhutšofatšo
NQF:
Tlhahlo ya Mangwalo a Thuto ya Bosetšhaba
SAQA:
Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa
ETQA:
Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo
NLRD:
Datapeisi ya Bosetshaba ya Direkhoto tša Baithuti
NSB: 
Mokgatlo wa Maemo wa Bosetšhaba
SGB: 
Mokgatlo wa go Hlama Maemo
 

19. Bibliokrafi le Dingwalwa
Histori ya NQF e theilwe maitemogelong a motho ka botšo bja NQF bjoo bo filwego badiredi ba SAQA ka di 29 tša Mei 1998 ke Adrienne Bird, Molaodi Mogolo wa Ditirelo tša Batho le tša Go Thwalwa kua Kgorong ya Mešomo, le ka pampiri yeo e hlagišitšwego ke Morena S Pityana, Molaodi Pharephare wa Kgoro ya Bašomi, "Khonferenseng ya Tlhako ya Dithuto ya Afrika Borwa" ka di 22 - 24 Aporele 1996, Theknikhono ya Afrika Borwa, Gauteng.
* Ball, Morena Christopher (1996):Thuto ya bophelo kamoka ya bo masomepeditee kopanong, Polelo ye Bohlokwa Khonferenseng ya bo mosome peditee ya Kaonafatšo ya Go Ruta Diyunibesithing, Unibesithi ya Nottingham Trent, Nottingham, UK 
* Barnett, Ronald (1994): Dikgaoletšo tša Bokgoni: Tsebo, Thuto ya Godimo le Setšhaba, London: Setšhaba sa Nyakišiso ya Thuto ya Godimo 
* RSA (1995): Molao wa Bolaodi bja Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo (Molao wa No. 58 wa 1995), Kuranta ya Mmušo ya No. 1521 (4 Oktoboro) 
* RSA (1998): Melawana ya ka fase ga Molao wa Bolaodi bja Netafatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo (Molao No. 58 wa 1995): di NSB, Kuranta ya Mmušo ya No. 18787 (28 Matšhe) 
* RSA (1998) Melawana ya ka fase ga Molao wa Bolaodi bja Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo (Molao No. 58 1995): di ETQA, Kuranta ya Mmušo ya NO. 19231 (8 Setemere) 
* SAQA (1996): Ditaba tša SAQA tša pele tša Bolaodi bja Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo 
* (1994): Tokumente ya Poledišano ya matomo ka Mokgwa wa Bosetšhaba wa Tlhahlo, Lekgotla la Tlhahlo la Bosetšhaba. 
* (1994): Tlhako ya Molaotshepetšo wa Thuto le Tlhahlo, Konkrese ya Bosetšhaba ya Afrika 
* (1994): Maano a Tiragatšo ya Thuto le Tlhahlo, CEPD 
* (1995): Ditsela tša go Bona Tlhahlo ya Dithuto ya Bosetšhaba, Lekgotla la Nyakišišo ya Disaense tša Batho 
* (1995): Pampiri ye Tšhweu ka Thuto le Tlhahlo, Tsebišo ya bo 196 ya 1995 (15 Matšhe), Kgoro ya tša 
* (1998): Kuranta ya Star (24 Julae), seo Mamphela Ramphela a se boletšego 
* Ditokumente tša go Šoma tša ka gare tšeo di kgobokeditšwego ke badiredi ba SAQA: Morena M Cosser, Monumagadi G Elliot, Morena J Gunthorpe, Momum 

TLHAHLO YA DITHUTO TŠA BOSETŠHABA
Re hloka phetogo ya tshepedišo, e sego fela phetogo ya lenanethuto goba ya thuto, re hloka pono ye mpšha ya go otlela tshepedišong ya rena, e sego fela mokgwa wo moswa wa go akenyetša lenanethuto le phethagatšo ka tlelaseng, re hloka go amogela diphošo ka ditšhišinyong tše dingwe ka thuto yeo e lego gona setšhabeng sa rena le go lemoga gore go na le "dinnete" tše dingwe tše mpšha
Ngaka M Nkomo, Modulasetulo wa SAQA


Kuranta ya mmušo
Bolumo 393
Tshwane 28 Matšhe 1998
No. 18787

-

Kuranta ya Mmušo ya Molao No. 6140

-

TSEBIŠO YA MMUŠO 
BOLAODI BJA MANGWALO A THUTO BJA AFRIKA BORWA.
NO. R 452
28 Matšhe 1998

-

MELAWANA KA TLASE GA MOLAO WA BOLAODI BJA MANGWALO A THUTO BJA AFRIKA BORWA. MOLAO, 1995
(MOLAO NO.58 WA 1995)
Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa, ka tlase ga seripa sa 14 sa Moalo wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa, 1995 (Molao No 58 wa 1995), ka tumelelo ya Letona la Thuto ga mmogo le Letona la tša Mešomo, bo dirile melawana ka gare ga Lenaneo.

LENANEO
TEMANA YA 1: DITLHALOŠO KA KAKARETŠO 
1. Ditlhalošo  
TEMANA YA 2: LEGORA LA MANGWALO A THUTO LA BOSETŠHABA 
2. Tlhamo 
3. Sebopego sa Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba 
4. Ditlhalošo tša maemo 
5. Kabelo ya magato go maemo le mangwalo a thuto 
6. Ngwadišo ya maemo le mangwalo a thuto go Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba 
7. Dinyakwa tša ngwadišo ya maemo a thuto le maemo 
8. Dinyakwa tša ngwadišo ya mangwalo a thuto 
9. Dinyakwa tše dingwe gape tša ngwadišo ya mangwalo a thuto legatong la 1 go ya go 4 le 5 go ya go 8 
10. Tshepetšo ya go ngwadiša maemo le mangwalo a thuto 
11. Ngwadišo ya motšwa-o-swere ya mangwalo a thuto 
TEMANA YA 3: MAKGOTLA A MAEMO A BOSETŠHABA
12. Tlhamo 
13. Ngwadišo ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
14. Kgogelomorago ya ngwadišo ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
15. Boleloko bja Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
16. Kgetho ya maloko go Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
17. Dihlopha tša neelano 
18. Go rola modiro ga maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba le go tlatšwa ga dikgoba 
19. Mošomo wa Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
TEMANA YA 4: MAKGOTLA A TLHAMO YA MAEMO
20. Tumelelo le tlhamo ya Makgotla a Tlhamo ya Maemo 
21. Kgogelo morago ya ngwadišo goba go phatlalatšwa ga Makgotla a Tlhamo ya Maemo 
22. Boleloko bja Makgotla a Tlhamo ya Maemo 
23. Kgetho ya maloko a Makgotla a Tlhamo ya Maemo 
24. Mešomo ya Makgotla a Tlhamo ya Maemo 
TEMANA YA 5: MELAO YA TSHEPETŠO LE TEFELO YA MEDIRO YA MAKGOTLA A MAEMO A BOSETŠHABA LE MAKGOTLA A TLHAMO YA MAEMO
25. Melao ya tshepetšo 
26. Tefelo ya mediro ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba le Makgotla a Tlhamo ya Maemo 
TEMANA YA 6: LEINA LE LE KOPANA
27. Leina le le kopana 
KGOKELETŠO 
* Melao ya tshepetšo ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 

TEMANA YA 1
DITLHALOŠO KA KAKARETŠO
Ditlhalošo
1. Mo melawaneng ye, lentšu goba seka leo le filwego tlhalošo mo Molaong, le tla hlaloša seo le, ntle le ge tlhalošo e bontšha ka mokgwa wo mongwe - 
"Molao" e ra Molao wa Bolaodi bja Mangwalo a Thuto bja Afrika Borwa, No 58 wa 1995:
"bokgoni bjo bo dirišwago" e ra bokgoni bja go šomišwa diphihlelelo tša thuto mo go lebanego, tšeo di lego ka gare ga mangwalo a thuto;
"molekodi" e ra motho yo a ngwadišitšwego ke Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo ya maleba go ya ka dinyakwa tšeo di hlametšwego maikemišetšo a ke Lekgotla la Tlhamo ya Maemo, go lekola diphihlelelo tša maemo le mangwalo a thuto ao a itšeng a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; le "molekodi wa lefelo la kgetho" e na le tlhalošo yeo e sepelelanago;
 "modulasetulo" e ra modulasetulo wa Bolaodi;
"komiti" e ra komiti ye nngwe le ye nngwe ya Boalodi yeo e hlalošitšwego go seripa sa 7(1) sa Molao;
 "mooko wa thuto" e ra thuto ya kgapeletšo yeo e nyakegago lengwalo le itšeng la thuto, mme "mooko" e na le tlhalošo yeo e sepelelanago;
 "poelo" e ra poelo yeo e beilwego ke Bolaodi go diiri tše lesome (10) tša thuto;
 "sehlopha sa kgahlego ye bohlokwa" e ra mokgatlo wa bosetšhaba wo o lego bohlokwa go tšweleleng ga mešomo ya Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba leo le šeditšwego;
 "dipoelo tšeo di lego bohlokwa" e ra dipoleo tšeo di lego bohlokwa tšeo di hlohleletšago thuto le go ithuta, le "dipoelo tše bohlokwa tša mafapha ao a tsenelanago a thuto le tlhahlo" e na le tlhalošo yeo e sepelelanago; 
"Lekgotla la Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo" e ra lekgotla leo le dumeletšwego go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao, leo le nago le maikarabelo a go hlapetša le go lekola diphihlelelo go ya ka maemo le mangwalo a bosetšhaba a thuto le mešomo yeo le e filwego mabapi le go hlapetša le go lekola diphihlelelo go ya ka maemo le mangwalo a bosetšhaba go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao; 
"Thuto yeo e kgethilwego" e ra kgetho ya meputso ya koketšo mo legatong la Legoreng la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba leo le bontšhitšwego, mo boikgethelo bo ka dirwago go netefatša gore maikemišetšo a mangwalo a thuto a a fihlelelwa, le "kgethilwego" e na le tlhalošo yeo e sepelelanago; 
"Komiti-Phethiši" e ra komiti yeo e hlamilwego go ya ka seripa sa 7(1) sa Molao go dira mešomo ye itšego yeo e e filwego legatong la Bolaodi; 
"mohlankedi-phethiši" e ra motho yo a thwetšwego go ya ka seripa sa 4(8) sa Molao; 
"dipoelo tša go ruma thuto" e ra dipoelo tšeo di fihlelelwago ke moithuti yo a lego legatong le a fetšago porokerama yeo e išago mafelelong a lengwalo la thuto; 
"lefapha" e ra lefapha leo le itšego la thuto leo le šomišwago bjalo ka mokgwa wa go beakanyetša Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
"thuto ya motheo" e ra thuto yeo e lego motheo wo o nyakegago go thoma thuto, tlhahlo le thuto ya go tšwela pele yeo e nyakegago go hwetša mangwalo a thuto mme "motheo" e na le tlhalošo ya go swana; 
"tekolo yeo e kopanyago" e ra mokgwa wa tekolo wo o dumelelago moithuti go bontšha bokgoni bjo bo diragatšwago mme e šomiša mekgwa ya magareng ga tekolo ya motheo le thumo; 
"tlhalošo ya magato" e ra lefoko leo le hlalošago legato le itšeng la magato a seswai a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba;
 "leloko" e ra leloko la Bolaodi leo le kgethilwego ke Letona go ya ka seripa sa 4 sa Molao;
"tekolo" e ra tsela yeo e dirago bonnete bja gore tekolo ya dipoelo tšeo di hlalošitšwego go maemo le mangwalo a thuto a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba di a kgotsofatša, di a tshepagala e bile di molaong; 
lekgotla la tekolo" e ra lekgotla leo le kgethilwego ke Bolaodi go lekola;
"Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba" e ra lekgotla leo le ngwadišitšwego go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao, leo le nago le maikarabelo a go hlama maemo le mangwalo a thuto le tlhahlo, mme le filwe mešomo yeo e itšeng mabapi le ngwadišo ya maemo a bosetšhaba le mangwalo a thuto go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao; 
"diiri tša go ithuta" e ra nako ya go ithuta yeo go bonwago gore e tla tšea moithuti wa magareng go fihlelela dipoelo tšeo di hlalošitšwego, mme e akaretša dikgopolo tša go swana le nako ya go bonana, nako yeo e dirišwago thutong yeo e beakantšwego ka tatelano mo mošomong le go ithuta ka beng; 
"dipoelo" e ra dipoelo tša kwešišo ya thuto yeo e diragatšwago leetong la go ithuta; 
"moithuti yo a tšwelelago dithutong" e ra moithuti yo a hweditšego mangwalo a thuto; 
"tebelelo ya thuto ya mathomong" e ra papetšo ya thuto le boitemogelo bja mathomong bja moithuti tšeo a di hweditšego bjang goba bjang le dipoelo tša thuto tšeo di nyakegago go lengwalo le itšego la thuto, le go fihlelela dinyakwa tša go dumelelwa go ithutela lengwalo le itšego la thuto; 
"sephetho" e ra sephetho sa Bolaodi;
"dipoelo tše bohlokwa" e ra tsebo ya kwešišo yeo e diragatšwago, bokgoni le setho tšeo di thekgago poelo e tee goba go feta; 
"thuto yeo e ikgethilego" e ra tsebo ya go balwa yeo e ikgethilego yeo e thekgago tiragatšo mo lefapheng la thuto ya malebiša le "malebiša" e na le tlhalošo yeo e sepelelanago; 
Lekgotla la Tlhamo ya Maemo" e ra lekgotla leo le ngwadišitšwego go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao, leo le nago le maikarabelo a go hlama maemo le mangwalo a thuto le tlhahlo, mme le filwe mešomo yeo e itšeng mabapi le ngwadišo ya maemo a bosetšhaba le mangwalo a thuto go ya ka seripa sa 5(1)(a)(ii) sa Molao; 
"maemo a botee" e ra mafoko ao a ngwadišitšwego a dipoelo tša thuto le tlhahlo le mekgwa ya tšona ya go di lekola go tee le taolo le tshedimošo ye nngwe bjalo ka ge go hlalošitšwe mo melawaneng. 

TEMANA YA 2
LEGORA LA MANGWALO A THUTO LA BOSETŠHABA
Tlhamo
2. Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba le hlangwa go kgontšha ngwadišo ya maemo a bosetšhanba le mangwalo a thuto. 
Sebopego sa Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba
3. (1) Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba le tla ba le magato a seswai, ao a tla bitšwago legato la 1 go ya go 8, legato le lengwe le le lengwe le tla hlalošwa ka tlhalošo ya legato ya go ikgetha.  
(2) Legato la 1 la Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba le tla ba leo le bulegilego mme le tla swara magatwana a mararo a Thuto le Tlhahlo ya ba Bagolo ya Motheo yeo go yona go ka fiwago magwalo a bohlatse a tšwelelo, mme legato la 8 le tla bulega.
(3) Magato a 8 a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba a tla hlophiwa ka magato a mararo ao a tla hlalošwago ka mokgwa wo:
a. Legato la 1 le ka tlase: legato la Thuto le Tlhahlo ya Kakaretšo 
b. Legato la 2 go ya go 4: legato la Thuto le Tlhahlo yeo e tšwelago pele 
c. Legato la 5 go ya go 8: legato la Thuto le Tlhahlo ya ka Godimo 
(4) Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba le tla arolwa ka mafapha a lesomepedi a peakanyo, ao e tla bago:
a. Lefapha la 01: Temo le Polokego ya Tlhago 
b. Lefapha la 02: Setšo le Bokgabo 
c. Lefapha la 03: Kgwebo, Thekišo le Dithuto tša Taolo 
d. Lefapha la 04: Dithuto tša Dikgokagano le Maleme 
e. Lefapha la 05: Thuto, Tlhahlo le Tšweletšo 
f. Lefapha la 06: Ditšweletšwa, Entšeniering le Thekenolotši 
g. Lefapha la 07: Dithuto tša Batho le tša Leago 
h. Lefapha la 08: Molao, Saense ya Bosole le Polokego 
i. Lefapha la 09: Disaense tša tša Maphelo le Saense ya tša Leago 
j. Lefapha la 10: Disaense tša Thutatlhago, Dipalontshesere, Khompyutha le tša Maphelo 
k. Lefapha la 11: Ditirelo 
l. Lefapha la 12: Peakanyo ya Dithuto le Kago 
 (5) Bolaodi bo tla beakanya tlhalošo yeo e ikgethago ya lefapha go lefapha le lengwe le le lengwe la peakanyo mme bo tla arola lefapha le lengwe le le lengwe la peakanyo ka mafaphana ao Bolaodi bo tlago a abela tlhalošo ya go ikgetha ya mafaphana.
 Ditlhalošo tša magato 
4. (1) Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba leo le hlalošitšwego ka go molawana wa 12, le tla šomišana le Makgotla a Tlhamo a Maemo ao a hlalošitšwego go molawana wa 20, lefapheng leo Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba le hlamilwego, go dira ditšhupatsela tša ditlhalošo tša magato tšeo di hlalošitšwego go molawana wa 3(1) le mehlala, yeo e tlago hlaloša mekgwa ya bona ya go bea magato go maemo, magato a mangwe a mangwalo a thuto le mangwalo a thuto. 
 (2) Bolaodi bo tla bea ditlhalošo tša magato bo šomišana le Makgotla a Maemo a Bosetšhaba gore go tle go be tshepedišano go kgabaganya mafapha le go thuša tshekaseko ya tshepelelano ya boditšhabatšhaba ya maemo le mangwalo a thuto.
 Go fiwa ga magato go maemo le mangwalo a thuto
5. (1) Go fiwa ga magato go maemo, magato a mangwe a mangwalo a thuto le mangwalo a thuto go tla direga ka mokgwa wo: 
a. Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba leo le hlalošitšwego ka go molawana wa 12, go tee le Lekgotla la Tlhamo a Maemo leo le hlalošitšwego go molawana wa 20, a tla kwana ka ga legato la maemo a botee (unit standard) le maemo ao a hlagišwago, mo sekaleng sa magato a seswai bjalo ka ge go naganwa go molawana wa 3, go elwa hloko mokgwa wo ka wona bophara le boteng bja tsebo, bokgoni le setho go mafaphana a itšego di kaonafaditšwego ke thuto ka gona, le ka mokgwa wo poelo yeo e itšego e tee goba go feta e bonwago e le yeo e ikgethago le ge e le seripa seo se logaganego le poelo yeo e beilwego ya maemo a botee ao a amegago. 
b. Bao ba šišinyago mangwalo a thuto ao e lego a maemo a botee ba tla bopa, ka melawana yeo e swanetšego ya motswako wa maemo a botee ao a kgethilwego a ngwadišitšwego magatong ao a fapanego, mangwalo a thuto ao a nago le dipoelo tša go ruma thuto tšeo e lego mediro ya sekgao sa maemo ao a itšego ao a šomišitšwego, le ya tsela ya go tswaka poelo ka kakaretšo, gape go kwešišwa gore go bontšhwa bokgole bjoo (mo sekaleng sa 1 go ya go 8 bjalo ka ge go hlalošotšwe go molawana wa 3) ka bjona tsebo, bokgoni le setho di hweditšwego mo go lefaphana le dipoelo tše bohlokwa tšeo di tsentšwego mo mošomong wo o ka - 
c. tlhahlobjago ka go felela. 
Ngwadišo ya maemo le mangwalo a thuto go Legora la Mangwalo a Thuto a Bosetšhaba
6. Maemo le mangwalo a thuto a mangwe le a mangwe ao a fihlelelago dinyakwa tša molawana wa 7 le 8 a tla ngwadišwa go Legora la Mangwalo a Thuto a Bosetšhaba ke Bolaodi mme a tla bontšhwa ka hlalošo yeo e ikgethago. 
Dinyakwa tša ngwadišo ya maemo a thuto le maemo
7. (1) Maemo a thuto a tla hlangwa gore a šomišwe bjalo ka tokomane ya tekolo, tšhupatsela ya moithuti le tšhupatsela ya morutiši go beakanya ditlabelo tša thuto mme se tla ba le - 
a. leina la maemo a thuto; 
b. moono wo o bontšhago tumelelo ya Bolaodi; 
c. nomoro ya maemo a thuto; 
d. legato la maemo a thuto mo go Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
e. tumelelego yeo e fiwago maemo a thuto; 
f. lefapha le lefaphana la maemo a thuto; 
g. letšatši la mathomo a tirišo; 
h. letšatši la tshenkoleswa; 
i. maikemišetšo a maemo a thuto; 
j. thuto yeo e naganwago go ba gona pele maemo a a thuto a thongwa; 
k. dipoelo tšeo di ikgethago tšeo di tla lekolwago; 
l. mekgwa ya go lekola, go akaretšwa tsebo yeo e ikepetšego ye bohlokwa; 
m. tsela ya tumelelo (go akaretšwa tekolo) ya maemo a thuto; 
n. mafoko a kakaretšo bjalo ka tšhupatsela ya kakaretšo ya legora, kgopolo-kwešišo le legato leo le šomišitšwego la maemo a a thuto; le 
o. legoro la "dinoutu" leo le tla akaretšago dipoleo tšeo di boletšwego go molawana wa 7(4) wo o thekgwago ke maemo a thuto; le swanetše go akaretša tšhupetšo go tsebo ye bohlokwa yeo e ikepetšego ge e se ya šetšwa go dinyakwa tša tekolo mme e ka akaretša tshedimošo ye nngwe ya tlaleletšo go maemo a thuto. 
(2) Dipoelo tše ikgethago tšeo di hlalošitšwego go molawana wa 7(4) di tla ba ka gare ga maemo bjalo ka ge go bontšhitšwe go molawana wa 7(1): Ge e le gore maemo ao ke setho sa mangwalo a thuto, dipoelo tšeo tše ikgethago tšeo di sego tša akaretšwa go maemo di tša tsenywa go mangwalo a thuto. 
(3) Dipoelo tšeo di ikgethago di akaretša fela di sa beelwe mapheko fela go -
a. go lemoga mathata le go a rarolla ka mokgwa wo go bontšhago gore diphetho tšeo di nago le maikarabelo di tšerwe ka go šomiša kgopolo ye bogale ya kago; 
b. go šoma ka maikarabelo le ba bangwe bjalo ka leloko la bašomammogo, sehlopha, mokgatlo, setšhaba; 
c. go ipeakanya le go itaola le go laola mediro ya gago ka tshwanelo le maikarabelo; 
d. go kgoboketša, go sekaseka, go beakanya le go lekola tshedimošo ka go tsenelela; 
e. go kgokagana ka tshwanelo ka go šomiša tebelelo, dipalo le/goba bokgoni bja maleme mo go polelo le/goba bokgoni bja go ngwala. 
f. Go šomiša saense le thekenolotši ka tlhaloganyo le ka tshwanelo, ka go bontšha maikarabelo go tikologo le maphelo a ba bangwe. 
g. Go bontšha kwešišo ya lefase bjalo ka palomoka ya dipeakanyo tšeo di sepelelanago ka go lemoga gore tharollo ya mathata ga e direge lehlakoreng le tee. 
h. Go ba le seabe go tšweletšo yeo e tletšego ya morutwana yo mongwe le yo mongwe, tšweletšo ya tša leago le ekonomi ya setšhaba ka bophara, ka go e dira maikemišetšo-magolo a porokerama ye nngwe le ye nngwe ya thuto go dira motho gore a lemoge mohola wa : 
i. go nagana le go nyankurulla maanotshepetšo ao a fapanego a go ithuta ka tshwanelo; 
ii. go tšea karolo bjalo ka badudi bao ba nago le maikarabelo, maphelo a ditšhaba tša selegae, bosetšhaba le lefase ka moka. 
iii. go lemoga setšo le kganyogego ka kwešišo, go kgabaganya tša leago; 
iv. go fetlekolla thuto le dikgoba tša thutelamošomo; le 
v. go tšweletša dikgoba tša kgwebommogo.  
Dinyakwa tša ngwadišo ya mangwalo a thuto 
8. (1) Lengwalo la thuto le tla - 
a. emela motswako wo o beakantšwego wa dipoelo tša thuto wo o nago le maikemišetšo ao a hlalošitšwego, wo o diretšwego go fa baithuti bao ba tšwelelago dithutong bokgoni bjo bo šomišwago le motheo wa go ithuta go tšwela pele; 
b. oketša mohola go moithuti yo a tšwelelago dithutong mabapi le koketšo-tsebo ya motho ka go: maemo, tsebego, mangwalo le laesense; kaonafatšo ya tsebo le go thwalwa; le go bulega ga tsela ya go tšwetša pele thuto le tlhahlo; 
c. fa setšhaba le ekonomi dipoelo ka go kaonafatša bodudi, tšweletšo ya leago le ekonomi, le tšweletša kudu batho ba seporofešenale bao ba nago le bokgoni mme le fetola le go bušetša nthago go se lekalekane ga maloba; 
d. sepela ka maikemišetšo a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba a lego ka go seripa sa 2 sa Molao; 
e. ba le dipoelo tše itšego le dipoelo tša go kgabaganya mafapha tšo di godišago thuto ya go ya go ile; 
f. ipea maemong a boditšhabatšha mo go nyakegago; 
g. akaretša tekolo yeo e kopanyago ka tshwanelo go nefatša gore maikemišetšo a lengwalo la thuto a a fihlelelwa, mme tekolo yeo e tla šomiša mekgwa ya go fapana ya motheo le kakaretšo bjalo ka kgoboketšo, kwešišo, tekolo lefelong la mošomo, tlhahlobo ya go ngwala le bolela; le 
h. go bontšha mo melawaneng yeo e laolago kabelo ya lengwalo la thuto gore lengwalo la thuto le ka phethwa ka botlalo goba seripa ka go ela šedi thuto ya peleng, yeo e akaretšago fela e sa felele go dipoelo tša thuto yeo e hweditšwego ka go rutwa ka peakanyo, go se rutwe ka peakanyo le thuto yeo e sego ya beakanywa le boitemogelo bja mošomong. 
 (2) Palomoka ya 120 (lekgolo le masomepedi) ya meputso e tla nyakega go ngwadiša lengwalo la thuto go legato la 1 go ya go 8, le bonnyane bja 72 (masomešupa-pedi) bja meputso bjo bo hweditšwego go legato, goba ka godimo ga legato leo lengwalo la thuto le ngwadišitšwego, palo le maemo a meputso ao a dirago tšhadišo ya (masomenne seswai) e tla bontšhwa: Ge e le gore lengwalo la thuto leo le nago le meputso ya ka tlase ga 120 le ka dumelelwa ge e le gore le fihlelela dinyakwa tša molawana wa 8(1) mme le sepelelana le maikemišetšo a Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba a lego ka go seripa sa 2 sa Molao.
(3) Bolaodi bo tla ngwadiša lengwalo la thuto go ya ka mohuta le legato leo le tlago bewa go ya ka palomoka le maemo a meputso yeo e nyakegago go ya ka dinyakwa tšeo di latelago:
a. Bolaodi bo tla ngwadiša lengwalo la thuto bjalo ka Lengwalo la Thuto la Bosetšhaba go magato a 1 go ya go 8 mo le nago le 120 (lekgolo le masomepedi) ya meputso goba go feta le 72 (masomešupa-pedi) ya meputso go legato, goba ka godimo ga legato leo lengwalo la thuto le ngwadišitšwego: Ge e le gore Bolaodi bo bone e bile bo hweditše gore lengwalo la thuto leo le nago le meputso ya ka tlase ga bonnyane le fihlelela dinyakwa tša molawana wa 8(1), dinyakwa tša pele di a šikologwa mme lengwalo la thuto le ngwadišwa bjalo ka Lengwalo la Thuto la Bosetšhaba. 
b. Boalodi bo tla ngwadiša lengwalo la thuto bjalo ka Diploma ya Bosetšhaba mo le nago le bonnyane bja meputso ye 240 (makgolo -pedi masome-nne) , mo bonnyane bja meputso ye 72 (masomešupa-pedi) bo tla bago go legato la 5 goba go feta. 
c. Bolaodi bo tla ngwadiša lengwalo la thuto bjalo ka Kgerata ya Mathomo ya Bosetšhaba mo e nago le bonnyane bja meputso ye 360 (makgolo-tharo masome-tshela) , mo bonnyane bja meputso ye 72 (masomešupa-pedi) bo tla bago go legato la 6 goba go feta. 
(4) Bolaodi bo tla ngwadiša gape mangwalo a thuto ka moka (ao a sa dirwago go tšwa go maemo a thuto) ao a fihlelelago dinyakwa tša bonnyane bjo bo bontšhitšwego go molawana wa 11(1)(c) godimo ga dinyakwa tša molawana wa 8(1), 8(3) le molawana.
 (5) Bolaodi bo tla re ge bo ngwadiša, bja hlaloša lengwalo le lengwe le le lengwe la thuto ka mohuta, legato palo ya meputso le leina leo le bontšhago maikemišetšo-magolo.
Koketšo ya dinyakwa tša go ngwadiša mangwalo a thuto go legato la 4 le 5 go ya go 8
9. (1) Go ngwadiša legato la 1 go ya go 4 go tla nyakega dinyakwa tša koketšo tšeo di latelago: 
a. Bonnyane bja meputso ye 72 (masomešupa-pedi) bo nyakega go legato goba ka godimo ga legato leo lengwalo la thuto le abelwago lona, leo le tla bago le thuto ya motheo, yeo bonnyane bja meputso ye 20 (masomepedi) bo tla tšwago go lefapha la Dithuto tša Dikgokagano le Leleme, mme godimo ga moo bonnyane meputso ye 16 e tla tšwa go lefaphana la Dipalontshesere go akaretšwa go tsebo ya dipalo go mangwalo a thuto go legato la 1. 
b. Bonnyane bja meputso ye 36 (masometharo-tshela) legatong la 1 le 52 (masomehlano-pedi) go legato la 2 go ya go 4 yeo e tlago arolwa magareng ga legoro la Motheo le la Kgetho, mme lengwalo le lengwe le le lengwe la thuto le bontšha kabelano ya meputso yeo e nyakegago go magoro a: Ge e le gore mehuta ya meputso ya tlaleletšo ke ye mentši go kgontšha baithuti go latela tše dingwe tša dikgahlego thutong ya bona. 
c. Ka ngwaga wa 2002, bonnyane 16 (lesometshela) la meputso ye 52 (masome hlano-pedi) ya lengwalo la thuto la legato la 2 go ya go 4 e tla tšwa go mafaphana ao a šeditšego tsebo ya Dipalo. 
(2) Godimo ga fao, go ngwadiša go legato la 5 go ya go 8 palo ya meputso yeo e nyakegago go thuto ya Motheo, Boteng le Kgetho e tla bontšhwa, palo ya meputso yeo e tlago lokela lengwalo la thuto leo le ngwadišwago: Ge e le gore Bolaodi bo ka nyaka gore mabaka a palo le kabo ya meputso a fiwe. 
Mekgwa ya go ngwadišwa ga maemo le mangwalo a thuto 
10. (1) Maemo a thuto, maemo goba mangwalo a thuto ao a fihlelelago dinyakwa tša ngwadišo a ka hlagišwa go Bolaodi ke mekgatlo yeo e hlamago setho seo sa maemo, maemo goba mangwalo a thuto ka Makgotla a Maemo a Bosetšhaba ao a boletšwego go molawana wa 12 go ngwadišwa.  
(2) Bolaodi bo ka ngwadiša maemo a mangwe le a mangwe a thuto, maemo goba mangwalo a thuto ao a fihlelelago dinyakwa tša ngwadišo mengwaga ye meraro, mme ngwadišo yeo e tla mpshafatšwa. 
(3) Mo kgweding ya mathomo ya ngwaga wa boraro wa ngwadišo ya maemo a thuto, maemo goba mangwalo a thuto, Bolaodi bo tla nyaka gore Makgotla a Maemo a Bosetšhaba ao a boletšwego go molawana wa 12 go senka leswa maemo a thuto, maemo goba mangwalo a thuto ao a hlagišitšwego bjona gore a senkwe leswa mme tokelo ya wona ya mpshafatšo e tla felegetšwa ke mabaka a mpshafatšo yeo goba ka mokgwa wo mongwe mme go tla bontšhwa ka mokgwa wo dinyakwa tša melawana di fihlelelwago ka gona. 
(4) Maemo a thuto, maemo goba mangwalo a thuto ao a ngwadišitšwego go Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba e tla ba thto ya setšhaba. 
Ngwadišo ya motšwa-o-swere ya mangwalo a thuto 
11. (1) Bolaodi, go tloga ka la 1 Julae 1998 go fihla ka la 30 Juni 2003, bo ka dumelela ngwadišo ya lebakanyana go lengwalo le lengwe le le lengwe la thuto leo le lego gona ga bjale leo peleng le bego le dumeletšwe ke bašomedi (agency) bao ba dumelelwago ke Bolaodi: Ge e le gore - 
a. lengwalo le lengwe le le lengwe la thuto leo le hlagišwago go Bolaodi ka sebopego seo se dumelelwago ke SAQA, pele ga 1 Julae 1998, go ngwalwa; 
b. mangwalo ao a thuto, ge a ngwadilwe a tla hlagišwa ka la 1 Julae 1998 le 30 Juni 2000, ka sebopego seo se hlalošitšwego go molawana wa 11(1)(c) go Lekgotla le tee goba go feta la Maemo la Bosetšhaba gore a šongwe; 
c. Lengwalo leo la thuto le na le - 
i. lefoko la maikemišetšo a lengwalo la thuto 
ii. kakanyo ya thuto yeo e šetšego e le gona pele ga ge porokerama yeo e išago go lengwalo la thuto e thongwa; 
iii. legato la dipoelo nakong ya go rungwa ga thuto leo le hlalošitšwego go molawana wa 5(1)(b) le (c) le mekgwa ya tekolo yeo e sepelelanago le seo; 
iv. meputso ka moka yeo e nyakegago; 
v. meputso ya ka tlase yeo e nyakegago magatong ao a itšego goba meputso ya ka godimo ge e feta bonnyane bjo bo beilwego go molawana wa 8 goba 9; 
vi. tekolo yeo e kopanyago yeo e akareditšwego ka tshwanelo go netefatša gore maikemišetšo a lengwalo la thuto a fihleletšwe; 
vii. dikgonagalo tša tšwetšopele-thuto-mošomong tša lengwalo la thuto (e ka ba tšeo di akaretšwago thutong goba dipeakanyo tše itšego di swanetše go dirwa); 
viii. dinyakwa tša go ngwadišwa ga balekodi; 
ix. ditekolo tša go fapana go akaretšwa ditšhišinyo tša lekgotla goba makgotla a tekolo; le 
x. gore mangwalo ao thuto a sepelelana le dinyakwa tšeo di hlalošitšwego go melawana ya 8 le 9; 
d. Ga go na lengwalo la thuto leo le tla hlagišwago go ngwadišwa lebakanyana ka morago ga la 30 Juni 2003, mme boingwadišo bja mangwalo a thuto go ya ka molawana wo bo tla felelwa ke nako ka lona letšatši leo. 

TEMANA YA 3
MAKGOTLA A MAEMO A BOSETŠHABA
 Tlhamo
12. (1) Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba le tla bopa setho se tee le Bolaodi, la bega go Bolaodi, mme Lekgotla le tee la Maemo la Bosetšhaba le tla hlangwa lefapha ka lefapha go ya ka seripa sa 5 sa Molao, mme la ngwadišwa ke Boalodi. 
(2) Lefapheng leo Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba le hlamilwego goba ngwadišitšwego, goba Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba le phumutšwe goba Bolaodi bo bona go swanetše, Bolaodi bo tla dira mešomo le maikarabelo ao ka tlwaelo a ka bego a dirwa ke Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba.
(3) Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba le tla hlangwa lefapheng le lengwe le le lengwe leo le hlalošitšwego go molawana wa 3(4).
Ngwadišo ya Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba
13. (1) Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo la Bosetšhaba, ge le hlangwa le kgetho ya maloko a lona, le tla fiwa lengwalo la bohlatse la ngwadišo ke Bolaodi, leo le tla šomago lebaka la mengwaga ye meraro go tloga go letšatši la tlhamo ya Lekgotla leo la Maemo la Bosetšhaba. 
(2) Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo la Bosetšhaba le tla re, kgweding ya mathomo ya ngwaga wa boraro wa ngwadišo ya lona la kgopela ngwadišo gape le bontšha mabaka ao ka wona le swanetšego go ngwadišwa gape, mme le bontšha dipoelo tšeo di fihleletšwego ke Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba mengwageng ye mebedi yeo e fetilego.
Go phumulwa ga Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba
14. Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba le ka phumulwa ge, go ya ka kgopolo ya Bolaodi, le palelwa ke go dira mošomo wa lona ka tshwanelo. 
Boleloko bja Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba
15. (1) Mekgatlo, yeo e lego makgotla a bosetšhaba a botšeakarolo ka kgahlego go lefapha mme a wela legorong le tee goba go feta a tshelelago a mekgatlo yeo e boletšwego go molawana wa 16(2)(a), a tla mengwa go kgetha maloko ao a tla šomago go Makgotla a Maemo a Bosetšhaba. 
(2) Maloko ao a tla kgethwa ke Bolaodi morago ga go ikgokaganya le tšhomišanommogo le makgotla ao a amegago, mme ka tlhompho ya matla a palamente le porofensi, nyakego ya tekatekano ya boemedi le tekatekano, kagoleswa le bokgoni bja maleba mabapi le mošomo wa Makgotla a Maemo a Bosetšhaba.
(3) Maina a batho bao ba kgethilwego go šoma bjalo ka maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba le makgotla a bona a bosetšhaba a botšeakarolo a tla ngwalwa ka go Kuranta ya mmušo le tshwaetšo e tla mengwa ka ga tumelelego ya bao ba kgethilwego le tekatekano ya boemedi ya makgotla a botšeakarolo ao a nago le kgahlego go lefapha. 
(4) Ge ba dumela, Bolaodi bo tla ntšha lengwalo la bohlatse bja thwalo go yo mongwe le yo mongwe yo a kgethilwego.
(5) Bolaodi bo tla ba le tokelo ya go thwala maloko a mangwe go Makgotla a Maemo a Bosetšhaba go netefatša gore Makgotla a Maemo a Bosetšhaba a fihlelela dinyakwa tša molawana wa 16(1)
Kgetho ya maloko go Makgotla a Maemo a Bosetšhaba
16. (1) Mekgatlo yeo e šišinyago go kgetha batho go Makgotla a Maemo a Bosetšhaba a swanetšego go hlompha maswanedi a tekatekano le pušetšomorago, mme e tla kgetha batho bao - 
a. ba tla kgonago go šetša merero ya tšweletšo, tekatekano, dikgahlego tša setšhaba le papetšo ya maemo a boditšhabatšhaba mabapi le thuto le tlhahlo; 
b. ba tla hwetšago tshepo mafelong ao a fapanego a kgetho ao a akaretšago fela e sa fiwe fela bao ba hwetšago tlhompho, ba nago le bokgoni le maitemogelo ao a nyakegago mo lefapheng leo, mme ba kwešiša mekgwatshepetšo le melaotshepetšo ya mokgatlo wo o kgethago, mme ba ba le thekgo ya mokgatlo; 
c. ba tla kgonago go laola le go sepetša dinyakwa le dikgahlego tša magato ka moka a lefapha leo le akaretšwago ke Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
d. ba kgonago go ahlola ka leihlo le bogale maemong a godimo; mme 
e. ba ineetše go ditsela tše pedi tša dikgokagano magareng a Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba le lefelo la kgetho. 
(2) Mekgatlo yeo e kganyogago go ba le boemedi go Makgotla a Maemo a Bosetšhaba le tla hlahlwa ka gare ga hlagišo ya yona ya kgopelo ya boemedi ke tseo di latelago: 
a. Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba le tla bopša ke magoro a tshelelago a mekgatlo, wona ke: mafapha a mmušo, kgwebo yeo e kopanego, Bašomi bao ba kopanego, Baabi ba Thuto le Tlhahlo, Sehlopha sa Kgahlego le mekgatlo ya setšhaba/baithuti. 
b. Legoro le lengwe le le lengwe la mekgatlo le tla lekanwa ke bontši baemedi ba tshelelago mme nomoro ya ka godimo ya baemedi yeo e bopago Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba e tla ba masome tharo tshela (36) ntle le ge Bolaodi bo bona ka mokgwa wo mongwe. 
c. Ka godimo ga ditšhupatsela tšeo di hlalošitšwego go molawana (16)(a) le(b) - 
i. baemedi ba mmušo ba tla akaretša Lefapha a Thuto le la Bašomi, le mo go nyakegago, mafapha a mangwe a mmušo, baemedi ba diporofensi le dikolo; 
ii. kgwebo yeo e kopanego le bašomi ba tla ba le baemedi ba tshelelago yo mongwe le yo mongwe mme baemedi ba babedi ba bona ba kwešiša molaotshepetšo le tekolo, ba bangwe e le batšeakarolo go lefapha la Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba; 
iii. baabi ba thuto le tlhahlo ba swanetše go emelwa ke Sehlopha sa Thuto le Tlhahlo, Sehlopha sa Thuto le Tlhahlo yeo e Tšwelelago le Sehlopha sa Thuto le Tlhahlo ya ka Godimo; 
iv. Modulasetulo wa Bolaodi goba leloko leo le kgethilwego la Bolaodi le tla ba leloko leo e sego la semmušo la Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba; 
v. mohlankedi-phethiši wa Bolaodi goba mokgethwa e tla ba leloko la Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba; mme 
vi. maloko a mangwe a Bolaodi a ka ba dikopanong tša Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba ka peakanyo pele ga seo le modulasetulo wa Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba leo le lebanego. 
Sehlopha sa tekolo
17. (1) Sehlopha sa tekolo sa mekgatlo yeo e angwago ke mediro ya Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba se tla hlangwa go ya ka seripa sa 5 sa Molao. 
(2) Sehlopha sa tekolo se tla - 
a. bopša ke mekgatlo yeo e hlalošitšwego go molawana wa 17(1) tšeo di kgopetšego go ngwadišwa ka wona mokgwa woo; 
b. bontšha, maemo le mangwalo a thuto a Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba, ao a amago goba a ka amago makgotla ao a swanago le ao, le gore ke maemo le mangwalo a thuto a fe ao mekgotla yeo e swanetšego go a fihlelela ka go šomiša Sehlopha sa tekolo; 
c. fihlelelwa ka poso go šomišwa diaterese tša mekgatlo yeo e boletšwego go molawana wa 17(1) tšeo di kgopetšego go ngwadišwa ka wona mokgwa woo; 
d. swanela go dira dikgopelo bjalo ka ge go bontšhitšwe ke maemo a maloko a bona ao a hlamilwego go ya ka molawana wa 17(3), go Makgotla a Tlhamo ya Maemo le Makgotla a Maemo a Bosetšhaba mabapi le maemo le mangwalo a thuto le tiragatšo ya seo go dinyakwa tša bona: Ge e le gore dikgopelo tšeo di tla be di dirilwe matšatšing a 30 morago ga go ntšha tsebišo ya go kgopela ditlhagišo tša dikgopelo; 
e. swanela go kgopela phego ya ngwadišo ya maemo ntle le ge dikgopelo di dirilwe mme di dumeletšwe e bile di arabilwe semmušo: Ka kwešiši ya gore ga go na maemo ao a tla ngwadišwago ntle le ge Sehlopha sa tekolo sa maleba se tsebišitšwe ka poso; mme se sa hwetše thušo ya ditšhelete go tšwa go Bolaodi. 
(3) Maemo a maloko a Sehlopha sa tekolo a tla ba ka mokgwa wo o latelago: 
a. Leloko la Sehlopha sa tekolo ka maemo a lona le tla dumelelwa go tsena go maemo le mangwalo a thuto a Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba: Ge e le gore maloko ao a filwego phihlelelo yeo e tletšego e ka se be maloko a Lekgotla le fe goba le fe la Maemo a Bosetšhaba. 
b. Leloko la Sehlopha sa tekolo ka maemo a lona le tla dumelelwa fela go tsena go maemo le mangwalo a thuto a Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo a Bosetšhaba leo le sego leloko go lona: Ka kwešišo ya gore mo makgotleng ao a nago le makgotla ao a ingwadišitšego le wona goba baingwadiši, leloko goba go feta e lego maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba, baingwadiši bao ba amegago tla: 
i. tlogela boleloko bja Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba leo le amegago gore mokgatlo woo o dumelelwe tseno go maemo le mangwalo a thuto a Lekgotla leo la Maemo a Bosetšhaba, goba 
ii. dira dikgopelo legatong la mokgatlo wo o amegago, bjalo ka seripa seo se dirago mešomo wo se o filwego wa Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba leo le amegago. 
(4) Bolaodi bo tla swara puku ya maina a maloko a Sehlopha sa tekolo yeo e tla bago le leina le aterese ya leloko le lengwe le le lengwe.
Go leboga mošomo ga maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba le go tlatšwa ga dikgoba 
18. (1) Modulasetulo goba leloko le lengwe le le lengwe la Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba leo le hlalošitšwego go molawana wa 16 le tla tlogela mošomo wa lona ge - 
a. dithoto tša gagwe di thopilwe goba ge a tsenetše kwano ya go hwelela le bao a ba kolotago; 
b. e le gore o okwa bjalo ka motho yo a fokolago monaganong go ya ka molao wo mongwe le wo mongwe; 
c. a ile a se iponatše dikopanong tše tše tharo ka go atelana tša Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba ntle le tumelelo go tšwa go Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba; 
d. a leboga mošomo ka go fa tsebišo ka go ngwalela Bolaodi; goba 
e. ge nakong ya ge a be a le mošomong o ile a bonwa molato wa bosenyi mme a ahlolewa go dula kgolegong ntle le kgetho ya tefišo. 
(2) Dikgoba tšeo di hlolwago ke go tlogelwa ga mošomo ke maloko a Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba di tlatšwa go ya ka molawana wa 15 le 16. 
 Mešomo ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba 
19. (1) Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba le tla - 
a. hlaloša mme la šišinya go Bolaodi mellwane ya lefapha leo le kgethetšwego lona, ke mohola wa lefapha leo le akaretšago fela le sa agelwe legora go tshepetšo, setšweletšwa goba tirelo, tšeo di amanago le mafapha a mangwe; 
b. hlaloša mme la šišinya go Bolaodi legora la mafaphana ao a tla šomišwago bjalo ka tšhupatsela ya go dumelela le go hlama Makgotla a Maemo a Bosetšhaba; 
c. dumelela le go hlama Makgotla a Maemo a Bosetšhaba ka gare ga legora la mafaphana, goba la gogela morago goba go gana ka tumelelo goba tlhamo yeo; 
d. netefatša gore mošomo Makgotla a Maemo a Bosetšhaba e fihlelela dinyakwa tša ngwadišo ya maemo le mangwalo a thuto bjalo ka ge go beilwe ke Bolaodi; 
e. šišinya go Bolaodi go ngwadišwa ga maemo mo go Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
f. šišinya go Bolaodi go ngwadišwa ga mangwalo a thuto; 
g. bea mabakeng le go senkaleswa mangwalo a thuto; 
h. kgokagana le makgotla Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo mabapi le tshepetšo ya go dumelela maemo a maswa le mangwalo a thuto, goba go fetola maemo le mangwalo a thuto ao a ngwadišitšwego; 
i. hlaloša dinyakwa le mekgwa ya tekolo yeo e tla šomišwago go kgabaganya makgotla Netefatšo ya Boleng bja Thuto le Tlhahlo; 
j. kgetha badula-kantorong, dikomiti le maloko a dikomiti ao a nyakegago go dira mošomo wo ba o filwego, ka go šomišana le Bolaodi; le 
k. go dira mešomo ye mengwe yeo nako le nako ba tla e fiwago ke Bolaodi. 
(2) Ge le dira mešomo yeo e boletšwego go molawana wa 19(1), Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba le tla -
a. sepela ka molao wa Bolaodi mabapi le tšweletšo le tiragatšo ya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
b. ikgokaganya le ditsebi lefapheng leo le hlalošitšwego mabapi le bonnete le kamogelego ya dipoelo tša mediro yeo mme gape seo se ka dira gore di nyakišišwe; 
c. tsebagatša dipoelo tša mediro yeo ka go Kuranta ya mmušo gore bao ba nago le kgahlego ba fe tshwaetšo; le 
d. go netefatša gore dipoelo tša mediro yeo di ka nyakišišwa ke Sehlopha sa tekolo leo le hlalošitšwego go molawana wa 17, pele di hlagišwa go Bolaodi. 

TEMANA YA 4
MAKGOTLA A THLAMO YA MAEMO
Tumelelo le tlhamo ya Makgotla a Thlamo ya Maemo
20. (1) Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo la Bosetšhaba le ka dumelela goba la hlama Makgotla a Thlamo ya Maemo mo lefapheng la lona bjalo ka ge go nyakwa ke legora la mafaphana ao a ratwago e bile a dumelelwa ke Bolaodi. 
 (2) Ge go dumelelwa goba go hlangwa Makgotla a Thlamo ya Maemo, Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba leo le amegago le tla diriša pele mo sebopegong le mešomong ya lona, magato ao a hlalošwago mo molawaneng wo le molawaneng wa 20(3) goba tsela yeo e swanago le yeo, yeo e dumelelwago ke Bolaodi, mme tsela yeo e swanago le yeo, e tla dirišwa go makgotla ao a nyakago tumelelo goba ao a bonwago go hlokega go a hlama: Ge e le gore le tla -
a. hlama maikemišetšo a tlhalošo ya lefapha le go sekaseka diteng tša lona; 
b. hlaloša mellwane ya mafapha ao a aroganego go ya ka mohola wa lefapha go akaretša fela go sa agele legora tsela, setšweletšwa goba tirelo tšeo di lego mabapi le mafapha a mangwe; 
c. lemoga mafelo a thuto ya setšo le yeo e sego ya setšo, magoro a tša mešomo, thekenolotši le tikologo tšeo di amanago le lefapha; 
d. bonela pele kgokagano magareng a lefapha le ekonomi ya bosetšhaba mengwageng ye 3,5 le 10 go tloga fao, go akaretšwa fela go sa agelwe legora go ponelo pele ya gore lefapha le na le kgonagalo ya go gola, go sesefala goba go se hlwe le šoma, mohola wa lona go ekonomi e ka ba o mo fe e bile ke kgonagalo e fe ya gore le ka fetoga; 
e. leka go netefatša ka tlhahlobo ya lona yeo e ikemetšego, gore lefapha leo le hlalošitšwego le feletše; 
f. hlaola mafaphana ao a aroganego ka go sekaseka ntlha ya mohola; 
g. lebeledišiša matla a tšhomo ya molaohlangwa wo o lego gona wo o šišintšwego mo go mafapha, mafaphana le magato, mme la beakanya ka tshwanelo; le 
h. go beakanya tlhalošo ya kgwebo ya go tšweletša Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba goba Lekgotla la Thlamo ya Maemo leo le akaretšago dipoelo, dikgokagano le maanotshepetšo a thekišo, tekatekanyetšo le tsela ya nako. 
(3) Ge a dira kgopelo ya ngwadišo bjalo ka Lekgotla la Thlamo ya Maemo, mokgopedi o tla -
a. hlaloša kgokagano goba tsela ya poledišano yeo e šomišwago go dira kgopelo le go netefatša gore bakgopedi ba bangwe bao ba ka bago gona mo mafaphaneng ba iIe ba tšea karolo mme ba thekga tlhagišo goba ba ikemišeditše goba bakgopedi-mmogo go hwetša tumelelo; 
b. fana ka ditokomane tšeo di thekgago kgopelo le tlhalošo ya lefaphana leo kgopelo e direlwago lona; le 
c. go bontšha kamogelo ya sephetho sa Bolaodi bjalo ka seo se bofago e bile e le sa mafelelo, morago ga ge kahlololeswa e theeleditšwe semmušo ke Bolaodi. 
(4) Lekgotla le lengwe le le lengwe la Thlamo ya Maemo le tla, ge le dumelelwa goba le hlangwa, fiwa lengwalo la bohlatse la ngwadišo ke Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba, leo le tla šomago nakong ya go se fete mengwaga ye meraro go tloga nakong ya tumelelo le tlhamo mme le tla hlaloša mešomo ya lona mabapi le maemo le mangwalo a thuto ao e tla a hlamago.
(5) Lekgotla la Thlamo ya Maemo gantši le tla šwalalana ge le fetša mošongwana wa lona. 
(6) Lekgotla la Thlamo ya Maemo le ka kgopela telefatšo ya nako ya lengwalo la lona la bohlatse le e filwego go tšwa go Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba. Kgopelo yeo ya teletšo e tla hlagišwa ka go ngwalwa bonnyane matšatšing a 30 pele ga ge nako ya lengwalo la bohlatse bja tumelelo e fela. 
Kgogelomorago ya ngwadišo ge Lekgotla la Thlamo ya Maemo le šwalalana
21. (1) Ngwadišo ya Lekgotla la Thlamo ya Maemo e ka gogelwa morago, ge go ya ka kakanyo ya Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba, yeo e netefaditšwego ke Bolaodi le palelwa ke go dira mešomo ya lona ka kgotsofatšo. 
(2) Lekgotla la Thlamo ya Maemo le tla šwalalana ge nako ya lengwalo la lona la bohlatse bja ngwadišo e fela goba le feditše mošomo wa lona bjalo ka ge o hlalošitšwe go lengwalo la lona la bohlatse bja ngwadišo. 
Boleloko bja Makgotla a Thlamo ya Maemo
22. (1) Mekgatlo, yeo e tla bago dihlopha tše bohlokwa tša botšeakarolo go thuto le tlhahlo mo go mafaphana, e tla mengwa go kgetha maloko ao a tšwago go dihlopha tšeo tša kgahlego le ditsebi go šoma mo go Makgotla a Thlamo ya Maemo, ao a tla kgethwago ke Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba leo le emelago lefapha morago ga go ikgokaganya le tšhomišanommogo le makgotla ao a amegago, mme go sa lebalwe go ela hloko matla a palamente le a porofensi, bohlokwa bja tekatekano ya boemedi le tekatekano, kagoleswa le bokgoni bjo bo amegago mabapi le mošomo wa Makgotla a Thlamo ya Maemo. 
(2) Maina a batho bao ba kgethilwego go šoma bjalo ka maloko a Makgotla a Thlamo ya Maemo le a dihlopha tše bohlokwa tša botšeakarolo go thuto le tlhahlo a tla tsebagatšwa ka go Kuranta ya mmušo mme gwa mengwa tshwaetšo mabapi le kamogelego ya bao ba kgethilwego le tekatekano ya boemedi ya dihlopha tše bohlokwa tša botšeakarolo go thuto le tlhahlo. 
(3) Ge go fiwa tumelelo, mangwalo a bohlatse a thwalo a tla fiwa ke Lekgotla la Maemo a Bosetšhaba go bao ka moka ba kgethilwego. 
(4) Mekgatlo yeo e kganyogago go emelwa go Makgotla a Thlamo ya Maemo e tla hlahlwa mo dikgopelong tša yona tša boemedi ke tšeo di latelago: 
a. Lekgotla le lengwe le le lengwe la Thlamo ya Maemo le tla bopša ke botšeakarolo ba bohlokwa ba thuto le tlhahlo mo go lefaphana, bao ba tšwago go dihlopha tša kgahlego le ditsebi, bao ba hlaotšwego go ya ka dinyakwa tša Bolaodi. 
b. Palo ya ka godimo ya baemedi bao ba bopago Lekgotla la Thlamo ya Maemo e tla bewa ka kwano le Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba fela ba se fete (25) ntle le ge Bolaodi bo ka bona ka mokgwa wo mongwe. 
c. Modulasetulo goba moemedi yo a kgethilwego wa Bolaodi e tla ba leloko la Lekgotla la Thlamo ya Maemo. 
(5) Mokgatlo goba sehlopha sa mekgatlo yeo e kganyogago go dumelelwa bjalo ka Lekgotla la Thlamo ya Maemo e tla netefatša mo kgopelong ya yona ya tumelelo gore e hlamile sehlopha sa ka thoko seo se tla šomago bjalo ka Lekgotla la Thlamo ya Maemo maloko a sona a tla bontšha maikemišetšo a molawana wa 22(4). Kgopelo ye bjalo ka yeo ya tumelelo ya Lekgotla la Thlamo ya Maemo e tla ba ka tlase ga tsinkelo ya setšhaba bjalo ka ge go hlalošitšwe go molawana wa 22(2). 
Kgetho ya maloko go Makgotla a Thlamo ya Maemo
23. (1) Mekgatlo yeo e kganyogago go kgetha maloko go Makgotla a Thlamo ya Maemo ba swanetše ela šedi taba ya tekatekano le kagoleswa, mme e tla kgetha batho bao - 
a. ba tla lebelelago merero ya tšweletšo, tekatekano, kgahlego ya setšhaba le tshepelelano le maemo a boditšhabatšhaba mabapi le thuto le tlhahlo go mafaphana; 
b. ba tla tshepagalago mo lefaphaneng leo le amegago, leo le hwetšago tlhompho, mme ba na le bokgoni le boitemogelo bjo bo nyakegago mo go lefaphana mme ba na le thekgo ya lekgotla leo le kgethago; 
c. ba kgonago go kgothaletša le go ba bommaditsela ba dinyakwa le dikgahlego magatong ka moka ka gare ga mafaphana ao a akaretšwago ke Lekgotla la Thlamo ya Maemo; 
d. ba tla ahlolago ka leihlo le bogale maemong a godimo; mme 
e. ba nago le maikemišetšo magareng a Lekgotla la Thlamo ya Maemo, Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba le lefelo la kgetho. 
Mešomo ya Lekgotla la Thlamo ya Maemo
24. (1) Lekgotla la Thlamo ya Maemo le tla - 
a. hlama maemo le mangwalo a thuto go ya ka dinyakwa tša Bolaodi mo mafaphaneng le magatong ao a hlaotšwego; 
b. sepetša magato le nako le go a tlhahloba leswa; 
c. šikinya magato le mangwalo a thuto go Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba; 
d. šišinya dinyakwa tša go ngwadiša balekodi le batlhahlobi goba makgotla a batlhahlobi; mme 
e. ba dira mešomo yeo ba tla e fiwago ke Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba nako le nako. 
(2) Ge le dira mešomo yeo e hlalošitšwego go molawana wa 24(1) Lekgotla la Thlamo ya Maemo le tla - 
a. obamela diphetho tša Bolaodi mabapi le tsweletšo le tiragatšo ya Legora la Mangwalo a Thuto la Bosetšhaba; 
b. kopanya le ditsebi ka go lefapha leo le hlaotšwego mabapi le nepagalo le kamogelego ya dipoelo tša mediro yeo mme le bule dipoelo tšeo go ka fetlekollwa; 
c. kwlakwatša dipoelo tšeo ka go Kuranta ya mmušo go tshwaetšwa ke mafapha ao a nago le kgahlego; 
d. netefatša gore dipoelo tša mediro yeo di ka tlase ga phetleko ya sehlopha sa tekolo seo se hlalošitšwego go molawana wa 17, pele ga hlagišo go Bolaodi. 

TEMANA YA 5
MELAWANA YA TSHEPETŠO LE MEDIRO YA TŠA DITŠHELETE YA LEKGOTLA LA MAEMO LA BOSETŠHABA LE LEKGOTLA LA THLAMO YA MAEMO
Melawana ya tshepetšo
25. Ditiro le mešomo ya Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba di tla laolwa ke Melawana ya Tshepetšo mo go Kgokeletšo go Melawana ye. 
Go lefela mediro ya Makgotla a Thlamo ya Maemole le Makgotla a Maemo a Bosetšhaba
26. (1) Lekgotla le lengwe le le lengwe la Maemo la Bosetšhaba le tla, nakong ya ge le fiwa tumelelo le ngwaga ka ngwaga go tloga moo go sepelelana le peakanyo ya ditšhelete yeo e boeletšwago ya Bolaodi, hlagiša lengwalo la tlhalošo ya peakanyo ya kgwebo leo le bontšhago maikemišetšo ao a tlago fihlelelwa mo nakong ya tebeleloleswa yeo gantši e lego mengwaga ye meraro, mme e akaretša tekatekanyetšo ya ditšhelete. 
(2) Tekatekanyetšo ya ditšhelete e tla dirwa ka mokgwa wo go kwanwego ka wona le Bolaodi mme e tla hlagišwa go Bolaodi gore e dumelelwe.
(3) Maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba a amogela hlatswadiatla mešomong ya bona ya mabapi le Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba go ya ka melawana ya Ditirelo tša Setšhaba bjalo ka ge e fetotšwe ke Boaodi, hlatswadiatla yeo e tla ba le, fela e sa beelwa fela tebogo ya go ba gona dikopanong, thušatiro le dinamelwa le ditefelo tše dingwe tšeo di amegago. 
(4) Maloko a dikomiti tša Makgotla a Maemo a Bosetšhaba ao e sego maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba ao a kgethilwego ke Bolaodi, ba tla hwetša hlatswadiatla yeo e swanago bjalo ka maloko a Makgotla a Maemo a Bosetšhaba medirong ya bona e lego mabapi le tšhomo ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba: Ge e le gore maloko a dikomiti tšeo a ile a hweditša tumelelo go Bolaodi. 
(5) Bolaodi bo tla lefela mediro yeo e dumeletšwego ya Makgotla a Thlamo ya Maemo ao a itšego ge go nyakega, mme go tla ya le go ba gona ga tšhelete le mokgwa wa tefelo wo o tšweleditšwego go tee le Lekgotla la Thlamo ya Maemo leo le amegago. 

TEMANA YA 6
LEINA LE LE KOPANA
Leina le le kopana
27. Melawana ye e tla bitšwa Melawana ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba, 1998 

KGOKELETŠO
MELAWANA YA TSHEPETŠO YA MAKGOTLA A MAEMO A BOSETŠHABA
DITLHALOŠO
1. Mo melawaneng ye, ntle le ge tlhalošo e bontšha ka mokgwa wo mongwe - 
"Modulasetulo" e ra Modulasetulo wa Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba;
"Komiti" e ra koiti ya Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba;
"Komiti-Phethiši" e ra komiti yeo e hlamilwego go diragatsa mešomo ye mengwe yeo e e filwego legatong la Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba;
"Leloko" e ra leloko la Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba,
"NSB" e ra Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba;
"Sephetho" e ra sephetho sa Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba;
"Mongwaledi" e ra leloko leo le filwego mošomo woo ke Lekgotla la Maemo la Bosetšhaba;
MALOKO A NSB
2. NSB e tla, go ya ka ditlhalošo tša Molao, ba le Modulasetulo, Mothuša-Modulasetulo Modulasetulo, mongwaledi le maloko a mangwe ao a kgethilwego ke SAQA go ya ka Melawana ya Makgotla a Maemo a Bosetšhaba (melawana), go ya ka dinyakwa tša gore Modulasetulo o tla kgethwa pele ke maloko a NSB e ka ba go tšwa go maloko a bona goba go tšwa methopong ye mengwe. 
BAHLANKEDI BAO BA DULAGO SETULO
3. Modulasetulo wa NSB goba wa komiti o tla dula setulo dikopanong tša NSB goba Komiti bjale ka ge go nyakega. Ge modulasetulo a se gona kopanong, mothuša-modulasetulo o tla dula setulo. Ge bobedi bo se gona, maloko ao a lego gona a tla kgetha magareng a bona, modulasetulo wa go tšwa a swere go kopano yeo. 
KOPANO YA NSB
4. NSB e tla kopana lefelong leo le ka dinakong tšeo go tla kwanwago ka tšona nako le nako.
  
5. Dikopano tšeo di ikgethilego di ka swarwa go ya ka kakanyo ya Modulasetulo, goba ka kgopelo yeo e nago le mabaka ya maloko ao a sego ka tlase ga pedi-tharong mo kopano e tlago swarwa ka nako le lefelong leo di tlago bewa ke Mongwaledi, ka bonako bjo bo kgonegago morago ga go amogela kgopelo ye bjalo.
  
6. Modulasetulo ka morago ga go kopana le Komiti-Phethiši o tla ba le tokelo ya go fega kopano ye nngwe le ye nngwe ya NSB ge ditaba tšeo di lego lenaneong di se na tlhokagalo ya kopano yeo, mme maloko a tla eletšwa ka phego yeo beke pele ga ge NSB e kopana, gape le ka kwesišo ya gore dikopano di ka se phumulwe goba tša fegiwa mabakeng a ditiragalalo goba mabaka ao a sego ka tlase ga taolo ya NSB ntle le ge pedi-tharong e ka dumela seo
  
7. Motho yo mongwe le yo mongwe yo go ba gona ga gagwe go nyakegago mo kopanong, a ka mengwa ke NSB go ba gona kopanong ye nngwe le ye nngwe ya NSB.
  
8. Ditokomane ka moka tšeo di romelwago maloko di tla ngwalwa ka mokgwa wo o lebanego mohuta le maemo a diteng, ka kwešišo ya gore ke maikarabelo a maloko go netefatša gore ditokomane tše bjalo di fiwa šedi go ya ka mo di bitšwago. 
TSEBIŠO YA KOPANO
9. Tsebišo ya kopano ye nngwe le ye nngwe ya NSB yeo e tla akaretšago lenaneo la ditaba tšeo di swanetšego go šetšwa fao, e tla ntšhwa ke Mongwaledi go leloko le lengwe le le lengwe, le batho bao ba swanetšego go ba gona bonnyanye matšatši a 14 pele ga letšatši leo le kgethilwego la kopano go aterese yeo e ngwadišitšwego le Mongwaledi: Ka kwešišo ya gore mabakeng a dikopano tšeo di ikgethilego, lengwalo la tsebišo ye kopana, bjalo ka ge Modulasetulo a ka tšea sephetho, fela e sego ka tlase ga matšatši a mararo a mošomo, le ka fiwa. 
10. Go se amogele tsebišo, yeo e rometšwego go aterese yeo e ngwadišitšwego ke leloko lefe goba lefe, go ka se ame goba gona go šitiša tshepetšo ya kopano efe goba efe. 
BOINGWADIŠO BJA GO BA GONA
11. Leloko le lengwe le le lengwe leo le lego gona mo kopanong ya NSB le tla saena retšisetara yeo e tla bago gona mabapi le seo. 
KHORAMO
12. Seripa se tee sa maloko, go akaretšwa le Modulasetulo, se tla bopa khoramo mo dikopanong ka moka tšeo di tlwaelegilego tša NSB. Mo dikopanong tšeo di ikgethilego, pedi-tharong go akaretšwa le Modulasetulo, e tla bopa khoramo.
  
13. Ge palo ya maloko ao a lego gona ka nako le lefelong leo le beetšwego kopano e se ya lekana go bopa khoramo, kopano e tla tšwela pele, ka kwešišo ya gore diphetho tšeo di tla tšewago di tla tšewa bjalo ka tšeo di akantšwego fela mme di tla sepetšwa go NSB go ahlaahlwa gape le ditšhišinyo pele di ka amogelwa semmušo. 
PEGO GO BA DITABA
14. Mo go swanetšego go fa pego go baditaba mabapi le dintlha tšeo di lego mabapi le mediro le dikopano tša NSB, e tla ntšhwa ke Modulasetulo wa NSB ga mmogo le Modulasetulo wa Boalodi. 
METSOTSO
15. Metsotso ya kopano ye nngwe le ye nngwe e tla hlangwa mme ya hlagišwa go kopano yeo e latelago gore e tšewe bjalo ka ya nnete. Mongwaledi o tla ntšha metsotso go maloko ka nako e tee le tsebišo ya kopano yeo e latelago.
  
16. Metsotso e ka se hlaloše ntlha ka ntlha ka ga tshepetšo ya kopano, fela e tla ba pego yeo e akareditšwego ya tshepetšo, diphetho le ditiro tšeo di nyakegago, ka kwešišo ya gore leloko le lengwe le le lengwe le tla ba le tokelo ya go kgopela gore kgopolo ya gagwe e ngwalwe ka gare ga metsotso. 
DINGANGIŠANO TŠA NSB LE GO BOUTA
17. Tshepetšong ya kopano ye nngwe le ye nngwe ya NSB melawana ya mehleng ya ngangišano e tla latelwa.
  
18. Sephetho se tla tšewa go ya kwano, ka kwešišo ya gore mo go sa fihlelelwego kwano, go ka šomišwa boutu. Mo boutu e swanetšego e tla ba ka go emiša seatla ntle le ge paloto e ka kgopelwa ke yo mongwe wa maloko, mo go tla swarwago paloto ya sephiri.
  
19. Modulasetulo, ge a le setulong a ka se be le boutu ya ngangišano empa ya kgetho
  
20. Ge Modulasetulo a se gona, Modulasetulo wa motšwa-o-swere (e ka mothuša-modulasetulo goba yo mongwe) a ka se be le boutu ya kgetho, empa boutu ya ngangišano.
  
21. Ke maikarabelo a leloko la NSB go bea phatlalatša dikgahlego tša gagwe go taba yeo go ngangišanwago ka yona go NSB le go iphološa ge sephetho se tšewa tabeng yeo ke NSB.
  
22. Ntle le ge go hlalošitšwe ka mokgwa wo mongwe mo melawaneng, sephetho sa bontši bja maloko ao a lego gona kopanong ya NSB e tla ba sephetho sa NSB. Dikgopolo tša bonnyane di ka ngwalwa ka kgopelo ya maloko ao.
  
23. Bjalo ka ge melawana ye e hlaloša, ge go ka tšwelelela morero wo mongwe magareng a dikopano, wo o nyakago sephetho sa NSB mme go ya ka kgopolo ya Modulasetulo morero woo o se wa swanela go letela kopano yeo e latelago ya mehleng ya NSB, Modulasetulo a ka fa Mongwaledi matla a go beakanya le go ntšha tsebišo ka poso yeo e ngwadišitšwego goba poso ya lebelo go leloko le lengwe le le lengwe a bontšha sehlogo sa taba, mme go nyakega boutu ya go romelwa ka poso yeo ka yona sephetho se ka tšewago. Tsebišo e tla hlaloša lebaka leo ka lona boutu ya poso e tla dirwago, yeo e ka se bego ka tlase ga matšatši a 10 (lesome) go letšatšing leo tsebišo e ntšhitšwego ka lona. Sephetho sa bontši bja NSB se tla tšewa bjalo ka sephetho sa NSB. Dipoelo tša paloto ye nngwe le ye nngwe ye bjalo di tla tsebišwa kopanong yeo e latelago ya NSB. 
TLHAMO YA DIKOMITI
24. NSB e ka hlama dikomiti, go akaretšwa le Komiti-Phethiši go ya Melawana ya diNSB. 
KOMITI-PHETHIŠI
25. Komiti-Phethiši yeo e hlamilwego go ya ka Molawana e tla bopša ke maloko a NSB mme a tla kgethwa ke yona. E tla ba le Modulasetulo le palo ya maloko yeo e tla bewago mme ya kgethwa ke NSB: Ka tlhalošo ya gore: 
25.1 Komiti-Phethiši yeo e tla, go ya ka ditaelo tša NSB, sepetša ditaba tša NSB magareng a dikopano, ka kwešišo ya gore diphetho ka moka mabapi le merero ya tshepetšo e tla ba namane ya NSB; 
25.2 Modulasetulo, goba ge Modulasetulo a se gona, Mothuša-Modulasetulo goba ge Mothuša-Modulasetulo a se gona, Modulasetulo wa motšwa-o -swere yo a kgethilwego ke maloko o tla dula setulo dikopanong ka moka tša Komiti-Phethiši; 
25.3 Modulasetulo o tla bega ka mošomo wa Komiti-Phethiši kopanong ye nngwe le ye nngwe ya mehleng ya NSB, le 
25.4 khoramo ya Komiti-Phethiši e tla bopša ke Modulasetulo le seripa sa maloko a Komiti yeo.
DIKOMITI TŠE DINGWE
26. Komiti e tla ba le palo ya maloko a NSB goba batho bao e sego maloko a NSB goba maloko a NSB ga mmogo le batho ba bangwe , bjalo ka ge NSB e tla ikgethela, yeo e tlago šoma lebakeng leo le tlago bewa ke NSB. 
26.1 NSB e tla fa leloko le lengwe le le lengwe la komiti yeo matla a go ba Modulasetulo wa komiti.
26.2 Komiti e ka, ka tumelelo ya NSB, hlama sehlopha se tee sa tšhomo goba go feta go šoma ka tlase ga taolo ya komiti, mešomo ya komiti yeo NSB e ka e fago goba go nyakišiša ka ga merero yeo e welago ka tlase ga mešomo le matla a komiti. 
26.3 Komiti ye nngwe le ye nngwe ntle le Komiti-Phethiši, e ka, ka tumelelo ya Komiti-Phethiši, kgetha motho o tee goba ba babedi bjalo ka maloko a komiti lebakeng leo le rilego goba maikemišetšong ao a rilego.
26.4 NSB eka, go ya ka mabaka ao a ka bonwago a swanetše , ka kakaretšo goba mabapi le taba yeo e rilego, fa komiti ye nngwe le ye nngwe matla goba mošomo wo e o filwego go ya ka Molawana.
26.5 NSB e ka gogela morago, telefatša goba go fetola mabaka a kgokagano go komiti, fela tšhišinyo ye bjalo e tla fetetšwa go komiti go senkwa le go fa maikutlo. 
26.6 Leloko la komiti leo le sego la kgopela tshwarelo pele ga nako, leo le palelwago go iponatša dikopanong tše tharo tša go latelana tša komiti yeo, le tla kgaolwa go ba leloko. 
26.7 Leloko la komiti le ka leboga mošomo go tšwa mo komiting yeo ka go ngwala tsebišo. 
26.8 Ge go hlolega sekgoba mo komiting, Modulasetulo wa komiti yeo o tla tsebiša NSB ka go ngwala mo kopanong ya mathomo yeo e latelago ya NSB, yeo e tla bonago gore sekgoba seo se a tlatšwa. 
GO BEGA GA DIKOMITI
27. Modulasetulo wa komiti ye nngwe le ye nngwe o tla hlagiša pego ka ga mediro ya komiti mo kopanong ye nngwe le ye nngwe ya NSB ya mehleng. 
DIKOPANO TŠA DIKOMITI
28. Ditlhalošo tša temana ya 7 go ya go 20 di tla šoma go komiti ye nngwe le ye nngwe ya NSB di balwa le diphetogo tšeo di nyakwago ke tlhalošo ya taba: Ka kwešišo ya gore malebiša a temana ye, ge go bolelwa ka "NSB", "Modulasetulo" goba "Mongwaledi" di tla tšewa bjalo ka ge di e ra "Komiti" "Modulasetulo wa Komiti" goba "Mongwaledi wa Komiti", ka go latelana. 
MALOKO A TLALELETŠO
29. Maloko a tlaleletšo ao a kgethilwego go dikomiti go ka Molawana bao ba tla bago le matla ka moka a leloko go kopano ye nngwe le ye nngwe, go akaretšwa le tokelo ya go bouta. 
KAROLO YA MONGWALEDI
30. Mošomo wa bongwaledi wo o laolwago ke mešomo ya NSB, o tla dirwa go ya ka ditaelo tša Modulasetulo wa NSB, o tla dirwa ke Mongwaledi.
  
31. Karolo ya Mongwaledi ke go thuša NSB ka: 
31.1 go dira mošomo wa bongwaledi
31.2 go eletša go merero ya tša taolo
31.3 tirelo ya taolo ye hlwahlwa
31.4 go laola diporotšeke
31.5 go dira mešomo yeo NSB e ka e nykago nako le nako.
PHETOGO YA MELAWANA
32. Melawana ye e ka oketšwa goba ya fetolwa mo kopanong ye nngwe le ye nngwe ya NSB ka kwano le Bolaodi, ke bontši bja maloko ao a lego gona: Ka kwešišo ya gore diphetogo tšeo di dira ntlha ye itšeng mo lenaneong la ditaba, mme tlhalošo ya diphetogo tšeo e sepedišitšwe le lenaneo la ditaba magareng a maloko mme maloko ao lego kopanong a se be ka tlase ga seripa. 
GO SENKA GAPE DIPHETHO TŠA NSB
33. Sephetho se sengwe le se sengwe seo se tšewago kopanong ya NSB se tla fiwa nomoro ya go ikgetha ya Sephetho sa NSB mme se tla tšewa bjalo ka sephetho sa NSB. Leloko leo le kganyogago gore sephetho se senkwe leswa le swanetše go hlagiša tsebišo ka go ngwala le mabaka ao a tletšego a tshenko leswa go Mongwaledi matšatšing a lesomenne pele ga kopano ya NSB. Ge e le gore NSB e ka fetola sephetho, seo se tla ngwalwa ka gare ga metsotso ya kopano mme gwa dirwa diphetogo tšeo di swanetšego ditokomaneng mme gwa ntšhiwa ditokomane tšeo di fetotšwego. 



Sepedi
Taodišo ya Pono:
Go dira diphetho, maano le phethagatšo ya ditirelo tšeo di hlohleletšwago
ke tsebišo-fase, go kaonafatša seemo sa bophelo bja batho kamoka ba
Afrika Borwa.
Slogan:
Go maatlafatša go dirwa ga diphetho ka Afrika Borwa ka tsebišo-fase.
Thomo
Thomo ya rena ke go fa dinthla tša SDI (Spatial Data Infrastructure)
(infrastraktšhara ya Tshedimošo ya tshedimošo-lefase) yeo e kopantšwego ,
yeo e bonalago ka
??Go ba gona ga tsebišo ya maleba, yeo e tshepegago ya tshedimošo-lefase go
kgonagatša maano, phethagatšo ya ditirelo, le kabo e kaone ya methopo.
??Karolelano, tšhomišo le tšhomišo-poeletšo ya tsebišo yeo e šomišegago ya tša
moyeng, ditirišo le thuto ya peakanyo, go sa boeletšwe maiteko le ditshenyegelo
tšeo di sa hlokegego.
KA GO
??Godiša hlompho ya tsebišo ya tshedimošo-lefase bjalo ka thuo ya taolo ye botse;
??Boloka gabotse le go phatlalatša ditaba tša tshedimoso-lefase tseo di lego gona
??Go tsweletša seemo sa go godiša karolelano ya tsebišo ya tshedimošo-lefase le
tshomišo- kwešišano ya ditshepetšo tša tsebišo yeo e nago le karolo tshedimošolefase.
??Tšwetšopele le thekgo ya ditshepetšo tšeo di šomišegago tšeo di tla nolofatšago
khumano le tswaro ya disete tša tshedimošo-lefase.
??Tiragatšo ya molao-tshepetšo woo o netefatšago go ba gona ga tsebišo ya
tshedimošo-lefase yeo e tsepamego yeo e hlokomelegilego gabotse, yeo e
hlokegago taolong yeo e kgontšhagalago le ya nnete.
??Go direla dipeakanyo tša dihlomo-ditlhako tšeo di hlalošago ka morwalamaikarabelo
ao a hlokegago go thekga le go phatlalatša tsebišo ye bohlokwa.

1
SAHRC Ke eng?
Khomishini ya Ditokelo tša Botho ya Afrika Borwa (SAHRC) e
bopilwe ke Khomishini gammogo le sehlopha sa Bangwaledi.
Khomishini
Modulasetulo ke yena Moruti Dr Barney Pityana gomme motlatša -modulasetulo
ke Mohumagadi Shirley Mabusela. Khomishini e na le bakhomishinara ba
lesome-tee, go akaretša le modulasetulo le motlatša -modulasetulo.
Sehlopha sa Bangwaledi
Sehlopha sa bangwaledi se eteletšwe pele ke Molaodimogolo, e lego
Mohumagadi. E na le mafapha a mane:
???Thuto, Katišo le Tsebo
???Ditirelo tša Molao
???Dinyakišišo le Mangwalo
???Ditšhelete le Taolo
SAHRC e na le dikomiti tšeo di bopiwago ke bakhomishinara, bašomi le maloko
a ka ntle, bao ba somago mafelong a latelago:
???Molao le Taolo;
???Mmušo le tšhomišano le Palamente;
???Molao le tša Molaotheo;
???Mekgatlo eo e sa laolwego ke Mmušo (NGO) le tšhomišano ya
dihlongwa tša Pušo;
???Ditšhomišano le Lefase ka bophara;
???Kgolofalo; le
???Bana.
Go tlaleletša fao, mokhomishinara o mongwe le o mongwe o na le maikarabelo a
bohlokwa go e nngwe ya diprofense goba tše mmal wa. Ba etela diprofense go
aga tswalano le dihlongwa tša fao, go sekaseka mekgwa ya bona le go araba
dingongorego tša bona.
SAHRC e Šoma go Dira Eng?
SAHRC e hlomilwe ke Molaotheo go:
???tšwetša pele setšo sa ditokelo tša botho mo Afrika Borwa;
???ruta maAfrika Borwa ka ditokelo tša botho;
???nyakišiša dikgatelelo tša ditokelo tša botho le go hwetša ditsela tša go
phošolla seo (go akaretša le go iša melato kgorong ya tsheko ge go
hlokega);
2
???dira dinyakišišo ka ditokelo tša botho mo Afrika Borwa le lefaseng ka
bophara;
???eletša Mmušo ka ditokelo tša botho le go lekola gore Mmušo o godiša le
go šireletša ditokelo tša botho; le
???go hlokomela gore melao engotswego makaleng kamoka a puša (a
selegae, diprofense le setšhaba) go kgonthiša gore a hlompha di tokelo
tša bot ho; le go
???hlokomela gore Mmušo o kgonthiša gore batho ba hwetša ditokelo tša
leago le tša boiphedišo (tša tikologo, dintlo, hlokomelo ya maphelo, dijo,
meetse, tšhireletšo ya leago gammogo le thuto).
Pego ya dikgatelelo tša ditokelo tša botho
Kgatelelo ya ditokelo tša botho ke ge dinyakwa kamoka tšeo di lego
Molaokakanyong wa Ditokelo di šomišitšwe gampe goba di gatelelwa. Le ga go
le bjalo, SAHRC ga e šome ka dikgatelelo kamoka. Melato e mengwe e išwa
mekgatlong e mengwe le dipogeng tše dingwe tšeo di hl ometšwego go šoma ka
mo go kgethegilego ka mehuta e itsego ya dikgatelelo. Tšeo di akaretša:
Khomishini ya Tekano ya Bong (Melato ya kgethollo ka mabaka a botona goba
botshadi goba bong); Tel: 011-403 7182
Mošireletši wa Setšhaba (dipelaelo kgahlanong le bašomedi);
Tel: 012-322 2915/6
Khomishini ya Kagišo, Poelanyo, le Kemedi yeo e se nago Kgethollo
(melato ya tshwaro e mpe mošomong); Tel: 011 -377 6894
Ketapele yeo e Ikemetšego ya Dingongorego (dingongorego kgahlanong le
maphodisa); le Tel: 012-4285700
Ge e ba molato wa gago ke o mongwe wa e, o swanetše gore o ikamaganye le e
nngwe ya mekgatlo ka go lebanya. Keletšo le thušo ka molato wa gago o ka e
hwetša gape go Mokgatlo wa Thušo ya Molao (tšeo di lego dikgorong tša
boMageseterata), goba diKliniking tša Thušo ya Molao(gantšhi di hwetšwa
diunibesithing ). Gape go na le di NGO (bjalo ka Lawyers for Human Rights,
Legal Resources Centre gammogo le Black Sash) tšeo le tšona di ka go
Thušago.
3
O ka bega bjang dikgatelelo tša ditokelo tša botho go SAHRC
Ge e ba molato wa gago e le o mongwe wa dikgatelelo tša ditokelo tšeo di lego
molaokakanyong wa ditokelo, gomme e se mohuta wa molato woo o ka sekwago
ke enngwe ya mekgatlo, o ka bega go SAHRC ka:
Go letšetša Ofisi ya SAHRC Mogala. O mongwe wa bašomedi a ka ngwala pego
ya gago, a go romela foromo ya dipelaelo goba a go beela nako yeo o ka
eletelago ofisi ya bona ka yona. goba
Go romela fax goba lengwalo go Lefapha la Ditirelo tša Molao (Legal Services
Department) ka leleme leo o le ratago goba
Go hwetša f oromo ya dipelaelo go tšwa go SAHRC, wa e tlatša gomme wa e
romela go SAHRC.
Diaterese tša SAHRC
Johannesburg - Private Bag 2700, Houghton 2041
Tel: 011 - 484 8300 Fax: 011 - 484 1360
Eastern Cape - P O Box 1854, Port Elizabeth 6001
Tel: 041 - 582 4094/2611 Fax: 041 - 582 2204
KwaZulu Natal - P O Box 1456, Durban 4000
Tel/Fax: 031- 304 7323/4/5
Northern Province - P O Box 55796, Pietersburg 0700
Tel: 015 - 291 3500/3504 Fax: 015 - 291 3505
Western Cape - P O Box 3563, Cape Town 8001
Tel: 021 - 426 2277 Fax: 021 - 426 2875
Molaokakanywa wa Ditokelo
wešiša maikarabelo a bona. SAHRC e šireletša le go godiša ditokelo tša botho
tša batho ba Afrika Borwa kamoka.
Se latelago ke temana e bonolo ya Molaokakanywa wa Ditokelo. Bakeng sa
temana e feletšego , bala Kgaolo 2 ya Molaotheo.
Tekano: O ka seke wa kgethollwa. Le ge go le bjalo, lenaneo la affirmative
action mmogo le kgethollo yeo e kwišišegago di dumeletšwe.
4
Seriti sa botho: Seriti sa gago se swanetše go hlomphiwa gomme se šireletšwe.
Bophelo: O na le tokelo ya go phela.
Tokologo le tšhireletšego ya motho: O ka seke wa hlahlelwa kgolegong ntle le
go sekišwa, gape o ka seke wa tlaišwa goba wa otlwa gasehlogo. Boganka bja
go goboša le go tlaiša maloko a lapa leno ga bo dumelelwe.
Bokgoba, bohlanka le kgapeletšo ya mošomo: Bokgoba le kgapeletšo ya
mešomo ga di dumelelwe.
Sephiri: Ga go taelo yeo e ka ntšhwago ya go phuruputša wene, ngwako le
dithoto tša gago.
Tokologo ya bodumedi, tumelo le kgopolo: O ka dumela le go gopola ka moo
o ratago ka gona gomme o ka latela bodumedi bjo o ikgethetšego bjona.
Tokologo ya boihlagišo: Batho ka moka, go akaretswa le dikgatišo, ba ka
bolela seo ba ratago go se bolela.
Dikopano, mašolo a dingongorego, megwanto le boipelaetšo: O na le
tokologo ya go ka tsenela megwanto ya dingongorego le ya boipelaetšo. Le ge
go le bjalo, tšeo ka moka di swanetše go dirwa ka moya wo fodilego le wa
kgotso.
Tokologo ya go ikgethela bagwera: O ka kgotsilana goba wa ba mogwera wa
mang goba mang.
Ditokelo tša sepolotike: O ka ikgethela go emanokeng mokgatlo ofe goba ofe
wa sepolotike. Ge o na le ditshwanelo tša boagi gomme bonyenyane o na le
nywaga e 18, o ka bouta.
Boagi: O ka seke wa amogwa ditokelo tša gago tša boagi.
Tokologo ya mesepelo le bodudi: O ka itulela kae goba kae moo o go ratago
mo Afrika Borwa.
Tokologo ya kgwebo, mošomo wa boiphidišo le modiro wo motho a o
tšwelago sekolong: O ka phetha mošomo ofe goba ofe wo o ikgethetšego
wona.
Dikamano tša mesomo: O ka ba leloko la mokgatlo wa bašomi gomme le wene
wa kgatha tema seteraekeng sa basomi (sa go ngala mešomo).
5
Tikologo: O na le tokelo ya go phela tikologong yeo e hlwekilego.
Thoto: O ka amologanywa le thoto ya gago ge fela go ka latelwa magato a
maleba.
Mengwako: Mmušo o swanetše go kgonthiša gore batho ba hwetša me ngwako.
Hlokomelo ya tša maphelo, dijo, meetse le tšhireletšego ya se-leago:
Mmušo o swanetše go kgonthiša gore motho o hwetša dijo le meetse, hlokomelo
ya tša maphelo le tšhireletšego ya se -leago.
Bana: Bana ba nywaga ya ka tlase ga e 18 ba na le ditokelo tša moswananoši;
bjaloka tokelo ya go se dirišwe gampe.
Thuto: O na le tokelo ya thuto ya motheo, go akaretšwa le thuto ya motheo ya
babagolo ka leleme goba polelo yeno (ge seo se kgonagala).
Polelo le setšo: O ka šomiša leleme leo o le ratago gomme w a latela setšo seo
o ikgethetšego sona.
Batho ba tikologo e itšeng, sedumedi le tirišo ya maleme: Batho ba tikologo
e itšeng ba ka phela ka setšo sa bona, ka sedumedi sa bona le go dirisa leleme
leo ba le ratago.
Khwetšagalo ya tshedimošetšo: O na le tokelo ya tshedimošetšo efe goba efe
yeo mmušo o nago le yona.
Magato a taolo yeo e kwagalago: Magato ao a hlagišwago ke mmušo e
swanetše go ba ao a kwišišegago.
Dipego tša melato dikgorong tša tsheko: O ka dira gore bothata bofe goba
bofe bja semolao bo rarollwe ke kgoro ya tsheko goba mekgatlo e mengwe yeo
e nyalelanego le kgoro ya tsheko.
Bagolegwa, dibofša le balatofatšwa: Tokelo ye e šireletša batho bao ba ilego
ba swarwa gomme ba hlahlelwa dikgolegong goba ba latofatšwa dikgorong tša
tsheko.
TEMOSO: Ditokelo tše kamoka di ka fokotšwa ge e ba go tla ba go
swanetšego go dira bjalo. Bakeng sa tsebišo e feletšego, bona
Kgaolo 2 ya Molaotheo.

MAIKEMIŠETŠO LE PONO YA BOTO
MAIKEMIŠETŠO
Maikemišetšo a Boto ya dipolelo tša Afrika Borwa ke go godiša dipolelontši mo Afrika Borwa ka
go:
- hlola maemo a tlhabollo le tirišo ye e lekanego ya dipolelo ka moka tša semmušo;
- hlohleletša tlhompho le kgahlego ya go diriša dipolelo tše dingwe tša ka mo nageng; le
- hlohleletša tirišo ya maleba ya mahumo a go rata polelo;
e le go kgontšha MaAfrika Borwa go itokolla mo mekgweng ka moka ya kgethollo ya dipolelo,
kgathelelo le karoganyo le go ba kgontšha go ikgethela polelo ya maleba yeo e tla tšwelago bona
mohola gammogo le tlhabollong ya setšhaba.
PONO
Go tlamela ka temogo, go tsenyatirišong le tšweletšo ya dipolelontši mo Repaboliking ya Afrika
Borwa ka go hlabolla dipolelo tšeo pele di bego di sa fiwe šedi.

ŠIPEDI
MOLAO WA MAITSHWARO WA TIRELO YA SETŠHABA
M1 HLALOŠO
Ka kgaolong ye, lentšu le lengwe le le lengwe goba tlhagišo yeo e filwego hlalošo ka Molaong, e šikara hlalošo yeo e e filwego, gomme "Molao wo" o ra Molao wa Tirelo ya Setšhaba, 1994, le melawana yeo e lego ka fase ga wona.
M2 MAIKEMIŠETŠO
M2.1 Gore melao ye itšego ka gare ga molaotheo ye amanago le Tirelo ya Setšhaba e tšenywe tirišong, bašomi kamoka ba swanetše go šala morago Molao wa Maitshwaro wo filwego ka Kgaolong ye.
M2.2 Molao o swanetše go raloka karolo ya go hlahla bašomi gore go lebeletšwe eng go bona lehlakoreng la maitšhwaro a bona ka noši le kamanong ya bona le bangwe. Go lebeletšwe gore hlompho ya molao e tla phagamiša boithutedi (boprofešenale), gape le go thuša go netefatša potego tirelong ya setšhaba.
M3 MATŠENO
M3-1 Go na le hlokego ya go fa bašomi methalohlahli mabapi le kamano ya bona le lekgotla-theramelao, dipolotiki le bahlankedi phethiši, bašomi ba bangwe le setšhaba, le go šupa moya wo bašomi ba swanetšego go dira mediro ya bona ka wona, gore go dirwe eng go thibela phapano ya dikgahlego le gore go lebeletšwe eng go bona mabapi le maitšhwaro a bona setšhabeng le maphelong a bona a praebete.
M3-2 Le ge Molao wa Maitshwaro o hlamilwe gore o kwišišege ka moo go kgonegago, ga o fe maemo a boitshwaro ka botlalo. Dihlogo tša dikgoro go ya ka karolo 7(3)(b) ya Molao, di swanetše gore gare ga tše dingwe. di be le maikarabelo a taolo le tshepedišo ya dikgoro tša bona ye kgontšhago le poloko ya thupišo. Morago ga ge taba e rerilwe Ngwakong wa Lekgotla la Ditherišano tša Tirelo ya Setšhaba, ntle le go nyenyefatša, dihlogo di ka no oketša Molao wa Maitshwaro wo filwego ka Kgaolong ye go kgotsofatša mabaka a bona a sa swanego. Dihlogo tša dikgoro di swanetše gape go netefatša gore bašomi ba bona ba tšeba magato a, le gore baa amogela ebile ba šala magato a morago.
M3.3 Maikemišetšo magolo a Molao wo ke a nnete, gomme ke go tšwetša pele maitshwaro a mabotse. Ntle ga seo, mošomi o tla humanwa a le molato wa go še itshware gabotse go ya ka Karolo 20(t) ya Molao wa Tirelo ya Setšhaba, 1994, gomme o tla otlwa go ya ka dikarolo tša maleba tša Molao, ge a ka ngangišana le Molao wa Maitshwaro, goba a palelwa ke go latela ye mengwe ya melawana.
M4 MOLAO WA MAITSHWARO
M4.1 KAMANO LE LEKGOTLA-THERAMELAO LE BOLAODI PHETHIŠI
Mošomi -
M4-1.1 o hlompha Rephaboliki le Molaotheo gomme o šala tšona morago mešomong yeo a e dirago tšatši ka tšatši;
M4.1.2 o bea djkgahlego tša setšhaba pele tirong ya mešomo ya gagwe
M4.1.3 ' o phetha maikemišetšo a mmušo o bušago ka botshepegi ge a dira mešomo ya gagwe ya semmušo bjale ka ge e ngwadilwe ka mangwalong a molao le a mangwe;
M4.1.4 o phegelela go tseba le go šala morago melao kamoka le ditaelo tše dingwe tša maitshwaro le mešomo ya gagwe, ebile;
M4.1.5 o šomišana le mafapha a mangwe a setšhaba ao a hlomilwego ka faše ga molao le Molaotheo go tšwetša pele dikgahlego tša setšhaba.
M4,2 KAMANO LE ŠETŠHABA
Mošomi -
M4.2.1 o tšwetša pele kopano le go phela gabotse ga setšhaba sa Afrika
Borwa ka mešomo ya semmušo yeo a e dirago;
M4.2.2 o tla direla setšhaba ka botshepegi le go hloka kgethollo ka maikemišetšo a go tlhola potego Tirelong ya Setšhaba;
M4.2.3 o na le botho le thušo, gape o tsenega ka moo go kwišišegago, ebile ka dinako kamoka o šomišana le maloko a setšhaba bjalo ka barekedi bao ba swanetšego go amogela tirelo ya maemo a godimo;
M4.2.4 o na le hlompho ya mabaka le dipelaelo tša setšhaba ge a dira mešomo ya gagwe ya semmušo, le ge a dira diphetho tše ba amago;
M4.2-5 o na le maikemišetšo hlabollong le kaonafatšong ya ma Afrika Borwa kamoka;
M4.2,6 ga a kgetholle maloko a setšhaba go ya ka morafe, bong, tlhago ya setšo goba ya kgwerano, mmala, thobalano ye itšeng, mengwaga, bogole, bodumedi, dipolotiki, letswalo, tumelo. setšo goba polelo;
M4.2.7 ga a šomiše maemo a gagwe a Tirelo ya Setšhaba ka bošaedi go tšwetša pele goba go kgetholla dikgahlego tša lekgotla le itšeng la dipolotiki goba sehlopha sa kgahlego se itšeng;
M4.2.8 o hlompha le go šireletša seriti sa motho le ditokelo tša gagwe tšeo di
lego ka gare ga Molaotheo; gomme
M4.2.9 O lemoga tokelo ya setšhaba ya go hwetša tshedimošo. go sa balelwe tšhedimošo yeo go šupilwego gore e šireletšwa ke molao.
M4.3 KAMANO GARENQ GA BAŠOMI
Mošomi -
M4.3.1 o šomišana ka botlalo le bašomi ba bangwe go tšwetša pele dikgahlego tša setšhaba;
M4.3.1 o phetha ditaelo kamoka tše kwalago tše tšwago bathong ba laeditšwego semmušo gore ba di fe, ge fela e le gore ga di ganetšane le melawana ya Molaotheo le goba molao ofe goba ofe wo mogwe;
M4.3.3 o tlogela go thuša ba leloko le bagwera ba gagwe fela ditirong tšeo di sepelelanago le mošomo, gomme ga a šomiše maatla a gagwe ka bošaedi goba a huetšwa go šomiša maatla a gagwe ka bošaedi;
M4.3.4 o šomiša ditšela tše swanetšego go sepetša dipelaelo tša gagwe le go romela ditlhagišo;
M4.3.5 o na le maikemišetšo a go hlabolla, go hlohleletša , go šomiša bašomi ba gagwe le go tšwetša pele tswalano ye botse ya bašomi le tšhomišano;
M4.3.6 o šomišana ka tshwanelo, boprofešenale le ka tekano le bašomi ba bangwe, go sa kgathalelwe mmala, bong, tlhago ya setšo goba kgwerano, thobalano ye itšeng, mengwaga, bogole. bodumedi, dipolotiki, letswalo, tumelo, šetšo goba leleme, gomme:
M4.3.7 ga a tsenele ditirelo tša dipolotiki ge a le mošomong.
M4.4 PHETHAGATŠO YA MEŠOMO
Mošomi
M4.4.1 o phegelela go fihlelela maikemišetšo a lefapha la gagwe ka go seketša gomme e le go ya ka kgahlego ya setšhaba;
M4.4.2 o na le bokgoni bja bohlodi ka monaganong, bjoo a bo šomišago ge a dira mošomo wa gagwe, o nyaka ditšela tše mpšha go rarolla mathata ebile o godiša kgontšhago le ye kgenago go ya ka molao;
M4.4.3 o dira mešomo ya gagwe ka nako;
M4.4.4 o dira mošomo wa gagwe ka mokgwa wa maleba wa boprofešenale le ka bokgoni;
M44.5 ga a tsenele kwano goba mediro yea e ka mo šitišago go phethagatša mešomo ya gagwe ya semmušo;
M4.4.6 o tla itokolla kgatong efe goba efe tshepedišong ya go tšea sephetho
seo mafelelong se ka dirago gore a ikhweletše ša gagwe ka tsela yea e sego ya maleba, gomme a dire kgoeletšo ye nepagetšego ya seo;
M4.4.7 o amogela maikarabe'o a go tsenela hlahlo ye tšwesago pele le go hlabollwa lebakeng kamoka la mošomo wa gagwe;
M4.4.8 o a tshepega gape o na le maikarabelo a go šoma ka ditšhelete tša setšhaba le go šomiša thoto le methopo ye mengwe ya setšhaba ka kgontšhago le ka bokgoni mabakeng ao a dumeletšwego semmwšo tela;
M4.4.9 o tšwetša pele tshepedišo ya maleba, ye kgontšhagalago, ye nago le bokgoni le maikarabelo;
M4.4.10 lebakeng kamoka la go dira mešomo ya gagwe ya semmušo, o tla tsebiša bahlankedi ba swanetšego ka ga boradia, bosenyi, go thwala maloko le bagwera, taolo ye mpe le ditiro tše dingwe tšeo e lego tlolo ya molao le tšeo di ša dirwego kgahlegong ya setšhaba;
M4.4.11 o fa dikeletšo tše sa hlaolego tše theilwego godimo ga tsebišo ya maleba yea e lego gona, go bahlankedi ba ba golo ge a kgopetšwe thušo ya mohuta woo, gape;
M4.4.12 o hlompha diphiri tša merero, ditokumente. dipoledišano tše hlophilwego goba di bontšha go ba diphiri.
M4.5 MAITŠHWARO LE DIKGAHLEGO TŠA PRAEBETE
Mošomi
M4.5.1 ka nako ya ditiro tša semmušo a apara le go itshwara ka mokgwa wo fago ditirelo tša mmušo seswantšho se se botse;
M4.5.2 a itswhara ka swanelo ge a šomiša tša go nwa tše bogale goba še sengwe le se sengwe se ka mo tagago;
M4.5.3 ga a šomiše maemo a gagwe a semmušo go ikhweletša dimpho tša praebete gaba tšeo a ka ikholago ka tšona ge a le medirong ya emmušo, goba go amogela dimpho le dilo tšeo a di fiwago, ka gore se se ka tšewa e le bomenetša;
M4.5.4 ga a šomiše goba go utolla tšhedimošo ya šemmušo ka maikemišetšo
a go ikhola goba go hola ba bangwe, gape;
M4.5.5 ga a dire mešomo ya ka thoko yeo e tla mo lefago ntle le tumelelo
goba go šomiša ditlabakelo tša mošomo go dira mešomo ye bjalo.

WORXNEWS APRIL 2002
Dikagare Letlakala
??Go tšwa go Morulaganyi
??Mangwalo go ya go Morulaganyi
??Ditirelo tša baromiwa 2
??CBPWP e fa setšhaba sa KwaMadlala maatla
??Mapheko a bodiidi a tlošwa 3
??Motsana wa Nongoma
??Ofisi ya Mmabatho 4
??Boradikontraka ba baswa ba fiwa maatla 5
??DWP e ba le seabe go lenaneo la toka
??CBPWP e ya šoma ka Limpopo 6
??Dinako tša Kaonafatšo 7 - 10
??Windows 2000
??Matlafatšo ya Ikonomi go Bathobaso 11
??O a Botšiša, Re a Araba
??Millenium Health Club e ya ragoga 12
??Conference ya SMS
??Balaodi ba East Coast ba a hlakana 13
??Kago-leswa ya HR
??Lenaneo la kelo ya seabe sa bašomedi 14
??Tlhorišo ya bong
??Dipentwa tša Antarctica 15
??Diski le khwaere
??Dikeletšo tša Boitekanelo 16
Di-MPCC di batametsa ditirelo tša Mmušo go batho
Bjale ka karolo ya lenaneo la mmušo la go hlongwa ga di-MPCC (Multi Purpose
Community Centres), di-MPCC tše pedi, e lego Marelane Kopman go la Kapa Bohlaba
gammogo le Mbazwana mo KwaZulu Natal, di hlomilwe semmušo ke Tona ya Mešomo
Sepedi/N. Sotho 2
ya Setšhaba, Moh. Stella Sigcau. Ka Mbazwana, Tona Sigcau o be a felegeditšwe ke
Tona ya Merero ya tša Selegae Ngaka Mangosuthu Buthelezi. Mafelo a Setšhaba a
Mehola e Mentši a šetše a swailwe bjalo ka tsela ye bohlokwa yeo ka yona go ka
diragatšwago kgokagano ya tlhabollo, gammogo le mananeo a tshedimošo ka ge a ka
šomišwa bjalo ka mothopo woo go wona ditirelo tša mmušo di fihlelelwago.
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba, ka lenaneo la yona leo le bitšwago Community Based
Public Works Programme (CBPWP), e na le maikarabelo a go aga di-MPCC mo nageng.
Di-MPCC di bohlokwa e le ruri mo leanong la mmušo la go batametša ditirelo go batho.
Mafelo a a tla šomišwa bjalo ka mafelo a ditirelo a go ba le tšohle moo ditirelo tša
selegae, tša seprobinse gammogo le tša setšhaba di ka hwetšwago gona. Mohlala, Kgoro
ya Merero ya tša Selegae e tla kgona go ntšha dibukana tša boitsebišo go tšwa mafelong
a, gore batho ba se bolawe ke go sepela dikgoba tše di telele go hwetša ditirelo tša go
swana le tšona. Mafelong a dinaga-magaeng mo bokgole e lego bjo bo telele, go tloga go
le boima le go feta, mola go ya mafelong a ditoropong le gona go bitša.
MPCC ya Mbazwana ke MPCC ya mathomo yeo e hlomilwego KwaZulu Natal gomme
yona e hlankela metsana yeo e ka bago e mene. Pele ga go hlongwa ga MPCC, baagi ba
be ba sepela dikhilomitha tša go lekana 80 go ya Hluhluwe go hwetša ditirelo tša mmušo
go etša disethifikeiti tša matswalo le dibukana tša boitsebišo. Dikgoro tša Merero ya tša
Selegae, Pabalelosetšhaba, Mešomo, Kgokagano ya Mmušo le Mananeo a Tshedimošo,
bjale di šetše di šoma mo go MPCC ya Mbazwana. O ile a re ge a efa lentšu motsaneng,
Tona Sigcau a re MPCC ye e ka se kgonagatše fela go hwetšagala ga ditirelo tša mmušo
go batho, efela e tla dira gore tshedimošo e hwetšagale ka tsela ya setegniki.
Tona Sigcau o ile a re ka nako ya go hlongwa ga MPCC, go hlamilwe dibaka di se kae tša
mošomo tša batho ba tikologo yeo. Tšhelete ya go lekana R273 000 e ile ya beelwa
megolo gomme se ke sentšwela-kae go batho ba fao. Batho ba go lekana 193 ba thwetšwe
ka nako ya kago. Gape o ile a botša setšhaba gore Kgoro ya Mešomo ya Mmušo e na le
maikemišetšo a gore tshedimošo ya mmušo e batametšwe go batho. A re tikologo yeo e
tla ba mohlodi o mo botse wa tsebišo go metsana yeo e lego kgale e na le bothata bja go
hwetša tshedimošo ya mmušo.
Ka go la Cofimvaba, Dikgoro tša Pabalelosetšhaba, Merero ya tša Selegae gammogo le
Kgokagano ya Mmušo le Mananeo a Tshedimošo, di šetše di šoma. Ditirelo tšeo di
abjwago ke MPCC ya Cofimvaba di sepelelana le taelo ya Mopresidente wa Naga Thabo
Mbeki ya gore dingwadišo tša matswalo gammogo le go abjwa ga dibukana tša
boitsebišo di swanetše go phakišetšwa gore bommagobana ba kgone go apholaela
dikabelo tša bana le gore batho ba apholaele diphenšene tša mmušo. Ga bjale, Kgoro ya
Merero ya tša Selegae e ngwala ka matsogo ngwadišo ya disethifikeiti tša matswalo tša
go feta tše 70 ka letšatši, mola e ba le dikgopelo tša go lekana 50 tša dibukana tša
boitsebišo ka letšatši.
Lesolo le la di-MPCC le ile la hlongwa la mathomo mengwageng ye 20 ya go feta mo
dinageng tša Scandanavia. Go ile gwa ba le temogo ya gore MPCC e ka ba lefelo la
tshedimošo gammogo le kgokagano go batho mafelong ao a lego kgole le ditoropo moo
Sepedi/N. Sotho 3
go lego bothata go hwetša ditirelo tša mmušo. Maitemogelo a Scandanavia a tloga a
swana kudu le a leago a mono Afrika-Borwa. Pele go be go le boima go hwetša
tshedimošo go tšwa go mmušo ka ge motho a be a tla išwa tlase le tletlolo, goba go tšwa
go ofisi ye go ya go yela. Se se ile sa dira gore batho ba se sa ba le tshepho ya gore
mmušo o na le bokgoni bja go aba ditirelo ka tshwanelo.
- mongwadi ke Salome Baloyi
Caption
Matlafatšo ya nnete... palomoka ya batho ba 193 ba thwetšwe ka nako ya go agwa ga
MPCC ya Mbazwana.
Caption
Tona Stella Sigcau o bolela le Tona ya Merero ya tša Selegae Ngaka Mangosuthu
Buthelezi. Ditona tše pedi tše di be di thakgetše kudu ge motsana o ba fa dinku, dipanana
gammogo le diala, go ya ka setšo sa se-Zulu.
PAGE 2
A RE ŠOMENG MMOGO
Rabohlale wa Spain, Jose Ortega Gasset, yo a tsebjwago ka dingwalwa tša gagwe tša go
rotloetša batho o ile a re: "Ditšhaba di a tswalwa gomme tša tšwetšwa pele ke go tseba
gore di na le lenaneo la tšwelopele la ka moso".
Mo Kgorong ya rena, ponelopele ya maikemišetšo a tšwelopele ao a hlolwago ke go dula
re nyaka ditsela tša go kaonafatša ditirelo tša rena, a iponagatša gohle mananeong a rena
a kaonafatšo ya Kgoro.
Bjalo ka Kgoro yeo e gatelago pele, re swanetše go ikgantšha ka gore re šomela Kgoro
yeo e nago le sebete sa go kgona go itshekatsheka gomme e diragatše lenaneo le le golo
la kaonafatšo go swana le le. Gape Kgoro e gare e sekaseka dilo tšeo bašomedi ba llago
ka tšona ge go tšewa diphetho tšeo di amanago le mananeo a kaonafatšo.
Go kgatišo ye ya WorxNews, re abetše matlakala a 12 le 13 go dintlha tša go tšwa go
bašomedi, tšeo re di hweditšego go dikarata tša ditshwaelo tša bašomedi. Le ge go le
bjalo kgatišo ye ga ya swanela go ba yona feela yeo e kgontšhago bašomedi go bolela ka
ditaba tša kaonafatšo. Dipoledišano tša kaonafatšo di swanetše go ba gona ka diboardrumung,
diferong, dikhanthining gammogo le meletlong.
Ke holofela gore le a lemoga gore WorxNews ye e bonala e fapane gannyane go
dikgatišo tša go feta. Go tšwela pele go kaonafatša sengwalwa se - go ya ka ditshwaelo
tša lena - bjale re tsentše dikarolo tše diswa go netefatša gore ditiragalo kamoka tša
Kgoro di a akaretšwa.
Kanegelo ya rena ya seširong e mabapi le karolo ya Kgoro go hlongweng ga di MPCC
nageng ka bophara. Se se bohlokwa e le ruri mo go batametšeng ga ditirelo tša mmušo go
Sepedi/N. Sotho 4
batho. Letlakaleng la 14 re na le karolo ya ditaba tša Human Resources (HR), leo le tla
dulago le le gona go WorxNews go tloga ga bjale. Letlakala la ka morago leo le bego le
bitšwa Worxie ga le sa le gona, gomme sekgoba sa lona se tšerwe ke dikanegelo mabapi
le ditiragalo tša boitapološo tšeo di bago gona mo go Kgoro.
Re mema ditho kamoka tša Kgoro go aba dikanegelo mabapi le tšeo di diregago
makaleng a bona. WorxNews e tla atlega ge fela mošomedi yo mongwe le yo mongwe a
ba le seabe.
Ka fao a re šomeng mmogo go netefatša gore Kgoro ye e ba lefelo leo motho a ka le
bitšago gae ga mahlaku.
SIPHO GUMBI - MORULAGANYI
MANGWALO GO YA GO MORULAGANYI
Lekang gore mangwalo a lena a be kopana, a ope kgomo lenaka, a age mme a be le toka
LENGWALO LA MMETŠATHOLO
Dithoto tša Mmušo di se šomišetšwe mabaka a phoraebete
Lekala la Ditirelo tša Semolao matšatši a le na le dikgopelo tše ntši go tšwa go bašomedi
gore ditokomane tša bona tša go etša di-ID le disethifikeiti di hlatselwe ke Lekala (gore
ke tša nnete).
Ga ntši, o hwetše thušo ya go swana le ye e le ya mohuta wa sephoraebete. Ga bjale
seemo sa ditaba se fihlile moo re gapeletšegago go fediša tirelo ye - ka ntle le moo
mabaka e lego ao a ikgethago e le ruri, ao a swanetšego go lekolwa ke Molaodi wa
Ditirelo tša Semolao, Buks Annandale goba Mohlankedi-Mogolo wa Ditirelo tša
Semolao, Bernice Africa. Moo mabaka a sa dumelego, bašomedi ba tla kgopelwa go iša
ditokomane tša bona Posong goba Maphodiseng bakeng sa tlhatselo. Dihlongwa tše pedi
tše di thwetše batho bao mošomo wa bona e lego go fa setšhaba tirelo ya go swana le ye.
Re ka leboga ge le ka šomišana le rena mo mabakeng a, gore re "fokotše morwalo" wa
bašomedi ba Lekala.
Buks Annandale - Molaodi wa Ditirelo tša Semolao
GASA O RE ŠALANG GABOTSE
Ke rata go ntšha ditebogo ka mengwaga ye mebotse yeo ke e feditšego mo Kgorong ye.
Go tšwa fase mahlakung diofising tša Port Elizabeth go ya Polokwane probinseng ya
Limpopo, 'mme malobanyana, Ofising ya Tikologo ya Pretoria. Ke bile le sebaka sa go
šoma le bašoma-ka-nna ba boikgafo, ba go thabela go thuša bao gape ba tletšego
mafolofolo.
Sepedi/N. Sotho 5
Ke rata go leboga bao ke šomilego le bona ka sekgauswi (bona ke ba ba ntši kudu gore
nka ba bala ka maina), gammogo le makalana ao a ilego a tshepha bokgoni bjaka bjalo ka
Molaodi.
Ke lakaletša Kgoro phetolelo yeo e nago le katlego.
Bridget Gasa - Ofisi ya Tikologo ya Pretoria
HANS POOT O RE O TLA HLOLOSELA BAŠOMEDI
Ke re ditebogo go bašomedi ba potego kamoka ba Kgoro, bakeng sa tšhomišano-mmogo,
bokgoni gammogo le boikgafo mošomong wa bona.
E be e tloga e le selo se se botse go šoma le di-architect, di-engineer, di-quantity
surveyor, di-technician gammogo le bašomedi ba thekgo.
Hans Poot - Ofisi-Kgolo, Pretoria
Ngwala o thope!!
Ngwalela go: WorxNews, Private Bag X65, Pretoria, 0001. E-mail:
sgumbi@pwdmail.pwv.gov.za goba Fax: 012 323 2856. Hle se lebale leina la gago ka
botlalo, Lekala la gago, dintlha tša gago tša kgokagano, le ge o sa nyake di gatišwa.
Morulaganyi o na le tokelo ya go dira diphetogo tše 'nyane mangwalong. Mongwadi wa
lengwalo le le kaonekaone o tla amogela T-shirt ya khwalithi ya golf yeo e kgabisitšwego
ka leina la Kgoro.
DITIRELO TŠA BAROMIWA
Ditirelo tša baromiwa ke ye 'ngwe ya ditirelo tše bohlokwa e le ruri mo Kgorong ye, le
ge e le gore e hlokomologwa kudu. Le ge ditirelo tša baromiwa di wela ka fase ga Lekala
la Ditirelo tša Thekgo, di kgopetšwe go thuša Makala a go fapana mo Kgorong.
Mošomo wa tšona ke tshepetšo ya ditokomane ka ntle le ka gare, go lota ngwadišo ya
ditokomane, go yo tšea le go sepetša ditokomane, gammogo le go dira dikhophi. Mo go
Ofisi-Kgolo, re na le baromiwa ba 20 bao ba šomago ka thata go kgonthišiša gore
mangwalo kamoka a fihla mafelong ao a yago go ona ka nako.
- mongwadi ke Leon Westhuizen
Caption:
Mošomo o mongwe le o mongwe o bohlokwa... baromiwa ba rena ba ikemišeditše go
fihliša melaetša ka nako.
WORXNEWS ke kgatišo ya semmušo ya Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba.
Private Bax X65, Pretoria, 0001
WorxNews ke lefelo leo go lona go ka boledišanwago, dilo tša ahla-ahlwa, gape ke
tshedimošo mabapi le Kgoro, yeo e hlagišago maikemišetšo a Kgoro. Bašomedi kamoka
Sepedi/N. Sotho 6
ba rotloetšwa go romela dikanegelo tšeo di ka bago le kgahlego go Kgoro le bao ba
amanago le yona. Dikgopolo tšeo di bolelwago ka go WorxNews ga se gore ke tša
Barulaganyi bao ba šomelago Kgoro.
MORULAGANYI: Sipho Gumbi; Tel (012) 337 2065; E-mail
sgumbi@pwdmail.pwv.gov.za
E phatlaladitšwe ke: Molaodi-Mogolo wa Lekala la Mešomo ya Setšhaba le Kgokagano
Tlhamo: The Drawing Board Advertising & Design
E gatišitšwe ke: Creda Communications bakeng sa Government Printing Works
PAGE 3
Caption
Tona Stella Sigcau le baetapele ba setšhaba mo go hlomeng ga Multi Purpose
Community Centre ya Marelane Kopmane.
CBPWB E MATLAFATŠA MOTSANA WA KWAMADLALA
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba ka di-Community Based Public Works Programme
(CBPWP) tša yona e dirile mošomo o mobotse wa phedišo ya bodiidi setšhabeng sa
Lebopong la Borwa la KwaMadlala seo se dikilego se hlorišwa ke dikgaruru tša
dipolotiki. Tona ya Mešomo ya Setšhaba, Moh. Stella Sigcau o file setšhaba seo projeke
ya cluster ya go bitša R3.8million, ka fase ga taolo ya Mmasepala wa Tikologo wa Ugu.
"Kabo yeo e nago le tekatekano ya methopo ya mmušo e netefatša gore go be le methopo
dinaga-magaeng," gwa hlalosa Tona Sigcau ge a be a bea lentšu go batho ba go feta
sekete ba motsana wa KwaMadlala.
Kgoro e agile diphaphoši tše nne tša sekolo gammogo le holo ya Setšhaba ya Sozabe
High School. Sekolong sa Mashaba le gona, Kgoro e agile diphaphoši tše nne, gotee le
legora le dintlwana tša go ithuša. Mo Magogo Junior Primary School, go agilwe
diphaphoši tše tharo le moago wa bolaodi. Dikolong tše kamoka, diphaphoši tša kgale di
ile tša mpshafatšwa. Projeke ya Sozabe High School e bile le mohola kudu go motsana ka
ge e sa fokotša fela go tlala ga bana ka diphaphošing tša sekolo, efela gape e godišitše
katlego ya bana dihlahlobong go tloga go 21 go ya go 51% ka 2001. Go agwa ga projeke
ya cluster go fokoditše tlhokego ya mešomo ka 2.5%.
Tona Sigcau o ile a rotloetša motsana wa KwaMadlala gore ba leke go kaonafatša
motsana wa bona, e sego go hudugela ditoropong. Se ke sona seo Community Based
Public Works Programme e ikemišeditšego go se dira go thuša bao ba hlokago e le ka
nnete, moo e lego kgale mešomo e hlokega.
Ratoropo wa Mmasepala wa Legae wa Ugu, Mokhansele Mntomuhle Khawula o ile a
tumiša Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba ka go amega ga yona lefelong leo. "Ke kgale
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e eme le rena. Go a thabiša go lemoga gore di gona
Sepedi/N. Sotho 7
Dikgoro tša Mmušo wa Setšhaba tšeo di nago le tsebe. Re a go leboga Tona Sigcau ge o
šoma ka thata gore bohle ba be le bophelo bjo bo kaone," gwa bolela Ratoropo Khawula.
- mongwadi ke Salome Baloi
Mapheko a BODIIDI a tlošwa
Mo polelong ya gagwe go babegi ba ditaba pulong ya Palamente ya di 15 tša February
2002, Tona Stella Sigcau o hlathollotše karolo yeo e tšerwego ke Kgoro phedišong ya
botlhoki le go hlolweng ga mešomo.
Tona Sigcau o begile gore Kgoro e šomišitše go feta R1 billion magareng a April 1998 le
December 2001 go diprojeke tše 2 219 tša tlhabollo ya metsana. Lesolo le le file batho ba
98 419 ba dinaga-magaeng mešomo, gomme go palo ye, mešomo ye 6300 ke yeo e ka
itšwetšago pele.
Community Based Public Works Programme (CBPWP) e tšwela pele go ba le mohola go
metsana ya dinaga-magaeng. Basadi ba fao ke 47,8%. Tlhabollo ya mahlale e sa no ba
selo se bohlokwa e le ruri twatšhong ya tlhokego ya tlhabollo. Ke ka wona moya wo mo
kgoro e hlahlilego batho ba go lekana 2 800 bao ba thwetšwego projekeng ya CBPWP
ngwageng wa go feta wa ditšhelete.
Kgoro e amegile kudu gape e tšwetša pele tlhabollo, kaonafatšo le go hlongwa ga di-
Multi Purpose Community Centres (di-MPCC). Ka lona lebaka le Kgoro e ntšhitše
R22,4m ngwageng wa ditšhelete wa 2000/2001. Di-MPCC tša go lekana lesome-nne di
šetše di šoma. Go akantšwe gape R10,4m godimo ga moo, bakeng sa go hlongwa le go
agwa ga di MPCC tše 16 KwaZulu-Natal, Probinseng ya Leboa gammogo le Kapa-
Bohlaba mo ngwageng wa ditšhelete wa 2002/2003. Diprobinse tše go lebeletšwe tšona
ka baka la botlhoki bjo bo lego fao le tlhokego ya tlhabollo.
Ge re etla go tlhokomelo ya dithoto tša Mmušo, Tona Sigcau o begile gore Kgoro e
ntšhitše lenaneo la tokišo leo le bitšwago Repair and Maintenance Programme (RAMP),
leo le tla diragatšwago ke dikhamphani tša phoraebete, go lokiša le go hlokomela meago
le ditheo tšeo di rilego, ka kontraka, lebaka la go fihla go mengwaga e mehlano. Tona
Sigcau o rile ka lesolo le, Kgoro e nyaka go kgonthišiša gore Mmušo o kgonagatša kabo
ya ditirelo tša leago.
E sale go tloga ka November 1999, go abilwe dikontraka tša tokišo le tlhokomelo tša go
bitša go feta R1,4 billion. 71% ya dikontraka tše di filwe dikgwebo tša Affirmative
Action.
Kgoro e tšwela pele go ihloma bjalo ka mošomišani magareng a yona le metsana yeo e e
hlankelago, go tšweletša setshaba seo go sona go šetšwago dinyakwa tša batho.
- mongwadi ke Musa Langa
PAGE 4
Sepedi/N. Sotho 8
Caption
Tona Sigcau o fetola dipotšišo tša babegi ba ditaba
Tona Sigcau o thulana le mathata a metsana ya Nongoma
Tlhohlo ye kgolokgolo yeo e kilego ya lebana le setšhaba sa rena, yeo e nyakago go
bušetša morago dikatlego tša naga ya rena, bjale e fihlile. Yona ke twatši ya HIV/AIDS,
gomme e na le matšhošetši a mantši go tokologo ya rena. Go ba ngatana e tee ra šoma
mmogo ke yona fela tsela yeo ka yona re ka atlegago bjalo ka Setšhaba.
Malobanyana ge Tona Stella Sigcau a be a thomiša lenaneo la pjalo ka Nongoma, se e be
e le maiteko ao ka ona mmušo o thulanago le mathata a batho ba KwaZulu Natal, moo go
keka ga bolwetši bja HIV/AIDS go tšhošago.
Lefelo la Nongoma leo batho bao ba nago le HIV/AIDS ba ka yago go lona ke selo se
sengwe se bohlokwa twantšhong ya HIV/AIDS. Diprojeke tša go bitša R10 million di
tsenywa tirišong diprobinseng tše nne e lego, KwaZulu-Natal, Mpumalanga, Foreistata le
Limpopo. Diprojeke tše di tla thušwa ka mašeleng ka Community Based Public Works
Programme (CBPWP). Lefelo la Nongoma la HIV/AIDS ke le lengwe la a tsheletšego ao
a tla hlongwago ka KwaZulu-Natal, se e le karolo ya lenaneo leo le kgokaganego la
HIV/AIDS. Mošomo o mogolo wa lefelo le ke go dira lenaneo-kgoparara le tlhahlo
mabapi le HIV/AIDS, keletšo, diteko tšeo di sa gapeletšwego tša HIV/AIDS, gammogo
le tlhokomelo ya balwetši motsaneng goba ka gae. Lefelo le le tla abelwa mašeleng a go
lekana R477 540. Go akanywa gore go tla thwalwa batho ba 60 ka nako ya go agwa ga
lefelo. Lefelo le tla ba le diofisi tše pedi tša taolo, diphaphoši tše pedi tša tekolo ya
balwetši, storeroom, marobalo a mabedi, boapeelo gotee le ntlwana ya go ithuša.
Projeke ye e dirwa ka tšhomišano le Dikgoro tša Maphelo, Pabalelosetšhaba gammogo le
Mmasepala wa Tikologo yeo. MEC wa Pabalelosetšhaba ka KwaZulu-Natal, Prince
Gideon Zulu yo gape a bego a tlile moletlong, o ile a leboga Tona Sigcau ka maiteko a
gagwe a go tšwela pele go kaonafatša maphelo a batho ba dinaga-magaeng
- mongwadi ke Bheki Manzini
OFISI YA MMABATHO e ikanne go aba ditirelo tša maemo a
godimo
Ofisi ya Tikologo ya Mmabatho, yeo e lego lefelong la mabenkele la Megacity kua
Mafikeng, ke ye 'ngwe ya tše 'nyane mo Kgorong ye. Batho bao ba šomago go yona ke
ba palo ya ka fase ga 50.
Ofisi ya Tikologo ya Mmabatho e hlomilwe ka August 2000 ka maikemišetšo a go
batametša ditirelo tša Kgoro go batho ba Probinse ya North West. Ofisi ye e hlankela
dikgoro tše hlano, go akaretšwa Kgoro ya Diteronko, ya Tšhireletšo, Merero ya tša
Selegae, Toka gammogo le Tirelo ya Maphodisa ya Afrika-Borwa.
Sepedi/N. Sotho 9
E eteletšwe pele ke Golda Gaobepe, Ofisi ye e aba ditirelo tša go etša State Property
Holding, Asset Management, Leasing, Inspectorate gotee le Emerging Contractor
Development Programme.
Go ya ka Molaodi wa State Property Holdings le Asset Management, Matshediso Pilane,
kamano magareng a Dikgoro e kaonafetše e le ruri mengwageng e se kae ya go feta. O ile
a re kaonafalo ye e hlotšwe ke go hlongwa ga Lenaneo la Kgokagano le Badirelwa, leo
go lona balaodi kamoka ba kopanago le badirelwa kgwedi ye 'ngwe le ye 'ngwe go
boledišana ka diprojeke, dinyakwa tša badirelwa, dikatlego gammogo le mathata ao a
bilego gona. "Lenaneo le e bile katlego ka gobane bjale badirelwa ba a tseba gore ba
ikgokaganye le mang ge ba na le mathata," gwa rialo Pilane.
Tlhohlo e kgolo yeo e lebanego le Ofisi ke go kaonafatša dikamano magareng a
Mebasepala ya North West, ka ge se se le bohlokwa go kaonafatšeng ga kabo ya ditirelo
lefelong le, ka moya wa tšhomišano magareng a makala a go fapana a pušo.
Ofisi ya Mmabatho e leka ka maatla go aba tirelo ya khwalithi go badirelwa kamoka ba
yona. Mohlala, tšhelete ya go feta R25 million e swaetšwe diprojeke tša go thomiša
dikgwebo mo Probinseng ye mo ngwageng wa go feta wa ditšhelete. Go feta seripagare
tšheleteng ye go šomišeditšwe diprojeke tše dikgolo bjalo ka kaonafatšo ya diteronko tša
Mafikeng, Klerksdorp le Odi. Tšhelete ya go lekana R3,6 million e gare e a šomišwa go
mpshafatša dikgoro tša tsheko tša Kgoro ya Toka.
- mongwadi ke Kgomotso Tlhomelang
PAGE 5
Baradikontraka ba ba 'nyane ba FIWA MAATLA
Lenaneo la Kgoro la Emerging Contractor Development Programme (ECDP) le file
boradikontraka ba ba 'nyane bao ba ngwadišitšwego maatla nageng ka bophara, ka
dipontšho tšeo di nago le maikemišetšo a go hlahla le go eletša boradikontraka mabapi le
tsela tša go hwetša thušo ya mašeleng le go laola diprojeke tša bona.
Go ya ka Molaodi wa ECDP, German Mphahlele, bjale go bonolo go boradikontraka bao
ba golago go tsena mo indastering ya go aga. Le ge go le bjalo, bontši bja boradikontraka
ba ga ba be le katlego yeo e bonalago gomme ba bolawa ke mohlako ka baka la go hloka
tšhelete le tshedimošo.
Go thulana le bothata bjo, Kgoro e hlomile tšhomišano-mmogo le Independent
Development Corporation (IDC) le Khula Enterprise go thekga boradikontraka ba.
"Le ge IDC le Khula Enterprise di fa tiišetšo ya mananeo ao a tla šomišwago, boradikontraka
ba baswa ga ba kgone go hwetša dikholego ka mabaka a go fapana. A mangwe
a mabaka a ke go se kgone go hwetša tshedimošo gotee le gore ba bangwe ba bona ga ba
fe dihlongwa tša thušo ya mašeleng dintlha tšeo di feletšego tšeo di nyakegago gore
dikgopelo tša bona di šongwe ka bonako", gwa hlalosa Mphahlele.
- mongwadi ke Kgomotso Tlhomelang
Sepedi/N. Sotho 10
Boradikontraka ba baswa ba a aloga
Boradikontraka ba baswa bao ba ngwadišitšwego le Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba ka
Emerging Contractor Development Programme ba filwe maatla ka mahlale ao a
nyakegago go sepetša diprojeke tša bona ka katlego.
"Ka lenaneo le, ke filwe maatla ka mahlale a go tlatša ditokomane tša tender le go sepetša
kgwebo ka poelo. A ke mahlale ao ke bego ke se na ona pele ga mo", gwa bolela David
Medi wa DMD Construction ka morago ga gore a tšwelelele go Contractor Entrepreneur
Training programme (CET) Gauteng, gammogo le boradikontraka ba bangwe bao ba
golago ba 26.
Lenaneo le la CET le thomišitšwe ka 1997 ke Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba, Ntsika
Enterprise, International Labour Organisation (ILO) gammogo le Black Contractors
Council (BCC), go fa boradikontraka thekgo yeo e swanetšego gore ba hlabolle le gona
go kaonafatša mahlale a bona a tshepetšo ya kgwebo. A bolela mo moletlong o mo botse
wo o beakantšwego ke Ofisi ya Johannesburg ya Kgoro, Molaodi wa ECDP, William
Moeketsi o rile boradikontraka bao ba golago ba be ba sa atlege dikgwebong tša bona
kudukudu ka baka la go hloka mahlale a kgwebo le a ditšhelete. O rile lenaneo la CET le
ba file sebaka sa go kgona go ikhweletša di-tender gabonolo.
Lenaneo la CET le akaretša mafelo a bohlokwa a kgwebo go swana le go maraka,
ditheko, go kgethwa ga boradikontraka, taolo ya dikgwebo le gona go aga ditheo tša
thekgo.
Moletlo wa go swana le wo o bile gona mo Ofising ya Tikologo wa Nelspruit moo
Molaodi wa Ofisi ya Tikologo Reuel Maselesele, a abilego disethifikeiti tše 19 go
boradikontraka ba ba 'nyane.
O rile ge a efa dialoga tšeo di bego di thabile kudu lentšu, Maselesele a re lenaneo la
tlhahlo e be e le karolo ya maikemišetšo a Kgoro a go netefatša gore batho bao maloba ba
bego ba kgethollwa, ba fiwa maatla ka mahlale gore ba kgone go tšea karolo go dibaka
tšeo di tlišwago ke Mmušo tša go Ikhweletša Kgwebo mo indastering ya go aga, gore ba
kgone go ba le seabe go tlhabollo ya ikonomi le ya leago ya naga.
Gare ga dialoga tšeo go be go le Elizabeth Ngwenyama yo a sa tšwago go fiwa kontraka
ya R1.7 million bakeng sa mpshafatšo ya madulo a Tirelo ya Maphodisa ya Afrika-
Borwa go la Groblersdal. Yena o ile a tumiša Kgoro, a leboga ponelopele ya Tona Moh.
Stella Sigcau, yo a rilego ke yena a etilego pele matlafatšo ya basadi ka go bona gore ba
tšea karolo indastering ya go aga, bjale ka batho bao ba bego ba kgethollwa maloba.
O re o kgolwa gore tlhahlo yeo Kgoro e tšwelago pele go e fa boradikontraka bao ba
golago e tla ba thuša ka maatla a go šomana le dikontraka tše kgolo tša Mmušo ka
katlego. "Ka thekgo ya go swana le ye, a ke na tikatiko ya gore re tla kgona go abela
tirelo ye botse gape ya mohola," gwa hlalosa Ngwenyama.
Sepedi/N. Sotho 11
Ka di 09 August 2001, Tona Stella Sigcau o begile gore diprojeke tša dikontraka tša go
bitša R142 million di šetše di swaetšwe dikgwebo tšeo beng ba tšona e lego basadi, 'mme
go tše, go feta R40 million e tla ba diprojeke tšeo di lego ka Probinseng ya Mpumalanga.
Maselesele o ile a re boradikontraka bao ba golago ba se lebelele fela di-tender tša
Mmušo, efela ba dire di-tender tša diprojeke tša sephoraebete. "Nka thaba go bona
kamoka ga lena le na le bokgoni bja go swana le bja bangwe go phadišana le
boradikontraka bao ba godilego bakeng sa mošomo lefapeng la setšhaba goba la
phoraebete. Boikgafo bja rena bjale ka Mmušo ke go kgonthišiša gore le a atlega
dikgwebong tša lena," gwa bolela Maselesele.
Boradikontraka ba go lekana 144 ba banna le ba 60 ba basadi Probinseng ya
Mpumalanga ba šetše ba ngwadišitše le ECDP ya Ofisi ya Nelspruit go tloga ka January
2001, bona e le karolo ya palomoka ya 2747 nageng ka bophara.
Caption
Ba a tumiša... Kgoro e retilwe ka go swaela basadi diprojeke tša go bitša R142 million -
Bangwadi ke Kgomotso Tlhomelang le Sipho Gumbi
Caption
Lydia Ntuli wa Lidingintombi Construction o amogela sethifikeiti go Reuel Maselesele
Caption
Dialoga tšeo di itshephago
PAGE 6
DPW e ba le seabe go mpshafatšeng ga lenaneo la toka
Mathomong a ngwaga, Mopresidente Thabo Mbeki o begile gore dikgwedi tša 2002
kamoka di tla ba le tema yeo ka yona go tla šetšwago dikatlego tša mmušo.
Ye 'ngwe ya mafelo ao go ona mmušo o dirilego tšwelopele ya go bonagala ke go
ditokelo tša botho. Go no tloga ka molaotheo wo o šetšago e le ruri ditokelo tša botho go
ya go mananeo a toka ao a ikemetšego, mmušo, mo lebakeng la mengwaga ya ka fase ga
ye 10, o agile setšo le setlwaedi sa ditokelo tša botho mono Afrika-Borwa.
Dikgoro tša tsheko ke maswao ao a bonwago ke mang le mang a ditokelo tša botho le
toka. Go tloga ka 1994, go be go ntše go na le maiteko a go batametša mananeo a toka go
metsana kamoka, kudukudu yeo pele e bego e kgethollwa.
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e bile le seabe se bohlokwa lehlakoreng le, ka go thuša
Kgoro ya Toka bjale ka ye 'ngwe ya badirelwa ba yona, go aga le go laola ka tshwanelo
lenaneo la mohola legatong la Kgoro ya Toka.
Ngwageng wa ditšhelete wa 2002/2003, Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e filwe
tekanyetšo ya R275 million bakeng sa diprojeke tša ditšhelete tša Kgoro ya Toka.
Sepedi/N. Sotho 12
Mo go be go akaretšwa R204 million bakeng sa kago le mpshafatšo tše kgolo tša madulo
ao a šomišwago ke Kgoro ya Toka. 71 million e beetšwe ka theko bakeng sa tlhokomelo.
Mešomo ya ditšhelete e le tee, go sa balwe ya tlhokomelo, e bile palomoka ya diprojeke
tše 462 nageng ka bophara, gomme 280 ya tšona e be e le tša go aga, tše hlano go be go
sa swerwe di-tender tša tšona mola tše 31 di be di sa beakanywa. Diprojeke tše kgolo tša
go aga di be di akaretša go agwa ga moago o moswa wa kgoro ya mmaseterata
Atteridgeville kgauswi le Pretoria gotee le dikgoro tšeo di sa tšwago go fetšwa
Khayelitsha le Kuils River kgauswi le Cape Town.
Ka go le lengwe, diprojeke tše 194 di gare di a kgatlampana, tšona e le karolo ya lenaneo
la tlhokomelo.
- mongwadi ke Lucky Mochalibane
CBPWP e ya šoma Limpopo
Community Based Public Works Programme (CBPWP) ka Probinseng ya Limpopo e bile
yona ya mathomo ya go tšea magato go ya ka kgopelo ya mo-Presidente ya Tsoga-OItirele,
yeo a e dirilego ge a be a efa setšhaba lentšu ka di 8 tša February 2002. Tona ya
Mešomo ya Setšhaba, di-MEC tša Maphelo le Pabalelosetšhaba, tša Mešomo ya
Setšhaba, Ofisi ya mo-Premiri, Mmasepala wa Tikologo wa Capricorn, Mmasepala wa
Lepelle Nkumpi gotee le Baetapele ba Setšo ba bile le setšhaba go tla go keteka moya wa
Letšema ga-Mamabolo kgauswi le Polokwane.
Ke ka lona letšatši le mo Tona Sigcau a ilego a boela ga-Mamabolo, a hlomotšwe pelo ke
seemo sa bana ba 100 bao ba fokolago monaganong bao a ba bonego fao ge a be a etetše
gona ngwagola. Bana ba ba tsena sekolo sa Digole sa Tsoga-O-Itirele. Le ke lesolo la
motsana wa ga-Mamabolo, dikhilomitha tše 65 Borwa-Bohlaba bja Polokwane. Ka
dikabelo tša bona tša R50 ka kgwedi, Mamabolo Women's Club e thomišitše lesolo le le
botse leo mengwageng ya go latela, le tla dulago le le mohlala wa moya wa Letšema.
E šušumetšwa ke theo ye e rego "eba le seabe go wišeng mapheko a botlhoki go hlamela
bohle bophelo bjo bo kaone", Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba, ka Community Based
Public Programme (CBPWP) ya yona, e ntšhitše R6 016 877 bakeng sa go agwa ga
setheo seo se tla bago le nepo ye.
Ga bjale, sekolo se na le bana ba 100, barutiši ba go ya go ile ba ba raro gotee le
bašomedi ba boithaupo ba 10. Mo go rutwa dipalo, mahlale a go iphediša gammogo le go
bala. "Ge o lebelela gore go thomilwe fase bjang, o no bona gore maiteko ao a dirilwego
mo ke a ma botse kudu", gwa hlalosa Nombulelo Mkhumane, CFO ya Kgoro ya Mešomo
ya Setšhaba ya Limpopo.
Moya wa katlego wa basadi ba ga-Mamabolo bao e bego o kare ba a dupelela ge ba be ba
thea projeke ya bona "Tsoga-O-Itirele" (Arise and Act) pele ga polelo ya mo-Presidente,
o ile wa hlatselwa ke ge Tona a bega sekga sa bobedi sa sekolo. Sekga sa bobedi se tla
Sepedi/N. Sotho 13
ama go agwa ga mafelo a go robala ka ge ga bjale diphaphoši tša sekolo e le tšona
marobalo gape, go bana le bašomedi. Go feta fao, Tona o ile a aba materase a 100, ditulo
tše 20, ditafola tše hlano, dikhaphethe le diragetene gore bana ba be le bophelo bjo bo
kaone.
- mongwadi ke Kgotso Tau
PAGE 7
DINAKO TŠA KAONAFATŠO
Phitlhelelo ya 1
Tona Stella Sigcau o etile pele maiteko a go fetoša Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba gore e
sepelelane le kaonafatšo ya ditirelo tša setšhaba. Tona Sigcau o šetše a file thekgo ya
gagwe go tiragalo yeo gomme o tla tšwela pele go tliša dikgopolo tšeo di hlotleletšago
kaonafatšo ya kabo ya ditirelo.
Gape o tla fa dipego go bašoma-ka-yena ka Kabineteng kgafetša-kgafetša.
Phitlhelelo ya 2
Molaokakanywa wa SPMA, wo o thekgwago ke dikgwebo, o tla fiwa Kabinete bekeng
ya mafelelo ya April 2002. Mo nakong ya motšwa-o-swere, Komiti ya Bolaodi bja
Godimo, e gare e swere ditherišano le lekala la Matlotlo go kgonthišiša gore dilo kamoka
di akareditšwe go ya ka dinyakwa tša molao.
GO BULWA GA DITSELA TŠA KGOKAGANO TSELENG YA GO YA GO
KAONAFATŠO
Ka go phetha tshephišo yeo re e dirilego kgale ya gore bašomedi ba tla dula ba
sedimošwa ka mananeo a kaonafatšo ge a le gare a tšwela pele, Molaodi-Mogolo wa
Kgokagano ka fase ga taolo ya Lucky Mochalibane o swaragane le go etela Diofisi tša
Tikologo go hlahloba bokgoni bja ditsela tšeo di lego gona tša kgokagano mo Kgorong.
Maiteko a a gona bjale a latela a pele moo Mochalibane, a felegeditšwe ke Molaodi-
Mogolo Pharephare, Tami Sokutu, ba ilego ba etela ditikologo, gomme ba tshephiša gore
kgokagano e tla kaonafatšwa.
Maiteko a kgafetša-kgafetša a gare a tšwela pele go kgonthišiša gore bašomedi ba Kgoro
KAMOKA ba kgona go hwetša ditsela tša kgokagano tšeo di bulegilego, di hwetšagalago
gabonolo, di matlafatšago, di thušago mola gape di rotloetša.
Go fihla ga lehono, bolaodi, balekodi le bašomedi, go akaretšwa bahlwekiši le bašomadirapaneng,
ba šetše ba ile ba fiwa lentšu Diofising tša Tikologo mafelong a go etša
Pretoria, Umtata, Bloemfontein, Kimberly le Mmabatho. Mafelo a mangwe a tla etelwa
mo nakong yeo e sa fedišego pelo.
Continued on Pg 8...
Bašomedi ba rena ke lehumo la rena le le gologolo
Sepedi/N. Sotho 14
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e ya kaonafatšwa gore e be kgoro yeo e šomago gabotse
le gona ka dipoelo
Caption: NDPW ya kgale pele ga 2002.
Caption: NDPW e mpsha ka morago ga 2002.
PAGE 8
Lengwalo go tšwa go Molaodi-Pharephare
Kgwedi ye re thaba go le tsebiša gore go na le tšwelopele ya go bonagala yeo e dirilwego
leetong la rena la go ya go Kgoro yeo e kaonafaditšwego ya Mešomo ya Setšhaba.
Sa mathomo, molaokakanywa wo o hlalosago seemo sa molao gotee le ditheo tša pušo
tša State Property Management Agency yeo e akanywago, di ntšhitšwe gore batho ba fe
ditshwaelo tša bona kgweding tša February le March 2002. Re leboga setšhaba ka maele
a bona le dikakanyo tše bohlokwa tšeo go se nago tikatiko ya gore di tla lokelwa mo go
dithalwa tša molao tša ka moso gore molaokakanywa wo o fetišwago Palamenteng e be
wo o phethagetšego e le ruri. Gape, ditshwaelo tša Kabinete ka molao wo o akanywago
wo di be di tloga di lebogega.
Sa bobedi, taba yela ya kgwebo ya thekgo ya go hlongwa ga SPMA bjale e šetše e
louditšwe e le ruri, 'mme se se dira gore tokomane yeo e be mohlala o mo botse wa tsela
yeo ka yona kaonafatšo ya Kgoro e ka thomišwago.
Bjale ka ge ke hlalositše ngwagola mo diketelong tša ka go ya go mafelo a go fapana go
akaretšwa le Ofisi-Kgolo, lenaneo la rena la kaonafatšo e no ba maiteko a kgwebo, ao
maikemišetšo a wona e lego go dira gore Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e be kgetho ya
mathomo (le gona ya setlwaedi) ya makala a badirelwa gotee le batho bao ba nago le
mahlale ao a rilego. Taba ke gore kamoka re nyaka go bopa mokgatlo wo o šomago
gabotse, ka dipoelo tša go kgahliša, wa maemo a godimo, wo o tla hlatlošago kabo ya
ditirelo go ya malekelekeng.
Gape re amogela di-Regional Transformation Coordinator tše diswa tšeo di kgethetšwego
go kgonagatša tshepetšo ya tshedimošo magareng a bašomedi. Mošomo wa bona, bjale ka
ge re bone go maikarabelo a bona, ke go hlankela lena mabapi le tshepetšo ya
tshedimošo, go netefatša gore motho yo mongwe le yo mongwe mo mokgatlong o kgona
go hwetša tshedimošo efe goba efe yeo a e nyakago, ka nako efe goba efe le gona ka
leleme goba sedirišwa seo a se ratago. Mešomo ya bona e tla ya le ka godingwana ga
mananeo a ga bjale a kaonafatšo. Re nyaka gore ba nape ba šomele sa ruri go kgonagatša
tshepetšo ya tshedimošo le gona go kaonafatša kgokagano ka kakaretšo.
Ba ba ntši ba lena ba ka ba ba kwele gore re lahlegetšwe ke balaodi ba ba bedi ba ba golo,
e lego Dennis Mokotedi (DDG: Asset Management) le Motshoanetsi Lefoka (Chief
Director: Strategic Management, ebile gape a le moetapele wa projeke mo lenaneong la
kaonafatšo). Bobedi ba rotše modiro mo mokgatlong. Go tloga ga bona ke tahlegelo ye
Sepedi/N. Sotho 15
kgolo go Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba kudukudu ge motho a lebelela ponelopele le
boikgafo bja bona mo dinakong tše tša phetogo.
Ge re le gare re llela go sepela ga bona, re tla swanelwa ke go ikgopotša gore ge re sa dire
dikaonafatšo tše di tseneletšego, go tla ba le kgonagalo ya go lahlegelwa ke batho ba
bangwe gape ba bohlokwa ba go ba le mahlale. Se e sale e ntše e le bothata bjo re bilego
le bjona go tloga ka 1994 ge re be re na le diphetogo tša sepolotiki nageng ya gabo rena.
Lenaneo la rena la kaonafatšo la gona bjale le mabapi le go aga mokgatlo wo kamoka re
tla ikgantšhago ka go ba le kamano le ona, bjale ka badirelwa gape bjalo ka bašomedi.
Ke sa boela ke le leboga ka thekgo yeo le tšwelago pele go e laetša go kaonafatšo.
MAITEKO A KGOKAGANO
Kaonafatšo mo Kgorong ya Mešomo ya Setšhaba ke lenaneo. Le ge go le bjalo, ge
lenaneo le le gare le tšwela pele, bašomedi ba swanetše go dula ba sedimošwa ka tšeo di
diregago, gore go tšerwe diphetho dife le gona lenaneo le lebile kae.
Le ge e le gore ditheo le mananeo ga se tša hlwa di phethwa, go bohlokwa gore bašomedi
ba tsebišwe gore go direga eng. Di-Regional Transformation Co-Ordinators (di-RTC)
tšeo di sa tšwago go kgethwa di na le maikarabelo a gore bašomedi ba dule ba
sedimošitšwe, efela ba nyaka thušo, thekgo gammogo le tshedimošo ka bobona.
Go sepelelana le se, Molaodi-Mogolo wa Kgokagano o tla ba a etela tikologo ye 'ngwe le
ye 'ngwe kgweding tša April le May 2002. O tla kopana le Bolaodi bja Ditikologo, di-
RTC gotee le bašomedi kamoka.
Mo maetong a, mešomo le maikarabelo a di-RTC a tla hlaloswa ka botlalo. Thekgo ya
Ofisi-Kgolo le bolaodi bja ditikologo ya di-RTC e tla hlatselwa.
Seemo sa ga bjale sa kgokagano le maikarabelo a sona mo kaonafatšong di tla hlaloswa.
Dilo tšeo bašomedi ba llago ka tšona di tla lekolwa. Ka ge go se gwa hlwa go eba le
karabo go tše dingwe tša dilo tše, diphetolo di tla romelwa mo nakong ye e tlago.
Go hwetša dintlha ka botlalo ikgokaganye le Transformation Co-ordinator ya tikologo ya
geno goba Motlatša-Molaodi wa Kgokagano ya ka Gare, Sipho Gumbi go 012 337 2065.
(Continued from Page 7)
Mo diketelong, go ahla-ahlwa maele a mantši a bohlokwa, go akaretšwa:
??Go tsenywa ga di-Information Co-ordinator mo Ditikologong
??Tšhomišo ya maleme kamoka a semmušo mo kgokaganong
??Katološo ya kgokagano ya electronic gore bašomedi ba ba ntši ka mo go
kgonegago ba ikhweletše yona
??Tšhomišo ya mebithini ya Kgoro, go akaretšwa Mebithini ya Bolaodi mo
Ditikologong, gomme se e le tsela ya tshedimošo go bašomedi
Sepedi/N. Sotho 16
??Tšhomišo yeo e sa kgaotšego ya mapokisana a dikakanyo le dikarabo tša ka
bjako tša bolaodi go ditaba le mathata ao a ntšhitšwego ke bašomedi
Dintlha tše di lego mo godimo ga se gore ke tšona feela. Ditikologong tše dintši
kaonafatšo e amogelwa ka matsogo a mabedi gomme e bonwa e le yona tsela yeo ka yona
badirelwa ba Kgoro ba ka fiwago tirelo ye kaone ka moso.
Tlhokego ya tshedimošo le kwešišišo di badilwe e le ona mabaka ao ka ona bašomedi ba
bangwe ba sa tsebego gore ba eme kae, mola bangwe ba dula ba tšhogile. Go ya ka
bašomedi go sa na le dipotšišo tše ntši tšeo ba se nago dikarabo go tšona. Gape ba ile ba
kgopela gore Basepetši ba Kaonafatšo ba makala a kamoka, ba tšee maeto go ya
ditikologong go tsebiša bašomedi ba fao ka tema ya bona.
Bašomedi ba laeditše gore ba kgahlwa ke kgokagano ya mahlong, moo ba kgonago go
ntšha dipotšišo gomme ba nyaka dikarabo go tšwa thwii go bolaodi. Diforamo tša nako
ya matena le diketelo tša go swana le tšona di ile tša digelwa bakeng sa tshepetšo ya
tshedimošo ye bohlokwa go ya go bašomedi. Nnete ke gore, ba bangwe ba bašomedi ba
kgojana le Ofisi ya Tikologo, gomme ge ba tsebišitšwe ka nako le gona go na le
dipeakanyo tša go sepetša bašomedi bao ba tšwago kgole, gona lenaneo la kgokagano le
kgona go ama bašomedi KAMOKA, gohle mo ba lego gona.
Selo se sengwe gape seo go tla bago le dipotšišo ka sona ke gore bolaodi bo reng ka
kgokagano le tshedimošo. Ka ntle ga ba go tlala seatla, batho ba ba ntši ba nagana gore
bolaodi bo swaragane kudu le mešomo ye mengwe gore ba ka fa lesedi ka lenaneo la
kaonafatšo.
Mafelelong a kgokagano ye ya mahlong le bašomedi, Molaodi-Mogolo wa Kgokagano o
tla ntšha pego yeo e nago le dikakanyo kamoka le mathata ao batho ba nago le ona,
gomme tšona di tla ahla-ahlwa kopanong ya bolaodi moo go tla rerwago ka magato.
Re sa emetše tše, tekanyetšo ya Kgokagano e tla lebelelwa leswa gore e dumelele
dikaonafatšo tšeo di nyakegago tša ditsela tša kgokagano.
PAGE 9
Dinako tša Kaonafatšo
KAKARETŠO YA MOLAOKAKANYWA WA STATE
PROPERTY MANAGEMENT AGENCY
Sethalwa sa Molaokakanywa wa State Property Management Agency se ile sa fiwa
Komiti ya Portfolio ya Mešomo ya Setšhaba ka di 12 tša March, 'mme ka morago ga fao
go Kabinete ka di 20 tša March 2002. Se ile sa gatišwa gore batho ba fe ditshwaelo.
Molaokakanywa wo, wo o thekgwago ke Business Case, o ile wa ratwa, le ge e le gore go
bile le dikgopelo tša gore go hlaloswe dikga tše dingwe tša ona mola go bile le dipotšišo
Sepedi/N. Sotho 17
ka dingwe. TMC e gare e swaragane le tše pele Molaokakanywa o bušetšwa go Kabinete,
ka April 2002. Ge Kabinete e šetše e dumetše sethalwa, sebopjwa sa mafelelo se tla išwa
go bašomedi diofising kamoka tša tikologo. Tlhagišo yeo e feletšego ya Business Case le
yona e tla abelanwa le bašomedi.
Re sa letetše tše, kakaretšo ka boripana ya sethalwa sa Molaokakanywa e ka sebopego se:
Kgaolo ya 1 le 2 di swaragane le ditlhaloso gammogo le agency. Maikemišetšo a
khamphani ke go fa badirelwa ba yona madulo le go laola dithoto tša yona tšeo di sa
šutego ka bokgoni le gona ka tsela yeo e seketšago tšhelete, go netefatša gore go na le
dipoelo tšeo di kgahlišago tša leago le tša ditšhelete go mmušo. SPMA e tla ba ya mmušo
ka 100%. Go tla ba mong-dišere o tee fela go yona, e lego Ofisi ya Tona yeo e nago le
maikarabelo a Mešomo ya Setšhaba. Tona e tla ba yena mong-dišere o mo golo ka nako
tšohle gomme dišere di ka rekišetšwa fela ditho tše dingwe tša pušo, ka tumelelo ya
Palamente. Agency e tla šoma ka go latela Molao wa Dikhamphani.
Kgaolo ya 3 e swaragane le Bolaodi bja Agency. Poroto ya yona ya balaodi e tla kgethwa
ke Tona. Go ya ka taolo ye botse ya dikhamphani, bontši bja poroto bo tla hlangwa ke
balaodi bao ba e sego bakhuduthamaga. Balaodi ba bakhuduthamaga e tla ba bašomedi ba
khamphani. Modulasetulo o tla kgethwa go tšwa go balaodi bao e sego bakhuduthamaga.
Kgaolo ya 4 e hlalosa mabaka a taolo ya ditšhelete a Agency. Mathomong e tla amogela
ditšhelete go tšwa go dikabelo tša mmušo. E tla napa ya itirela tšhelete ka ditefelo tšeo e
di lefišago badirelwa bakeng sa ditirelo tšeo di filwego, ka ditheko tšeo di swanago le tša
mebarakeng. Gape e ka amogela dikabelo le dimpho tša ditšhelete.
E tla dira dipego tša yona tša ditšhelete go ya ka PFMA.
Kgaolo ya 5 e lekola nako yeo ka yona e ka kgonago go dira kgwebo ka ntle ga
phadišano. Sephetho mo se tla tšewa ke Tona. Gape e lekola dikwano tša ditirelo le
badirelwa, maano a yona a Assets Management le gore ge go ka direga gore e tswalelwe,
se se tla dirwa bjang.
Kgaolo ya 6 e swaragane le dinyakwa tša nako-kopana, ka ge SPMA e tla ba le khuetšo
go melao ye mengwe. Ditemana tšeo di amago tšhelete ya go thomiša kgwebo, phetišetšo
ya dithoto gammogo le bašomedi, di akaretšwa go karolo ye.
TSEBANA LE BA BANGWE BA DINKGWETE TŠA LETŠEMA LA MOŠOMO
BOLAODI BJA PHETOGO Lydia Bici
TLHAMO YA SPMA Gugu Mazibuko
BOLAODI BJA BENG-SETSEKA Vuyo Memani
KGOKAGANO Lucky Mochalibane
TAOLO YA TSHENYAGALELO Jeff Moji
Mo kgatišong ye e tlago, re tla akaretša dinkgwete tša go šala tša letšema la bašomi.
Sepedi/N. Sotho 18
RE FETOŠA SETŠO GO KGORO
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba bjale e swere tsela ya go ya kaonafatšong gore e be
kgwebo e mpsha yeo e tlago go ba ketapele lefaseng, go aba madulo le taolo ya dithoto
tšeo di sa šutego, ka tsela yeo e šetšago dinyakwa tša badirelwa, yeo e nago le ponelopele
le kgatelopele.
Selo se bohlokwa mo kaonafatšong ke go lebeledišiša seemo sa gona bjale sa mokgatlo le
go sekaseka setšo seo se renago go ona. Se sengwe gape se bohlokwa ke go bona gore
bašomedi ba nyaka setšo sefe se rena, gomme ka tsela yeo, ra bopa motheo woo ka wona
re ka diragatšago dilo tšeo di tla netefatšago gore re tloga go setšo sa kgale ra ya go seo
se nyakegago sa mokgatlo.
Go šomišitšwe mekgwa yeo e rilego go lemoga gore setšo seo se renago go Kgoro ke
sefe.
Go hlamilwe nyakišišo yeo e bego e leka makga a robedi a setšo:
??Boetapele
??Maikababelo
??Tshephano le tshomišano-mmogo
??Peakanyo le tsela yeo go šongwago ka yona
??Kgokagano
??Go amogela diphetogo
??Go putswa le go rotloetšwa
??Khwalithi
Go ile gwa tsenywa gape dilo tša go swana le mošomo wa motho, lefelo gammogo le
seemo, gomme tšona di ile tša thuša, ge dintlha tšeo di filwego di sekasekwa. Dinyakišišo
di ile tša phatlalatšwa ke Ofisi-Kgolo gotee le di-Regional Transformation Co-Ordinators
(di-RTC) ka maikemišetšo a go hwetša dipoelo tšeo di nago le boemedi bjo bo kaone bja
bašomedi. Le ge go le bjalo, le ge dipoelo ka kakaretšo di be di kgotsofatša mo
tikologong ya Gauteng, ditikologo tše dingwe di bile le dikarabo tše 'nyane tšeo gape di
šiilwego ke nako. Ka gona, dikarabo tšeo di šiilwego le nako le tše 'nyane go tšwa go
ditikologo tše dingwe di ka no dira gore dipoelo mafelong a mantši a NDPW e se be tšeo
di kgahlišago e le ruri.
Dikarabo di be di sekasekwa go ya ka magoro a "Seemo-Sa-Gona-Bjale" le "Seemo-Seo-
Se-Nyakegago", go bona gore phapano magareng a setšo seo se renago le seo se
nyakwago mo go Kgoro ke e kaakang. Go na le diphetho di se kae tše bohlokwa tšeo di
tšwago go tshekatsheko ye:
??Bafetodi ba go feta 80% ba be ba dumela gore Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e
swanetše go fetoga e le ruri ka mahlakoreng kamoka.
??Bašomedi ba go feta 80% ba nyaka go ntšha ka ga tšhwene ge ba šomela Kgoro.
??Palo ya go feta 80% ya bafetodi kamoka e bona gore mošomo o mobotse ga o na
tebogo le gore go swanetše go ba le ditsela tše dingwe tša go putsa batho.
Sepedi/N. Sotho 19
??Bašomedi ba go feta 72% ba bona gore ba swanetše go ba le seabe le go feta ge
go tšewa diphetho.
??Bontši bja di-RTC, go akaretšwa le legoro la 7-12, ba nyaka go ba le lentšu go
fetanyana ge go tšewa diphetho.
??86% ya bolaodi bja godimo e kgolwa gore phetogo ga e laolwe gabotse mo
Mokgatlong.
??75% ya mokgatlo e na le maikutlo a gore go na le moya wa go se tshephane.
??Bafetodi ba TTT kamoka ba bona gore Kgoro e ka leka ka maatla le go feta gore e
atlege.
??Bafetodi ba TTT kamoka ba kgolwa gore kgokagano magareng a bolaodi le
bašomedi ga se yeo e wišago pelo.
??75% ya bafetodi ba RTC e re go swanetše go ba le thekgo le tšhušumetšo yeo e
oketšegilego.
Go ya ka dipoelo tše, go dirilwe dikakanyo di se kae tše bohlokwa. Tšona di tla elwa
tlhoko ge TTT le matšema a mošomo di gatela pele.
PAGE 10
Go hlangwa ga bokamoso
Kaonafatšo ya Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba gore e be kgwebo ye mpsha yeo e tlago go
ba ketapele lefaseng ya go aba madulo le go laola dithoto tšeo di sa šutego, ka tsela yeo e
šetšago dinyakwa tša badirelwa, yeo e nago le ponelopele le kgatelopele, ke selo seo se
naganišitšwego gape se rerilwego ka tlhoko ge re le gare re eya bokamosong.
Gona mo temaneng ye Kgoro e file Transformation Task Team (TTT) mošomo wa go
hlahloba le go sekaseka mafelo a go fapana mo lenaneong le la kaonafatšo.
Wona a arogantšwe ka matšema a mošomo. Mešomo yeo e dirwago ke matšema ke ya go
latela:
BUSINESS CASE
Modiragatši o mogolo wa letšema le, yoo maikarabelo a gagwe e lego go hlama leano la
kgwebo leo ka lona Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e tla fetogago, ke Zingi Ntsaluba.
Letšema le le dira dinyakišišo ka seemo sa gona bjale sa kgwebo gotee le seo se
nyakegago gomme la lekola dikgonagalo tša go fapana. Le gare le hlama dika tša
ditšhelete le tša mafelo a mangwe go bona gore ke dife diphetogo tšeo di akantšwego tšeo
di ka diragatšwago go huetša tsela yeo Kgoro e tla šomago ka moso.
Dikakanyo tša Business Case, di tla išwa go TTT, TMC, le MANCO.
TLHAMO YA SPMA
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a tlhamo ya seka sa kgwebo
sa SPMA ke Gugu Mazibuko.
Sepedi/N. Sotho 20
Letšema le le hlama leano, mohola le mešomo ya seka sa kgwebo sa SPMA.
TLHAMO E MPSHA YA KGORO YA MEŠOMO YA SETŠHABA
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a tlhamo ya seka se seswa sa
kgwebo ya Kgoro, ke Bongani More.
Letšema le le tla hlama mehola e meswa, mešomo e bohlokwa gammogo le sebopego se
seswa sa Kgoro, ka morago ga go hlongwa ga SPMA. Se se tla akaretša mananeo ao a
kgatlampanago gona bjale a dirwa ke Kgoro, ao a ka se akaretšwego go SPMA.
MOLAO O MOSWA
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a tlhabollo ya molao o
moswa wo ga bjale o lego Palamenteng, ka maikemišetšo a go diragatša kaonafatšo, ke
Bernice Africa.
Letšema le le swaragane le go lekola melao ya gona bjale yeo e ka amegago. Gape le gare
le hlama melao e meswa go thuša Kgoro go fetogela go mokgatlo o moswa.
TAOLO YA PHETOGO
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a taolo ya phetogo ke Lydia
Bici.
Letšema le le swaragane le go lekola maikutlo a bašomedi le go hlama leano la go ba
thuša go thulana le mathata ao ba ka bago le ona.
TAOLO YA BENG-SETSEKA
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a beng-setseka ke Vuyo
Memani.
Letšema le le dira dikgokagano le dikgoro tša badirelwa le beng-setseka ba bangwe ba ka
ntle gore ba dule ba fiwa lesedi ka seo se diregago le ka fao ba tla holegago ka gona. Le
šetše le ile la swara dipoledišano le Balaodi-Pharephare 'mme le gare le dira ditshwaelo
go tlhamo gammogo le go Business Case.
TAOLO YA MEKGATLO YA BAŠOMI
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a kgokagano le ditherišano le
mekgatlo ya bašomi ke Langa Dhlomo.
Letšema le le thomišitše dipoledišano le mekgatlo ya bašomi gomme le tla tšwela pele go
dira seo go ya ka diphetho tšeo di tšerwego go PSCBC. Mekgatlo ya bašomi e kgopetše
go ba le boemedi bjo bo tletšego mo go Business Case. Se se tla dirwa kgauswinyana.
TAOLO YA TSHENYAGALELO
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a taolo le tshekatsheko ya
tshenyagalelo ke Jeff Moji.
Sepedi/N. Sotho 21
Letšema le le swaragane le go lekola lenaneo le kamoka ga lona go bona gore ke eng seo
se ka bago le kotsi goba sa sepela gampe, ka maikemišetšo a go fokotša le go laola
tshenyagalelo. Letšema le le gare le hlamela mokgatlo leano la taolo ya tshenyagalelo.
KGOKAGANO
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a kgokagano ya ka gare le ya
ka ntle ke Lucky Mochalibane.
Letšema le le swaragane le go hlama melaetša gammogo le tshedimošo go bašomedi le
baswara-setseka gore ba dule ba sedimošegile ge kaonafatšo e le gare e gatela pele,
gomme ka tsela ye ba ba le sebaka sa go ba le seabe le go dira ditshwaelo ka lenaneo le.
Di-Regional Transformation Co-Ordinators di kgethilwe ditikologong tša go fapana go
thuša ka phatlalatšo ya tshedimošo le go hwetša ditshwaelo go tšwa go bašomedi.
Molaodi-Mogolo wa Kgokagano o tla no dula a swaragane le diketelo, go kgonthišiša
gore bašomedi ba a amega mo lenaneong le.
Tshedimošo yeo e sa kgaotšego e tla gatišwa kgwedi ye 'ngwe le ye 'ngwe ka go
WORXNEWS. Yona e tla ba ka Seisimane feela, le ge e le gore diphetolelo tše dingwe di
tla hwetšagala go website ya Kgoro ka maleme a semmušo kamoka go tloga ka di 20 tša
May 2002.
HUMAN RESOURCES
Modiragatši-mogolo wa letšema leo le nago le maikarabelo a peakanyo le taolo ya
Human Resources, bakeng sa SPMA le Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba ya ka moso ke
Langa Dhlomo.
Letšema le le swaragane le dilo kamoka tša semolao le tša go thwalwa mabapi le
bašomedi ba Kgoro. Ga bjale le itokišetša go hlama lenaneo la go sepela ga bašomedi,
dilo tša leago gammogo le dikholego tša bona. Le hlalosa mešomo ya bašomedi, la
hlabolla mananeo a go thwalwa ga batho bakeng sa mokgatlo o moswa.
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba
PAGE 11
Lesolo la matlafatšo ya ikonomi go Bathobaso le a lemogwa
Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba, ka lenaneo la yona la Repairs and Maintenance
Programme (RAMP) e thopile sefoka sa Professional Management Review (PMR) ka
baka la lesolo la yona la matlafatšo ya ikonomi go Bathobaso.
RAMP ke lesolo leo le thomišitšwego ke Kgoro go leka gore diteronko di šome bokaone.
Projeke ye e hlomilwe ka 1999 gomme dikontraka tša go bitša go feta R1,4 billion di
šetše di abetšwe di-SME.
Sepedi/N. Sotho 22
Kgoro ya tša Diteronko e holegile go feta ka lenaneo le gomme go fihla ga bjale
diteronko tše 179 di šetše di filwe šedi. Katlego ya lenaneo le e dirile gore le fetišetšwe
go dikgoro tše dingwe gape tša mmušo tše seswai.
Go tloga mola e hlongwago, RAMP e bile le seabe se bohlokwa go matlafatšo ya
ikonomi go Bathobaso yeo e diragatšwago ke mmušo. Go fihla ga bjale, 71% ya theko ya
dikontraka e abetšwe di-Affirmative Business Enterprise (di-ABE).
PMR e tloga e reta le gona go leboga mmušo, dikhamphani gammogo le di-NGO ka
masolo a yona a matlafatšo ya ikonomi go Bathobaso le tsošološo ya leago.
-by Kgomotso Tlhomelang
Caption
Molaodi-Mogolo Tami Sokutu a abelwa sefoka sa PMR ke CEO ya PMR Magazine,
Barbara Wood.
GO TSENYWA TIRIŠONG GA WINDOWS 2000
Projeke ya go tsenya tirišong Windows 2000 e thomišitše, ka morago ga gore go
humanwe laesense ya network, back-up, gammogo le software ya di-virus. Sephetho sa
go tlisa Windows 2000 se tšerwe ka mabaka a latelago:
??Banyan Vines bjalo ka lenaneo la go šoma di-computer la network, bjale le
tšofetše.
??Thekgo yeo o e hwetšago ka Banyan ga e sa le ye botse.
??Di-Server di fetile tekanyetšo ya sekgoba sa disk, gomme se se hlola gore
lenaneo la go šoma computer le robege kgafetša-kgafetša.
??Di-directory tša mohlakanelwa mo gi di-sever di na le di-virus.
??Hardware ya server e tšofetše gomme e robega e robegile.
??Beyond Mali ga e šome gabotse ebile ga se ya selehono.
Di-server tša Windows 2000 di tla ba le sekgoba se se oketšegilego sa disk go feta diserver
tša gona bjale tša Banyan. Di tla ba le software ye mpsha ya go lwantšha di-virus
le go mananeo ao a šomišwago go romela melaetša mo go di-server tše.
Projeke ya go tsenywa tirišong ga Windows 2000 e thomišitše ka di 15 tša April 2002
gomme go lebeletšwe gore e tla fela ka October 2002. Maikemišetšo a magolo a
projeke ye ke gore mošomedi yo mongwe le yo mongwe a kgokaganywe ka network ya
Windows 2000 khomputheng ya gagwe.
Tshedimošo yeo e lotilwego go network ya Banyan e ka se fetišetšwe go server ya
Windows 2000. Melaetša yeo e lego lepokisaneng la poso la Beyond Mail e tla
šutišetšwa lepokisaneng la PC ya gago. Software ye mpsha ya poso yeo e tla
šomišwago go network ya Windows 2000 e bitšwa MS Outlook. Bukana ya bašomisi e
tla phatlalatšwa ofising ge software ye e šetše e loketšwe. Aterese ya gago ya e-mail e
tla fetogela go sebopego se seswa seo motheo wa sona e lego yela ya pele.
Sepedi/N. Sotho 23
Diphetogo ga ntši o hwetše di hlola kgakanego le letšhogo. Ge o ka kwa o kare o nyaka
dintlha tše dingwe gape, hle ikgokaganye le lekala la IT.
GO KGETHILWE AGENTE E MPSHA YA MAETO
Kgoro e kgethile agente e mpsha ya maeto go tšea sebaka sa Rennies Travel, yeo
kontraka ya yona e fedilego ka March 2002.
Magic Travel
E filwe kontraka ke Kgoro lebaka la mengwaga e mebedi, go swaragana le dipeakanyo
kamoka tša go eta, go akaretšwa madulo le dipeakanyo tša go fofa. Magic Travel e
lefelong la go fapana le Rennies Travel yeo e bego e le moagong wa rena, 'mme e ka
hwetšwa atereseng ye: No. 467 Church St, Arcadia.
Go dira di-booking ikgokaganye le:
Aysha Jogee
Tel: (012) 341 4207 goba
Fax: (012) 341 3444
Caption
Go la nngele: Seth Mthombeni, Aysha Jogee le Rika Sprang.
PAGE 12
DITSHWAELO TŠA GAGO KGATIŠONG YA RENA YA MATHOMO YA Q&A
Re leboga bašomedi kamoka bao ba ntšhitšego sa mafahleng a bona gape ba botšiša
dipotšišo mabapi le Lenaneo la Kaonafatšo, ka go šomiša Mapokisana a Ditshwaelo a
Bašomedi le Diposkarata tšeo di hwetšagalago Ofising ye 'ngwe le ye 'ngwe ya Tikologo
gammogo le go Ofisi-Kgolo. Go tšea karolo ga lena go tla thuša bolaodi bja Kgoro go
kwešiša matshwenyego a lena le dipotšišo. Hle se kgaotšeng kgokagano ye.
Kgokagano ye ke lenaneo leo le diretšwego go netefatša gore re phetha ditshephišo tša
rena tša kgokagano tša go bona gore kgokagano e tšwela pele ka mahlakoreng ohle. Ka
ntle le ditshwaelo tša lena, kgokagano e tla elela ka thoko e tee feela.
Mo kgatišong ye, Molaodi-Pharephare, Tami Sokutu, ka thušo ya Transformation Task
Team, o go fa dikarabo mabapi le ditemana di se kae tšeo le bonego di le bohlokwa. Ka
madimabe re ka se kgone go fa dikarabo go dipotšišo kamoka tšeo di ntšhitšwego, efela
tšwelang pele go lebelela dikgatišo tša ka moso moo re tlago tšwela pele go šoga-šoga
ditaba tšeo di lego bohlokwa go lena.
1. Se ke seo le se boletšego...
Go na le tshwenyego ka kakaretšo magareng a bašomedi ba Kgoro gore go na le
ditshephišo tše ntši tšeo di dirilwego matšatšing a go feta, mola dikaonafatšo e sa
ba tše ntši. Bjale re tseba bjang gore le gona mo go sa no swana?
Sepedi/N. Sotho 24
Phetolo ya rena... Komiti ya Bolaodi bjo bo golo (Top Management Committee)
(TMC), Transformation Task Team (TTT), Balaodi ba Tikologo, le di-Regional
Transformation Co-Ordinators (di-RTC) ba tla tšwela pele go abelana tshedimošo
le bašomedi mabapi le tšwelopele yeo e dirwago.
2. Se ke seo le se boletšego...
Ba bangwe ba bašomedi ba bona gore kaonafatšo e bitša tšhelete ye ntši ebile ga e
nyakege.
Phetolo ya rena... Business Case ya SPMA e tla abelanwa le bašomedi kamoka.
Mo nakong yeo e sa fedišego pelo le tla kwešiša theko le dikholego tša SPMA.
Kgoro ye e ka se latele tsela ye 'ngwe ka ntle ga ya kaonafatšo, gore e atlege bjalo
ka Kgoro.
3. Se ke seo le se boletšego...
Ba bangwe ba bašomedi ba lla ka go lapišwa ke phetogo, ba re Kgoro e sale e ntše
e kaonafatšwa go tloga ka 1996, gomme ga go na dipoelo.
Phetolo ya rena... SPMA e ithutile dithuto tša maloba kamoka tša mananeo a
kaonafatšo, gomme e laolwa ka tsela yeo e nepagetšego go kgonthišiša gore e
atlega ka thekgo ya bašomedi kamoka.
4. Se ke seo le se boletšego...
Bašomedi ba ba ntši ga ba tshephe balaodi ba bona. Ka lebaka leo, Kgoro ga ya
swanela go šomiša Balaodi ba Tikologo feela bjalo ka mothopo wa tshedimošo
mabapi le lenaneo la kaonafatšo.
Phetolo ya rena... Kgoro e hlomile ditheo tša tšhomišano go netefatša gore
tshedimošo e ela ka mahlakoreng ohle. Molaodi-Mogolo wa Kgokagano, a thušwa
ke di-RTC, o tla laola tshedimošo go ya go mošomedi yo mongwe le yo mongwe.
5. Se ke seo le se boletšego...
Go na le nyakego ya go hlongwa ga Sehlopha sa Taolo ya Diphetogo ka gobane
dilo tšeo batho ba sa kgotsofalego ka tšona di thoma go iponagatša 'mme ga bjale
ga di laolwe gabotse.
Phetolo ya rena... Sehlopha sa Taolo ya Diphetogo se hlomilwe ka fase ga taolo
ya Lydia Bici. Mošomo wa sona o tla phatlalatšwa go bašomedi kamoka.
6. Se ke seo le se boletšego...
Lenaneo la kaonafatšo le bapišwa le go fokotšwa ga bašomedi, kudukudu ka
gobane mmušo o šetše o boletše gore tirelo ya setšhaba e na le batho ba ba ntši go
feta tekano.
Phetolo ya rena... Se ga se nnete. Kaonafatšo ya Kgoro ga se fela mešomo. Ke
tsela yeo Kgoro e šomago go kgonagatša ditirelo tša ka gare le tša ka ntle.
Gore naa mešomo le tlhaloso ya yona di tla amega bjang, ga se gwa hlwa go
tšeelwa sephetho, le go dilo tša go swana le go šutišwa ga bašomedi, ka ge go sa
tšweletšwa seka sa kgwebo. Go tla re ge go tšerwe diphetho, bašomedi kamoka ba
tsebišwa.
Sepedi/N. Sotho 25
7. Se ke seo le se boletšego...
Go swanetše go ba le diketelo tše dingwe go ahla-ahla ponelopele gammogo le
maikemišetšo a Lenaneo la Kaonafatšo.
Phetolo ya rena... Se se šetše se direga ka ditsela tša go fapana tša kgokagano go
akaretšwa WorxNews, dipampiri le ditlhagišo.
8. Se ke seo le se boletšego...
Dikagare tša kgokagano ya rena di swanetše go ba ka maleme a mangwe gape a
semmušo.
Phetolo ya rena... Se se tla dirwa. Kgokagano kamoka ya ka moso e tla ba ka
maleme kamoka a semmušo.
9. Se ke seo le se boletšego...
Ekaba go tla ba le lenaneo la tlhahlo go bašomedi bao ba yago go Lenaneo la
Kaonafatšo? Gape go tla ba le tlhaelelo magareng a mahlale ao bašomedi ba nago
le ona gona bjale, le mahlale ao a nyakegago go Lenaneo la Kaonafatšo.
MILLENIUM HEALTH CLUB E YA RAGOGA
- mongwadi ke Kgomotso Tlhomelang
Batho kamoka bao ba kwanago le tša maphelo ba swanetše go bona gore ba leba go
Health and Diet Management Club (HDMC) yeo e sa tšwago go hlongwa. HDMC, yeo
gape e tsebjwago ka la Millenium Health Club, e holofela gore e tla thuša bašomedi go
fokotša boima bja mmele le go kaonafatša maphelo a bona.
Go ya ka mmeakanyi, Moh. Elma Scheepers, maloko a klapa a tla tšea karolo go
ditiragalo tša go etša go itšidolla le boitapološo ka nako ya matena. Gape go tla ba le
dipolelo tša nako ya matena moo ditho di tla rotloetšwago go fediša makhura ale a go
se nyakege le go abelana dintlha ka ditsela tšeo ka tšona motho a ka fokotšago boima
bja mmele gomme a phela bophelo bja go itekanela. Go ela dipoelo, ditho di tla fiwa
dikala gore ba ikale.
Klapa e šetše e kopane ga tee ka January 2002, empa ka baka la leema-ema la tše
dingwe tša ditho (go itokišetša mafelelo a ngwaga wa ditšhelete) go bile bothata gore
ba kopane gape. Le ge go le bjalo klapa go lebeletšwe gore e tla gatela pele ka mešomo
ya yona kgauswinyana.
PAGE 13 (Continued from page 12)
Phetolo ya rena... Letšema la Human Resource le tla hlama leano la tlhahlo.
Lona le tla re go amogelwa, la abelanwa le bašomedi kamoka.
Sepedi/N. Sotho 26
10. Se ke seo le se boletšego...
Kgoro e ntšha melaetša yeo e ganetšanago - ka mo e bolela gore bašomedi ke ba
bohlokwa ka go fetišiša go yona, efela ga e ba fe di-bursary gore ba dire dithuto
tšeo di tla ba holago ka bobona goba tša hola Kgoro.
Phetolo ya rena... Se ga se nnete gobane Kgoro e na le di-bursary tšeo di
buletšwego bašomedi kamoka. Ge e le gore o nyaka dintlha ka botlalo hle
ikgokaganye le Ofisi ya Human Resource goba Ofisi-Kgolo.
11. Se ke seo le se boletšego...
Go tla šomišwa dilo dife go kgetha bašomedi bao ba tla šutišetšwago go Lenaneo
la Kaonafatšo? Ekaba dilo tše bohlokwa go swana le morafe, bong, bokgoni le
mahlale di tla elwa tlhoko?
Phetolo ya rena... Kgoro e tla swanela ke go latela melao ya go swana le Molao
wa Tekatekano, Molao wa Tlhabollo ya Mahlale, bjalo-bjalo.
Tshephišo ya rena ya kgokagano...
"Baetapele, bolaodi le Transformation Task Team ba ikgafetše go thuša
mošomedi yo mongwe le yo mongwe mo Kgorong go kwešiša ponelopele,
maikemišetšo le dinyakwa tša kgwebo tša Kgoro. Re ikgafetše go netefatša gore
bašomedi kamoka ba ba le seabe se bohlokwa go diragatšeng ditlhohlo tša Kgoro.
Ke ka lona lebaka le re tla dirago gore mošomedi yo mongwe le yo mongwe a
dule a sedimošwa gape a na le karolo go maano le tšwelopele ya Kgoro. Re tla
hlalosa gape gore tše kamoka di ra go reng go bašomedi, badirelwa gotee le
setšhaba ka bophara." - Tami Sokutu, Molaodi-Pharephare, Kgoro ya
Mešomo ya Setšhaba
PAGE 13
Conference ya SMS e Thulana le Ditlhohlo tša Kaonafatšo
- mongwadi ke Lucky Mochalibane
Ka di 14 le di 15 tša March 2002, balaodi ba lesometee ba ba golo ba Kgoro ya Mešomo
ya Setšhaba, go akaretšwa Molaodi-Mogolo wa Human Resources, Langa Dhlomo, ba ile
ba tsenela Conference ya matšatši a mabedi ya ngwaga le ngwaga ya Senior Management
Services ka International Convention Centre, go la Thekwini.
Conference ye e be e rulagantšwe ke Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba le Taolo, bjalo ka
maiteko a mmušo ao a tšwelago pele a go kaonafatša tirelo ya setšhaba le go hlabolla
Human Resources ya yona, go akaretšwa le balaodi ba ba golo.
Senior Management Services (SMS) yeo e hlomilwego ka di 1 tša January 2001, e
ikemišeditše go kgobokanya le go hlabolla balaodi ba ba golo bao ba nago le bokgoni le
boikgafo ka tirelo ya setšhaba. SMS e šetše e lemogile gore boetapele bjo bo botse le
bokgoni "ke didirišwa tše bohlokwa go tloša tirelo ya setšhaba seemong sa maikemišetšo
go ya go sa tiragatšo".
Sepedi/N. Sotho 27
Ye 'ngwe ya maikemišetšo a bohlokwa a lesolo la SMS ke go tliša moya wa tirelo ya
setšhaba ya maemo a godimo le go tšwetša pele ponelopele ya lefelo leo le hlabologago.
Kaonafatšo yeo e tšwelago pele gona bjale mo go Kgoro ya Mešomo ya Setšhaba e
swanetše go lebelelwa e bapišwa le maikemišetšo ao a nabilego a, go kaonafatšo ya tirelo
ya setšhaba ka kakaretšo, kudukudu mo mafelong a hlabollo ya boetapele, tiragatšo ya
maikemišetšo gammogo le tirelo ya setšhaba moo batho ba sa llelego tšhelete ya bona.
Diboledi mo go conference ye di be di fapane, go akaretšwa Tona ya Tirelo ya Setšhaba
le Taolo, Moh. Geraldine Fraser-Moleketi, Molaodi-Pharephare wa South African
Management Development Institute, Professor Job Mokgoro gammogo le diboledi tša go
tšwa mo gae le tša dinageng tše dingwe.
Polelong ya gagwe yeo mohlomongwe e ka sepelelanago le seo se diregago mo go Kgoro
ya Mešomo ya Setšhaba, Molaodi-Mogolo Pharephare wa South African Airways, Andre
Viljoen, o ile a abelana le baromelwa ba 250 tiragalo yeo go yona dipoelo tša Airways di
ilego tša fetolwa, go tloga go kgwebo yeo e bego e se na poelo, go ya go kgwebo yeo mo
ngwageng wa go latela wa ditšhelete e tla bago le tekatekano ya dipoelo le ditahlegelo.
Arvind Kumar, yo a bego a emetše lefelo la ma-India la Andhra Pradesh, o boletše ka tiro
ya mmušo wa gagwe ya go hlagiša tsela ya electronic (ke gore, e-government) bjalo ka
tsela ya go kaonafatša tirelo ya setšhaba. Dingwadišo tša matswalo le tša mahu, metšhelo,
di-title deed, le ditaolo tša mellwaneng ke tše dingwe tša mehlala ya dilo tše ntši tšeo
bjale ba di dirago ka tsela ya electronic. Joan McCalla yo a bego a emetše probinse ya
Canada ya Ontario o ile a re le yena ke mantšu a gagwe ao.
"Mmušo wa Afrika-Borwa o beeleditše R6 billion go technology ya tshedimošo ka
tshepho ya gore se se tla tsweletša kaonafatšo, le ge e le gore bolaodi bja godimo bo tšere
nako e le ruri go ithuša ka dikholego tša technology", gwa rialo Tona Fraser-Moleketi.
Mafelelong a conference, baromelwa ba ile ba sepetšwa ka leetwana la pese go yo bona
makheišene a Lebowa la Thekwini, go akaretšwa Phoenix le Inanda, go etela mafelo a
bohwa. Go a mangwe a mafelo ao a etetšwego e bile lefelo la go gatiša leo go lona
Mahatma Gandhi a ilego a hlagiša The Indian Opinion la mathomo, matopa a sekolo seo
a se agilego, gotee le Ohlange High School, moo mo-Presidente wa maloba Mandela a
ilego a dira kgetho ya gagwe dikgethong tša 1994.
Lebitla la Dr John Langalibalele Dube, yo mongwe wa batlhomi ba African National
Congress, le gona mo Ohlange High School.
BALAODI BA EAST COAST BA A HLAKANA
Molaodi wa Tikologo wa Ofisi ya Kgoro ya East Coast, Wellington Ngcobo o ile a
rulaganya tiragalo ya go aga sehlopha ya matšatši a mabedi ka di 17 - 18 March 2002 mo
Margate Hotel mo Lebopong la Borwa la Thekwini. Maikemišetšo a magolo a tiragalo ye
ya go aga sehlopha e be e le go fa dihlogo tša go feta 40 tša dihlopha sebaka sa go kopana
Sepedi/N. Sotho 28
gomme ba boledišane ka ge ba šoma kgole le kgole, 'mme ba sa ke ba hwetša nako ya go
kopana.
Ka nako ye ya go agwa ga sehlopha, go dirilwe ditlhagišo di se kae, gomme tšona tša
latelwa ke ge sehlopha se šoma mo ditemaneng di se kae tša go kgahliša. Godimo ga
moo, balaodi ba Ditikologo ba ile ba fiwa sebaka sa go dira ditlhagišo ka dilo tšeo ba
kgonnego go di fihlelela gotee le ditlhohlo tše ba bilego le tšona mo ngwageng wa go feta
wa ditšhelete. Gape ba ile ba kgopelwa go dira diponelopele tša ngwaga wo o tlago wa
ditšhelete.
PAGE 14
HUMAN RESOURCES
Lenaneo la kaonafatšo ya HR le a kgatlampana
Molaodi-Mogolo wa Human Resources o swere workshop ya toga-maano ka di 26-28
February 2002 mo Klein Kariba, Warmbaths lebowa la Pretoria. Balaodi kamoka ba HR
go tšwa Ofisi-Kgolo le ditikologo ba ile ba tsenela workshop.
Maikemišetšo a magolo a workshop ye ya toga-maano e be e le:
??Go lebelela leswa mabaka ao HR ya Kgoro e šomago go ona le go dira gore
mabaka a a sepelelane le maikemišetšo le ponelopele ya Kgoro.
??Go lebelela leswa dinyakwa tša gona bjale le tša ka moso tša Kgoro yeo e
kaonafaditšwego, gammogo le State Property Management Agency (SPMA) gore
mehola ye bohlokwa ya HR e kgone go hlaloswa leswa.
??Go hlama leano la tiragatšo bakeng sa go diragatšwa ga leano leo le nyakwago.
Dipoelo tša tebelelo-leswa ye di laeditše gore Ofisi ya Molaodi-Mogolo wa HR e
swanetše go arolwa dikarolo tše nne e lego: Taolo ya HR, Tlhabollo ya HR, Toga-Maano
le Kgobokanyo ya HR gammogo le HR - Lekala la Bašomedi. Sehlongwa seo se
swanago le Ofisi-Kgolo se ile sa hwetšwa mo tikologong ye 'ngwe le ye 'ngwe, ke ka fao
go ilego gwa hlolwa mešomo ye šupago ya bolaodi bja HR.
Mabaka ao ka ona sehlongwa se swanetšego go fiwa bašomedi a ile a rerišanwa gomme
gwa kwanwa ka ona mo go workshop. Gape ona a ile a lokišwa le go feta ke HR
Restructuring Committee. Ka morago ga go hweletša sehlongwa batho, go šeditšwe ka
tlhoko bokgoni bjo bo nyakegago mo mešomong ya go fapana, go ile gwa ba le mešomo
ye mengwe gape ye 32, bontši e le ditikologong. Go bile le bašomedi ba 24 bao ba
tsentšwego go lenaneo la excess.
Ga bjale go na le bašomedi ba 11 bao ba amegago, bao ba ilego ba thwalwa mo Kgorong.
Ba senyane ba thwetšwe go HR mola go sa na le ba se kae bao ba swanetšego go
Sepedi/N. Sotho 29
hweletšwa dikgoba. Se se ra gore re sa na le dikgoba tše ntši go feta bašomedi bao ba
amegago.
Re thaba kudu go bega gore lenaneo la Taolo ya Human Resource la kaonafatšo le tšwela
pele gabotse, go ya ka kwano ya tiragatšo. Re abelane tshedimošo ye le Mekgatlo ya
Bašomi 'mme yona e thekga tshepetšo ya lenaneo go fihla ga bjale. Gape re ithaupile go
dula re sedimoša bašomedi ba rena ka mananeo ao a diragatšwago le go thulana le dilo
tšeo ba bangwe ba bona ba ka hwetšago di ba tshwenya
- mongwadi ke Lungile Fakazi
Lenaneo la Kelo ya Seabe sa Bašomedi
Kgwedi ya March ke nako ya ngwaga moo bašomedi kamoka mo Kgorong ba
swanetšego go elwa go kala mošomo wa bona wa kakaretšo. Dikelo tše di etwa pele ke
dikelo tša kotara ye 'ngwe le ye 'ngwe tša kgatelopele, tšeo di tla bago di file mošomedi
tsebišo mabapi le mošomo wa gagwe le gore ke kae mo go ka nyakegago kaonafatšo.
Go ya ka Lenaneo la Kelo ya Seabe sa Bašomedi, ge mošomedi a sa fihlelele dipoelo tšeo
go kwanwego ka tšona mo leanong la mošomo, go swanetše go tsenelwe kwano ya
kaonafatšo ya mošomo wa mošomedi yoo. Kwano yeo e swanetše go ba le nako gomme e
hlalose ka botlalo bothata bjo bo lego gona bja mošomo, magato ao a swanetšego go
tšewa ke mošomedi le molekodi wa gagwe, gotee le phetogo yeo e holofetšwego.
Ge mošomedi a šomile go feta ka mo go bego go lebeletšwe, go na le meputso ya go
swana le Merit Awards. Balekodi ba swanetše go šoma ka tlhoko, ka maikarabelo le gona
ka toka ge ba seka-seka mošomo wa bašomedi, kudukudu mo bašomedi ba swanelwago
ke meputso. Molekodi o mongwe le o mongwe o tla swanelwa ke go laetša dipoelo tšeo
mošomedi a di fihleletšego, go ya ka mo go hlaloswago go leano la kgwebo (Balaodi ba
ba Golo) goba leano la mošomo (seemo sa 1 -12).
Kelo gape e ka šomišwa go kgonthišiša bokgoni, go oketša nako ya teko, go hlahla
mošomedi, go hwetša dibaka tša go tšwetša pele mošomo, gomme mo mabakeng a
mangwe, go fedišwa ga mošomo wa mošomedi ge mošomo wa gagwe o sa ješe di
theogela. Ka moso, dikelo tša mošomo wa bašomedi di tla šomišwa gape ge ba hlatlošwa
le ge go seka-sekwa kokeletšo ya mogolo (ke gore, dikokeletšo tše di tlwaelegilego tša
mogolo).
Balaodi le balekodi ba rotloetšwa go itlwaetša mananeo le dinyakwa tša ona. Dipotšišo di
ka lebišwa go Mafelo a gageno a HR mo ditikologong le go Molaodi mo Kgorong ya HR
mo go Ofisi-Kgolo. Batho bao motho a ka ikgokaganyago le bona ke Marobe goba
Willem go (012) 337 2674. Go tla ba le tlhahlo ye 'ngwe le kgokagano mabapi le
mananeo a, bakeng sa balekodi le bašomedi.
- mongwadi ke Kedirang Oagile
Sepedi/N. Sotho 30
Caption:
Letlakala le la HR le tla dula le le gona mo go WorxNews. Molaodi-Mogolo wa HR o tla
aba dikanegelo kgwedi ka kgwedi. O tla tšea maikarabelo go netefatša gore dikagare di
dira gore bašomedi ba dule ba sedimošitšwe ka ditiragalo tša HR.
PAGE 15
TLHORIŠO YA BONG GA E DUMELELWE GO KGORO
Tlhorišo ya bong ke bosenyi
Motšwa-sehlabelo wa tlhorišo ya bong o na le tokelo ya go dira ditatofatšo tša bosenyi
kgahlanong le motho yo a mo hlorišago 'mme ka tsela yeo, Kgoro ga e fokotše tokelo ye.
Ke maikarabelo a gago go fediša tlhorišo ya bong mo Kgorong.
Go ya ka molao wa Kgoro, tlhorišo ya bong e hlaloswa bjalo ka tiro yeo e sa nyakegego,
ya go kgoma goba ya polelo ya mohuta wa bong yeo e hlolago go se iketle, yeo gape e ka
bago le khuetšo go seriti sa mohlokofatšwa goba go mošomo wa gagwe.
Molao wa Kgoro go tša Tlhorišo ya Bong ke gore ga go mošomedi yo a dumelelwago go
itshwara ka tsela yeo e nago le dika tša tlhorišo ya bong.
Mošomedi yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go šoma lefelong leo go se nago
kgethollo goba maitshwaro a mangwe ao a sa amogelegego, go akaretšwa le tlhorišo ya
bong. Motho ofe goba ofe yo a dirago ditiro tša go swana le tše o tla kgalengwa, a
eletšwa goba a rakwa mošomong.
Ditšo tša go fapana tsa bašomedi di dira gore go be bothata go kwešiša dilo tšeo di
fapanego tšeo di ka bonwago bjalo ka maitshwaro a go loka goba a go se loke. Le ge go
le bjalo, go ya ka Molao wa Naga wa Bong, ge motho yo a lego maemong a godimo a
šomiša maatla a gagwe gampe ka go huetša seemo sa mošomo sa motho yo mongwe, se
ke tlhorišo ya bong. Mohlala, ge a ka gana go dira tsheka-tsheko ya mošomedi aretseng
ge a ka direlwa sengwe. Go feta fao, ge maitshwaro ao a sa nyakegego goba a selikišago
a bong go etša metlae ya bong, polelo ya thogako, ditshwaelo tša nyenyefatšo le go
kgongwa go go sa nyakegego a ka direga, se le sona ke tlhorišo ya bong.
Maitshwaro a mohuta wo a ka hlaga magareng a bašomedi ba bong bjo tee goba ba bong
bja go fapana. Go bohlokwa go lemoga gore ana ke molaodi wa gago, molekodi goba
mošoma-ka-wena yo a go hlorišago, ge maitshwaro a gagwe a ka swana le ao a
hlaloswago ke Kgoro bjalo ka tlhorišo ya bong, gona ga a amogelege.
Bjalo ka mošomedi, o swanetše go gopola gore ge motho a go hloriša, a se phoso ya
gago. Tsela ye tee fela ya go fediša se ke go se bega.
Sepedi/N. Sotho 31
Caption:
Seswantšho ka: Mishka Amod
Alidia Seabi o šomela Organisational Transformation Unit ya Kgoro. Yena a ka hwetšwa
go:
Tel (012) 337 2893
E-Mail aseabi@pwdmail.pwv.gov.za
BASE YA ANTARCTICA E PENTWA LESWA
Ka ge base yeo e mpshafaditšwego ya Afrika-Borwa mo Antarctica e tšwela pele go ba le
kgogedi go batho ba ditšhabatšhaba, go dirilwe kgopelo palamenteng gore mebala ya
yona e fetošwe gore e sepelelane le ya folaga ya Afrika-Borwa ya demokrasi.
Leratadima le bogale la Antarctica le dirile gore go se kgonagale go šomiša pente go
diphanele tša fibreglass gona fao. Mebala ya kgale e be e ile ya fišeletšwa diphaneleng
gore e kgone go kgotlelela leratadima la fao le bogale e le ruri.
Dipente tše tharo tša go fapana tša mohuta wa lewatleng di ile tša lekwa go base gomme
tša lekolwa lebaka la ngwaga go bona gore di momela gabotse bjang. Ge pente e be e sa
lekwa pele, go be go tla bitša tšhelete e ntši ge go be go ka bonwa gore pente e ka se
kgotlelele leratadima leo, ka gobane pente yeo e be e tla swanela ke go tlošwa go pentwe
leswa. Go rile ge go šetše go bonwe gore pente ye kaonekaone lefelong leo ke efe, gwa
napa gwa thomišwa lesolo la go reka pente. Ka ge base e ka fihlelelwa dikgweding tša
selemo feela, go tloga go December go ya go February ngwaga ka ngwaga, kgopelo ya
go reka pente ga se ya kgona go dirwa ka bjako. Se se ile sa tšea lebaka la dikga tse pedi
tša ngwaga go diragatšwa.
Mo dikgeng tša 2001/2002 mo Antarctica, ka maikemišetšo a go fetoša mebala ya theo ya
base, se se ile sa dirwa ka tlhoko go ya ka fao leratadima le bego le dumela ka gona.
Bomapentane ba ba raro bao ba ilego ba fiwa mošomo wo ba be ba šoma mo go ditemperature
tša ka fase ga tša lehlwa. Base ye e dirilwe ka tsela yeo e lego gore e
emišitšwe godimo ga dithito go dumelela moya gore o kgone go foka ka fase, ka tsela ye
go thibelwa go kgobokana ga lehlwa, bjalo ka ge go diregile go base ya SANAE 111.
Base ye e na le bogodimo bja dimitha tše hlano, ka gona go ile gwa šomišwa dikhafola go
fihlelela diphanele. Ka gobane base e na le diphanele tša nthokolo, dikhafola di be di sa
dirwa bogodimo bjo bo lekanego gore di fihlelele godimo diphaneleng, ka fao dilliri di ile
tša bewa ka tlhoko godimo ga dikhafola, ge go pentwa. Mošomo wo o ile wa phethwa ka
tsela yeo e kgotsofatšago, le ge e le gore dikhafola di be di ageletšwe maswikeng ao a
nago le lehlwa ka fase ga base yeo e nago le perimeter ya dimitha tše 300.
Pento ya base e thomišitšwe mesong go fihla bošego, mo go tonya go bego go dira gore
go tšwela pele go se kgonege. Di-temperature tša mesong di be di balelwa go -3ºC le -
15ºC mantšiboya, go sa balwe le moya wa go tonya thwee wa phefo yeo e bego e foka.
- mongwadi ke Gary Hardenberg
Sepedi/N. Sotho 32
KGORO YA MEŠOMO YA SETŠHABA
GO ŠINYOLA GO GOLOFATŠA TIRELO YA SETŠHABA
Thuša Kgoro go lwantšha bonokwane, go šinyolwa le maitshwaro ao a sa lokago
Letšetša nomoro ye ya maitshwaro 0800 20 11 04
go bega ditiragalo dife goba dife tša bonokwane, go šinyola goba maitshwaro ao a sa
lokago, 'mme o ka no se re fe leina la gago ka ge se se tla dirwa ka sephiri.
DINOMORO TŠE BOHLOKWA TŠA TEKANYETŠO
O ka šomiša dinomoro tše di latelago go dikleimi tša gago tša S&T:
??Petrol/difilimi 2824
??Di-tollgate 1766
??Parking/dithipi 1662
??Allowance ya 'tšatši ka 'tšatši 1501
??Dijo/Madulo 1501
??Transport yeo e lego ya gago 1520
??Difoune 1535
??Ditshenyagalelo tše dingwe 1662
??Di-cellphone 2896
??Ditefelo tša Ngwadišo 1658
Go hwetša dintlha ka botlalo hle letšetša
Moh. Sunnette Senekal go 012 337 2612
PAGE 16
Diski, papadi ye botse
Mang le mang o a e tseba, bangwe ba e rata ka 'pelo tša bona kamoka, mola bangwe ba
phelela yona. Ba e bitša ka maina a go fapana, kgwele ya maoto, goba diski. Ana o e bitša
eng, ye ke papadi ye botse ya kgwele ya maoto. Kgoro ya rena e dira seabe sa yona go
papadi ye ya mmamoratwa ya go makatša. Ka 1997, go ile gwa hlongwa sehlopha sa
kgwele mo Kgorong, 'mme go tloga ka nako yeo sehlopha se ile sa tšwela pele go gola,
moo e lego gore lehono le, se a tšhabjwa. Go pšhatlagantšha bao ba thulanago le bona
bjale ke setlwaedi go bašimane ba rena ba mebala ye serolane le e meso. E be eka re ka
eletša ba Kgoro ya Merero ya Meetse le Dithokgwa go ya go hwetša kalafo ya ka morago
ga go hlokofatšwa, ka morago ga gore bašimane ba rena ba ba epele 12 - 1. Armscor le
yona e ile ya hlokofatšwa diatleng tša bašimane ba rena ge ba bethwa 8 - 1. Se se hlalosa
lebaka leo bašimane ba rena ba lego godimo llokong ya Batho-Pele Soccer League. Le ge
sehlopha se se na le dibapadi tše ntši tše botse, bao ba nago le kgahlego ba eletšwa go
ikgokaganya le PRO ya sehlopha, Moloko Mabena.
Bašomedi kamoka ba hlotleletšwa go thekga sehlopha ge se bapala gomme se tšwetša
nyanyeng bokgoni le dimpho tša sona.
- mongwadi ke Musa Langa
Sepedi/N. Sotho 33
Tel: 012 310 5973
E-mail mabena@pwdmail.pwv.gov.za
Khwaere ya rena e tšwa pele
Ba na le melodi ya thaga. Ba go gapa maikutlo, wa felelwa ke mantšu. Ge ba tsogile
gabotse, ba ka go ediša meokgo. Se ke tsela ye kaonekaone ya go hlalosa khwaere ya
Kgoro. Khwaere e šetše e bile gona meletlong ya go fapana ka gare le ka ntle ga Kgoro,
go akaretšwa le Interdepartmental Choir Festival, National Heritage Day, International
Aids Day gammogo le meletlo e mengwe ya naga.
Khwaere e hlomilwe ka September 1997 gomme ya hlagišwa semmušo ka August 1999,
ka fase ga taolo ya Jacob Maswanganyi. E thomile fase ka maloko a šupago feela mo
mengwageng ya go feta, 'mme ga bjale khwaere e ikgantšha ka maloko ao a ikgafilego a
go feta masometharo.
Ye 'ngwe ya meletlo yeo e sa lebalegego ya khwaere e bile go opela ka tsela ya go
makatša go Interdepartmental Choir Festival. Khwaere e šomile gabotse gomme Kgoro
ya ikgantšha ka yona.
Khwaere e itšidolla gabedi ka beke, lebaka la metsotso ye 45, ka Labobedi le Labone.
Bašomedi kamoka bao ba ka ratago go ba maloko a khwaere ba ka ikgokaganya le Jacob
Maswanganyi go 012 310 5127 goba Kedi Sekwele go 012 310 5914. Khwaere e tla tšea
karolo go Interdepartment Choir Festival yeo e tla swarwago ka September 2002.
- mongwadi ke Musa Langa
MOŠOMEDI YO A ITEKANETŠEGO KE MOŠOMEDI YO A
ŠOMAGO GABOTSE
Naa ka setlwaedi, o mošomedi yo a šomago e le ruri yo ka mehla a nyakago go šoma go
fetanyana, goba o dula o lapile, o lebala gabonolo le gona o se na lethabo? Ge e le gore
karabo ya gago ke ye ya bobedi, o ka no ba o na le dika tša go lapa go go golo. Go ya ka
ditsebi tša maphelo a monagano le a mmele, 'ngwe-tharong ya basadi bao ba šomago le
'ngwe-hlanong ya banna bao ba šomago ba a dumela gore ba dula ba lapile ka mehla.
Dinyakišišo di laetša gore go lapa ke bolwetši bjo bo šoro. Go fediša go boipshino bja
bophelo, gwa fokotša mošomo wa motho, gwa hlola go se kwane mola gape go
kgoreletša diphišegelo. Dilo tšeo go tlwaetšwego di hlola go lapa ke go hloka lethabo, go
tlalelwa, letšhogo, go tšhaba dilo tše dingwe gotee le go befelwa e le ruri.
Mekgatlo mo lekaleng la phoraebete le la setšhaba e tšwela pele go ruta bašomedi ba
yona ka ditsela tšeo ka tšona ba ka hlokomelago boitekanelo bja bona bja monagano le
bja mmele. Balaodi bao ba sa nyakego go ela tlhoko dilo tše ba ikhwetša ba na le mathata
a go hlaba kolobe (go se tle mošomong) le go se kwane le bašomedi ba bangwe go go
hlolago diphapano mo mekgatlong. Balaodi le bašomedi ba swanetše go thekga bašomedi
bao ba tšeago karolo go dilo tše dingwe tša boitapološo mo Kgorong. Mohlala, dihlopha
tša kgwele ya maoto, khwaere, klapa ya maphelo, bjalo-bjalo.
Sepedi/N. Sotho 34
Dika tša go lapa go go golo di ka no ba bothata kudu go di lemoga, gobane tšona di
iponagatša kudu go yo di mo swerego. Motho o no ikwa a lapile, efela dika tša bolwetši
tšona di se gona. Mohlala, ge mošomedi a ka tla go molaodi goba molekodi a na le
pelaelo ya gore o ikwa a lapile goba a tlaletšwe, molaodi a ka no hlokomologa se, ka ge
go thwe sešo se hlohlona mongwai. Le ge go le bjalo, se se ka no dira gore mošomedi a
se sa ba le tšweletšo yeo e kgotsofatšago, gomme a ikhwetše a se sa na mafolofolo.
Go na le ditsela tša go fapana tša go thulana le go lapa go go golo, gomme ge re kwešiša
go fetanyana ka bolwetši bjo, re kgona go holega kudu go Human Resources ya mokgatlo
wa rena. Tše ke tše dingwe tša dikeletšo tšeo ka tšona bašomedi ba ka phemago go lapa
go go golo:
??Tlogela caffeine, dinomaphodi, bjala le disekerete.
??Robala wa go kgotsofatša
??Itšidolle kgafetša-kgafetša
??Eja dijo tšeo di nago le phepo ya go tlala
??Fokotša dijo tša go hloka phepo, o fokotše swikiri le dinatefiši
??Lemoga dilo tšeo di tlišago go tlalelwa o thulane le tšona
??Iketle, iketle, iketle!!!
??Bona gore ga o na dijo tšeo o di ilago naa
??Eya ngakeng ge go lapa go go golo go ka no tšwela pele.
Go WorxNews re dumela gore boitekanelo bja bašomedi bo sepelelana le mošomo wo ba
o dirago. Ke ka 'baka leo re hlagišago dikanegelo tšeo di bolelago ka kaonafatšo ya
maphelo a bašomedi. Re holofela gore bophelo bja gago bo tla kaonafala gomme wa ba le
seabe go tšweletšo ya maemo a godimo.
Ge e le gore o nyaka go abela dikanegelo tšeo di amago boitekanelo, hle di romele ka email
go Salome Baloyi.
E-mail: sbaloi@pwdmail.pwv.gov.za

Molao wa Afrika-Borwa wa Dikolo wa 1996 o nyaka gore bana ka moka ba mengwaga ya magareng ga 7 le 15 ba tsene sekolo. Batswadi ka moka le bahlokomedi ba bana ba swanetše go kgonthiša gore barutwana ka moka ba mengwaga ye ba ngwadišetšwe go ya sekolong. 
Bjalo ka motswadi, kamano ya gago le sekolo
e thoma ka letšatši leo o tšeago sephethosa
go ngwadiša ngwana wa gago mo 
sekolong seo se itšego. Kamano 
ye e hlalošwa ke ditolelo 
le maikarabelo mabapi 
le sekolo seo. 

 
A. KAMOGELO YA GO AMOGELWA GA NGWANA WA GAGO SEKOLONG
B. TEFELO YA SEKOLO
C. TAOLO
D. LELEME LA GO ITHUTA LE GO RUTA
O NA LE MAIKARABELO A A LATELAGO BJALO KA MOTSWADI

GE O NYAKA DITšEBIšOTLALELETšO
HOME PAGE 
 

Na ngwana wa ka a ka ngwadišetšwa sekolo a na le mengwaga ye mekae? 
O ka ngwadiša ngwana wa gago go Kreiti 1 ge a na le mengwaga ye šupa goba ge a tlile go swara mengwaga ye šupa ka ngwaga wa gagwe wa mathomo sekolong. 
Na ke ngwadiša ngwana wa ka neng, le gona, kae? 
O swanetše go ngwadiša ngwana wa gago sekolong seo se lego kgauswi le ga gago goba moo o šomago magareng ga Agostose le Nofemere ngwageng wa pele ga woo ngwana wa gago a yago go thoma sekolo ka wona. 
Na nka ngwadiša ngwana wa ka sekolong sefe goba sefe le ge e se kgauswi le ga ka goba moo ke šomago? 
Ee, o ka ngwadiša ngwana wa gago sekolong sefe goba sefe sa bohle. Eupša, bontši bja dikolo bo bona bokaone e le go amogela bana bao batswadi ba bona ba dulago goba ba šomago kgauswi le sekolo. 
Na ke swanelwa ke go tseba eng pele ke ngwadiša ngwana wa ka?
Hlogo ya sekolo e swanetše go go fa maikemišetšo a kamogelo a sekolo seo gomme a go hlalošetše ona. Le gona o swanetše go botšiša gore na ke leleme goba maleme afe ao a šomišwago ge go rutwa moo sekolong seo, gomme o tšee sephetho sa gore leleme leo le loketše ngwana wa gago. 
Sekolo sa bohle ga se sa swanela go dira teko efe goba efe ya gore ngwana a amogelwe sekolong. Teko e ka direlwa fela go lebelela gore na ke dithuto goba mananeo afe ao ngwana wa gago a kago go a latela.

Na ke mangwalo afe ao a nyakegago ge go dirwa kgopelo? 
· Setifikeiti sa matswalo; le 
· Karata ya tshontišo; le 
· Lengwalo la bohlatse leo le tšwago sekolong seo ngana a bego atsena sekolo gona ge e se la mathomo ngwana a tsena sekolo.
(Lemoga gore setifikeiti sa kolobetšo se ka se tšewe go ba bohlatse bja letšatši la matswalo) 
Na ke mangwalotlaleletšo afe ao a nyakegago ge ke se moagi wa Afrika-Borwa? 
· Tumelelo ya go ithuta, le 
· Tumelelo ya bodudi ya Nakwana goba ya Saruri go tšwa go Kgoro ya Ditaba tša Selegae; goba 
· Bohlatse bja gore o dirile kgopolo ya go dula Afrika-Borwa 
Na ke tseba ka eng gore ngwana wa ka o amogetšwe sekolong?
Kgoro ya Thuto ya profense, ka thušo ya Hlogo ya sekolo, e swanetše go go tsebiša ka ga poelo ya kgopelo ya gago. 
Na nka dira eng ge ngwana wa ka a se a amogelwa sekolong?
O ka kgopela tlhalošo yeo e ngwadilwego go tšwa go kgoro ya profense, ka tšhomišano le Hlogo ya sekolo. Ge o se wa kgotsofala ka mabaka ao a filwego mabapi le sephetho seo o ka dira boipiletšo go MEC wa Thuto mo profenseng. 

Na ke swanelwa ke go ntšha tefelo ya sekolo? 
Sekolo se ka go kgopela gore o ntšhe tefelo ya sekolo. Eupša ge o ka se kgone go fihlelela kelo yeo e nyakegago, o ka ngwalela lekgotla la taolo ya sekolo lengwalo, o kgopela go lokollwa mo tefelong ya sekolo. Lekgotla la taolo ya sekolo le tla go tsebiša ka ga sephetho sa lona. Kopi ya melawana yeo e amago tefelo ya sekolo e a hwetšagala sekolong. Sekolo le sona se swanetše go go thuša ge o nyaka thušo ka ga go kgopela go lokollwa tefellong ya sekolo. 
Na nka dira bjang boipiletšo kgahlanong le sephetho sa Lekgotlataolo la Sekolo? 
O ka dira boipiletšo go Hlogo ya Kgoro mo profenseng. O tla go hlalošetša mabaka ao a dirilego gore o se fiwe tokollo mo tefelong ya sekolo. 
Ge go ka lemogwa gore o ka kgona go lefela sekolo, gomme wa se dire bjalo, magato a semolao a ka tšewa kgahlanong le wena, go kgonthiša gore o lefela kelo yeo e šaletšego. 
(Hlokomela gore ga go ngwana yoo a kago go se amogelwe sekolong ka lebaka la go se kgone ga batswadi ba gagwe go ntšha tefelo ya sekolo. Le gona sekolo ga se a swanela go gana ka dipoelo tša ngwana wa gago goba ba mo thibela go tšea karolo ditirong dife goba dife tša sekolo ge o sa kgone go ntšha tefelo ya sekolo.) 

Na lekgotla la taolo ya sekolo ke eng? 
Lekgotla la taolo ya sekolo ke sebopego seo se laolago sekolo. Le mo maemong a go tshephega malebana le sekolo. Le bopiwa ke Hlogo ya sekolo, baemedi bao ba kgethilwego ba barutiši, badirišani bao ba sa rutišego, batswadi, le baithuti ge re bolela ka sekolo sa sekontari. 
Na ke kgethwa bjang go ba moemedi wa batswadi ba bangwe mo lekgotleng la taolo ya sekolo?
Hlogo ya sekolo e laolwa ke molao gore e fe batswadi ka moka ditsebišo mabapi le go kgethelwa ga batswadi ka go lekgotlataolo. 
Na go direga eng ge ke se ka kgethelwa go lekgotlataolo la sekolo? 
Le ge o se wa kgethelwa go lekgotlataolo la sekolo, o sa na le TOKELO ya go tšea karolo mo ditabeng tša sekolo ka go tsenela dikopano tša batswadi. Gape, o na le TOKELO ya gore barutiši, goba hlogo ya sekolo, ba rerišane le wena ka ga ditiro tša sekolo tša ngwana wa gago. Hlogo ya sekolo le barutiši ba swanetše go go tsebiša ka pela ka ga maitshwaro, go ba gona dithutong le tšwelopele ka ga go ithuta ga ngwana wa gago. 
Na ke mang yoo a tšeago diphetho ka ga ditaba tša sekolo? 
Hlogo ya Kgoro, ka tšhomišano le Hlogo ya sekolo, o tšea diphetho ka moka ka ga thuto ka sekolong. Lekgotlataolo la sekolo le na le maikarabelo a go tšea diphetho mabapi le matlotlo, maitshwaro a barutwana le taolo ya sekolo. 
Na nka iša kae sello sa ka kgahlanong le sephetho goba tiragalo? 
O ka iša sello kgahlanong le sephetho goba tiro ya:
· Morutiši go Hlogo ya sekolo;
· Hlogo ya sekolo go Hlogo ya Thuto ka mo profenseng 
· Moemedi wa Lekgotla la Baithuti go lekgotlataolo la sekolo; le
· Lekgotlataolo la sekolo go MEC goba Hlogo ya Kgoro. 

Na Maikemišetšo a Leleme-ka-go-Thuto ke afe? 
Maikemišetšo a Leleme-ka-go-Thuto a Kgoro a hlohleletša baithuti go ithuta maleme a mabedi goba go feta. Gape a ba hlohleletša gore ba šomiše leleme leo ba le kwešišago bokaone bjalo ka leleme la go ithuta le go ruta, le gore ba tšwele pele ka leleme le ge ba dutše ba ithuta maleme a mangwe bjalo ka maleme a go ruta. 
Na ngwana wa ka a ka se boetšwe morago ka go rutwa ka leleme le lengwe sebakeng sa Seisemane? 
Go rutiwa mo mengwageng ya mathomo ya semmušo ka leleme la ka gae go kgonthiša motheo wa go tia wa go rutiwa ga ka moso gammogo le go ithuta maleme a mangwe/ mafsa. 

Na ke mang yoo a tšeago sephetho ka ga maleme a go ithuta le go ruta? 
Lekgotlataolo la Sekolo le swanetše go tšea sephetho ka ga leleme la go ithuta le go ruta. Leleme leo le šomišwago le ka ya ka kgetho ya bontši bja baithuti mo sekolong le bokgoni bja sekolo go ruta ka leleme leo le kgethilwego. Godimo ga mowe, Lekgotlataolo la Sekolo le swanelwa ke go laetša ka fao le tšweletšago pele tsebo ya maleme-ntši. 
Na ngwana wa ka o na le dikgetho mabapi le leleme la go ithuta le go ruta mo sekolong? 
Ee, Moithuti yo mongwe le yo mongwe o swanetše gore ge a ingwadiša, a laetše leleme la go ithuta le go ruta leo a le kganyogago. Leleme lefe goba lefe la maleme a rena a lesometee le ka laetšwa bjalo ka leleme la go ithuta le go ruta mo sekolong. 
Bjale, ge sekolo se sa rute leleme leo ke le kganyogago? 
Ge go ka ba dikgopelo tše 40 Kreiting ye nngwe le ye nngwe mo go Kreiti 1-6 goba tše 35 mo go Dikreiti 7-12, tša go rutwa ka leleme leo e sego leo le šetšego le rutwa mo sekolong, kgoro ya profense e swanelwa ke go hwetša mokgwa wa go kgotsofatša dinyakwa tša lena. 
 

Na maikarabelo a ka ke afe bjalo ka motswadi mabapi le go ntšha tefelo ya sekolo? 
Sekolo se ka ntšhiša tefelo ya sekolo ka maikemišetšo a go tlaleletša sekhwama seo se ntšhiwago ke Kgoro ya Thuto. Bjalo ka motswadi, o na le maikarabelo a go ntšha tefelo ya sekolo ya ngwana wa gago. Ge o palelwa ke karolo ya tefelo yeo goba ka moka ga yona, o swanelwa ke go dira kgopelo ya tokollo go ditefelo ka pela ka moo go kgonagalago go lekgotlataolo la sekolo. Lekgotlataolo la sekolo le tla sekaseka maemo a gago gomme la go tsebiša ka ga sephetho sa lona. Lemoga gore ge o se wa lokollwa mo ditefelong gomme go begwa gore o ka kgona go lefa tefelo ya sekolo gomme wa palelwa ke go dira bjalo, magato a semolao a ka tšewa kgahlanong le wena go kgonthiša gore o ntšha kelo efe goba efe yeo e šetšego. 
Na nka kgatha tema efe mo tšweletšong pele ya sekolo? 
Molao wa Afrika-Borwa wa Dikolo o fa lekgotlataolo la sekolo maikarabelo a go leka go tšweletša sekolo pele. Go na le mekgwa ye mentši yeo ka yona lekgotlataolo la sekolo le kago go dira taba ye. O mongwe wa mekgwa yeo ke go hlohleletša batswadi; baithuti, barutiši le badiredi ba bangwe go direla sekolo ka ntle le tefo. 
Bjalo ka motswadi, o na le maikarabelo a go kgatha tema mo tšweletšongpele ya sekolo ka go direla sekolo. Se se ka akaretša go ikgafa mererong ya sekolo ye bjalo ka go lota phahlo ya sekolo, go hlakiša dipego tša ditšhelete, go laola merero ya dipapadi, bj.bj. 
Na nka kgatha tema bjang go fa ngwana wa ke thekgo mo dithutong tša gagwe?
Ngwana wa gago o ka tlase ga tlhokomelo ya burutišige a le sekolong. Barutiši ba ka atlega go fa ngwana wa gago thuto ya maleba ge ba hwetša theko ya motswadi.
Bjalo ka motswadi, o na le maikemišetšo a go: 
· thuša ka ga maitshwaro a ngwana wa gago; 
· hlokomela tšwelo pele ya ngwana wa gago ya dithuto; 
· kgonthiša gore o fetša mošomo wa gagwe wa go dirwa gae; 
· kgonthiša gore o tsena sekolo, le, i šomišana le badiredi ba sekolo. 

Na nka dira bjang gore ke dule ke tseba gore go direga eng ka ga tšweletšopele ya sekolo? 
Batswadi ba baithuti ba swanetše go tšea maikarabelo a go tsenela dikopano tša sekolo tšeo di beakanyeditšwego bona. Lekgotlataolo la sekolo le tlangwa ke molao gore nako le nako le bege le go dula le tsebiša batswadi ba baithuti ka ga ditaba tšeo di ba amago. 
(Lemoga gore o na le tokelo ya go kgopela ditsebišo dife goba dife tša tlaleletšo tšeo o nago le kgahlego go tšona mo go Lekgotlataolo la Sekolo gammogo le go hlogo ya sekolo.) 

Hle, ikgolaganye le efe goba efe dinomoro tša Kgoro ya Thuto ya profense: 

Kapa Bohlabela (Eastern Cape) 
(040) 608-4200/212 
Freistata (Free State) 
(051) 404-8428/9 
Kapa Lebowa (Northern Cape) 
(053) 839-6600 
Kapa Bodikela (Western Cape) 
(021) 403-6911/6236/7 
KwaZulu-Natala (KwaZulu-Natal) 
(035) 874-3411/3592 (031) 327-0331 
Gauteng 
(011) 355-0000 
Mpumalanga 
( 013) 249-7633 (013) 243-1567 
Lebowa (Northern)
(015) 297-0895 
Lebowa Bodikela (North West) 
(018) 387 -3428/9 
Published by the Education Human Resources Development, Gender Equity and School Safety Chief Directorate and the Directorate: National and Provincial Communication, Department of Education,
Sol Plaatjie House, 123 Schoeman Street, Pretoria
Ke kgatišo-baka ya mohlakanelwa ya Komiti ya Bolaodi bjo bo Tšwelago Pele 
bja Dithokgwa le Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodithokgwa
Ye ke kgatišo-baka ya mathomo ya mohlakanelwa ya Komiti ya Bolaodi bjo bo Tšwelago Pele bja Dithokgwa le Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodithokgwa, ka ga tšweletš o ya Ditheo, Mokgwa, Dišupi le Seemo sa bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele, Afrika Borwa. 
Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodithokgwa, ka go šomiša Dairektoreiti ya yona ya: Pholisi ya Dithokgwa e tla sepediša mošomo le go netefatša gore dilo di sepela gabotse bjale ka ge go laetšwe ke Komiti ya Bolaodi bja Dithokgwa bjo bo Tšwelago Pele.
Ge o nyaka khopi ya Mongwalo wa Ditheo le Mokgwa le mošomo wo o re lebanego wa go tšweletša dišupi le seemo, o ka leletša:
Mr Mafu Nkosi 
Department of Water Affairs and Forestry
Private Bag X93
Pretoria 0001
Tel: (012) 336 8646
Fax: (012) 336 6041
e-mail: 1ao@dwaf.pwv.gov.za
Website: http://www-dwaf.pwv.gov.za/forestry/sfm
 
 
Komiti ya Bolaodi bja Dithokgwa bjo bo Tš welago Pele ke komiti ya go ya go ile ya Khansele ya Maele ya go ya go ile ya Dithokgwa. Komiti e filwe maatla a go tšweletša ditheo, mokgwa, dišupi le seemo sa bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele. Bolaodi bja dithokgwa bjo bo tš welago pele ke bolaodi bjo bo elago hloko ikonomi, bo elago hloko tikologo le go ba le poelo go batho, gomme bo ela hloko gape le dinyakwa tša bjale le tša ka moso.
MATSENO 
Dithokgwa tša mehuta ka moka ke mothopo wo bohlokwa go batho ba Afrika Borwa. Eupya mothopo wo o ka tlase ga kgatelelo e kgolo kudu, gomme o bile o a nyenyefala. Gape dithokgwa tša plantasi tšeo re e bjaletšego tšona gore re shireletš e tša tlhago, di na le ditlamorago go tikologo le go batho, gomme se se hloka go laolwa ka tsela ya maleba.
NA GO DIRWA ENG GORE GO RAROLLWE BOTHATA BJO?
Mo mengwageng ye mentšhi yeo e fetilego, batho bao ba bego ba laola dithokgwa ba be baikemišeditše go tlhabolla le go rulaganya dithokgwa, gore di tšwele pele ka go re fa legong leditšweletšwa tše dingwe tša legong ka fao sethokgwa se tlago tšwela pele. Eupya maitekelo a a swanetše go ela hloko tše dingwe tšeo di swanago le go tšwela pele mabapi le ikonomi, batho le tikologo. 
Dinaga tše mmalwa tša lefase di ile tša kopana gomme tša pheta ka la gore go hlokega okgwa wo o swanago wa go bea leihlo le go hlohleletša bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele. Mokgwa wo o bitšwa ditheo le mekgwa ya bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele. Ka ge e le gore dithokgwa tša lefase ga di swane, mokgwa o tee o ka se šome mo gohle. Dinaga di kwane ka la gore di šome mmogo gore go tšweletšwe mekgwa ye e loketš ego diemo tše itšego. Afrika Borwa e tšweletša mokgwa wa yona ka go latela ditheo le mekgwa ya dinaga tša maloko a SADC (Mokgahlo wa Tlhabollo wa Dinaga tša Borwa bja Afrika).
BOLAODI BJA DITHOKGWA BJO BO TŠ WELAGO PELE, AFRIKA BORWA
Ka morago ga dikgetho tša demokrase Afrika Borwa (1994), Mmušo wo moswa o thomile ka mošomo wa go fetoša melao ya peleng. E bile la mathomo fao ditokelo tša batho ka moka le ditlwaedi tša bona tša demokrase di akareditšwego go Bili ya Molaotheo ya Ditokelo.
Molaotheo o tloga o gatelela taba ya gore batho ka moka ba na le tokelo ya gore tikologo e šireletšwe, gore setšhaba sa bjale le sa ka moso, se tle se holege. Tikologo e swanetše go bolokega gore go be le bophelo bjo bo tšwelago pele le tšhomišo ya methopo ya tlhago.
Mmušo wa Afrika Borwa o ile wa lemoga bohlokwa le mohola wa go šireletša methopo ya dithokgwa, le go ye tšweletša go ya ka ditheo tša bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele. Ka ngwaga wa 1995, batho ba Afrika Borwa ba ba ntšhi ba ile ba tšea karolo go mošomo wa sedemokratiki wa go tšweletša dipholisi tše dimpsha tša dithokgwa, tšeo e lego tša toka le tlhabollo ya batho ba Afrika Borwa ka moka.
Go hlomiwa ga Lenaneo la Bosetšhaba la Dithokgwa go ile gwa latela ka morago ga fao. Lenaneo le hlaloša ponelo ya White Paper ka go fa dikgato tše itšego tša maleba. Ka lenaneo le, Mmušo le batho ba Afrika Borwa ba ile ba ithaopa go šoma mmogo go hlohleletša lefapha la dithokgwa leo le golago, leo le tlago hlabollwa , la laolwa le go šomišwa ka fao setš haba se tla go holega go ya go ile, mola go ntše go šireletšwa tikologo. 
KHANSELE YA BOSETŠHABA YA MAELE MABAPI LE DITHOKGWA
Ka maikaelelo a go netefatša gore lefapha la dithokgwa le tloga le fetošwa, Mmušo o hlomile Khansele ya Bosetšhaba ya Maele Mabapi le Dithokgwa gore e eletše Tona mabapi le merero ye e amanago le kagodithokgwa, Afrika Borwa. Komiti ya Bolaodi bja Dithokgwa bjo bo Tšwelago pele e eletša Khansele, Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodithokgwa le Tona, mabapi le merero ka moka yeo e amanago le bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele.
KE KA BAKA LA ENG RE HLOKA DITHEO, MEKGWA, DIšUPI LE DIEMO?
Rena bjalo ka setšhaba re swanetše gore ka mehla re ele hloko dikarolo tše dingwe tša tikologo ya rena le tšwelopele ye re nago le yona go bolaodi bjo re nago le bjona go dithokgwa tša rena. Balaodi ba dithokgwa tše di itšego le bona ba swanetše gore ba lekole bolaodi bja bona bja dithokgwa tšeo, go bona ge eba ba laola ka tsela ya maleba. Bao ba nago le seabe go dithokgwa, ba swanela go tseba gore methopo e laolwa ka tsela ya maleba. Le ge e le gore dikarolo tše dingwe tša bolaodi bja dithokgwa di ka kalwa gabonolo, bjalo ka palo ya kota ye e tšweleditšwego, dikarolo tš e dingwe ga di balege goba go lekolega gabonolo, ka tsela yeo batho ka moka ba tlago kgotsofala. Hlokego ya ditsela tše di akaretšago tša go lekola go tšwela pele e dirile gore go be le diteko le ditherišano ka mabapi le tšhomelo ye e itseparetš ego go ditheo, dišupi, mokgwa le diemo. Afrika Borwa le yona e latela tšhomelo ye. 
DITLHALOŠO 
Theo:
Molawana goba setatemente se se akaretšago seo se swanetšego go fihlelwa ke bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pe le gona se ka fa kgakollo mabapi le ditiro tše mmalwa; theo ye nngwe le ye nngwe e na le mokgwa wo e šomišanago le wona gore theo e hlake mabapi le dithulaganyo tša bolaodi bja dithokgwa le ditiro. Mohlala, Molao wa Dithokgwa o na le theo ye e rego dithokgwa di swanetš e go tlhabollwa le go laolwa ka fao di tlago tšwela pele di tšweletša ye ke theo ya tšweletšo yeo e tšwelago pele.
Mokgwa:
Ke karolo ya bolaodi bja dithokgwa ye e sepelelanago le theo yeo e itšego, gomme wona o ka šomišwa go lekola tšwelopele. Mohlala, mokgwa wa theo ya tšweletšo yeo e tšwelago pele e ka ba gore tšweletšo ya dilo le ditirelo, tše bjalo ka legong le faeba, e swanetše go tšwela pele mo nakong ye e itšego.
Sešupi:
Ke selekanyi sa mokgwa. Dišupi ke dikarolo tša bolaodi bja dithokgwa tšeo di amanago le mokgwa wo o itšego, tšeo di ka kalwago goba tša hlalošwa. Di fana ka dikala tš a diphethogo go mokgwa ge nako e ntše e ya.
Seemo:
Ke boleng bja sešupi bjo bo itšego bjo bo swanetšego go fihlelwa ge e le gore bolaodi bo swanetše go latela dinyakwa tša motheo tša go tšwela pele; gape, ke tšhomelo goba tsela ye e swanetšego go latelwa le go šomišwa ge e le gore bolaodi bo tla lekolwa go ya ka bolaodi bja dithokgwa bjo bo tšwelago pele.
MOŠOMO WA GO TŠWELETŠ A DITHEO, MOKGWA, DIŠUPI LE DIEMO MOTHEO WA AFRIKA BORWA 
Mošomo wa go tšweletša Ditheo, Mokgwa, Dišupi le Diemo o thomile ka ngwaga wa 1999. Bjalo ka mathomo a mošomo Komiti ya Bolaodi bja Dithokgwa bjo bo Tšwelago pele le Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodithokgwa di thomile ka go tšweletša mongwalo wa mathomo wa Ditheo le Mokgwa ka go šomiša Molao wa Kagodithokgwa (1998), le ka go šomiša maelo go tšwa go ditsebi tša go tšwa mafaseng a mangwe. Mongwalo wa mathomo wa ditheo le mokgwa o ntše o phatlalatšwa. Kgato ya bobedi ke ya go tšweletša dišupi le diemo. Tšweletšo ya dišupi le diemo e swanetše go ithekga go ditheo le mekgwa ka ge e le gore tše di bopa motheo wo go wona dišupi le diemo di ka bewago.

NA OKA TŠEA KAROLOBJANG?
Mošomo wa go tšweletša Ditheo, Mekgwa, Dišupi le Diemo ke wo o amago ditherišano, gomme go wona go na le batšea karolo ba bantšhi bao ba nago le dikganyogo tša go fapafapana go dithokgwa. Ge e le goreo nyaka go tšea karolo go mošomo wa go tšweletša ditheo le mekgwa gomme o nyaka leina la gago le akaretšwa go batšeakarolo, re kgopela o ikopanye le: 
Vassie Maharaj
Manyaka Greyling Meiring (Pty) Ltd.
Posbus 95823
Waterkloof, 0145
PRETORIA
Tel: (012) 362 0848
Maloko 
Dr F. Kruger (Modulasetulo)
Mr A. Tshivase (Motlatša-Modulasetulo)
Mr B. Aitken (South African Timber Growers Association)
Mr K Cooper (Wilife Society of SA)
Mrs D. Mjoli (Motse wa Umzimkhulu)
Mr N. Motlana (South African Lumber Miller's Association)
Mr A. Myeni (National Department of Agriculture)
Mr T. Myeza (South African Agricultural, Plantation and Allied Workers Union)
Dr J. Scotcher (Forest Owners Association)
Mr C. Swart (National Department of Environmental Affairs and Tourism)
Prof. H. Watson (University of Durban Westville)
Khansele ya Bosetšhaba ya Maele Mabapi le Dithokgwa
Komiti ya Bolaodi bja Dithokgwa bjo bo Tšwelago pele

HLAHLO YE KOPANA YA PAMPIRI YE TšWEU KA MMUšO-GAE

Hlahlo ye ke matseno a ma kopana a Pampiri ye Tshweu ka Mmušgae, yeo e gatišitšwego la Mathomo ka Hlakola ya 1998. Pampiri ye Tšhweu e na le pono ya mmušo ka tshepetšo ya mmušogae ye mpšha le gore pono ye e ka fihlelelwa bjang. .
Hlahlo ye ga e akaretše dilo kamoka tše di lego ka Pampiring ye Tšhweu. E akaretša fela dintlha tša bohlokwa
Hlalošo ya mantšu a theoa
If you click on the underlined words in the text, you will automatically go to a short explanation of those words. 
CONTENTS 
Matseno 
Karolo ya A: Tše diregago gona bjale
Karolo ya B: Mmušogae wa go tšwetša pele
Karolo ya C: Mmušo wa go šoma mmogo
Karolo ya D: Mafapha
Karolo ya E: Ditshepedišo tša dipolotiki
Karolo ya F: Ditshepetšo
Karolo ya G: Tša ditšhelete tša mmasepala
Karolo ya H: Tshepetšo ta Diphetogo 

MATSENO 

NA PAMPIRI YE TŠHWEU KA MMUŠOGAE KE ENG? 
Tshepetšo ya mmušogae ya ga bjale ke ya nakwana. Maikemišetšo a yona ke go re tloša tshepetšong ya kgale ya kgethollo go re iša go ye mpšha ya temokrasi. Ke mošomo wa mmušo go netefatša gore tshepetšo ye mpšha e gona pele dikgetho tša ngwaga wa 1999 tša mmušo di etla 
Pampiri ye Tšhweu ke leano la tshepetšo ye mpšha ya mmušo wa selegae. E tšweditšwe pele ke Ofisi ya Letona la Ditaba tša Diprofense le Tšwetšopele ya Molaotheo morago ga dikgwedi tše di ntši tša nyakišišo le dipoledišano le batho kamoka ba amegago. E bolela gore re nyaka mohuta wa tshepetšo ya mmušogae o mo bjang, le gore re ka o humana bjang. . 
Pampiri ye Tšhweu ke leano la tshepetšo ye mpšha ya mmušo wa selegae. E tšweditšwe pele ke Ofisi ya Letona la Ditaba tša Diprofense le Tšwetšopele ya Molaotheo morago ga dikgwedi tše di ntši tša nyakišišo le dipoledišano le batho kamoka ba amegago. E bolela gore re nyaka mohuta wa tshepetšo ya mmušogae o mo bjang, le gore re ka o humana bjang. 
Pampiri ye tšweu e re fa mmapa wo moswa woo re ka o šalago morago go netefatša gore re fihla moo re yago - tshepetšo ye mpšha ya mmušogae ya temokrasi yeo e tla re išago ngwagakgolong wa bo masome pedi tee. 

Mmušogae ke eng?
Mmušogae ke tekanyetšo ya mmušo yeo e lego kgauswi le batho. Sekgala sa mmušogae ke mmasepala. Batho ba mmasepala wo itšego ba kgetha Lekgotla la mmasepala go emela dikgahlego tša bona. Lekgotla la mmasepala le na le maikarabelo a go fa batho kamoka ditirelo tša theo tše rekegago le go tšwetša pele kgatelo pele ya tša ditšhelete le tša setšhaba lefelong le amegago. 


  
KAROLO YA A: TŠE DIREGAGO GONA BJALE 

Karolo ya A ya Pampiri ye Tšhweu e lebelela gore re kae lehono - mathata le ditlhotlo tšeo re lebanego le tšona. A mantši a mathata a a tšwa historing ya rena. Kgethollo e arogantše batho kamoka go ya ka mafelo a mmala. Mahumo a mantši a šetše mafelong a ba ba šweu, ge batho ka bontši ba šetše mafelong a go ba le dibaka tše mmalwa, ditirelo goba dinolofatši tše mmalwa le go hloka ka moo ba ka dirago tšhelete go kaonafatša khwalithi ya maphelo a bona. 
Ka dingwaga tša bo1980, batho ba ganane tshepetšo ye sa lekanego ye gomme go lwa ga bona go thušitše go fetša kgethollo 
Mmušogae wa ga bjale wa nakwana o theilwe godimo ka ditumelelano tše fihleletšwego ka ditherišano. Mmušo wa nakwana o tlošitše mapheko a kgale a mmala - bjale re na le bommasepala ba swanago, ba sa aroganywego go ya ka mmala. Fela, go na le mathata a mangwe a šetšego. Mohlala: 
* Mathata a kgale a go se lekane a šetše: mafelo a mangwe a humile ge a mantši a se na le ditirelo tša theo. 
* Go na le dipalo tše lekanago tša ditulo tša dikarolo tša mafelo a mmasepala ao peleng e be e le a ba bašweu le a ba baso. Ye ga se toka ka ge mafelo ao peleng e bego e le a ba baso a na le batho ba ba ntši 
* Go na le bontšhi bo sa fetogego bo nyakegago go dira dikgetho tša diphetho tša ditekanyetšo le tša togamaano 
* Go na le bontšhi bo sa fetogego bo nyakegago go dira dikgetho tša diphetho tša ditekanyetšo le tša togamaano 
Mafalelo a Kgethollo 
Re šetše gape Ka mafalelo a kgethollo ao a bego a sa direlwa go hlabollwa, fela go aroganywa le go laolwa. Go na le karogano ye kgolo gareng ga mafalelo a magaeng le a toropong. Metse le ditoropo tša rena di agegile gampe - batho ba hlokago kudu ba dula kgole le mešomo ya bona, le ditirelo le dinolofatši. Mafelong a rena a magaeng, dimilione tša batho tše dulago dinagamagaeng tša peleng ga ba humane dibaka tša ditshelete le ditirelo tša theo goba ba humana tše nyenyane. Ditoropo tša magaeng tše nyenyane ga di kgotsofatše ditlhoko tša batho ba bantši bao ba dulago go di dikologa. 
Tshepetšo ye mpšha ya mmušogae e swanetše go ahlaahla mathata a a mafalelo a kgethollo. E swanetše go netefatša gore mafelo kamoka a tsenywa kakaretšong ya tšwelopele - kudu kudu mafelo ao a bego sa swarwe gabotse historing.
Ka bokopana... 
Tshepetšo ye mpšha ya mmušo wa selegae e swanetše go ahlaahla go se lekane le go šalela morago ga peleng le go netefatša gore batho kamoka ba humana ditirelo tša theo, dibaka le khwalithi ye bophelo ye kaonafaditšwego. Batho ba rena ba nyaka dilo tše, gomme Molaotheo wa rena o boeletša dinyakwa tše. Re swanetše go ba le mmušogae wa go tšwetša pele. 


  
KAROLO YA B: MMUŠOGAE WA GO TŠWETŠA PELE 

Karolo ya B ya Pampiri ye Tšhweu e lebelela gore tšwetšo pele e šupa eng. E hlaloša mohuta wa boetapele woo Makgotla a swanetše go bo fa le mehuta ya dikamano tšeo bommasepala ba di hlokago go aga ditšhaba, mekgatlo, dikgwebo le tše dingwe tšeo di tla thušago tšwelopele ya lefelo. E hlaloša gape togamaano a tšwetšopele ye kgohlantšwego - patamelo ye mpšha ya togamaano yeo e tla thušago bommasepala go phetha karolo ya bona ya tšwetšopele. 
Mmušogae wa go tšwetšapele ke eng? 
Molaotheo wa rena o hlaloša karolo ya mmušo wa selegae ka gare ga Afrika Borwa ye mpšha. Mmušo wa selegae o swanetše go tšwetšapele. Ye ke tlhohlo ye kgolo ya mpšha go mmušogae. Peleng, mmušogae o be o ikamanya kudu le go fa batho ba ba šweu ditirelo gape le ka dilo tša go swana le go laola dikoloi, go fa dilaesense le go hlokomela diphaka le mafelo a go itapološa
Bjale ge, mmušo wa selegae o swanetše go netefatša gore batho kamoka aba humana ditirelo tša theo, gore batho kamoka ba kgona go tšea karolo ge go dirwa diphetho le ge go logwa maano, le gore tša ditšhelete tša mo gae di a gola, gore dibaka tša mešomo di a oketšega, le gore methopo ya selegae e šomišwa ka bopahara go kaonafatša khwalithi ya bophelo ya batho kamoka, gona bjale le išagong 
Dikarolo tša bohlokwa tša go tšwetšapele tša bommasepala 
Mmušo wa selegae wa go tšwetša pele ke mmušo o šomišanago le batho le mang le mang yo a nago le karolo ye a e bapalago go tšwetšapele kgatelopele ye dulago ya ikonomi le ya batho. Se se ra gore mmušo wa selegae o swanetše go: 
Fa boetapele ba setšhaba 
Bommasepala ba swanetše go šoma le dikarolo kamoka tša setšhaba go aga pono ye swanago le go dira maikemišetšo a tšwelopele. Ge go ena le pono le maikemišetšo a swanago, bommasepala ba swanetše go šoma le setšhaba go fihlelela dipono tšeo le maikemišetšo. 
Go tšwetša pele bophelo le tša ditšhelete tše di botse 
Bommasepala ba swanetše go netefatša gore maano a bona kamoka, melao, mananeo le ditiro di tla tliša tšwelopele ya ditšhelete le ya setšhaba le khwalithi ya bophelo ye kanonafaditšwego ya batho kamoka - kudu kudu bao peleng ba bego ba sa di humane. .
Kopanya le go khohlaganya maiteko kamoka go tšwetšapele lefelo 
Kamoka tšeo di lego gona - Batho le dilo - di tla nyakwa go fihlelela maikemišetšo a tšwelopele. Mmasepala wa go tšwetšapele o swanetše go swara mekgwa ya polelo le mafapha a mangwe a mmušo e bulegile, a dire dikamano le mekgatlo ya setšhaba le ya praebete. A netefatše gore maiteko kamoka le dihlagišo di šoma mmogo go fihlelela maikemišetšo a tšwetšopele a swanago. 
Go tšwetšapele le go aga temokrasi ya selegae 
Lekgotla la mmasepala le emela dikgahlego tša setšhaba. Le swanetše go dumelela badudi le dihlopha go tšea karolo diphethong le ditshepetšong tše ba amago. Le swanetše go tšea magato a kgethegilego go netefatša gore batho bao ba bego ba beelwa thoko - go swana le basadi, digole le baswa - ba kgona go tšea karolo
Mmušogae wa go tšwetšapele o swanetše go fihlelela eng? 
Maikemišetšo magolo a mangwe a mmušo wa selegae wa go tšwetšapele ke
(a) Go fa infrastraktšha ya selegae ya ditirelo tša theo 
Batho kamoka lefelong ba swanetše go ba le ditirelo tša theo tše rekegago - dilo tša go swana le go humana meetse a hlwekilego, go tlošwa ga ditšhila le mantle. Lenaneo la Infrastraktšha ya Bommasepala le Kopantšwego (Consolidated Municipal Infrastructure Programme, CMIP) ke sekhwama sa setšhaba go thuša bommasepala go aga infrastrakšha ya ditirelo tše ye hlokegago - dilo tša go swana le diphaephe, ditanka tša go boloka meetse le mafelo a swaro ya mantle. 
b)Go loga maano a metse ye kopantšwego, ditoropo le metse-magaeng 
Kgethollo e arogantše mafalelo a rena go ya ka mmala. Bommasepala ba swanetše go dira maano a go fediša karoganyo ye. Go kopanya mafelo a rena go tla theoša ditshenyegelo tša dinamelwa le ditirelo. Go tla dira metse, ditoropo le mafelo a magaeng ditulo tše kaone tša go phela gomme go tla tliša ditšhaba tšeo di bego di arogantšwe peleng mmogo 
Go tšwetšapele kaonafalo ya ikonomi ya selegae
Bommasepala ba ka se kgone go hlola mešomo goba lehumo ba nnoši. Fela, ba ka loga maano go netefatša gore bokgoni bjo tletšego bja lefelo bo tšwetšwapele. Se se tla netefatša gore go na le mešomo ye mentši, dibaka, le lehumo le le lentši. 
Mohlala, bommasepala ba ka no netefatša gore ge ba reka dithoto le ditirelo, ba reka dikgwebong tša selegae tše tšwelago pele. Ge ba aga infrastraktšha, ba ka no šomiša batho e sego metšhene moo go kgonagalago. Ba ka no fa thekgo le tsebišo go dikgwebo tše nyenyane goba ba netefatša gore dikgwebo tša selegae di humana mananeo le go tsebišwa mekgatlo ye mengwe yeo e ka di thušago. Ka go fa setšhaba boetapele bja nnete le go se kopanya gore se be le maikemišetšo a swanago, lefelo le ka dirwa gore le goke poloko le go tšwetša pele kgolo
Bommasepala ba ka tšwetša pele kudu bjang 
Didirišwa tše pedi tša bohlokwa tša mmušo wa selegae wa go tšwetša pele: 
1.Togamaano a tšwetšopele a kgohlantšwego 
Go loga maano a nnete go bohlokwa tšwelopeleng. Togammano a kgohlantšwego ke tshepetšo ya go loga maano ye beakantšwego ka hlokomelo go kgontšha bommasepala go loga maano a tšwetšopele ka kgontšhago mafelong a bona. E tsenya ka gare: 
* Go šoma le setšhaba go lekanyetša dihloko tša bona 
* Go tšwetša pele pono ye swanago le maikemišetšo le go bea dilo go ya ka bohlokwa bja tšona 
* Go lekanyetša gore dithuši tšeo di lego gona ke dife 
* Go akanyetša mananeo le merero. 
* Go netefatša gore mananeo a bommasepala a šomišana gabotse le a bommasepala ba bangwe le mananeo a diprofense le a setšhaba 
* Go netefatša gore mananeo a mafapha a fapanego (go swana le meetse, dintlo, mantle, dinamelwa) di šomišana mmogo gabotse 
* Tekanyetšo le togammano ya matlotlo tše kgwagalago. 
* Maano a go tsenya tirišong. 
* Hlokomelo le tekanyetšo ya mananeo tše tšwelago pele go netefatša gore di tšea gabotse 
2.Taolo ya go papalo 
Bommasepala ba hloka go lekanyetša papalo ya bona go netefatša gore ba fihlelela maikemišetšo a bona. Gore ba kgone go dira se, ba swanetše go bea Dišupo tša Papalo tša Theo (Key Perfomance Indicators KPIs). Tše ke ditebo tšeo ba ka di šomišago go lekola gore mananeo a tseleng le gore dilo di šomišwa gabotse. Dihlopha tša setšhaba di swanetše go tšea karolo go beeng di KPI - se se tla thuša go aga boikgafo setšhabeng kamoka gore go be le maikemišetšo a swanago. 
Go tšea karolo ga setšhaba 
Bommasepala ba na le mošomo wa go tsenya ka gare badudi ba selegae ditabeng tša bommasepala le go aga demokrasi ya selegae. Badudi ba swanetše go tšea karolo togamaanong le ge go dirwa melao le mananeong a tšwetšopele. 
Ka boripana... 
Mmušogae wa go tšwetša pele o hlaloša boetapele bjo tiilego, pono ye hlakilego, go tšea karolo dinako kamoka ga setšhaba, mafapha a praebete le batšeakarolo kamoka go phethagatša dihloko tša theo tša batho kamoka le go aga motheo o tiilego wa kgolo le tšwelopele ya kamehla 

Mmušo wa tšwetšopele ke woo o nago le maikemišetšo a go tšwetšapele kaonafalo ya setšhaba le ya ikonomi. Se se tsenya ka gare go netefatša gore batho kamoka ba kgona go humana ditirelo tša theo le gore go tšewa magato go tšwetša pele go hlolwa ga mešomo gwa leruri. 
Tšwelopele ya leruri ke tšwelopele yeo e tla bago gona goba ya tšwelapele le išagong. Gore tšwelopele e be ya leruri, e swanetše go agwa motheong wo tiilego. Ditharollo tša nakwana ga se selo ge e le gore gosasa go ka se be le selo se šupšwago. Metheo ye mefša e swanetše go sepetšwa gabotse e be e swarwe le išagong, gomme go swanetše go ba le bokgoni le ditšhelete tša go dira tše kamoka. 
Kgohlaganya e ra go tliša mmogo maano a fapanego, maiteko le dihlagišo gore di šome mmogo go fihlelela pono le maikemišetšo tše swanago. 
IDPs 
Bommasepala kamoka ba swanetše go hlagiša maano a tšwetšopele a kgohlantšwego Kgoro ya Tšwetšopele ya Molaotheo e ntšhitše pukwana ya go thuša bommasepala go thoma. 


  
KAROLO YA C: MMUŠO WA GO ŠOMA MMOGO 

Karolo ya C ya pampiri ye tšhweu e lebelela kamano gareng ga mmušo wa setšhaba wa profense le wa selegae. Ka molaotheong wa rena o mofsa, dikarolo tše kamoka tša mmušo di swanetše go šoma mmogo ka moya wa tirišano le go thekgana. 

Dihlotlo tša tšwelopele tše lebanego le mmušogae ke tše dikgolo. Fela bommasepala ga ba tee. Mmušogae ke karolo ye mpšha ya tshepetšo ya tšhomišano mmogo ya mmušo wa Afrika Borwa. Gomme ka lehlakoreng le lengwe bommasepala ba thekga mebušo ya profense le ya setšhaba. Ge mafapha a a mmušo a šomišana mmogo a tla fihlelela maikemišetšo a tšwelopele bokaone. 
Dikarolo tše bohlokwa tša makala a mararo a mmušo 
 
Setšhaba
Profense
Selegae
Togamaano a tšwetšopele
Maikarabelo a go tšwetšapele tlhako ya kakaretšo go kaonafatša setšhaba le ikonomi ya naga.
Maikarabelo a go tšwetšapele tlhako ya profense ye nngwe le ye nngwe - e bitšwa Maano a Kgolo le Tšwelopele ya Diprofense
Bommasepala ba na le maikemišetšo a go tšwetša pele maano a tšwelopele a mafelo a bona. Di IDP di swanetše go šoma mmogo le Maano a Kgolo le Tšwelopele ya Diprofense. 
Melao le melawana 
Maikarabelo a go tšwetšapele tlhako ya melao ya kakaretšo ya mmušogae. Pampiri ye Tšhweu ke karolo ya tshepetšo ye ya go dira melao. 
Go phasiša melao le melawana ya mmušogae - ye sepelelanago le melao ya setšhaba - go kgotsofatša ditlhoko tša profense le tša selegae.
Go dira melawana ya selegae le ya taolo ya naga, ditefo tša selegae, go rekiša mebileng, bjbj.
Kago ya bokgoni
Maikarabelo a go aga bokgoni bja bommasepala gore ba kgone go laola ditaba tša bona le go dira mešomo ya bona ka phethago.
Fa bommasepala thutelo le go aga bokgoni. Ba tla šoma le mekgatlo ya profense ya thutelo le ya selegae. Di tla fa thušo ya setegniki ya go swana le go tšwetšapele di IDP.
Makgotla a Bommasepala a na le mešomo ya go tšwetša pele bašomi ba yona ka thutelo le mekgwa ye mengwe.
Tšhelete
Go laola tshepetšo ya kamano ya tša ditšhelete gare ga mebušo (intergovermental fiscal relations). E tla phasiša melao ya dilo tša go swana le ditekanyetšo tša bommasepala le karolelano ye lekanago (equitable share) ya ditefo tša setšhaba go ya bommasepaleng.
Lekola maemo a ditšhelete a bommasepala, le go tsena gare ge tša ditšhelete di sa kwišišagale.
Makgotla a bommasepala a na le maikemišetšo a go hlagiša maano a tša ditšhelete a mengwaga ye mehlano le ditekanyetšo tša ngwaga, go bea ditefo, ditirelo tša dimetara, go kgoboketša ditefo, go dira ditebo tša "kabelo ye lekanago" bahloking, bjbj.
Go lekola
Hlagišo ya tshepetšo ya kakaretšo go netefatša gore tsebišo e nepagetše le gore dipego ga di boeletšwe.
Go lekola bommasepala go ya ka tshepetšo ya tekolo ya setšhaba. Se dirwa go netefatša gore go na le mephato le tirelo ya setšhaba ya maemo a godimo.
Go bea dišupo tša phethago tša theo le go bega nako le nako ka tšona.
Go tsena gare
Ka go fa methalohlalhli ya go tsena gare ge bommasepala ba e ba le mathata, gomme e ka tsena gare ge go sena ka moo go ka dirwago.
Ka no tsena gare ge e le gore bommasepala ba palelwa ke go dira mešomo ya bona ya molaotheo. Ge e le gore mmušo wa profense o dira mošomo wa mmasepala, o swanetše go netefatša gore mešomo eo e bušetšwa Lekgotleng ka pela ka moo go kgonagalago.
Dira diphošollo go ya ka tšhišinyo goba taelo ya Leloko la Lekgotla Phethiši.
Mananeo a setšhaba le a profense 
Mebušo ya setšhaba le ya profense e na le mananeo a amago bommasepala thwii. Mohlala, Lenaneo la Meetse le Tlhwekišo la Setšhaba la Kgoro ya Meetse le Dithokgwa, le thušo ya togamaano ya Kgoro ya Ditaba tša Naga yeo e thušago bommasepala go dira maikemišetšoo a bona a tšwetšopele ya naga/maano a tšwetšopele a kgohlantšwego. 
Bommasepala ba ka thuša gore mananeo a a phethege. Ka nako ye tee, mananeo a a ka aga bokgoni bja mmušo wa selegae le go dira karolo ya maano a tšwetšo pele a bommasepala.
Gape, dikgoro tše dingwe tša setšhaba le tša profense di tloga bogareng (decentralising), go iša mešomo ye mengwe mmušogaeng. Se se ra gore bommasepala ba tla ba le mešomo ye mengwe ye mefša. 
Gore mebušo ya setšhaba, ya profense le ya selegae e šome mmogo ka kgontšhago mananeong a phethagatšo: 
* Mebušo ya setšhaba e swanetše go šoma thwii le mmušo wa selegae e be e šome ka yona. 
* Mananeo a profense le a setšhaba a swanetše go agelelwa go di IDP tša bommasepala. 
* MINMEC ya Mmušo wa Selegae e swanetše go kopanya go tlošwa bogareng ga maatla a dikgoro le mešomo ye yago mmušogaeng - se se tla netefatša gore go na le tša ditšhelete tše lekanego mmušogaeng go dira mešomo ya tlaleletšo. 
Tšhomišano mmogo gareng ga bommasepala 
Bommasepala ba ka boelwa kudu ge ba ka aga dikamano gareng ga bona. Mohlala, ba ka kgona go: 
* Fana maitemogelo a dithuto. 
* Abelana bašomi le theknolotši. 
* Tšea merero ya poloko mmogo. 
* Reka dilo tša go swana le didiršwa mmogo, ditirelo ka bontši le ditirelo tša keletšo. 
* Fana ditirelo. 
Mmušo wa selegae o beakantšwego 
Kopano ya Mebušogae ya Afrika Borwa (SALGA) ke mokgatlo wa setšhaba o emetšego mmušo wa selegae. O na le dikopano tša diprofense tše senyane. Mekgatlo ye e ka tšwetša pele tšhomišano mmogo gareng ga bommasepala. E ka dira gape gore mmušogae o kwewe ka baemedi ba wona ba lego Lekgotleng la Diprofense la Setšhaba le MINMEC ya Mmušogae. 
Gape, SALGA ke kopano ya bathwadi yeo e ka agago dikamano tše tšeago gabotse le diunione tša bommasepala ya ba ya thuša a dikamano tša bašomi tše di botse. 
Ka boripana... 
Ka go šoma mmogo, mebušo ya setšhaba, ya profense le ya selegae e tšwetša pele kaonafalo ya setšhaba ka kgontšhago, ya šomiša dithuši tšeo di lego gona gabotse gomme ya netefatša mmušo wa go tšea gabotse le maemo a tirelo ya setšhaba a godimo. 

Kamano ya tša ditšhelete gare ga mebušo - go šuthišwa ga tšhelete go tloga mmušong wa setšhaba go ya mebušong ya profense le ya selegae. 
Kabelo ye lekanago lekanago - Molaotheo o bolela gore bommasepala ba swanetše go humana kabelo ya tšhelete ya setšhaba. Mmušo wa setšhaba o tla phetha gore kabelo e e be bokae.
Tloga Bogareng (decentralise) - go fa mokgatlo wa selegae mošomo ka ge o kgona go o dira ka phethago le kgontšhago. 
MINMEC ya Mmušo wa Selegae ke Komiti ya setšhaba ye šomago ka dilo kamoka tše amago mmušo wa selegae. Maloko a yona ke Letona la Ditaba tša Diprofense le Tšwetšopele ya Molaotheo, Maloko a Lekgotla Phethiši a mmušogaeng a diprofense t še senyane le SALGA. 


  
KAROLO YA D: MAFAPHA 

Karolo ya D ya Pampiri ye Tšhweu e lebelela dikarolo tše tharo tša mmasepala le mehuta ye fapanego ya mmasepala karolong ye nngwe le ye nngwe. 
Dikarolo tša mmasepala 
Molaotheo o hloma dikarolo tše tharo tša mmasepala. 
Karolo (A) Mmasepala o nago le taolo ya phethiši le ya semolao ye kgethegilego lefelong la wona. 
Karolo (B) Masepala o arolelanago taolo ya phethiši le ya semolao lefelong la wona le mmasepala wa Karolo ya C o welago lefelong la wona. 
Karolo (C) Mmasepala o nago le taolo ya phethiši le ya semolao lefelong le tsenyago ka gare bommasepala ba fetago o tee. 
Mmušo wa setšhaba o tla dira selekanyo gore lefelo le be neng le karolo A ya mmasepala goba bommasepala ba B le C mmogo. 
Mehuta ya Mmasepala 
Go ye nngwe le ye nngwe ya dikarolo tše go ka no ba le mehuta ye fapanago ya bommasepala. Mmušo wa setšhaba o tla phetha gore mehuta ye fapanego ye e tla ba eng.Mmušo wa profense o tla phetha gore profense e tla ba le mohuta ofe wa mmasepala. 
Dilete tše dikologilego metse ye megolo 
Dilete tše dikologilego ke dilete tša toropong tše dikgolo tša go ba le batho ba ba ntši. Go na le dilete tša mohuta wo tše tshela nageng ya Afrika Borwa: Johannesburg ye Kgolwane, Tshwane Kgolwane, Motse-Kapa, Thekwini, Lekoa-Vaal le Kayalami. 
Mafelo a a hloka peakanyo ya mmušo ye kgethegilego. Mmušo wa dilete o ka fa dilete tše tša toropong taolo ya kakaretšo. Se se a hlokega go tšwetša pele kaonafalo ya ikonomi le ya setšhaba lefelong kamoka - bommasepala ba aroganego ba na le go ba le kgahlego mafelong a bona fela e sego seleteng kamoka. Go tla netefatša gape le gore mahumo a lefelo kamoka a hola batho kamoka - kudu bao ba bego ba tlaišega historing. 
Pampiri ye Tšhweu e šišinya mehuta ye mebedi ya mmušo wa dilete-kgolo: 
1. Mmušo wa dilete wa go ba le Dikomiti tša Dikarolo. 
2. Mmušo wa dilete tša dikarolwana tša Dilete tše Dikologilego Metse ye Megolo. 
Mmušo wa profense o tla phetha gore profense e tla ba le mohuta ofe. 
Mehuta ye mebedi ya mmušo wa Dilete tše dikologilego metse megolo 
1. Mmušo wa dilete tše dikologilego metse-mogolo 
Mohuteng wo wa mmušo wa dilete tše dikologilego metse-megolo, Lekgotla la Dilete tše le tla ba le maatla kamoka godimo ga mešomo ya mmasepala. Le ka no kgetha go laola mešomo kamoka ka bolona goba e ka e tloša bogareng (decentralise) ya išwa makaleng a mangwe a selegae. Le ka no phetha gore e tla beakanya bjang bokgoni bja lona bja tshepetšo. 
Dikomiti tša Dikarolo di tla hlongwa tekanyetšong ya dikarolo go netefatša gore badudi ba selegae ba humana ditirelo tša mmušo wa dilete. Dikomiti tša dilete di swanetše go matlafatša maikarabelo a setšhaba sa selegae. Lekgotla la Dilete tša go dikologa Metse-Megolo le tla phetha gore Makgotla a Dikarolo a tla ba le maatla le mediro efe. Dikomiti tša Dikarolo di swanetše go raloka karolo go phetheng ga dihloko tša selegae le bohlokwa bja tšona - karolo ye bohlokwa ya di IDP. Ba swanetše go rerišwa ka ditaba tše amago lefelo la selegae. 
2. Mmušo wa Dilete tše dikologilego Metse-Megolo le Dikarolwana tša Dilete tše dikologilego Metse-Megolo 
Lekgotla la Dilete tše dikologilego Metse-Megolo le tla beakanya bokgoni bja lona bja tshepetšo ka tsela ye tlošitšwego bogareng ka Dikarolwana tše dikologilego Metse-Megolo. Dikarolwana ke dikomoti tše nyenyane tša Lekgotla la Lefelo le itšego. Di na le dikarolo tša tšona le kemedi ye lekanyeditšwego ya lefelo leo. Lekgotla la Dilete tše dikologilego Metse- megolo le tla phetha gore ke mešomo efe ye tlošwago bogareng go išwa Dikarolwaneng tše. Se se ka tsenya ka gare mešomo ya ditirelo tša thwii ye mentši go swana le go kgoboketša matlakala le tlhwekišo, le diphetho tša togamaano a selegae. Lekgotla le ka no phetha go swara maikarabelo a ditirelo tša go swana le kabo ya meetse le ya motlakase - goba, le ka no abelana mešomo ye le Dikarolwana. 
Karolo ya mmušo wa dilete tše dikologilego metse-megolo 
Mmušo wa dilete tše dikologilego metse-megolo o swanetše go: 
* Tšwetšapele tekano le toka ya setšhaba. 
* Netefatša gore batho dileteng tša go dikologa metse-megolo kamoka ba holwa ke lekgetho. 
* Loga maano a lefelo kamoka la dilete tša go dikologa metse-megolo gore go se lekane go bakilwego ke kgethollo go phošollwe, kgontšhago ya tšhelete e a oketšwa le kopanyo ya batho e tšwetšwapele. 
* Tšwetša pele temokrasi ya selegae ka go nolofatša go tšea karolo ga badudi mmušong mafelo a bona a selegae le motseng kamoka - Dikomiti tša Dikarolo le Dikarolwana di tla bapala karolo ye bohlokwa go ageng temokrasi. 
* Fa ditirelo tše tshepegago le tše kgontšhagalago - go swanetše go tšewa go le bohlokwa go abela ditirelo tša theo go bao ba se šego ba iphsina ka tšona. 
Mmušo wa setereke 
Mafelo kamoka a ka ntle ga dilete tša go dikologa metse-megolo a tla ba le mmušo wa Setereke (karolo C) le mmasepala wa selegae (karolo B). Peomolao ya setšhaba e tla phetha gore maatla le mešomo e tla arolwa bjang gare ga Lekgotla la Setereke le mmasepala wa selegae. 
Mafelo ao e sego dilete tša go dikologa metse-megolo a na le mehuta ye mentši ya mafalelo - go thoma ka metse ye megolo go fihla ka metse magae ye phatlaletšego. Mmušo wa setereke o bohlokwa go netefatša togamaano le tšwelopele ya setereke kamoka, le go thuša bommasepala ba selegae bao ba se nago lekgetho le le ntši go phetha mešomo kamoka ya bommasepala. 
Maikarabelo a mmušo wa Setereke 
* Logamaano a kopantšwego a tšwetšopele ya selete kamoka - Makgotla a Ditereke a tla swanela go tšwetšapele di IDP tša setereke kamoka. Se se tla netefatša gore di IDP tša bommasepala di šoma mmogo le manaeo a setšhaba le a diprofense go tšwetšapele setereke kamoka. 
* Fa infrastraktšha ya bontšhi - Makgotla a Setereke a tla kgona go dira tšhelete ya se ka go dira ditefo (ditefo tša kgale tša RSC). 
* Fa ditirelo go mafelo ao bommasepala ba sa kgonego ka baka la motšhelo wo mo nyenyane goba go nyakwa ga ditirelo gwa fase. 
* Fa ditirelo go mafelo ao bommasepala ba sa kgonego ka baka la motheo wa lekgetho wo mo nyenyane le nyako ya ditirelo ya fase. 
Karolo ya B ya Makgotla a bommasepala (Makgotla a selegae) 
Mafelong a Ditereke tša mmušo go tla ba le mehuta ye meraro ya mmasepala wa karolo ya B. 
1. Bommasepala ba metse-ditoropo. 
2. Bommasepala ba metse-ditoropo le metse-magaeng ba kopantšwego.
3. Bommasepala ba metse-magaeng. 
Bommsepala ba metse-ditoropo 
Ditoropo le metse ye mentši di tla ba le bommasepala ba metse - ditoropong bao ba nago le maikarabelo a go tliša ditirelo tša bommasepala. Mafalelo a e sego a semmušo le a mangwe a lego ka ntle ga ditoropo tše a tlišwa mafelong a mmasepala. 
2. Bommasepala ba metse-ditoropo le metse-magaeng ba kopantšwego 
Mabakeng a mangwe, mellwane ya mmasepala o lego gona e tla katološwa go tsenya ka gare mafelo a dikologilego. Se se ka no ra go kopanya bommasepala ba motse-toropo le motse-magae. Se se tla oketša lekgetho gomme togammaano le kabo tša kaonafala. 
Bommasepala ba metse-magaeng 
Go na le mehuta ye mentši ya mafalelo a magaeng nageng ye. Bokgoni bja bommasepala mafelong a bo a fapana go thoma ka ye emego gabotse le ye hlokago kudu. Pampiri ye Tšhweu e šišinya gore bommasepala kamoka ba magaeng ba tla thoma ka go fiwa maatla le mešomo ya theo. Maatla le mešomo ye šetšego e tla dirwa ke mmušo wa Setereke. Ge bokgoni bja mmasepala wa magaeng bo oketšega, o tla tšea maatla le mešomo ye mentši. Bommasepala ba metse-magaeng ba tiilego ba ka no kgona go dira mehuta ye mentši ya maatla le mešomo ka bjako. Ba bangwe ba tla dira ka mokgwa woo morago ga nako, ge bokgoni bja bona bo gola. 
Mafelong a mmalwa a nago le batho ba ba nyenyane, mmasepala wa karolo B o ka no se kgonagale. Mabakeng a a arogilego, ditokišo tše kgethegilego di tla dirwa go netefatša gore badudi ba emetšwe ke Lekgotla la Setereke. 
Boetapele bja Setšo 
Pampiri ye Tšhweu e šoma ka kamano gareng ga mmušo wa selegae le boetapele bja setšo - e sego ka dilo tše dingwe tša boetapele bja setšo. Pampiri ye Tšhweu e šišinya kamano ya tšhomišano mmogo gareng ga bommasepala le boetapele bja setšo. Baetapele ba setšo ba tla ba le kemedi Makgotleng a selegae le a Ditereke, go fa dikeletšo ka ditlhoko le ditakatšo tša batho ba bona. Karolo ye e fapana le ya go bouta ga Balekgotla (Councillors). Mmušo wa selegae o tla tšea karolo go phetheng gore ke ditirelo dife tšeo di swanetšego go fiwa baetapele ba selegae. 
Pampiri ye Tšhweu ka Ditaba tša Setšo e a lokišwa gomme dikgoro tša mmušo di ahlaahla ditaba tše amago baetapele ba setšo. 
Ga bjale go na le bommasepala ba 843 le Balekgotla ba 11 300 Afrika Borwa. Palo ya bommasepala le balekgotla e swanetše go fokotšwa gore bommasepala ba tliše ditirelo tše kaone ka ditshenyegelo tša fase. 
Go kgaolwa ga mellwane (dermacation) 
Lekgotla la Mmasepala la Kgaolo ya mellwane le tla phetha mellwane ya bommasepala, mmogo le Maloko a Makgotla Phethiši a mmušogae le bommasepala. Mmušo wa Setšhaba o tla dira dilekanyo tša kgaolo. Go tla hlokomelwa go netefatša gore mellwane ya mmasepala e kgontšha bommasepala go dira mešomo ya bona ya ka molaotheong. 

Taolo ya phethiši le ya semolao - maatla a go dira melao le go tsenya tirišong melao le melawana ya setšhaba le ya profense. 
Selekanyo - melao le mabaka a swanetšego go šalwa morago ge go dirwa dikgetho ka dikarolo tše fapanego tša mmasepala.
Selekanyo - melao le mabaka a swanetšego go šalwa morago ge go dirwa dikgetho ka dikarolo tše fapanego tša mmasepala. 
Lekgetho - methopo ya lekgetho yeo go yona bommasepala ba ka humanago tšhelete ya dira mešomo. Se se tsenya ka gare mabenkele, dikgwebo, barui ba lefago motšhelo bjbj. 
Infrastraktšha ya bontši - go tsenya diphaephe, dikheipole le didirišwa tše dingwe tše hlokegago go iša meetse a mantši, motlakase goba gase dintlheng tša gare mafelong a mmasepala. Go tšwa dintlheng tše, go hlokega infrastraktšha ye ntši go iša meetse goba motlakase thwii bašomišing. 
Kgaolo ya Mmelwane - Mollwane wo mongwe le wo mongwe wa mmasepala o swanetše go thalwa mmapeng go bontšha gabotse lefelo leo Mmasepala a nago le maikarabelo a lona. Tshepedišo ya go phetha gore mollwane o thalwa kae e bitšwa kgaolo (dermacation). 


KAROLO YA E: DITSHEPEDIŠO TŠA DIPOLOTIKI 

Karolo ya E ya Pampiri ye Tšhweu e ahlaahla maatla le mešomo ya Makgotla. Se se tsenya ka gare karolo ya bo ramotse, dikomiti khuduthamaga le dikomiti tše dingwe 
Mokgwa woo diphetho di dirwago ka wona 
Mmasepala wo mongwe le wo mongwe o na le maikarabelo a go dira diphetho tša sepolotiki, le tshepedišo ya go phethagatša diphetho tšeo di tšerwego ke Lekgotla. Molaotheo o re diphetho kamoka tše amago go diriša maatla le mešomo ga lekgotla di swanetše go tšewa ke Lekgotla. Fela, ga go kgonagale kamehla - kudu Makgotleng a magolo - gore Lekgotla kamoka le dire diphetho. Ka lebaka le, melao ya setšhaba e tla dumelela makgotla go aba maatla a phethišo (delegate executive powers) go Ramotse wa Phethiši goba go Komiti ya Lekgotla Phethiši. Maatla ao a ke se abiwego fela ke: 
* Go phašiša melalawana. 
* Go dumelela ditekanyo. 
* Go gapeletša ditefo, makgetho, le mešomo ye mengwe. 
* Go nyaka dikadimo. 
Dilo tše di swanetše go dirwa ke Lekgotla kamoka. 
Ge Lekgotla le abela Ramotse goba Lekgotla la Phethiši mediro, Lekgotla le tla kgona go hlokomela papalo ya Ramotse goba Komiti ya Phethiši gomme la dira gore ba be le maikarabelo a mediro ya bona. 
Ramotse wa Phethišo 
Komiti ya Phethišo 
Komiti ya phethišo ke sehlopha sa borakomiti se hlophilwego ke Lekgotla la Mmasepala. Ramotse ke modulasetulo wa Komiti ya Phethišo. Fela Ramotse ga se Ramotse wa Phethišo - maatla a na le Lekgotla la Phethišo kamoka, e sego le Ramotse. Lekgotla le kgetha gore ke maatla afe a tla abelwago Komiti ya Phethišo. 
Mmušo wa profense o tla phetha gore ke ditshepedišo dife tša go dira diphetho tšeo profense e tla di šomišago. 
Dikomiti tše dingwe 
Lekgotla le ka no hloma dikomiti tše dingwe go ba thuša. Tše di tsenya ka gare: :
* Dikomiti tša balaodi le bahlahlobedi - - go hlokomela mešomo ya go swana le kabelo ya meetse le taolo ya ditšhila. 
* Dikomiti tša mafelo - go hlokomela mešomo ya lefelo le itšego. 
* Dikomiti tša melao - go dira melao ka taba tše rilego ka nako ye beilwego. 
Bommasepala ba ba golo ba swanetše go hloma Komiti ya Hlakišo ya Matlotlo (go hlokomela hlakišo ya matlotlo a mmasepala) le Komiti ya Tentara (go laola tshepedišo ya go tentara). 
Bolaodi bjo sepelelanago le diphetogo 
Bolaodi bjo sepelelanago le diphetogo, bjo nago le bokgoni le bjo bo nago le boikgafo bo a nyakega go kgontšha bommasepala go nolofatša tšwelopele le go netefatša tirelo ya setšhaba ya maemo a godimo. Balekgotla ba swanetše go fa boetapele le pono tše akaretšago setšhaba kamoka. Ba swanetše ba kgone go aga bolekane le dikgwebo, mekgatlo ya setšhaba le dihlopha tše dingwe tše ka thušago tšwelopeleng. Ba swanetše ba kgone go tšea diphetho tše raranego tša go dira melao ba ba ba oketše maikarabelo le ponalo. 
Fela, a mantši a makgotla a 11 300 ka Afrika Borwa ke a nakwana. A katana go laola Mešomo ya bona le ya Lekgotla. Ka fao, Pampiri ye Tšhweu e šišinya go fokotša palo ya kakaretšo ya Balekgotla le go oketša selekanyo sa Balekgotla ba leruri, ba nago le boikgafelo mešomong ya bona ya Lekgotla. 
Dikgetho tša mmasepala 
Makgotla a Mmasepala a tla kgethwa ka tsela ye latelago: 
Go tla ba le boutu ya lekoko go ya ka phesente ya palomoka ya diboutu (proportional representation). 
Go tla le boutu ya karolo go ya ka gore ke mang a nago le diboutu tša go feta batho kamoka (first past the post). 
Mohlala wa go bouta

Go na le ditulo tše 20 komiting. 
Boutung ya lekoko: 
Lekoko Z le humana 70% ya diboutu tša lekoko. 
Se se ra gore lekoko Z le na le ditulo tše 
14 (70% ya 20) = Palomoka ya ditulo tše 14. 
Boutung ya karolo: 
Lekoko Z le humana ditulo tša karolo tše 6. 
Palo ya ditulo tša lekoko: 
Lekoko Z le swanetše go humana ditulo tša tlaleletšo tše 8 go dira palomoka ya 14 (14-6 tša ditulo tša karolo = 8) tše humanwego boutung ya lekoko. 
Ka fao lekoko Z le na le ditulo tša karolo tše 6 le ditulo tša lekoko tše 8. 
Bonkgetheng ba basadi 
Makoko a dipolotiki a hlohleletšwa go tsentšha tshepetšo ya dikarolo tša bong. Se se tla netefatša gore basadi ba ba ntši ba ba bonkgetheng ba dikgetho tša Makgotla a bommasepala. 
Ka bokopana... 
Mmušogae wa tšwetšopele o hloka boetapele bjo tiilego, bjo nago le bokgoni le pono. Tshepetšo ya go dira diphetho ye šišintšwego ka Pampiring ye Tšhweu e ikemišediše go tiiša Balekgotla le go tokologanya diphetho, gore go be le mmušo wa bommasepala wo nago le bokgoni. 

Aba (delegate) - go fetišetša maatla le mediro mothong yo mongwe. 
Maatla a Phethišo (executive powers) - maatla a go dira diphetho tša melao ye amago tshepetšo ka kakaretšo ya mmasepala. 
Phesente ya palomoka ya diboutu (proportional representation) - makoko a fiwa ditulo go ya ka phesente ya palomoka ya diboutu tše ba di humanago. 
Motho yo nago le diboutu tša go feta tša batho kamoka (first past the post). Setulo se humanwa ke motho yo tee fela - yo a nago le diboutu tša go feta tša batho kamoka. 


  
  
KAROLO YA F: DITSHEPETŠO 

Tshepetšo ya bommasepala e tsenya ka gare taolo le bašomi ba dikgoro tša bommasepala bao ba nago le maikarabelo a go phethagatša melao le mananeo a Lekgotla. Basepediši ba na le maikarabelo a go fa badudi ditirelo tša khwalithi. Karolo ya E ya Pampiri ye Tšhweu e šišinya mekgwa ya bohlodi go katološetša ditirelo tša theo bathong kamoka le go kaonafatša phethagatšo ya ditirelo ka kakaretšo. 
Mekgwa ye fapanego ya go phethagatša ditirelo 
Bommasepala ba hloka go humana ditsela tše kgontšhagalago kudu go fa badudi ditirelo tše rekegago le tša khwalithi - kudu kudu bathong bao ba se nago ditirelo tša theo. Pampiri ye Tšhweu e šišinya ditsela tše fapanego go fihlelela se. Bommasepala ba swanetše go kgetha mekgwa ye kopantšwego gabotse go phethagatša maikemišetšo a bona a ditirelo le tšwetšopele. 
Kago ya Bokgoni 
Bommasepala ba ba ntši ba hloka go kaonafatša tshepetšo ya bona ya taolo le go rutela le go matlafatša bašomi ba bona. Se se ka no tsenya ka gare mekgwa ya go swana le: 
Phetolo ya Bolaodi
Maatlafatšo ya bašomi
Dikontraka tša papalo tša bašomi ba mephato ya godimo
Maatlafatša bašomi ba pele gore ba kgone go fa setšhaba tsebišo le dikeletšo 
Ditsela tša maitshwaro
Thutelo le tšwetšopele ya bašomi
Tiro ya Phošollo
Go tloša bogareng maikarabelo a balaodi
Dilekanyo tša papalo tše hlakilego
Boitemogelo bja mošomong le tsebo ya bašomi ba pele di swanetše go šomišwa go kaonafatša 
Tlemaganyo 
Se se bolela ka go hloma ditheo tša phethagatšo ya ditirelo, tšeo di laolwago okare ke kgwebo, tše aroganego le tshepedišo fela di ikarabela Lekgotleng. 
Kgwebišano gareng ga setšhaba le setšhaba 
Se ke kgwebišano gareng ga mmasepala le mekgatlo ye mengwe ya setšhaba. Mohlala ke wa kgwebišano gareng ga mmasepala le Poso, go thuša batho go lefa melato ya bona Posong. Se se dira tefo bonolo gomme se tloša morwalo wa kgoboketšo basepedišing. 
Kgwebišano le di CBO le Di NGO(Mekgatlo ye sa laolwego ke mmušo) 
Di CBO le di NGO di na le maitemogelo ao a ka bago bohlokwa basepedišing - mohlala, ka thutelong, mererong ya tšwetšopele le tšwetšopele ya dikgwebo tše di nyenyane. 
Go ntšhetša ntle 
Se se bolela ge mmasepala a dira kontraka le mokgatlo wo itšego gore o dire tirelo ye rilego. Dikontraka tša mohuta woo di theoša ditshenyegelo le go kaonafatša bokgoni. Lekgotla le swanetše go lekola papalo le go netefatša maemo le gore khwalithi e a swarwa. 
Dikhirišo le ditumelelano 
Go swana le go ntšhetša ntle fela mo go na le poloko ya tšhelete ye ntši yeo e lego gona infrastraktšheng. Ka lebaka le, sebaka sa kontraka ke se se telele (ka nako ye nngwe megwaga ye 20 go fihla go ye 30) gomme rakontraka o lebetše gore a rwale maikarabelo a infrastratŠha le go boloka ka yona. Mafelelong a kontraka, borui bja infrastraktšha bo bo boela mmasepaleng. 
Tšhutišetšo ya borui 
Go dira praebete go ra go rekišetša khamphani ya praebete dithoto tša mmasepala gomme khamphani yeo e tla swanelwa ke go phethagatša tirelo ye rilego. Lebakeng le, ditirelo tša theo go swana le meetse, ditšhila, motlakase le ditšhila tše thata - ga di a swanelwa go rekišwa. Fela, Makgotla a ka no akanya go rekiša ditirelo tšeo e sego tša bohlokwa. Se se ka iša godimo lekgetho la mmasepala gomme sa dumelela bommasepala go hlokomedišiša ditirelo tše bohlokwa. .
HLOKOMELA: Peomolao ya setšhaba e tla fa bommasepala tlhako ya go tsenela kgwebišano le makala a praebete. 
Tsepelelo ya tirelo ya bareki 
Bašomi ba pele ba šomišana le setšahaba tšatši le lengwe le le lengwe. Ke bona bao ba phethagatšago ditirelo. Go hlokega gore ba kgone go fa setšhaba dikeletšo le tsebišo. Go bohlokwa gore ditšhupamatlotlo di tshepege ebile di be bonolo gore setšhaba se ka di diriša. 
Kamano ya bašomi 
Diunione tša mmasepala le mmušo wa selegae o ipopilego di na le karolo ye kgolo yeo di e bapalago go netefatša dikamano tša bašomi le bathwadi tše di botse le tshepetšo ya kamano ya bašomi ye phedilego gabotse. Lekgotla la Mmušogae la Ditherišano le tla raloka karolo tšwetšong pele ya kgwebišano gareng ga diunione tša mmasepala, balaodi le Lekgotla ka tlhako ya go rarabolla dingangišano. Se bohlokwa e tla ba go kwana ka mabaka a swanago a bašomi ba mmasepala le tshepetšo ya tekanyetšo ya mošomo wa mmasepala, go kaonafatša papalo le go hlola motheo wa phetogo o kwagalago. 
Thutelo ya mmušogae 
Thutelo ya bašomi 
Makgotla a thutelo a lego gona a be a sa kgone go kgotsofatša ditlhohlo tše lebanego le mmušogae wa go tšwetša pele. Tshepetšo ya thutelo e swanelwa ke go beakanywa gape. Taolo ya Thuto le Thutelo ya Lekala la Mmušogae ya setšhaba e tla laola thutelo ya mmušogae le matlotlo a Thuto le Thutelo. Dipopego tša thutelo tša Profense - le baemedi ba bašomi le mebušo ya profense le ya selegae di tla phetha dihloko tša profense, tša fa mekgatlo ya thutelo ditentara, le go hlokomela thutelo. Ba fago thutelo ba tla tsenya ka gare diunibesithi, ditheknikhono, di NGO, dikgoro tša thutelo tša bommasepala, mekgatlo ya profešenale le ba tša dikgwebo tša thutelo. 
Thutelo ya Balekgotla 
SALGA e tla bapala karolo ye rilego thutelong ya Balekgotla. Go tla tšwetšwa pele lenaneo la thutelo ya Balekgotla gore le thulane le dikgetho tša mmasepala. 
Ka boripana... 
Go kgotsofatša maikemišetšo a tšwelopele, ditshepetšo tša mmasepala di hloka go fetola bolaodi, go maatlafatša bašomi le go akanya ka mekgwa ye mefša le ye nago le bohlodi ya phethagatšo ya ditirelo. 


  
KAROLO YA G: TŠA DITŠHELETE TŠA MMASEPALA 

Karolo ye ya Pampiri ye Tšhweu e bolela gore tshepetšo ya tša ditšhelete e ka beakanywa sefša bjang gore bommasepala ba kgone go lekanya ditekanyetšo tša bona le go fa tirelo ya khwalithi. E lebelela mafelo a mane a magolo a ditšhelete tša mmasepala. 
* Lekgetho. 
* Ditšhutišo gare ga mebušo. 
* Poloko ya makala a praebete 
* Tekanyetšo, go rwala maikarabelo le go bega. 
Lekgetho 
Bommasepala ba hloka methopo ya lekgetho ye tshepegago. Bommasepala ba lefa ditshenyegelo tša bona tša tšatši le lengwe le le lengwe palogare ya 90% go tšwa lekgethong la bona, e sego go tšwa mmušong wa setšhaba. Fela, bommasepala ba bangwe-kudu ba metse-magaeng, ga ba na motheo wa lekgetho wo montši gore ba ka itefelela. Bommasepala ba ba tla humana kabelo ye ntši ya lekgetho le beetšwego mmušo wa selegae go tšwa lekgethong la setšhaba. Ditsela tše dingwe tša go oketša lekgetho la ditšhaba tše ipalelago-go swana le ka go dira lekgetho la dithoto la mafelong a ipalelago -di tla nyakišišwa. 
Le lebakeng la bommasepala bao ba nago le bokgoni (viable), go na le hlokego ya go kaonafatša tshepetšo ya matlotlo go netefatša tshepetšo ya didirišwa ye botse, go ahlaahla tše di šaletšego morago le go se lekane le go tšwetšapele maikarabelo. Pampiri ye Tšhweu e šišinya tše di latelago: 
Lekgetho la Dithoto 
Go hlokega gore go be le tshepetšo ya go lekanyetša dithoto ye swanago nageng kamoka. Se se tsenya ka gare dilo tša go swana le ka moo thoto e lekanyetšwago, nako ya go lekanyetša le tsela ya go thuša bao ba ka se kgonego go lefa ditefo kamoka. 
Lekgetho (levies) 
Mebušo ya Dilete tše dikologilego Metse ye megolo le ya dilete e ntšhiša lekgetho la RSC le JSB. Ke makgetho a dikgwebo a theilwego godimo ga palo ya bathwalwa. Ke mothopo wo bohlokwa wa lekgetho ebile di swanetše go dula di le gona. Fela go na le kotsi ya gore di tšhabiša go thwala, gomme ge e le gore lekgetho la mmasepala le godimo kudu, dikgwebo di tla šuthišetšwa mafelong a mangwe. Mmušo wa Setšhaba o tla tšea magato go ahlaahla bothata bjo. 
Lekgetho la dibešwa 
Karolo ye rilego ya lekgetho la dibešwa la setšhaba e ka fiwa mmušogae go lokiša ditsela. 
Ditefo tša Ditirelo 
Tefo ya ditirelo - go swana le meetse, motlakase le mantle - ke mothopo o mogolo wa tšhelete wa bommasepala ba ba ntši. Ke ka fao go lego bohlokwa gore bašomiši ba lefe ditshenyegelo tše tletšego tša ditirelo tše. Tshepetšo ya diabo e swanetše go tsentšhwa go netefatša gore bao ba sa kgonego go lefa ka botlalo ba humana ditirelo tša theo. Badudi ba swanetše go hlakišetšwa gore tshepetšo ye ya diabo e šoma bjang. 
Go netefatša gore ditshenyegelo di a humanwa, bommasepala ba swanetše go ba le dimetara tše tshepegago, ditšhupamolato tša kamehla le tše nepagetšego le dikotlo tše šiišago go bao ba kgonago go lefa eupša ba kgetha go se lefe. 
Ditšhutišo tša gare ga mebušo 
Ye ke tšhelete ye šutišwago go tloga mmušong wa setšhaba go ya mmušogaeng. Go na le mehuta ye meraro ya tšhutišo: 
* Ditefo tša dišomišwa. 
* Tšhutišetšo ya ditšhelete. 
* Ditšhutišetšo tša ditshenyegelo tša tšhomišo. 
Ditshenyegelo tša dišomišwa 
Tše ke ditefo tše fiwago bommasepala ge ba phetha ditirelo legatong la mmušo wa profense. Bommasepala ba swanetše go netefatša gore mešomo yeo ba e diretšego profense lefilwe ka botlalo
Ditšhutišo tša ditšhelete 
Tše ke ditšhelete tša infrastraktšha ya go aga. Go tloga ka ngwaga wa 1997, ditefo tše di dirwa ka Lenaneo le Kopantšwego la Infrastraktšha la Bommasepala. Se se thušitše go tokologanya ditefo go bommasepala. Magato a go kaonafatša tshepetšo ya ditefo go bommasepala ba magaeng e tla tšewa. .
Ditšhutišetšo tša ditshenyegelo tša tšhomišo 
Molaotheo (Karolo ya 214) o bolela gore bommasepala ba na le tokelo ya "kabelo ye lekanago" ya lekgetho la setšhaba. Kabelo ye e tla ba ditšhelete tše šutišeditšwego bommasepaleng tša ditshenyegelo tša tšhomišo-ditshenyegelo tša tshepetšo ya tšatši le lengwe le le lengwe ya mmasepala. Bothata ka sebaka se ke gore bommasepala ga ba na bonnete bja gore ba tla humana bokae, goba ba tla e humana neng. Se se dira gore go be bothata go bommasepala go dira maano a išago. 
Go rarabolla bothata bjo, "kabelo ye lekanago" (palomoka ya tšhelete ye e tla fiwago mmušogae ya dittshenyegelo tša tšhomišo) e tla šongwa mengwaga ye meraro pele ga nako ka tlhako ya mmušo ya lebaka le lekanetšego la ditshenyegelo (maano a tekanyetšo a mengwaga ye mehlano). Kabelo ye lekanago e tla abelwa bommasepala go ya ka fomula. Fomula e tla theiwa godimo ga tekano-go netefatša gore bommasepala ba kgona go fa ditirelo go ba malapa a humanago megolo ya fase ka ditshenyegelo tše kaone. Ka baka leo, karolo ye kgolo ya "kabelo ye lekanago" e tla fiwa bommasepala ba hlokago thušo ya setšhaba ka nnete, kudu bommasepala ba metse-magaeng. 
Ditšhelete di tla šutišetšwa thwii go bommasepala. Bommasepala ba tla swanelwa ke go netefatša gore mehola ya ditirelo tša theo e fihlelela magae a humanago megolo ya fase. 
Poloko ya makala a praebete 
Bommasepala ba hloka poloko ya makala a praebete go ahlaahla tšhalelomorago le go dira gore batho kamoka ba humane ditirelo tša theo. Pampiri ye Tsweu e šišinya ditsela tše mmalwa go hlohleletša poloko ya makala a praebete infrastraktšheng. 
Dikadimo 
Mmušo wa setšhaba o lebelela ditsela tšeo di ka dirago dilo bonolo gore bommasepala ba kgone go adima dihlomong tša tšhelete tše praebete. Se se ka dirwa bokaone ka go fokotša kotsi tšeo di lego gona baadiming le mebušong ya setšhaba le ya profense. Se se ra gore: 
* Bommasepala ba dire ditekanyetšo gabotse le go laola ditšhelete gabotse. 
* Taolo ye botse ya krediti go netefatša gore bašomiši ba lefa ditirelo. 
* Melao ye hlakilego ye dirilwego ke mmušo wa setšhaba. 
* Magato a hlakilego a tla tšewago ge mmasepala a palelwa ke go lefa dikadimo. 
* Tshepetšo ya tekolo ya tšhelete ye bontšhago gabotse maemo a ditšhelete tša mmasepala. 
Tšhelete ya Dikadimo ya Ditumelelano 
Bommasepala ba swanetše go kgona go adima makaleng a praebete mmarakeng o bulegilego. Fela, bommasepala ba bangwe ga ba maemong a go dira se. Go dira bogato bja go adima makaleng a praebete, dihlomo tša makala a praebete tša bomatwetwe di ka thuša bommasepala go tšwetšapele thupišo ya tšhelete yeo kadimo ya makala a praebete a e nyakago. .
Banka ya Tšwetšopele ya Afrika Borwa le Karolo ya Bommasepala ya Poloko ka Infrastraktšha di ka thuša bommasepala go lokiša merero le go humana dikadimo tša mešomo ya go nyaka matlotlo. 
Go dira Tekanyetšo, tšhupo ya matlotlo le pego 
Go tsenywa mokgwa wa go šupa matlotlo bommasepaleng o amogelwago ka kakaretšo ebile go šetše go ena le ditlamorago tše di botse. Mokgwa wa tšhupamatlotlo o amogelwago ka kakaretšo o tsenya ka gare tše di latelago: 
Tšhupamatlotlo ya ditšhelete tša ka gare 
Go swanetše go ba le mokgwa wo bonolo wa go bea direkhoto tša ditšhelete le dithoto tša bommasepala. Se se tla fa bommasepala le setšhaba kwešišo ye hlakilego ya maemo a ditšhelete a nnete a bommasepala. Mohlala, go swanetše go ba le diakhaonto tša dibanka tše fokoditšwego le mokgwa o bonolo wa go šupa gore ditšhelete tša mmasepala di šomišwa bjang dithotong tše beilwego. Bommasepala ba hloka go dira tekanyetšo ka baka la nnete ya gore ga se tšhelete kamoka yeo ba e kolotwago yeo ba tla e bušetšwago. Se se ka no šupa gore ba tla humana tšhelete ye nyenyane go ena le ye ba e lebeletšego. 
Go šupa matlotlo a dithoto tše hlomilwego 
Dithoto tše hlomilwego go swana le diphaephe tša meetse, ditiši tše di nyenyane tša motlakase-di na le ditshenyegelo tše itšego ge di rekwa la mathomo. Fela morago ga nako di lahlegelwa ke mohola. Ge bommasepala ba sa tšeele se hlogong ditekanyetšong tša bona, ba ka se tsebe ditshenyegelo tša nnete tša go fa ditirelo. Ba ka se lefiše bašomiši ditshenyegelo tša nnete tša ditirelo. Mohola wa nnete wa dithoto tše hlomilwego o tla kgontšha Lekgotla go kaonafatša maano a lona a ditšhelete le tekanyetšo. 
Pego ya ka gare 
Tsebišo e hloka go ba gona Balekgotleng le basepedišing. Go na le melao ya ditshepedišo ya maemo a pego ya tša ditšhelete yeo e tsentšhitšwego. Se se tla netefatša gore tsebišo ya tša ditšhelete ye bohlokwa e fiwa Balekgotla le basepediši nako le nako ka tsela yeo e lego bonolo go e kwešiša. 
Pego ya ka ntle 
Mmušo wa Setšhaba le wa Profense o na le maikarabelo a go lekola maemo a tša ditšhelete a bommasepala. Se se dirwa gabotse ka ditšhupamatlotlo a ditšhelete tša bommasepala ngwaga le ngwaga ao a fiwago Mohlakiši-kakaretšo. Bommasepala ba swanetše gape go dira dipego tša ditšhelete tše nepagetšgo le tše kwišišegago tšeo setšhaba se tla di bonago. 
Ka boripana... 
Ditšhelete tša bommasepala di swanetše go laolwa gabotse gore ba kgone go fa ditirelo, go goka poloko ya praebete le go šomiša didirišwa tšeo di lego gona gabotse. Magato a go tsentšha mekgwa ya hlakišo ya matlotlo a bommasepala ye botse a setše a tšerwe. Se se tla kgontšha bao ba dirago diphetho go dira ka mokgwa woo ba e na le tsebišo le setšhaba go tseba gore ditšhelete tša sona di šomišwa bjang. 

Bokgoni (viable) - go ba le dithuši le bokgoni bjo lekanego go phethagatša ditirelo tša mmasepala. 
Dithoto le dithoto tše hlomilwego 
Ke diphahlo kamoka tšeo bommasepala ba nago le tšona gomme di ena le mohola wa tšhelete. Mohlala, naga, meago, ditsela, infrastraktšha ye nngwe ya tirelo, dikoloi, dikhomphutara, mešomo ya bokgabo, bjbj. 
Dithoto tše hlomilwego ke tšeo di ka se kgonego go šuthišega - mohlala, naga, meago le infrastraktšha.


  
KAROLO YA H: TSHEPETŠO TA DIPHETOGO 

Karolo ya mafelelo ya Pampiri ye Tšhweu e lebelela magato a tla tšewago go tsenya tirišong tshepetšo ye mpšha ya mmušogae wa go tšwetša pele. 
Kgaolo ya mellwane 
Legato le le bohlokwa la go tsenya tshepetšo ya mmušogae wa go tšwetša pele e tla ba dikgetho tša setšhaba ka bophara tša 1999-2000. Mmušo wa setšhaba o lokišetša dikgetho tše ka go hloma Makgotla a Bommasepala a go sega ao a tla thalago mellwane ya mmasepala le ya dilete ka gare ga bommasepala. 
Melao le melawana 
Go fetolwa ga melao ye mengwe le melawana, mmogo le melao le melawana ye meswa, go a hlokega go kgontšha Pampiri ye Tšweu go tsegwa tirišong. Mmušo wa setšhaba le wa Profense e lokiša gape melao le melawana yeo e tla kgontšhago tshepetšo ye mpšha ya go dirišwa. Melao le melawana ye e tla latela tshepetšo ye tlwaelegilego ya Palamenteng pele e dirwa melao ye tletšego. 

Lenaneo la thekgo la phetogo 
Go tlaleletša, mmušo wa profense le wa setšhaba e dira lenaneo la thekgo ya mmušogae leo le tsenyago ka gare: 
* Lenaneo la kago ya bokgoni le kopantšwego go tšwetša pele bathwalwa le dipopego tša mmušogae 
* Thutelo ya bokgoni bja taolo le tšwetšopele 
* Thušo ya setekniki go kaonafatša ditshepetšo tša phethagatšo ya ditirelo 
* Thekgo ya togamaano a tšwetšopele a kopantšwego le tšwetšopele ya tša ditšhelete ya selegae 
* Hlomo ya tshepetšo ya taolo ya papalo 
* Katologanyo ya tshepetšo ya ditšhelete gore bommasepala ba tsebe gabotse pele ga nako gore ba tla humana bokae go tšwa mmušong wa setšhaba 
* Thušo ya ditšhelete ya merero ye bohlokwa ya phetogo 
* Go šomišana le SALGA go thekga Balekgotla le bathwalwa ba Lekgotla dikarolong tša bona tše dimpšha. 
Fela, tšwelopele ya phetogo e ka diatleng tša yo mongwe le yo mongwe, mohlankedi, le modudi. Mang le mang o swanetše go fa thušo tšwetšopeleng le temokrasing mafelong ao re dulago go ona. 

