﻿
Rahi
03-08-23
Punjabi
<ਇਂਦਰ ਜੇਡ ਨਾ ਦਾਤਾ।
ਬਰਹਮਾ ਜੇਡ ਨਾ ਪਂਡਤ ਕੋਈ,
ਸੀਤਾ ਜੇਡ ਨਾ ਮਾਤਾ।
ਲਛਮਣ ਜੇਡ ਜਤੀ ਨ ਕੋਈ,
ਰਾਮ ਜੇਡ ਨਾ ਭਗਤਾ।
ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੇਡ ਭਗਤ ਨਾ ਕੋਈ,
ਜਿਨ ਹਰ ਕਾ ਨਾਮ ਪਛਾਤਾ।
ਦੁਨੀਆਂ ਮਾਣ ਕਰਦੀ,
ਰਬ੍ਬ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ,
ਦੁਨੀਆਂ ਮਾਨ ਕਰਦੀ।

ਸਾਡੇ ਪਿਂਡ ਦੇ ਮੁਂਡੇ ਵੇਖ ਲਓ,
ਜਿਉਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਪਾਵੇ।
ਕਂਨੀਦਾਰ ਮੁਂਡੇ ਬਂਨ੍ਹਦੇ ਚਾਦਰੇ,
ਪਿਂਜਣੀ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵੇ।
ਦੂਧ੍ਧਾ ਕਾ਷ਨੀ ਬਂਨ੍ਹਦੇ ਸਾਫ਼ੇ,
ਜਿਉਂ ਉਡਦਾ ਕਬੂਤਰ ਜਾਵੇ।
ਮਲ੍ਲਮਲ ਦੇ ਤਾਂ ਕੁਡ਼ਤੇ ਸੇਹਦੇ,
ਜਿਉਂ ਬਗਲਾ ਤਲਾ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਵੇ।
ਗਿਧ੍ਧਾ ਪੌਂਦੇ ਮੁਂਡਿਆਂ ਦੀ,
ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੀ ਨਾ ਜਾਵੇ
ਗਿਧ੍ਧਾ ਪੌਂਦੇ ਮੁਂਡਿਆਂ ਦੀ।

ਸੁਣ ਨੀ ਕੁਡ਼ੀਏ ਮਛ੍ਛਲੀ ਵਾਲੀਏ,
ਮਛ੍ਛਲੀ ਨਾ ਚਮਕਾਈਏ।
ਖੂਹ ਟੋਬੇ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇ ਚਰਚਾ,
ਚਰਚਾ ਨਾ ਕਰਵਾਈਏ।
ਵਿਚ ਦੀ ਮਿਤ੍ਤਰਾਂ ਦੇ,
ਸਪ੍ਪ ਬਣ ਕੇ ਲਂਘਾ ਜਾਈਏ,
ਵਿਚ ਦੀ ਮਿਤ੍ਤਰਾਂ ਦੇ।

ਨਰਮ ਰਂਗ ਤੇ ਕਾਲਾ ਸੋਂਹਦਾ,
ਗੋਰੇ ਰਂਗ ਤੇ ਗਹਿਣਾ।
ਤਿਂਨ ਵਲ ਖਾ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਬਚਨੀਏਂ,
ਇਹ ਰੂਪ ਸਦਾ ਨਾ ਰਹਿਣਾ।
ਏਸ ਰੂਪ ਦਾ ਮਾਣ ਨਾ ਕਰੀਏ,
ਮਂਨ ਮਿਤ੍ਤਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ।
ਬਾਗ਼ 'ਚ ਫੁਲ੍ਲ ਖਿਡ਼ਿਆ,
ਅਸਾਂ ਭੌਰੇ ਬਣਕੇ ਰਹਿਣਾ,
ਬਾਗ਼ 'ਚ ਫੁਲ੍ਲ ਖਿਡ਼ਿਆ।

ਤਾਰਾਂ, ਤਾਰਾਂ, ਤਾਰਾਂ
ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਖੂਹ ਭਰਦਿਆਂ,
ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਮੁਟਿਆਰਾਂ।
ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸਡ਼ਕ ਬਂਨ੍ਹਾਂ,
ਜਿਥੇ ਚਲਦੀਆਂ ਮੋਟਰਕਾਰਾਂ।
ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਰੇਲ ਭਰਾਂ,
ਜਿਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਚਡ਼੍ਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।
ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਹਿਰ ਭਰਾਂ,
ਜਿਥੇ ਲਗਦੇ ਮੋਘੇ ਨਾਲਾਂ।
ਜਿਉਂਦੀ ਤੂਂ ਮਰ ਗਈ,
ਜਦੋਂ ਕਢੀਆਂ ਜੇਠ ਨੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ
ਜਿਉਂਦੀ ਤੂਂ ਮਰ ਗਈ।

ਆਰੀ, ਆਰੀ, ਆਰੀ,
ਹੇਠ ਬਰੋਟੇ ਦੇ,
ਦਾਤਣ ਕਰੇ ਕੁਆਰੀ।
ਦਾਤਣ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ?
ਦਂਦ ਚਿਟ੍ਟੇ ਰਖਣ ਦੀ ਮਾਰੀ।
ਦਂਦ ਚਿਟ੍ਟੇ ਕਿਉਂ ਰਖਦੀ?
ਸੋਹਣੀ ਬਨਣ ਦੀ ਮਾਰੀ।
ਸੋਹਣੀ ਕਿਉਂ ਬਣਦੀ?
ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਾਰੀ।
ਸੁਣ ਲੈ ਹੀਰੇ ਨੀ,
ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭੌਰ ਸਰਕਾਰੀ,
ਸੁਣ ਲੈ ਹੀਰੇ ਨੀ।

ਬੂਹੇ ਤੇਰੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਜੋਗੀ,
ਧੂਣੀ ਜ਼ਰਾ ਤਪਾਵੀਂ।
ਹਥ੍ਥ ਜੋਗੀ ਦੇ ਕਾਸਾ ਫਡ਼ਿਆ,
ਖੈਰ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਾਵੀਂ।
ਐਧਰ ਜਾਂਦੀ, ਔਧਰ ਜਾਂਦੀ,
ਝਟ੍ਟ ਕੁ ਲਂਘਦੀ ਜਾਵੀਂ।
ਵਿਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ
ਝਾਂਜਰ ਨਾ ਛਣਕਾਵੀਂ,
ਵਿਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ।

ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂਂ ਲੈਣ ਆ ਗਿਆ,
ਤੂਂ ਲੁਕ ਬੈਠੀ ਖੂਂਜੇ।
ਤੇਰੇ ਬਾਝ ਮੇਰੀ ਸੁਂਨੀ ਹਵੇਲੀ,
ਕੀਹਦਾ ਚਰਖਾ ਗੂਂਜੇ,
ਲੈ ਕੇ ਜਾਉਂਗਾ,
ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਦੀਏ ਕੁਂਜੇ,
ਲੈ ਕੇ ਜਾਉਂਗਾ।

ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿਂਡ ਛਾਂਟਿਆ,
ਪਿਂਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਭਾਰੀ,
ਨਿਮ੍ਮ ਨਾਲ ਝੂਟਦੀਏ,
ਤੇਰੀ ਪੀਂਘ ਟੂਣਿਆਂ ਹਾਰੀ,
ਨਿਂਮ ਨਾਲ ਝੂਟਦੀਏ।

ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਚਲਣ ਲੋਆਁ,
ਪੋਹ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਪਾਲਾ,
ਦਮ੍ਮਡ਼ੀ ਦਾ ਸਕ੍ਕ ਮਲ੍ਲਕੇ,
ਮੁਂਡਾ ਮੋਹ ਲਿਆ ਤਵੀਤਾਂ ਵਾਲਾ,
ਦਮ੍ਮਡ਼ੀ ਦਾ ਸਕ੍ਕ ਮਲ੍ਲਕੇ।

ਕਿਕ੍ਕਰਾਂ ਉਤੋਂ ਫੁਲ੍ਲ ਪਏ ਝਡ਼ਦੇ
ਲਗਦੇ ਬੋਲ ਪਿਆਰੇ।
ਜਲ੍ਲ ਤੇ ਫੁਲ੍ਲ ਤਰਦਾ,
ਨਿਉਂਕੇ ਚੁਕ ਮੁਟਿਆਰੇ,
ਜਲ੍ਲ ਤੇ ਫੁਲ੍ਲ ਤਰਦਾ।

ਹੀਰਿਆ ਹਰਨਾ, ਬਾਗੀਂ ਚਰਨਾ,
ਚਾਗੀਂ ਦਈਂ ਵਿਖਾਲੀ।
ਸਾਡੇ ਭਾ ਦਾ ਰਬ੍ਬ ਰੁਸ੍ਸਿਆ,
ਸਾਡੀ ਰੁਸ੍ਸ ਗਈ ਝਾਂਜਰਾਂ ਵਾਲੀ,
ਸਾਡੇ ਭਾ ਦਾ ਰਬ੍ਬ ਰੁਸ੍ਸਿਆ।

ਹੀਰਿਆ ਹਰਨਾ, ਬਾਗੀਂ ਚਰਨਾ,
ਬਾਗੀਂ ਤੇਰਾ ਡੇਰਾ,
ਲਂਘ ਗਈਉਁ ਘੁਂਡ ਕਢਕੇ,
ਰਬ੍ਬ ਵਰਗਾ ਆਸਰਾ ਤੇਰਾ,
ਲਂਘ ਗਈਉਂ ਘੁਂਡ ਕਢ੍ਢਕੇ।

ਖਟ੍ਟਣ ਗਏ ਸੀ, ਕੀ ਖਟ੍ਟ ਲਿਆਏ?
ਖਟ੍ਟ ਕੇ ਲਿਆਏ ਥਾਲੀ,
ਰੂਪ ਕੁਆਰੀ ਦਾ,
ਦਿਨ ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਦੀ ਲਾਲੀ,
ਰੂਪ ਕੁਆਰੀ ਦਾ।

ਖਟ੍ਟਣ ਗਏ ਸੀ, ਕੀ ਖਟ੍ਟ ਲਿਆਂਦਾ?
ਖਟ੍ਟਕੇ ਲਿਆਂਦੀ ਮਹਿਂਦੀ।
ਬੋਲ ਷ਰੀਕਾਂ ਦੇ,
ਪਤ੍ਤਲੀ ਨਾਰ ਨਾ ਸਹਿਂਦੀ,
ਬੋਲ ਷ਰੀਕਾਂ ਦੇ।

ਏਸ ਰੂਪ ਦਾ ਮਾਨ ਨਾ ਕਰੀਏ,
ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੀ ਮੇਰਾ।
ਲਂਘੀਉਂ ਮਰੋਡ਼ਾ ਮਾਰਕੇ,
ਰਬ੍ਬ ਵਰਗਾ ਆਸਰਾ ਤੇਰਾ,
ਲਂਘੀਉਂ ਮਰੋਡ਼ਾ ਮਾਰ ਕੇ।

ਇ਷ਕ ਤੇਰੇ ਦਾ ਚਡ਼੍ਹਿਆ ਤੇਈਆ,
ਕਿਹਡ਼ਾ ਵੈਦ ਉਤਾਰੂ।
ਰੋਂਦੇ ਯਾਰ ਛਡ ਗਈ,
ਤੈਨੂਂ ਕੀ ਮੁਕਲਾਵਾ ਤਾਰੂ।

ਆਓ ਚੋਬਰੋ ਭਂਗਡ਼ਾ ਪਾਈਏ,
ਆਓ ਝਨਾਂ ਕਿਨਾਰੇ।
ਲਕ੍ਕ ਮਸਤਾਨੀ ਦਾ,
ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਵੇ ਹੁਲਾਰੇ।

ਗਿਧ੍ਧੇ ਦੇ ਬੋਲ

ਰੁਤ੍ ਢੋਲ : ਲੋਕ-ਨਾਚ ਦੇ ਅਁਗ ਸਂਗ

ਜਦੋਂ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਢੋਲੀ ਨੂਂ ਢੋਲ ਬਾਰੇ ਸੁਆਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ,
"
+>
0 
﻿
Singh Arjun
03-08-23
Punjabi
<
ëਅ਍ ।੊ਃ। ੍। ਂ੫ ਈ੨  ਅ੮੧, ਈ।ੇ  ੧ ੇ੫ ਊíੇ੬  ਎੨ਆîû
ë਍ ਊ।ì ਆ।ੇ ë੮ ਍ਃ੧, ੫। ੊ਆ ੉í੊ਆì ੇ੬  ਎੨ਆîû
ਈë੫ ਁ੬੯ì ਎।਍ ੧ ਆ੮ਆ੉ਃ੧ ਆ੧, ਍।੍ ।ਃë ëਁ੧ ਃí੬  ਎੨ਆîû
ëਆ੧   ਃ।ੇ ੧ ੍੫  ੧, ਈ।ੇ ।  ੧ ਈ ਊਆ੬  ਎੨ਆîû
੫਍ì ਆ੍ì ìਁì ੮ì ਆ੍ì ਎।਍ì, ë੉ ਁ੫ ਁ ਍ਃ੧ ਁì੊ì ਎਍ਃ ਎੨ਆîû
।੍ਆî ਊ੫ì ਁ੫੯ਃ੧ ੇ੫ ੊੧ ੫ ਈ ੧ ਃ੧ੋ ਃ। ਃ਍ਃ ਎੨ਆîû
਍੫ ë ਍ਃë ਎।਍ ਅ੮੧, ੧੊ੇ ਃ੧ੋ ਃ। ਃ਍ਃ ਍।  ।ਁ਍û
ੇ।î ਆ੍ì ਊ ë ੫ ਏ।਍ ਃ੫੉ਁ ਈ ì ।ਆ ਆî ੉íì ਊਆ।  ।ਁ਍û
ì੍ਃ੧ ਈ।੉ ਊ੨। ੍੫ ਆ੮ਆ ੊੮੧, ਎ਂ੧ ੊੮ ਈ੬ਃ। ਈ ì ੋ।ਆ ।ਁ਍û
ਃ਍ਃì ੉਎ ੧ ਈ੯। ੫ੇ ì੍ਃ੧, ੮। ਉ੧਍ਃ। ਃ। ਊ।ਆ ।ਁ਍û
ੇ।਋੧ ੍੫ ਊ੨ì ਃíਆì  ਎੨ਂ੫, ੉ìਁ ੫਋ ੧ ਁ੧੯ ੧ ਍ਃ ਎੨ਆîû
੉ì ਍ਃ ੊੮ì ੉ìਆ। ਈ।ë ।, ੉੫ ੊ਅ ë ਃ੧ੋ ਃ। ਃ਍ਃ ਎੨ਆîû
ਊí੮ੇ ਎।਍ ।ਁì । ਎੨ ੉੫ë ë, ਎੧਍੧ ੊।੉ਁ੧ ੍ì ਅ੮੧ ।  ੇëëû
ਉ।੧ ੮ ੧ ਁ੧ ੇì਍। ਈ।ì ਃ।, ਎੧਍੧ ੇ ੋë।਍ ਋੊।ਆ ੇëëû
਋í੧ ਍੯ ੧ ੍੮ ਆ। ਍।ਁ ੇ੧, ਎੧਍੧ ੇ ੍ ਈੇ ਋੊।ਆ ੇëëû
ਈ੨਍ ਅ਍ਆ ਆî ëਁ੧ ਆ। ਂ। ੮ਈ। ਎੧਍੧ ਍੍ë  ਆî ੉੫ ੯ëਃ।ਆ ੇëëû
ੇí੮  ੋ ë੍੯੧ ਎íੇì ੇ੍î î੉ , ੇì ਈ ਃë੉੧ ੧੍ì ਆ਍ਃ ਎੨ਆîû
਎੧਍੧ ੇ ਍ ਊ।੍਍ ਈ੮਍੊।਍ í੮। ëë ੇë ਃ੧ੋ ਃ। ਃ਍ਃ ਎੨ਆîû
੉੫। ੉੫ਃ੧ ਆî ë੉੧ ਆ੧ ੊। ਃëਁì, ੊੧ ਂ੮ਂ਍î  ੊ë। ਆ।੍ìû
ੇ੫।਍ ੍੫ ਁ੧਍੧ ਆ।ੇ ੫ ਆ।, ਃ੧ੌ ੉੧੊। ਆî ੍੫਍ ਂ। ਆ।੍ìû
ਈ੨਍ ਈ੨਍ ਁ੧ ਁ੨ਆî ਍੫ ਈ੨ ì ë੍਍। ਃë੉ਃ। ੍í ੧ ੍੨ ੯਍ਃ ਎੨ਆîû
੧ ੍।਍ ਁë਍ ਆ੧ ਉ।੉ì ਃ੧, ੧ ਁî ੉਎ਃ੨ ਃ੧ੋ ਃ। ਃ਍ਃ ਎੨ਆîû
ੇí੊ì ੊। ਃì ੮ੇ ੉í  ੍੫ੋ ìਁì ।਍ ਈí ੧ '੫ ਆëੇ ੧ ੋ੧਍ ਊ ëû
਋ਁì ਃ੧ੋ ਃì ਃ੧ ੧ ੯। ੍ ë ।  ੧ ਃëੇ ਃੇ੧਍ ਆ। ਊ ëû
ਆ।਎ੋਃì ë੉੧ ਃì ਍੍ì ਎੨ਆî, ੫ ਃ੧ੋ ਋ਁì ਃ। ੍ì ੋ੧਍ ਊ ëû
।ਆ ੍îੇ ੧ ।  ੊ì ।ਆ ਃ੧ ì, ੉੧੊ ੊ਁਆ ਃ।  ਊëਆ ਃ੧਍ ਊ ëû
੉੊।ਅìਆਁ। ਃì ੯।ਁ਍ ਎਍।। ੍í , ੫ ੉ì ਆ੍ì ਆ਎਍ਃ ਎੨ਆîû
਍੉੮੉। ੇ੧ ਃ੧ ੊ë ਁ੧ ੇ î੧ ਁ। ੊ì ੍।। ਃ੧ੋ ਃ। ਃ਍ਃ ਎੨ਆîû
 ਃëਆ ਁ੊।਍ ਃ ë ਎੨ ਈ ì íì ੊ë ਊ੨। ੉। ਁ਍ਆ ਁ।਍ਆ
ਃ੧  ਃ਎ì ਆ।ੇ ਈíੇ੉ ਃ। ੍੊।ੇਃ।਍ û ੉ ਃ। ਎੨ਆî ਆ।਎ ਏ।ਃ
ਆ੍ì ਍ë੍।û ੉ ਆ੧ ਎੧਍੧ ਁ੧ ੫਍੧ ।ੇ ੧ ੋí਍î ìਁ੧ ਁ੧ ë੍। ë ਁî ੉।੧ ਆ।ੇ
਎ëੇ ।੍, ੉í੉।ì ਃì ।਍੊। ਃì ਍ਈ੫਍ ਃ਍੧ ਃ਍ ìਁ। ਍ ੉ì
ਁ੧਍ì ਎ਃਃ ਍।੧û ਎੨ ੫ ੉।ਉ੯ ਁ਍ ਃëਁ। ë ੍ ੯ਃ।਍ì ਃ। ਎ ਎੨
ਆ੍ì ਍ ੉ ।û ਎í੯ ੧ ਎੨ਆî ੍ ੮ੇ ਆ। ੍ë ìû ੯੨਍ ਎í੯ ੧ ੍
ਆ। û

੍ਆì ਃëਆì ।: ਊੋìੋ ੉ë ë੉ ਆ੧ ëੇ੮੍। ਊ੍।ਃí਍ ੯੮੍ (ਈëੇ।)
੊ë ਊਊ ਊ । ੉ਆ, ਋੮। ੍੫ ੉ì ਁ੧ ਎੍।਍।। ਈëੇ। ੊ë਍íਅ
'।ੇì' ੯ਊ।਍ ੊ë ਊ੍íਁ ੇ੧ ੇë੧ ।ਃ੧ ੉ਆû ਎੨ ë਍ਁì ਃਉ੯ਁ਍ ੊ë
਍੫੯ ।ਃ। ੉। ਁ੧ ë਍ਁì ਍੉।ੇ੧ ੉੧ ।਍ ਈ੮਍੨੉ ੊ë ਈਃ੧ ੉ਆ ë੉
੊ë '।ੇì' ਊ।਍ ਂਈਃì ੉ìû ਃਉ੯ਁ਍ ੊ì ੫ ਊëੇë ੊ë ੉ਆ 
ਃëਆ ੉੊੧਍੧ ਁ਍ਆ ਁ।਍ਆ ੊ë੧ ਎੨ ਍੧ੇ੊੧ ੇ।ਆ ਈ੮ਈ ੧ ੮ì ੍੫ ੧ ਎í੯ ਍ë੍। ੉ì
ë  ਃ਎ì ਎੨ਆî ਎ëੇë ë੉ ਆ੧ ਈ । ਆ।਎ í਍ਃëਁ ੉ë ਁ੧ ਍੍ë 
੊।ੇ। ੉íਆ।਎ ਍ë੉ਁ ਈëੇ। ਃ। ਃ੉ëû
੉ ਆ੧ ਎੧਍੧ ਆ।ੇ ੮ੇ ਊ।ਁ ìਁì ë੉ ਃ। ਎ਁੇਊ ੍ ੉ì ë ਎੨ ।ੇì
੯ਊ।਍ ੊ë ਈ í੧ । ਈ  ੊।ੇ੧ ੇ੧੯ ਃ। ੉ੇ (ੇëਁ) ਉ੯।੊।
ਁ੧ ।: ਊੋìੋ ਃ। ਈਁ। । ਁ। ਎੨ਆî ੍੯।਍। ਍íਈ ਎੍।਍।। ਈëੇ। ਃ੧੊੧।
ਁ੧ ਈਁ। ੊ì ë੉੧ ਆî ਆ੍ì ੇ੧।û ੉ ਆ੧ ੉੬ ਍íਈ ਃ। ਆ੫ ਎੨ਆî ੉ ੇ
ਈ੧ੋ ìਁ। ë ਎੨ ੍ ੮ੇ ëਁ੧ ੊ì ਈ੮਍ ਆ। ਍।û ਎ ਍ਆ ਃ। ਍।਍ ਁ੧
ਊ।ì ਍íਈë ੊ì ਆëਏਁ ìਁ। । ੉ਃ। ੍੨û ਋।੊੧ ਎੧਍੧ ੇ ੍ ਎ ਍ਆ। ਊ੯।
੍ì ੉੬। ੉ì, ਈ਍ ਎੨ ੉ ਆî ੯ਃ।਍ì ੉਎ ੧ í਍। ਃëਁ। ਁ੧ ੉੬ ਍íਈ ਃ। ਆ੫
੊ì ਆ। ੇë ੍ ਃ਎ì ਎੧਍੧ ਆ।ੇ ੮ੇ। ਊ।ਁ। ਍ਃ। ੍੫ ਎੫਍। ਃ੧ ੮੧ ਁ੧
ਈí੮ ëû ੉ ਃì  ੉ਈ੨ੋੇ ਎੫਍ ।਍ ਂ੧ ੯ì ੉ì ਃ ਎੨ ੉ ਃ੧ ।੉੧
੊ë ਆ।  ਁ। ਎੨ਆî ੍ ਅ਎ì ਃ੧ ë ë ਏ।ਃ ਍ì ਈëੇ੧ ੊।ੇ੧
í੮ ੊ì ੇë। ਍ਃ੧ ੍ਆû
਎੨ ੉ ਁ੫ ਂ੫੯। ë਍ ਈë੫ ੍ì ਋। ੉।੍ëਊ ਋। ਎੫੍ਆ ੉ë ì ੊੨ਃ ਆî
੍ ੮ੇ ਊ।ਁ ਃ੮ਃ੉ì ਁ੧ ੉੧ ਃëਆ ਎੮਍ëਁ੉਍ । ੧ ਎।: ਁ।਍। ੉ë ì
ì਍ ।ੇì ਆî ੊ì ਃ੮ਃ੉ì ਁ੧ ੉।਍ì ੮ੇ ਊ।ਁ ੇë ੧ ਃëਁì ੫ í਍਎íì ਁ੧
਍ਃî ।ੇì ੊ë ਈ੮਍।ੋਁ ੍੫û ੉ ਃ਎ì ਆ੧ ਎੨ਆî ੍ ੊ì ë੍। ੉ì ë
ਁ੧਍੧ ਁ੧ ë੍੯੧ ਎íਃ਎੧ 'ë਍ਁì' ਃì ì਍ì ੉ਊਅì ੇ ਍੍੧ ੍ਆ, ੍ ੊ì
੍ ੉ਃ੧ ੍ਆû  ਃ੫੉ਁ ਁ। ੍ë  ੇ੧ ë ੉੬ ਍íਈ ਃ। ਆ੫ ੇ੨ ੇ੨ । ੉ì,
ਈ਍ ਎ ਆ੍ì ੉ì ਍ਆ।û ਎੨ ੊।ਊ ਃëਁ। ë ੧ ਎੨ ਆ੫ ੇ੨ ੇ੨ਃ। ਁ। ਁí੍।੧
੍ì ਃëੇ ੊ë  ੉ਃ। ੉ì ë ੋ।ਃ ੉ ੊੧ੇ੧ ਎੧਍। ਎ਆ ਎੫਍
੍੫ ë ੍੫੊੧û

੍ íì ë੉ ੊ë ਎੨ ਍।ਁ ਆî   ੧ ੍ë਍ਃ। ੉। ਎।ੇ ਎।ਆ
ਆ੧ ੯।ੇì ਍੊। ੇû ë੉ ਍੧ ਍।ਁ ਆî ਎੨ਆî ਈ੮਍਍਎। ੊ë ੍ì í੯।਍। ਍ਆ।
ਈ੨ਃ।û  ੊।਍ ਃì ੯ੇ੮ੇ ੍੨ ë ਎੨ ਁ਍ਆ ਁ।਍ਆ ëû ੉ ਃëਆ ੬ਃ੉ ਃ।
਎੧ੇ। ੉ìû ਍।ਁ ਆî ਎੨ ਈ ੧ ਎ëਁ੮ਁ਍ ੉: ਁ।਍। ੉ë ਎੬ì ਃ੧ ਍ । ਍ë੍।
੉।û ੍ ੉਍ਃì ਃì ੮ੇ ੍੨û ਍।ਁ ਃ੧ ਁëਆ ੊੧ ੉: ਁ।਍। ੉ë ì ਎੬ì ਁ੧
੍ਆ। ਃ੧ ਃ੫੍। ਋਍।੊। ਁ੧ ਈëਁ। ì ਆ੧  ਂ। ੉। ਃì ੊।਍ ੇ।  । ।
੉ìû ੉ ਍੧ ੍ ੉।਍੧ ਃ੫ ੊੧  ੇ੫ਁ੧û ਎੨ ੊ì ੍ਆ। ਆ।ੇ 
ੇ੫ਁ।û ੍ਆ। ਎੨ਆî ë੍। ë ਁî ੉íਁ੮ਁ। ਍੍íû ੉ì ਃëਆ ੯੮੍੧ ੊।ਈ੉  ੍ì
। । ੍੨û ਈ਍ ਎੨ ਂ੧ ੍ਆ। ਁ੫ ਈë੫ ੉੫ । ਎íਆ।੉ਊ ਆ। ।ਁ। ëë ਍
੊ë ੍ਆ। ਃ੧ ਎਍੫ ੧੊ੇ ਊìਊì ਁ।਍੫ ë੉ ਃì ੊।ਆ ਎਍ ੉ì ਍੍ë 
੉ìû ੍ਆ। ਃ੧ ੯੫਍ ਃ੧  ਈ਍ ੊ì ਎੨ ਆ। ਍ë੍। ਁ੧ ੍ ਊ।੍਍੫ ਎।ਆ ਆî ਃ਍।
਎।਍ ੧ ੇ੧ û ੍í  ਎੨ਆî ਆìਃ਍  ੍੫ ੉ì ëë ਎੨ ੉íਁ੮ਁ। ੊ì ਍।ਁ
ਃ੧ 11 ੊੧ ੉।û ਅ਍੫ ਈ।ੇ। ੊ì ੍੫੊੧û ਎੧਍੧ ਃ।ੇ੧ í੯ਁ।, ਈ।਎। ਁ੧ ਎।੯।
ë੍। ੫ ੉ìû ੉ë਍ ਁ੧ ਈ੯ì ੉ìû ਎੨ ੉੫ë ë ëਂ੧ ।੊।û ਍ ਎੨ ਃ੧
ë ਆ੍ì ੉ìû ੍੫਍ ë੉੧ ਃ੧ ਍ । । ੊ì ਏ੫ ਆ। ।ਁ।û ੍।ੇ। ë ੉।਍।
ੋ੍ë਍ ਎੧਍। ੊।ਉ੯ ੉ì ਁ੧  ਎ëਁ੮ਁ਍ ੊ì ੉ਆû
਎੨ ਊ੯।਍੧ ਊ੯।਍ ੍íਃ। ਏ੮ਏë ਃ੧ ੮੧ ਆî ਁí਍ë ëû ਍।੍ ੊ë ੋë।਍
ਈí਍ì ਃì ਅ਍਎ ੉।ੇ। ੍੨, ਎੨ ੊੧ë ë ੉ ਅ਍਎ ੉।ੇ। ਃ। ਃ਍੊।। íੇ੮੍।
੍੨û ਂ੧ ਃ। ੮਍ਂì ਋। ਎।। ੉ë ੊ì ਎੧਍। ੊।ਉ ੉ìû ਎੨ íਈ ìਁ। ਅ਍਎ ੉।ੇ।
੊ë । ੊੯ëû ੉।਍੧ ੍ਆ੧਍। íਈ੮ਈ ੧਍। ੉ì ੍। íਊ।਍ë ੊ë ëਁ੧ ëਁ੧ ਎੫਎ਊਁì
ਃì ਃë੉੮੉ìû  ।ਃ੧ ਁ੧  ੉íਁ੮ਁ੧ ੍੫ ੉ਆû ਅ਍਎ ੉।ੇ। ਃ। ੍਍੧ ਎਍।
ਊ਍।। ਃë ੉਋ ਎í੉।ਉ਍। ਆ।ੇ ਋਍ਈî਍ ੉ìû ਎੨ਆî ੍੫਍ ਁ੧ ੫ ਂ। ਆ। ੇ੮ੇ਋ì
਎੨ ੉ ਂ। ੇë ë ëਂ੧ ੫੯੧ ਃë ਊ੧ ੍੫ ੉ਆû ੍ਆ੧਍੧ ੊ë ੍ì ਊ
ਊ। ੧  ਆí੮਍ ੊ë ੍੧। ਈ੯ì ੊ë। ੧ ੇ਎। ਈ੨ ëû ਋।੊੧ ਊ।੍਍ ਆ।ੇ੫
ਁ। í ਆë ੉ì, ਈ਍ ਉ੧਍ ੊ì ਈ।ੇ। ੇਃ। ੉ìû ਎੨ਆî ਆìਃ ਊëੇíੇ ੍ì ਆ।
û ਃëਆ ਃ। ੯੮੍। ੍íਃ। ।ਃ। ੉ìû ਎੨ ੇ੫। ਃì ੊।੯। ੉í ਃ।
੉।û î੍ ਁ੧ ੫ੇ ੯ਃ। ਁ੧  ੋਆ।ਆ ਍ਃ੧ ੉ਆû ੉ ੊੧ੇ੧ ੧ ੫
੉ ੫ੇ੧ ੊ë ëਂ੧ ì ਎੨ ੉íਁ੮ਁ। ੍੫ ੉।,  ।ਃ। ਁ।  ੊੧਍ ਁ।
਎੧਍ì ਋íਁ ੉੊।਍ ਃëਃ। ëë ੍ ਎੨ਆî ੯਍î਍ ੫਍ ੉਎ਃ।û
੯੨਍ ਎੨ ਁ੯੧ ੍ì ਂ੫ ੮ û ਂ੧  ੧ ੍ੇ੊। ਃì
਋ì ੊੧ਃ। ਉë਍ëû  ਂ। ਋੮ì ੊ë ਍।ਁ ਃì ੮ ਅí੮ ਍੍ì ੉ì ਂ੧
ਊ੍ë ੧ ੮ ੉੧ìû ਉî। ਎।਍ ਎।਍ ੍੫਍ ਋। ਁ੧ ਈ । ਈ।ੇ। í ੍੬ੇ।
ìਁ।û ਆ੧ ë਍ ਆî ਃëਆ ੯੮੍ ë ਁ੧ ਎੨  ੊੧ ਃì ੮ì ੯੮੍ ੧ ਉ੧਍
਋।਍ਁì ਃ੧ ਃਉ੯ਁ਍ ਆî ੇë ëû
਎ 1928 ੊ë 'ë਍ਁì' ਃ। ਎  ਆëੇë ੫ ਅ੮ਅ। ਎੧਍। ë਍
ìਁ। ੍੫ ੉ìû ੍ਆì ਃëਆì ਎੧਍ì ੊ëਁ।੊। ë਍ਁì ੊ë '੍ëਃí੉ਁ।ਆì'
'ਆ੬੊।ਆ' '੍਍ਆ੊੧਍ì' ਃë ਆ।੊। ਆ।ੇ ਆëੇਃì ਍੍ìû ੉ ਎ 
ਁ੫ ੇ੨ ੧ ੍਍੧ ਈ਍। ੯ਊਁ ੍੫ ।ਃ। ਍ë੍।û

਎੨ ਈë੧ ੇë í। ੍। ë ਎੧਍੧ ਁ੧ 'ë਍ਁì' ਃì ì਍ì ਃ੧ ੉ਊਅ ੊ë
੯੧਍ ਃਉ। 124 () ਃ੫ ਎íਃ਎੧ ੇ ਍੍੧ ੉ਆû  ਁ। ਎íਃ਎। ੍ ੉ì ë
1914-15 ਃ੧ ੋ੍ìਃ ਋। ੊ਃ ੉ë ਃ। ì੊ਆ ë ।ਈë ੉ìû ਃî।
੉ ਃ੫ੋ ੊ë ë ਉ।ਆë੉ਁ।ਆ ਃ੧ ਊ੮। ੉੮੉੧ ਃ੧ ੯੧ ੉ਊਅì  ੇ੧
ੇëë ੉ìû
11 ਉ਍੊਍ì, 1929 ਁ੫ ੇ੨ ੧ 26 íੇ।, 1929 ਁ ਎੧਍। ਎íਃ਎।
ੇਃ। ਍ë੍।û ।: ëੇî ਎੧਍। ìਉ੯੨੉ ਃ। ੊ìੇ ੉ìû ੉ ਆ੧ ì
ਃੇìੇ। ਆ।ੇ ਊ੍ë੉ ìਁìû
਍ 26 íੇ।, 1929 ਆî ਎੨ਆî ੇ।ੇ। ਆਃ ੇ।ੇ ਎ਆëਃ। . ì. ਎
ਃì ਃ।ੇਁ ੊ë੫ ਃ੫੍। ਎íਃ਎ë ੊ë   ੉।ੇ ੉੯ਁ ੨ਃ ੍੫û ë੍੯ì
ì ੇ ì ੉ì ੉ ਁ਍੮੍। ਎੨ਆî  ੉।ੇ ੨ਃ  ì ਈ੨ ì ੉ìû
਎੧਍੧ ਆ।ੇ ੍ì ੉: ਃੇìਁ ੉ë ਋।੫੊।ੇ ੫ ਎੧਍੧ ਈë੫ 'ë਍ਁì' ਃ। ì਍
ਊ ë ੉ì ੉ ਆî ੊ì  ਎íਃ਎੧ ੊ë 6 ਎੍ìਆ੧ ੉੯ਁ ੨ਃ ਃì ੉੯। ੍੫û
੉ ਁ੫ í੮ ੉੧ ਃëਆ ੉: ੇ਎  ੉ë ì਍ 'ਊਊ਍ ੋ੧਍' ਆî ੊ì ਃ੫ ਎íਃ਎ë
੊ë  ੉।ੇ ਁ੧ ੧ ੉।ੇ ੉੯ਁ ੨ਃ ਃì ੉੯। ੍੫û ੉।ਆî ਁëਆ। ਆî ੍ਂ੯ì
ੇ। ੧ ਎੮਍ëਁ੉਍ ੉ਊ ੧ੇ ਆî ਁ੫਍ ਃëਁ। ëû ੉ ਃëਆ ਃ।ੇਁ ੊ë
।ਉì ਈਊੇë  ੍੫ ੉ì ੇ੫। ਆ੧ ੉।ਆî ੉ë੍਍੧ ਈ। ਁ੧ ਆੇ।ਊì ਆ।੍਍੧ ੇ।û
ë੉ ਃëਆ ਎੧਍੧ ਎íਃ਎੧ ਃ। ਉ੨੉ੇ। ੉í । । । ੉ì ੉ ਃëਆ ਈ੍ëੇ।
ਁ਍ਆ ਁ।਍ਆ ੊ë ੉ਊ ਍ë੉਍।਍ ਃì ਃ।ੇਁ ੊ë ਈ੧ੋ ੍੫ ੧ ਎੨ ਈ ì
੉।਍ì ।ਃ।ਃ ਈ ੧ ੊੧ ਃ੧ ਆ। ਍ë੉਍ì ਍। ਃëਁìû ëë ਎੧਍।
í਍਎।ਆ। ਃë ਎੧਍੧ ਋। ਁ੫ ੍ì ੊੉îੇ ìਁ। ë ੉ìû
਍ë੉਍।਍ ੫ ਎í੉ੇ਎।ਆ ੉ì ੉ ਃì ੍ë਍ì ੊ë ੉ ਃ।  ਍ì਍ ੫
੍ëਃî ੉ì ੉ ਆ੧ ë੍। ë ਆ।ਊ ੍ ।ਃ।ਃ ੉ ੇ ਍ë੉੮਍ì ਍। ਍ë੍। ੍੨
ë ੉ ਈ ੧ ਁ੧ ੇ ਍੍੧ ਎íਃ਎ë ੊ë ੨ਃ ੍੫ । । ੍੨ ਁ੧ ੉ ਆî ਍
ë í਍਎।ਆ। ਆ। ੍੫ ।੊੧û ੍ ਍ì਍ ਈ ੧ ਈ ਆî ਎੧਍। ੍਎ਃ਍ਃ ਁ੧ ੬਎ì
ëੇ। ੊।ੇ। ਈ੮਍ ìਁ। ਍ਃ। ੉ìû
27 íੇ।, 1929 ਆî ਎੨ਆî ੉: ਃੇìਁ ੉ë ਋।੫੊।ੇì ਁ੧ ੉਍ਃ।਍
ੇ਎  ੉ë ਆî ੍ਂ੯ì ਁ੧ ਊ੧੯ì ੇ। ੧ ੇ।੍੬਍ ੉੮਍ੇ ੧ੇ ਆî ਁ੫਍ ਃëਁ। ëû
ੇ।੍੬਍ ੉੮਍ੇ ੧ੇ ੊ë ੉।ਆî ੊ì ੍੊।ੇ।ਁ ਃ੧ ਃ਍ ਍ë ë ਂ੧
੍ਆì ਃëਆì 1914-15 ੊।ੇ੧ ਃ੧ੋ ਋ਁ ਊ।ਊ। ੉੫੍ਆ ੉ë ì ਋ਆ। ਊ।:
੉ë ੯੮੍, ਊ।: ੍਍ਆ।਎ ੉ë ।ੇ੧ ੉੧. ਊ।: î੍੯ ੉ë ਉì਍੫੯ਈí਍, ਊ।:
੉ë íì੧, ਊ।: ë਍ਈ। ੉ë ।ੇਅ਍ ਁ੧ ਎।਍ੋੇ ੇ। ਃ੧ ੨ਃì ਎੍।ੋ।
ਃ (਍ਁ੮ਁ੫) ਎੮਍ëਁ੉਍ ਁ੧ ਊ।ੇì ਎ë: ਊ੨ਆ਍ì ਈ ì ਎਍ ੨ਃ। ਋੫
 ੉ਆû ੍ਆ। ਁ੫ í੮ ੧ੇ ਃ੧ ੍੉ਈਁ।ੇ ੊ë ਈ੍ëੇì ੉।੯ੋ ੧੉ ੇ।੍੬਍
ੋ੍ìਃ ਋ਁ ੉ë ì ਁ੧ ਎ë: ਋੧ੋ੊਍ ਃਁ੮ਁ ਋í ੍੯ਁ।ੇ ਍ì ਊ੨੧ ੉ਆû
੉ ੍੯ਁ।ੇ ੊ë ੉।ਆî ਍।ਁ ਆî ੫ì ੊ë ਊਃ ਍ë ।ਃ। ੉ì ë੉
਍੧ ਍਎ì ੊ë ਁì ਁੇìਉ੯ ੍íਃì ੉ìû ਂ੧ ੉।ਆî ਈ੍ëੇ। ਁ। ੊।  ੊੮ 
ਃì ਎íੋਁ ਎ëੇì, ਈ਍ ਉ੧਍ ੇਉ੯।ਉ੯੧ ਊ ।  ਃì ਎íੋਁ ਎ëੇ û
+>

0 
﻿
Singh Attar
03-08-23
Punjabi
< ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਨੂਥ ਭਾਰਤ ਦਲ ਸਰਬ ਸਹਰਲਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ, "ਗਿਨਨਪੀਠ" ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਦਾ ਪਹਰਦਾਨ ਕਪ ਪਖਹਖਾਥ ਤਸ਼ਥ ਩ਕ ਬਡੀ ਮਹਤਹਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹਲ਼ਾ ਪਰਥਤੂ ਩ਸ ਦਾ ਸਭ ਤਸ਼ਥ 
ਸਾਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂ ਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਩ਹ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦੀ ਫਸ ਸਿਰਜਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹਲ਼ ਜਿਸ 
ਦੁਨਰਾ ਫਸ ਨਲ ਨਪਣਲ ਮਾਧਿਧਮ ਦਿਨਥ ਬਥਧਨਾਥ ਫਤਲ ਚਮਤਕਾਰੀ ਵਿਜਲ਼ ਪਹਰਾਪਤ ਕੀਤੀਾ ਧਜਹਜ ਤਸ਼ਥ 
ਧਧੀ ਕੁ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਥ `ਧਥਮਹਰਿਤ ਲਹਿਰਾਥ' ਦਲ ਪਹਰਕਾਸਨ ਨਾਲ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦੀ ਜਸ਼ 
ਸਾਹਿਤਕ ਯਾਤਰਾ ਧਰਥਭ ਹਸ਼ਪ ਫਸ ਦਾ ਮੂਲ ਤਤਹਤ ਩ਕ ਨਿਰਥਤਰ ਸਥਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ਾ ਨਪਣੀ 
ਕਰਤਾਰੀ ਸਾਧਨਾ ਲਪ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਨਲ ਫਸ ਸਮਲਥ ਜਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਚੁਣੀ ਫਦਸ਼ਥ ਫਸ ਨੂਥ ਹਸ਼ਰ 
ਕਿਸਲ ਵੀ ਪਹਰਯਸ਼ਜਨ ਲਪ ਵਰਤਿਨ ਜਾਥਦਾ ਹਸ਼ਵਲ, ਪਥਜਾਬ ਦਲ ਲਲਖਕਾਥ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਫਸਨੂਥ 
ਫਚਲਰਲ ਸਭਿਨਚਾਰਕ ਜਾਥ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਦਾਨ ਪਹਰਦਾਨ ਦਾ ਸਹਿਜ ਨਧਿਧਮ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਥ ਸੀ 
ਕਰਦੀਾ ਪਥਜਾਬ ਵਿਚਸ਼ਥ ਜਿਹਡਲ ਵੀ ਕਦਾਵਰ ਤਲ ਨਾਮਵਰ ਲਲਖਕਾਥ ਨੂਥ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦਲ 
ਸਮਕਾਲੀਨਥ ਜਾਥ ਥਸ਼ਡਹਹਲ ਬਹੁਤਲ ਫਰਕ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀਨ ਵਿਚ ਗਿਣਿਨ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ ਫਨਹਹਾਥ ਦੀ 
ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਲ ਹਸ਼ਰ ਕਿਸਲ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹਸ਼ਵਲ, ਪਥਜਾਬੀ ਨੂਥ ਨਹੀਥ 
ਧਪਣਾ਩ਨ ਧਤਲ ਨਾ ਹੀ ਩ਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਥਪਰਾ ਨਾਲ ਕਸ਼ਪ ਬਹੁਤਾ ਸਰਸ਼ਕਾਰ ਹੀ ਰਖਿਨਾ ਩ਫਥ 
਩ਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦਸ਼ਹਰਲ ਢਗ ਨਾਲ ਨਜਰਧਥਦਾਜ ਹਸ਼ ਰਹੀ ਸੀਾ ਩ਕ ਪਾਸਲ ਮ਷ਲਿਕ ਤਲ ਕੁਸ਼ਲ ਸਾਹਿਤ 
ਸਾਧਕਾਥ ਦੀ ਫਦਾਸੀਨਤਾ ਤਲ ਦੂਜਲ ਪਾਸਲ ਩ਸ ਦੀਨਥ ਪਹਰਾਪਤੀਨਥ ਤਲ ਸਥਭਾਵਨਾਵਾਥ ਸਥਬਥਧੀ ਧਪਾਰ 
ਧਗਿਨਨਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਥਘਰਸ਼ ਨਪਣਲ ਭਾਸ਼ਾਪ ਮਾਧਿਧਮ ਪਥਜਾਬੀ ਦੀਨਥ 
ਸਹਰਤਹਤੀਨਥ ਕਲਾ ਜਗਾਫਣ ਦਾ ਸਥਘਰਸ਼ ਸੀਾ ਩ਸ ਸਥਘਰਸ਼ ਦਾ ਩ਕ ਪਾਸਾਰ ਫਸ ਬਲਧਿਕ ਤਲ ਭਾਵੁਕ 
ਸਥਕੀਰਣਤਾ ਵਿਰੁਧਹਧ ਜੂਝਣ ਦਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹਡਾ ਩ਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਪਰਦਾ਩ ਦੀ ਨਤਮ ਪਛਾਣ ਦਾ 
ਚਿਥਨਹਹ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਩ਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਲ਼ਦਾ ਹਸ਼਩ਨ ਸੀਾ ਧਥਦਰ ਵਲਹਲ ਨੂਥ ਸੁਥਗਡ ਰਹੀ ਤਲ 
ਮਸ਼ਰਚਾ ਬਥਦੀ ਕਰੀ ਬਲ਼ਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂਥ ਬਾਹਰ ਵਲ ਭੁਨਕਲ ਸਥਸਾਰ ਨਾਲ ਸਥਬਸ਼ਧਨ ਲਪ ਵਰਤਣਾ ਹਸ਼ਰ ਵੀ 
ਬਿਖਡਾ ਕਾਰਜ ਸੀਾ
ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਥਘਰਸ਼ ਮਧਹਧ ਸ਼ਹਰਲਣੀ ਦਲ ਪਰਥਪਰਾਵਾਦ ਨਾਲ ਸੀਾ ਕਿਸਲ ਵੀ 
ਨ਷ਨਬਾਦੀਨਪ ਦਲਸ਼ ਵਿਚ ਸੁਤਥਤਰਤਾ ਦਾ ਸਥਗਰਾਮ ਨਵੀਥ ਫਭਰ ਰਹੀ ਮਧਹਧ ਸ਼ਹਰਲਣੀ ਦਾ ਬੁਨਿਨਦੀ 
ਸਰਸ਼ਕਾਰ ਹੁਥਦਾ ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਸਥਗਰਾਮ ਦਾ ਩ਕ ਵਡਹਡਾ ਹਥਿਨਰ ਨਪਣੀ ਪਰਥਪਰਾ ਨੂਥ ਸਾਮਰਾਜੀ (਩ਸ 
ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਧਥਗਰਲਜੀ ਜਾਥ ਪਛਮੀ) ਪਰਥਪਰਾ ਦਲ ਵਿਰਸ਼ਧ ਵਿਚ ਖਡਾ ਕਰਨਾ ਹਸ਼਩ਨ ਕਰਦਾ ਹਲ਼ਾ 
ਨਜਾਦੀ ਤਸ਼ਥ ਪਹਿਲਾਥ ਦਲ ਸਾਡਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਫਗਹਗਰਵਾਦ ਧਤਲ ਸਮਾਜਕ ਸਥਕਸ਼ਚਵਾਦ ਦੀ 
ਨਤਮ ਵਿਰਸ਼ਧੀ ਸਥਿਤੀ ਩ਸਲ ਬੁਨਿਨਦੀ ਵਿਚਿਤਰਤਾ ਦਾ ਩ਕ ਨਿਗਹਗਰ ਸਬੂਤ ਹਲ਼ਾ ਗਾਥਧੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮਾ 
ਸਰੂਪ ਧਤਲ ਟਲ਼ਗਸ਼ਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਥ ਗੁਰੂਦਲਵ ਰੂਪ ਩ਸਲ ਵਿਰਸ਼ਧਾਭਾਸ ਦੀ ਫਪਜ ਸਨਾ
ਪਹਿਲਲ ਦਸ਼ਹਾਥ ਖਲਤਰਾਥ ਭਾਵ ਮਾਧਿਧਮ ਤਲ ਪਰਥਪਰਾ, ਵਿਚ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦਾ ਸਥਘਰਸ਼ ਫਸ ਦਲ 
ਸਾਰਲ ਸਮਕਾਲੀ ਪਹਰਤਿਭਾਵਾਨ ਪਥਜਾਬੀ ਲਲਖਕਾਥ ਦਲ ਸਥਘਰਸ਼ ਦਾ ਩ਕ ਧਥਗ ਸੀਾ ਪਰਥਤੂ ਤੀਜਾ 
ਸਥਘਰਸ਼ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦਾ ਨਿਵਲਕਲਾ ਤਲ ਩ਕਹਕਲਾ ਸਥਘਰਸ਼ ਸੀਾ ਩ਹ ਸੀ ਩ਕ ਪੁਰਸ਼-ਪਹਰਧਾਨ 
ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਥਘਰਸ਼ਾ ਩ਹ ਨਹੀਥ ਕਿ ਩ਸਤਰੀ ਨੂਥ 
ਨਤਮ-ਤੁਸ਼ਟੀ ਜਾਥ ਪੁਰਸ਼ ਦਲ ਮਨਸ਼ਰਥਜਨ ਲਪ ਕਲਾ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ! ਩ਸਤਰੀ ਹਸ਼ਣ ਦਾ ਸਰਾਪ 
਩ਹ ਸੀ ਕਿ ਜਾਥ ਤਾਥ ਩ਸਤਰੀ ਨੂਥ ਨਪਣੀ ਕਲਾ-ਸਿਧਹਧੀ ਨੂਥ ਧਰਮ ਜਾਥ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਾਮਕਾਰ ਤਕ 
ਸੀਮਿਤ ਰਖਣਾ ਪਲ਼ਥਦਾ ਸੀ ਤਲ ਜਾਥ ਵਲਸ਼ਵਾ ਦਲ ਤੁਲ ਤੁਲਣਾ ਪਲ਼ਥਦਾ ਸੀਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦੀ ਮੂਲ 
਩ਸਤਰੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ, ਵਿਚ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਲ ਮ਷ਲਿਕ ਧਨੂਭਵ ਨੂਥ ਪਲਸ਼ ਕਰਨਾ ਤਲ ਸਾਮਣਾ 
ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀਾ ਬਸਹਸ ਩ਸਲ ਕਾਰਨ ਩ਹ ਸਥਘਰਸ਼ ਫਸ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਜਿਤਹਤ ਦਲ ਕੁਰੂਖਲਤਰ ਦਾ 
ਕਲਥਦਰੀ ਸਥਘਰਸ਼ ਬਣ ਗਿਨਾ 
ਪਥਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਧਜਹਜ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਨੂਥ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਧਹਧ ਸਰਬਮਾਨ ਤਲ 
ਸਰਬਪਹਰਵਾਨ ਸਖਸ਼ੀਧਤ ਹਸ਼ਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪਹਰਾਪਤ ਹਲ਼ਾ ਪਿਛਲੀ ਲਗਹਗਪਗਹਗ ਧਧਹਧੀ ਸਦੀ ਤਸ਼ਥ 
ਕਹਰਿਨਸ਼ੀਲ, ਫਸ ਦਲ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਨੂਥ ਜਲ ਫਸਲ ਦ਷ਰ ਦਲ ਪਥਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਲ ਩ਤਿਹਾਸ ਦੀ ਩ਕ 
ਮਹਾਨ ਪਹਰਾਪਤੀ ਤਲ ਫਸ ਪਹਰਾਪਤੀ ਦਾ ਩ਕ ਪਹਰਤੀਕ ਕਿਹਾ ਜਾਵਲ ਤਾਥ ਩ਹ ਕਸ਼ਪ ਧਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਥ 
ਹਸ਼ਵਲਗੀਾ ਨਧੁਨਿਕ ਪਥਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਥਵਲਦਨਾ ਦੀ ਵਖਰੀ ਨੁਹਾਰ ਨੂਥ ਫਘਾਡਨ ਵਿਚ ਫਸ ਦੀ ਦਲਣ 
ਕਿਸਲ ਤਸ਼ਥ ਘਟਹਟ ਨਹੀਥਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਤਸ਼ਥ ਨਧੁਨਿਕ ਪਥਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਩ਕ ਨਵਾਥ 
ਯੁਗਹਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁਥਦਾ ਹਲ਼ ਜਿਸ ਦਲ ਚਾਰ ਮੁਖਹਖ ਧਥਗ ਦਰਸਾਯ ਜਾ ਸਕਦਲ ਹਨਾ ਪਹਿਲਾ, ਭਾਰਤੀ 
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਭਰ ਤਸ਼ਥ ਫਤਪਥਨ ਹਸ਼ਣ ਵਾਲਲ ਸੁਤਥਤਰਤਾਕਾਰੀ ਤਲ ਸਰਬ-ਕਲਿਨਨੀ ਪਹਰਭਾਵਾਥ ਨੂਥ ਕਬੂਲ 
ਕਰਨਾ; ਦੂਜਾ, ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਨਚਾਰ ਵਿਚ ਪਹਰਵਾਹਮਾਨ ਲਹਿਰਾਥ ਪਹਰਤੀ-ਲਹਿਰਾਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਸ਼ਣਾ; 
ਤੀਜਾ, ਨਪਣਲ ਧਥਦਰਲਲ ਤਣਾਵਾਥ ਤਲ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰਸ਼ਧੀ ਪਹਰਲਰਨਾਵਾਥ ਧਧੀਨ ਨਵਲਥ ਮੁਲਹਲਾਥ ਤਲ 
ਪੁਰਾਣਲ ਨਦਰਸਾਥ ਨੂਥ ਜਨਮ ਦਲ ਰਹੀ ਨਪਣੀ ਸਮਕਾਲੀ ਦੁਨੀਨਥ ਨੂਥ ਪਛਾਣਨਾ ਧਤਲ ਚ਷ਥਾ, ਩ਕ 
ਧਤਹਰਿਪਤ ਤਲ ਧਪੂਰਨ ਨਤਮਕਤਾ ਦੀ ਧਥਨਹਹੀ ਬਸ਼ਲੀ ਰਾਤ ਦੀ ਦੁਬਿਧਹਧਾ ਨੂਥ ਸਕਾਰ ਕਰਨਾਾ 
਩ਨਹਹਾਥ ਚਾਰਾਥ ਤਤਹਤਾ ਨਲ ਫਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸ਷ਥਦਰਯ ਬਸ਼ਧ ਧਤਲ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਵਿ-ਰੂਪ 
ਤਲ ਬਿਥਬ-ਵਿਧਾਨ ਸਭਨਾ ਨੂਥ ਪਹਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਫਸ ਦਲ ਵਿਸ਼ਿਨਥ ਦੀ ਚਸ਼ਣ 
ਵਿਚ ਨਹੀਥ ਜਿਤਨੀ ਫਸ ਦਲ `ਧਨੁਭਵ ਦੀ ਸਚਾਪ' ਧਤਲ ਫਸ ਦਲ ਬਸ਼ਲ ਦੀ ਵਥਗਾਰ ਭਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ 
ਵਿਚਹਚ ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਬਸ਼ਲ ਦਾ ਨਿਵਲਕਲਾਪਨ ਪਥਜਾਬੀ ਨਲਸ਼ਚਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸਾਧਨਾ ਦਲ ਮੁਢਹਢਲਲ 
ਪਡਾਵਾਥ ਵਿਚ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲਿਨ ਗਿਨ ਸੀਾ ਩ਸਲ ਲਪ ਪਹਰਿਥਸੀਪਲ ਤਲਜਾ ਸਿਥਘ ਨਲ ਫਸ ਨੂਥ "ਪਥਜਾਬ 
ਦੀ ਨਵਾਜ" ਕਹੀ ਕਲ ਬਾਕੀਨਥ ਤਸ਼ਥ ਨਿਖਲਡਿਨ ਸੀਾ
਷ੁਰੂ ਤਸ਼ਥ ਹੀ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦਲ ਗੀਤਾਥ ਧਤਲ ਛਸ਼ਟੀਨਥ ਨਜਮਾਥ ਵਿਚਸ਼ਥ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਧਹਧ ਧਿਨਨ 
ਖਿਚਹਚਣ ਵਾਲੀ ਗਲਹਲ ਫਸ ਦਾ ਨਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸਵਰ ਧਤਲ ਲਲਕਾਰ ਭਰਿਨ ਲਹਿਜਾ ਸੀਾ ਩ਸ ਵਿਚ 
ਗੀਤਾਥ ਵਾਲੀ ਨਪਮੁਹਾਰਤਾ ਵੀ ਸੀ ਤਲ ਪੀਡਿਤ ਚਲਤਨਾ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਨ ਵਾਲ ਚੁਭਵਾਥ ਧਤਲ 
ਰਡਕਵਾਥ ਵਿਧਥਗ ਵੀਾ ਩ਸ ਪਹਰਕਾਰ ਦਲ ਨਵਲਕਲਲ ਸਵਰ ਧਤਲ ਲਹਿਜਲ ਦੁਨਰਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨਲ ਩ਕ 
ਧਜਿਹੀ ਵਿਚਲਿਤ ਸਥਵਲਦਨਾ ਨੂਥ ਨਿਗਹਗਰਤਾ ਤਲ ਰੂਪ ਪਹਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਹਡੀ ਧਜਲ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ 
ਸੁਰ ਨਹੀਥ ਸੀ ਹਸ਼ਪ ਧਤਲ ਨਾ ਹੀ ਜਿਸ ਨੂਥ ਫਹ ਦੁਨੀਨਥ ਧਪਣਾਫਣ ਲਪ ਤਿਨਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨਲ ਩ਸਤਰੀ 
ਨੂਥ ਜੀਫਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਹੀਥ ਨਿਰਜਿਥਦ ਵਸਤ ਬਣਾ ਰਖਿਨ ਸੀਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨਲ ਩ਹ 
ਗਲਹਲ ਕਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਥ ਕੀਤੀ ਕਿ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਹਸ਼ਥਦ ਦਾ ਕੁਲਹਲ ਧਸਥ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਫਸ ਦਲ 
ਰਿਸ਼ਤਲ ਤਸ਼ਥ ਹੀ ਪਹਰਾਪਤ ਹਸ਼ ਸਕਦਾ ਹਲ਼, ਩ਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਭਾਵਲਥ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹਸ਼ਵਲ ਭਾਵਲਥ ਭਰਾ ਦਾ, 
ਪਤੀ ਦਾ ਹਸ਼ਵਲ ਭਾਵਲਥ ਪੁਤਰ ਦਾਾ ਨਪਣੀਨਥ ਨਜਮਾਥ ਤਲ ਗੀਤਾਥ ਵਿਚ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨਲ ਩ਸ ਪੁਰਸ਼ 
ਪਹਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਧਰੂਪ ਪਰ ਪਹਰਚਥਡ ਘੁਟਣ ਨੂਥ ਹੀ ਰੂਪਵਾਨ ਨਹੀਥ ਕੀਤਾ ਸਗਸ਼ਥ 
ਫਸ ਦਾ ਩ਕ ਨਵਾਥ ਧਜਿਹਾ ਬਿਥਬ ਵੀ ਸਿਰਜਿਨ ਜਿਸ ਦੁਨਰਾ ਫਹ ਩ਕ ਮਾਨਵ ਵਿਧਕਤੀ ਦਲ ਤ਷ਰ ਤਲ 
ਨਤਮ ਸਥਪਥਨ ਹਸ਼ ਸਕਲ ਧਤਲ ਨਪਣੀ ਹਸ਼ਣੀ ਤਲ ਪੁਰਤੀ ਨੂਥ ਪਹਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਲਾ ਫਸ ਨਲ ਨਪਣੀ 
ਸਮਕਾਲੀ ਩ਸਤਰੀ, ਜਿਹਡੀ ਬਾਹਰਲਲ ਬਥਧਨਾਥ ਧਤਲ ਵਰਜਨਾਵਾਥ ਧਤਲ ਧਥਦਰਲੀਨਥ ਗਥਢਾਥ ਧਤਲ 
ਸਥਕਸ਼ਚਾਥ ਦੀ ਩ਕਸ਼ ਜਿਥਨੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ, ਦੀ ਮਨਸ਼-ਸਮਾਜਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਨੂਥ ਚਥਗੀ ਤਰਹਹਾਥ ਘਸ਼ਖਿਨਾ 
ਸੁਤਥਤਰ ਹਸ਼ਣ ਲਪ ਩ਸਤਰੀ ਦਲ ਸਥਘਰਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਡਾ ਫਨਹਹਾਥ ਧਥਦਰਲੀਨਥ ਗਥਢਾਥ ਧਤਲ 
ਸਥਕਸ਼ਚਾਥ ਨੂਥ ਪਛਾਣਨਾ ਸੀ ਜਿਹਡੀਨਥ ਧਨਥਤ-ਕਾਲ ਤਸ਼ਥ ਩ਕ ਪੁਰਸ਼ ਪਹਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੀਵੀ 
ਜਾਣ ਦਲ ਨਿਰਥਤਰ ਸਰਾਪ ਵਿਚਸ਼ਥ ਪਲ਼ਦਾ ਹਸ਼ਪਨਥ ਸਨ ਤਲ ਜਿਹਡੀਨਥ ਫਸ ਪਾਸਸ਼ਥ ਩ਹ ਮਥਗ ਕਰਦਿਨਥ 
ਸਨ ਕਿ ਫਹ ਨਪਣੀ ਨਤਮ ਪਛਾਣ ਨੂਥ ਵਿਗਾਡ ਕਲ ਫਸ ਪਛਾਣ ਨੂਥ ਧਪਣਾਵਲ ਜਿਹਡੀ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ 
ਸਰਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਫਸ ਤਲ ਠਸ਼ਸਦਾ ਸੀਾ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਹਸ਼ਥਦ ਦਾ ਸਥਤਾਪ ਧਤਲ ਵਲਦਨਾ "ਧਥਮਹਰਿਤਾ 
ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਧਜਿਹਲ ਨਿਤਹਤ ਦਿਹਾਡੀ ਦਲ ਬਿਥਬਾਥ ਵਿਚ ਫਜਾਗਰ ਹਸ਼ਯ", ਜਿਹਡੀ ਩ਸਤਰੀ ਦਲ 
ਨਪਣਲ ਨਪ ਦਲ ਧਨੁਭਵ ਦਲ ਭਿਥਨ ਭਿਥਨ ਪਖਹਖਾਥ, ਨਪਣਲ ਸਰੀਰ, ਨਪਣਲ ਜਲ਼ਵਿਕ ਕਰਮਾਥ ਜਿਵਲਥ ਕਿ 
ਗਰਭਧਾਰਨ, ਜਣਨ ਤਲ ਬਾਲ ਪਾਲਣ, ਘਰ ਗਹਰਹਿਸਤੀ ਦਲ ਨਪਣਲ ਨਿਵਲਕਲਲ ਖਲਤਰ : ਚਕਹਕਲ-ਚੁਲਹਹਲ, 
ਸੂਪ-ਸਲਾਪ, ਫਣਨ-ਬੁਣਨ, ਹਾਰ-ਸ਼ਿਥਗਾਰ ਬਹੁਕਰ-ਬੁਹਾਰੀ, ਫਸ ਦਲ ਨਲਲ ਦੁਨਲਲ ਧਤਲ ਫਸ 
ਦੀਨਥ ਲੁਕੀਨਥ-ਲੁਕਾਵੀਨਥ ਨਸਾਥ, ਸਹਿਮਾਥ ਤਲ ਫਮਥਗਾਥ ਨਾਲ ਸਿਧਹਧਲ ਜੁਡਲ ਹਸ਼ਯ ਹਨਾ
਩ਸਤਰੀ ਹਸ਼ਣ ਦਲ ਸਰਾਪ, ਸਥਤਾਪ, ਤਲ ਵਿਰਲਾਪ ਸਥਬਥਧੀ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦੀ ਧਥਤਰ 
ਦਹਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਩ਕ ਨਵੀਥ ਤੀਬਰਤਾ ਤਲ ਪਹਰਚਥਡਤਾ ਦਾ ਧਥਸ਼ ਪਥਜਾਬ ਦੀ ਵਥਡ ਤਸ਼ਥ ਫਤਪਥਨ ਹਸ਼਩ਨਾ 
ਵਥਡ ਦਲ ਦੁਖਾਥਤ ਨਲ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪਹਰਤਿਭਾ ਵਿਚ ਩ਕ ਫਭਾਰ ਲਿਨਥਦਾ ਜਿਸ ਦੁਨਰਾ 
ਕਵੀ ਦਾ ਵਿਧਕਤੀਗਤ ਧਨੁਭਵ, ਸਮਾਜਿਕ ਧਤਲ ਩ਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪਲਖ ਧਤਲ ਮਾਨਵਤਾ ਦਲ ਩ਤਿਹਾਸ ਦਾ 
਩ਕ ਧਤਿਧਥਤ ਦੁਖਾਥਤ ਛਿਣ ਩ਕਸ਼ ਬਿਥਦੂ ਤਲ ਨ ਜੁਡਲ ਧਤਲ ਫਸ ਦੀਨਥ ਨਜਮਾਥ ਤਲ ਗੀਤਾਥ ਦੁਨਰਾ 
਩ਕ ਧਛਸ਼ਰ ਕਰੁਣਾ, ਧਤਲ ਩ਕ ਭੀਹਾਵਲ ਸੁਹਜ ਵਾਲੀਨਥ ਰਚਨਾਵਾਥ ਦਲ ਹਡ ਵਹਿ ਤੁਰਲਾ ਹਰ ਪਹਰਕਾਰ 
ਦਲ ਭਲਦ ਭਾਵ ਤਸ਼ਥ ਫਪਰ ਫਠ ਕਲ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨਲ ਩ਕ ਵਹਿਸ਼ੀ ਧਤਲ ਮਾਨਵਤਾ ਦਸ਼ਖੀ ਸਮਾਜਕ 
ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਰੁਲ ਗਯ ਮਾਨਵੀ ਗ਷ਰਵ ਧਤਲ ਧਰਥ ਨੂਥ ਪੁਨਰ-~ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾਾ 
ਫਸ ਦੀਨਥ ਩ਸ ਕਾਲ ਦੀਨਥ ਰਚਨਾਵਾਥ ਵਿਚ ਦਲਮਲ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਗੀ, ਹਰ ਪਹਰਕਾਰ ਦਲ 
ਮਨੁਖੀ ਨਦਰਸ਼ਾਥ ਤਲ ਸਰਸ਼ਕਾਰਾਥ ਦੀ ਧਰਥਹੀਣਤਾ ਧਤਲ ਨਿਪੁਥਸਕ ਕਹਰਸ਼ਧ ਨੂਥ ਫਸ ਕਰੁਣਾਰਥੀ 
਩ਸਤਰੀ ਦਾ ਬਿਥਬ ਪਹਰਾਪਤ ਹਸ਼਩ਨ ਜਿਸ ਨੂਥ ਫਸਦਾ ਰਬਹਬ ਵੀ ਤਿਲਾਥਜਲੀ ਦਲ ਗਿਨ ਸੀਾ ਩ਨਹਹਾਥ 
ਨਜਮਾਥ ਤਲ ਕਵਿਤਾਵਾਥ ਦੀ ਡੂਥਘੀ ਤਲ ਲਥਮੀ ਕੂਕ ਨਲ ਨਧੁਨਿਕ ਪਥਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਲ ਩ਤਿਹਾਸ 
ਵਿਚ ਩ਕ ਨਵੀਥ ਸਿਖਹਖਰ ਛਸ਼ਹੀ ਧਤਲ ਪਥਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਥਪਰਾ ਵਿਚ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨੂਥ ਩ਕ ਨਿਸਚਿਤ 
ਸਥਾਨ ਪਹਰਦਾਨ ਕੀਤਾਾ ਵਥਡ ਦਲ ਕੀਰਨਲ ਨੂਥ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਨਲ ਜਿਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਲ਼ਬਧਹਧ 
ਕੀਤਾ ਫਹ ਪਥਜਾਬੀ ਵਾਰ ਦਾ ਸਦਹਦ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਸੀ ਜਸ਼ "ਡੂਥਘਲ ਵਲ਼ਣ ਧਪਾਰ" ਲਪ ਬਡਾ ਧਨੁਕੂਲ 
ਸੀਾ
ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਦੁਨੀਨਥ ਵਿਚ ਩ਸਤਰੀ ਦਲ ਮਾਨਵੀ ਸਥਕਟ ਨਲ ਪਥਜਾਬ ਦੀ ਵਥਡ ਧਤਲ ਸਥਪਰਦਾ਩ਕ 
ਫਸਾਦਾਥ ਵਿਚ ਩ਕ ਹਸ਼ਰ ਦੁਖਾਥਤ ਪਾਸਾਰ ਵੀ ਪਹਰਾਪਤ ਕੀਤਾਾ ਫਧਾਲਲ, ਬਲਾਤਕਾਰਾਥ, ਔਰਤਾਥ ਦਲ 
ਨਥਗਲ ਜਲੂਸ ਧਤਲ ਫਨਹਹਾਥ ਫਤਲ ਹਰ ਪਹਰਕਾਰ ਦਲ ਜਿਨਸੀ ਧਤਿਨ-~ਚਾਰ, ਫਧਾਲੀਨਥ ਔਰਤਾਥ ਦਲ 
ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਥਕ ਦਲ ਦੁਖਦਾਪ ਸਿਟਹਟਿਨਥ ਨਲ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਵਹਿਸਤ ਦੀ ਸਿਕਾਰ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਪੂਰਨ 
ਨਿਨਰਸਤਾ ਦਲ ਸਚਹਚ ਨੂਥ ਹਸ਼ਰ ਵੀ ਦੁਖਾਥਤ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦੀ ਡੂਥਘੀ ਮਾਨਵੀ ਪੀਡ ਨਲ ਬਡਲ 
ਪਹਰਭਾਵਕਾਰੀ ਰੂਪ ਪਹਰਾਪਤ ਕੀਤਲਾ ਩ਨਹਹਾਥ ਨਜਮਾਥ ਵਿਚ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦਲ ਩ਸਤਰੀ ਦੀ ਹਸ਼ਣੀ ਨਾਲ 
ਮੂਲ ਸਰਸ਼ਕਾਰ, ਫਸ ਹਸ਼ਣੀ ਨੂਥ ਬਡਲ ਤੀਖਡ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਩ਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ 
ਦੀ ਵਿਥਹਥ ਸਸ਼ਝੀ ਧਤਲ ਫਸ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਨਪਕ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਧਥਤਰ ਦਹਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਩ਕ 
ਮ਷ਲਿਕ-ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਗਹਿਰਾਪ ਦਲਖਣ ਨੂਥ ਮਿਲੀਾ ਩ਸ ਵਿਸ਼ਲ ਤਲ ਫਸ ਦੀਨਥ ਕੁਝ ਕੁ ਨਜਮਾਥ ਜਿਵਲਥ 
ਕਿ "ਤਵਾਰੀਖ", "ਖਰੀਥਡ" "ਵਿਧਹੁਤਾ ਨਾਰ" ਧਤਲ ਰੂਪਕ "ਦਿਲਾਥ ਦਲ ਭਲਤ" ਨਧੁਨਿਕ ਪਥਜਾਬੀ 
ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਩ਹਸਾਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ, ਦਹਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਩ਕਾਗਰਤਾ ਧਤਲ ਪਹਰਗਟਾਫ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਕਾਰਨ 
ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾਵਾਥ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਪਨਥ ਹਨਾ `ਤਵਾਰੀਖ' ਵਿਚ ਹੀ `ਧਜ ਨਖਾਥ ਵਾਰਸ 
ਸ਼ਾਹ ਨੂਥ' ਦਾ ਫਹ ਬਥਦ ਨਫਥਦਾ ਹਲ਼ ਜਿਹਡਾ ਩ਧਰਲਲ ਤਲ ਫਧਰਲਲ ਤਲ ਹਰ ਥਾਥ ਵਸਦਲ ਪਥਜਾਬੀਨਥ 
ਲਪ ਩ਕ ਸਾਥਝਾ ਵਿਰਦ ਬਣ ਗਿਨ ਹਲ਼ : 
ਧਜ ਨਖਾਥ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਨੂਥ ਕਿਤਸ਼ਥ ਕਬਰਾਥ ਵਿਚ ਬਸ਼ਲ!
ਤਲ ਧਜ ਕਿਤਾਬਲ ਩ਸਕ ਦਾ ਕਸ਼ਪ ਧਗਲਾ ਵਰਕਾ ਫਸ਼ਲ 
਩ਕ ਰਸ਼ਪ ਸੀ ਧੀ ਪਥਜਾਬ ਦੀ ਤੂਥ ਲਿਖ ਲਿਖ ਮਾਰਲ ਵਲ਼ਣ
ਧਜ ਲਖਾਥ ਧੀਨਥ ਰਸ਼ਥਦੀਨਥ ਤਲ਼ਨੂਥ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂਥ ਕਹਿਣ :
ਫਠ ਦਰਦਮਥਦਾਥ ਦਿਨ ਦਰਦੀਨ! ਫਠ ਤਕ ਧਪਣਾ ਪਥਜਾਬ 
ਧਜ ਬਸ਼ਲਲ ਲਾਸਾਥ ਵਿਛੀਨਥ ਤਲ ਲਹੂ ਦੀ ਭਰੀ ਚਨਾਬਾ
ਕਿਸਲ ਨਲ ਪਥਜਾਥ ਪਾਣੀਨਥ ਵਿਚਹਚ ਦਿਤਹਤੀ ਜਹਿਰ ਰਲਾ
ਤਲ ਫਨਹਹਾਥ ਪਾਣੀਨਥ ਧਰਤ ਨੂਥ ਦਿਤਹਤਾ ਪਾਣੀ ਲਾਾ
਩ਸ ਜਰਖਲਜ ਜਮੀਨ ਦਲ ਲੂਥ ਲੂਥ ਫੁਟਹਟਿਨ ਜਹਿਰ
ਗਿਠ ਗਿਠ ਚਡਹਹੀਨਥ ਲਾਲੀਨਥ ਫੁਟ ਫੁਟ ਚਡਹਹੀਨ ਕਹਿਰ
ਵਿਹੁ ਵਿਲਿਸਹਸੀ ਵਾ ਫਿਰ ਵਣ ਵਣ ਵਗਹਗੀ ਜਾਾ
ਫਹਨਲ ਹਰ ਩ਕ ਵਾਥਸ ਦੀ ਵਥਝਲੀ ਦਿਤਹਤੀ ਨਾਗ ਬਣਾਾ
਩ਕ ਫਹ ਪਥਜਾਬ ਜਿਸ ਨਲ ਵਥਡ ਤਸ਼ਥ ਪਿਛਸ਼ਥ ਕਲਵਲ ਲਸ਼ਕਾਥ ਦੀਨਥ ਯਾਦਾਥ ਤਲ ਕਵੀਨਥ ਦਲ 
ਸੁਪਨਿਨਥ ਵਿਚ ਵਸਣਾ ਸੀ, ਫਸ ਦਲ ਨਸ਼ਟ ਹਸ਼ਣ ਤਸ਼ਥ ਪਹਿਲਾਥ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨਲ ਫਸ ਦਲ ਕੁਝ ਕੁ ਨਕਸ਼ 
ਸਦਾ ਲਪ ਨਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਾਥਭ ਲਯਾ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਩ਸਤਰੀ ਲਪ ਜਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਜਾਥ 
ਸਥਵਲਦਨਾ ਪਹਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਸ਼ਪ ਹਲ਼ ਫਸ ਨੂਥ ਕਲਵਲ ਩ਸਤਰੀਵਾਦ ਹੀ ਨਹੀਥ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਸ਼ ਩ਕ 
ਫਲ਼ਸ਼ਨ ਵਜਸ਼ਥ ਬਾਹਰਸ਼ਥ ਫਧਾਰ ਲਿਨ ਗਿਨ ਹਸ਼ਵਲਾ ਩ਹ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਦੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦਹਰਿਸ਼ਟੀ 
ਧਤਲ ਸਮਾਜਕ ਚਿਥਤਨ ਦਾ ਩ਕ ਧਨਿਖਡਵਾਥ ਧਥਗ ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਦਹਰਿਸ਼ਟੀ ਤਲ ਚਲਤਨਾ ਦਾ ਸਸ਼ਮਾ ਫਹ 
ਸਮੁਚਹਚਾ ਮਾਨਵ-ਕਲਥਦਰੀ ਚਿਥਤਨ ਸੀ ਜਿਹਡਾ ਮਨੁਖਹਖ ਦੀ ਹਸ਼ਥਦ ਨੂਥ ਸਰਬਸ਼ਤਮ ਸਚਹਚ ਸਵੀਕਾਰ 
ਕਰਦਾ ਹਲ਼, ਮਨੁਖਹਖੀ ਚਲਤਨਾ ਨੂਥ ਩ਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਥਬਥਧਿਤ ਕਰਕਲ ਸਾਪਲਖਕ ਬਣਾਫਥਦਾ ਹਲ਼ ਧਤਲ 
ਸਾਰੀਨਥ ਮਨੁਖਹਖੀ ਸਮਸਹਸਿਨਵਾਥ ਨੂਥ ਩ਕ ਸ਼ੁਧ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਧਥਤਰ-~ਸਸ਼ਝੀ ਧਤਲ ਩ਕ ਩ਤਿਹਾਸਕ 
ਵਿਸ਼ਵ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਸ਼ਡਦਾ ਹਲ਼ਾ ਨਰਥਭ ਤਸ਼ਥ ਹੀ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰਸ਼ਮਾਥਟਿਕ ਤਤਹਤ ਩ਸ 
ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਦਲ ਪਹਰਭਾਵ ਹਲਠ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ਾ ਸਮਲਥ ਦਲ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਩ਹ ਰੁਚੀ ਩ਕ 
ਗਹਿਰ ਗਥਭੀਰ ਤਲ ਗ਷ਰਵਮਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਪਾ ਩ਸ ਦੀ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਡਹਡੀ 
ਵਿਸ਼ਲਸ਼ਤਾ ਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਨਲ ਨਪਣੀ ਸਮਾਜਕ ਚਲਤਨਾ ਨੂਥ ਕਿਸਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਹਰਯਸ਼ਜਨਵਾਦ 
ਦਲ ਧਧੀਨ ਨਹੀਥ ਹਸ਼ਣ ਦਿਤਹਤਾ ਧਤਲ ਜਦਸ਼ਥ ਤਥਾ-ਕਥਿਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦਲਸ਼ਾਥ ਵਿਚ ਮਾਨਵਵਾਦੀ 
ਸਥਾਪਨਾਵਾਥ ਧਤਲ ਮਾਨਵਤਾਵਾਥ ਦਾ ਫਲਥਘਣ ਹਸ਼਩ਨ ਤਾਥ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਨਲ ਫਸ ਨੂਥ ਹੁਥਗਾਰਾ 
ਭਰਨ ਤਸ਼ਥ ਸਥਕਸ਼ਚ ਨਹੀਥ ਕੀਤਾਾ
`ਕਾਗਜ ਤਲ ਕਲ਼ਨਵਸ' ਜਿਸ ਸਥਗਹਰਹਿ ਲਪ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ ਨੂਥ `ਗਿਨਨਪੀਠ' ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਪਹਰਾਪਤ ਹਸ਼਩ਨ ਹਲ਼, 1970 ਵਿਚ ਪਹਰਕਾਸ਼ਤ ਹਸ਼ਪ ਸੀਾ ਩ਸ ਸਥਗਹਰਹਿ ਵਿਚ ਧਥਮਹਰਿਤਾ ਪਹਰੀਤਮ 
ਦੀਨਥ ਕੁਝ ਧਤਿ ਸੂਖਮ ਰਚਨਾਵਾਥ ਸਥਚਿਤ ਹਨਾ ਩ਨਹਹਾਥ ਕਵਿਤਾਵਾਥ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨਲ ਩ਕ ਤਲਜੀ ਨਾਲ 
ਮਾਨਵ ਦਸ਼ਖੀ ਬਣ ਰਹਲ ਸਥਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁਖਹਖ ਧਤਲ ਫਸ ਦਲ ਨਵਲਕਲਲ ਨਿਨਰਲ ਵਿਧਕਤਿਤਵ ਧਤਲ 
ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸਥਭਾਲ ਦੀ ਚਿਥਤਾ ਨੂਥ ਩ਕ ਪਾਰਗਾਮੀ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦਲ ਦਹਰਿਸ਼ਟੀਕਸ਼ਣ ਤਸ਼ਥ ਪਲਸ਼ ਕੀਤਾ 
ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਸਥਗਹਰਹਿ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਲਵ ਜੀ ਦੀ ਪਥਜਵੀਥ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨਾਲ ਸਥਬਥਧਿਤ ਕੁਝ 
ਕਵਿਤਾਵਾਥ ਵੀ ਧਥਕਿਤ ਹਨ ਜਿਹਡੀਨਥ ਩ਸ ਵਿਸ਼ਲ ਤਲ ਹਸ਼ਰ ਰਚਨਾਵਾਥ ਦਲ ਟਾਕਰਲ ਤਲ ਵਧਲਰਲ 
ਭਾਵਪੂਰਤ, ਭਾਵੁਕ ਤਲ ਕਲਾਤਮਕ ਪਖਹਖ ਤਸ਼ਥ ਸਥਪੂਰਨ ਭਾਥਤ ਸਫਲ ਹਨਾ
+>
0 
﻿
Singh Balbir
03-08-23
Punjabi
ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦਾ ਅਧੁਨਿਕ
ਗਦ੍ਦ ਵਿਚ ਸਥਾਨ
ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਘ ਦੀ ਅਧੁਨਿਕ ਗਦ੍ਦ ਨੂਂ ਭਰਪੂਰ ਦੇਣ ਨੂਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨੀ੟ਤ ਕਰੀਏ । ਡਾ: ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਲਮ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ, ਲਂਮੀ ਨਦਰ,
ਸ਼ੁਧ ਸ੍ਵਰੂਪ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਂਨਗੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ੟ਾਂ ਨੂਂ ਛੋਹਿਆਂ ਹੈ, ਪਂਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋ
ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭੀ ਨਿਬਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਤਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂਂ ਇਤਨੇ ਰੋਚਕ ਢਂਗ ਨਾਲ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਿਆ । ਆਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂਂ ਕੇਵਲ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ
(ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋ ਪੈਦ ਹੁਂਦੀਆਂ ਸਨ) ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨੂਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਢਂਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ੟ਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂਂ ਨਿਬਂਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ ਹੈ, ਪਰਂਤੂ ਸਂਪੂਰਣ ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਬਂਧ ਦੀ ਜੋ ਤਸਵੀਰ
ਹੁਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਉਤੇ ਆਪ ਦੇ ਨਿਬਂਧ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਾਲਾ
ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਜ਼ਰ ਆਉਦਾ ਹੈ , ਪਰਂਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਂਗ ਭੀ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ।
ਸਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਆਤੇ ਆਧੁਨੀਕਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ
ਇਕ ਪੁਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ,ਸਾਡੀ ਗਦ੍ਦ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਚੋਲਾ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੀਂ
ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਸਹਿਕਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਨਿਰੋਲ ਵਿਸ਼੟ ਵਸਤੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ੟ਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਕਿਸ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਧਾਰਮਕ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋ ਹਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤਕ
ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਜੋਡ਼ ਭੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ,
ਪਰਂਤੂ ਜਦ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਰਭਿਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿ਷ਯਾਂ ਨੂਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਢਂਗ ਨਾਲ ਪਰਖਦਾ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ
ਚਿਂਤਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੇ ੟ੋਗ ਹਵਾਲੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਰਂਗ
ਝਲਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਸਂਬਂਧੀ ਇਹ ਰਾਏ ਕਰਨੀ ਕੋਈ ਅਤਿ ਕਥਨੀ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਨਈਂ
ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦਾ ਇਕ ਸਂਗਮ ਹੈ ।
ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨੀ੟ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਸਮਕਾਲੀ ਕਪੂਰ ਸਿਂਘ, ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਪ੍ਰਿ: ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ, ਪੁਰਨ ਸਿਂਘ, ਲਾਲ ਸਿਂਘ ਕਮਲਾ
ਅਕਾਲੀ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿਂਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲਡ਼ੀ, ਪ੍ਰਿਂ. ਸਾਹਿਬ ਸਿਂਘ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਂਖੇਪ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ
ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ। ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿਂਘ ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ. ਦਾ ਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿ਷੟ਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ
ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ਷ ਹੈ । ਉਹ ਇਕ ਸਰਬਾਂਗੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ ਤਿਂਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਪਤ
ਸ਼੍ਰਿਂਗ, ਬਹੁ ਵਿਸਤਾਰ, ਪੁਂਦ੍ਰੀਕ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਂਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਾਹਿਤ ਨੂਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ
ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਬਹੁ ਵਿਸਤਾਰ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਮ੍ਮਗਰੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ
ਸਾਹਿਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਲਖ ਅਗਾਸਾ ਅਗਾਸ' ਵਿਚ
ਬ੍ਰਹਮਂਡ ਦੀ ਵਿਚਤ੍ਰ ਲੀਲਾ ਨੂਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨੁਕਤੇ ਤੋ ਪਰਖ ਕੇ ਇਹ ਸਿਧ੍ਧ ਕਰਨ ਦਾ ੟ਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ
ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਬ੍ਰਹਮਂਡ, ਆਕਾਸ਼ ਧਰਤੀਆਂ ਗ੍ਰਹ ਇਸੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ । ਇਸ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਦਰ਷ਨ ਨਿਬਂਧ ਵੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਚੀਨ ਨਿਬਂਧ ਉਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ
ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿਂਘ ਦੀ ਭਾ਷ਾ ਨੀਤੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ
ਉਪਦੇਸ਼ ਅਦਿ ਨਿਬਂਧ ਉਸਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੁਂ ਪ੍ਰਗਟਾਂਦੇ ਹਨ । ਪੁਂਦ੍ਰੀਕ ਵਿਚ ਭੀ
ਭਿਂਨ ਭਿਂਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਿਬਂਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਨਿਬਂਧ ਇਸ
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕ, ਪਂਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਨਿਬਂਧ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ
ਰੁਚੀ ਨੂਂ ਪ੍ਰਗਟਾਂਦੇ ਹਨ । ਤੀਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ਸਪਤ ਸ਼੍ਰਿਂਗ ਸਤ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿਂਘ
ਨਿਊਟਨ, ਰੋਜ਼ਾ ਲਕਸਮ ਬਰਗ, ਸਂਤ ਫਰਾਂਸਿਧ ਅਸਿਧ੍ਧੀ, ਸ਼ਂਕਰਾਚੀਆ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਬੁਧ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੂਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਪ੍ਰਿ: ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦਾ ਇਕ
ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਗਿਣਤੀ ਵਜੋ ਬਹੁਤ ਘਟ੍ਟ ਨਿਬਂਧ ਲਿਖੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਹਿਤਕਮੁਲ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੈ । ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ ਦੀ ਦੇਣ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਪਂਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ
ਸ਼ੁਧ ਪਂਜਾਬੀ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ
ਦਿਤ੍ਤੀ। ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਂਸਥਾ ਸੀ, ਪਂਜਾਬੀ ਦੇ ਕਈ
ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ ਦੇ ਹਥ੍ਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖ ਕੇ ਪਂਜਾਬੀ
ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ।ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ ਨੇ 'ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਲਕਾ' ਗੁਸਲਖਾਨਾ, ਸਾਊਪਣਾ, ਵਿਹਲੀਆਂ ਗਲਾਂ ਪੁਰਾਣੇ
ਜ਼ਮਾਨੇ, ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਂਘ ਦਾ ਸੁਭਾ, ਕੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਡ਼੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ?
ਆਦਿ ਕੁਝ ਕੁ ਸੁਚਜ੍ਜੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਖੂਬੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਸਰਲਤਾ,
ਸਂਖੇਪਤਾ, ਵਿਆਕਰਣਕ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਰਵਾਨੀ ਆਦਿ ਸਭ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਜ਼ਾ ਸਿਂਘ ਨੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ
ਵਿਸ਼੟ਾਂ ਸਬਂਧੀ ਭੀ ਨਿਬਂਧ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਬਂਧੀ ਸੋਚਿਆ ਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਸਲਖਾਨਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ
ਵਂਨਗੀ ਦਾ ਹੀ ਨਿਬਂਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਐਨ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਸ਼ਹਿਰ
ਦਾ ਨਲਕਾ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਭ ਗੁਣਾ ਵਿਚੋਂ
ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਣ ਮੌਲਕਿਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਣ ਦੇਂਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਬਂਧ ਲਂਮੇ ਗਿਆਨ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਂਸਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ । ਪ੍ਰਿਂ: ਤੇਜਾ ਸਿਂਘ
ਇਕ ਉਤਮ ਲੇਖਕ ਹੈ - ਪਰ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ । ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਹਲਕੇ ਫੁਲਕੇ ਵਿਸ਼੟ਾਂ ਨੂਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ
ਹੈ, ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿ਷ੇਸ਼ ਗਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ।
ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਭੀ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼੟ਾਂ ਨੂਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਹੀਂ
ਛੋਹਿਆ ਹੈ । ਪਂਜਾਬੀ ਨਿਬਂਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ
ਕਾਵਿ ਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹੇ ਨਾਉਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਿਤ੍ਤੀ ਹੈ । ਪੁਸਤਕ ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ
ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿ੟ਮਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਕ ਬਹੁਤ ਲਂਮੇ,ਇਕ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਪਾ
ਕੇ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬਲ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ । ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ
ਬਹੁਤ ਮੋਲਿਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਚ੍ਚ ਬਣ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਖਦੇ ਹਨ ।
(ਉ) ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਕਹੇ ਗਏ ਮਿਠ੍ਠੇ ਸ਼ਬਦ ਕਵਿਤਾ ਹਨ ।
(ਅ) ਕਵਿਤਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਕਂਵਾਰਾ ਪਨ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਰਬੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ।
(ਈ) ਸਾਹਿਤ੍ਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਉਲਥੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਅਸਲੀ ਅਤੇ
ਸਚ੍ਚਾ ਸਾਹਿਤ੍ਤ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਂਮ੍ਰਿਤ ਬਚਨ ਹਨ ।
ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਵਿਚੋਂ ਪਂਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਸਿਖੀ,
ਵਿਆਕਰਣ, ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਰਤਕ, ਊਣਤਾਈਆਂ ਪੂਰਨ ਹੈ ।ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਣ ਪਾਠਕ ਨੂਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ।
ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿ੟ਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਪ੍ਰਿਂ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਂਘ ਜੀ ਨੇ ਚਂਗੀ ਵਾਰਤਕ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦਿਤੀ ਹੈ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ
ਦੀ ਗਦ੍ਦ ਤੇ ਢੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ।
"ਵਲਵਲੇ, ਜਜ਼ਬੇ ਜਾਂ ਕਲਪਣਾ-ਭਰੇ ਵੇਗਮਈ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੁਂਦਾ
ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ, ਦਲੀਲ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ । ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਣ ਉਡਾਰੀ ਦਾ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਤੋਰ ਦਾ। ਕਵਿਤਾ ਬਹੁਤ ਹਦ੍ਦ ਤਕ੍ਕ
ਵਿਆਕਰਣਕ ਹਦਬਂਦੀ ਤੋਂ ਸੁਤਂਤਰ ਪਰ ਵਾਰਤਕ ਵਿਆਕਰਣਕ ਮਰ੟ਾਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਂਦੀ ਹੈ ਕਵਿਤਾ
ਉਸਾਰੂ ਚਸ਼ਮੇਂ ਵਾਂਗ ਆਪ ਫੁਟਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਗੇਡ਼ੂ ਨਲਕੇ ਵਾਂਗ ਖਿਚ ਖਿਚ ਕੇ ਕਢਣੀ ਪੈਂਦੀ
ਹੈ।"
ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪੂਰਾ
ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ
ਉਸਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਪ ਮੂਹਾਰੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਂਗ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ
ਸਂਪੂਰਣ ਸਂਜਮ ਦੀ ਮੁਰਤ ਹੈ । ਜੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ
ਕਾਰਣ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ, ਪਰਂਤੂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਰ ਵਾਲੀ ਗਲ ਕਰਨੀ ਹੁਂਦੀ
ਹੈ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਵਿਚ ਸਂਜਮ ਦਾ ਗੁਣ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦੀ ਲਿਖਤ
ਸਬਂਧੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸਂਜਮ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਚਂਗੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ
ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਂਦੈ ਹਨ। ਸਂਜਮ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਜਜ਼ਬੇ ਤੋਂ
ਕੋਰਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ:
" ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਆਮ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਪਦੇ਷ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਲੈਕਚਰ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਕ੍ਕਠ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ । ਉਸਦੀ ਕਥਾ ਅਕਥ ਸੀ,ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਬੋਲਕੇ ਕਿਸੇ
ਨੂਂ ਮੁਖਾਤਬ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸੁਧਾਰਜਨਕ ਷ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੈਗਂਬਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਗ੍ਗ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ
ਲਫਜਾਂ ਵਿਚ ਇਬਰਾਨੀ ਨਬੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਅਲੇ ਦੀ ਲਪਟ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤ ਲਾਟਾਂ ਸਨ ।
.......ਕੋਣ ਹੈ ਐਸਾ ਮੂਡ਼੍ਹ ਜਿਸ ਨੂਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਉਠ ਰਹੇ ਲਾਭੇ ਦੇ ਹਿਲ ਰਹੇ
ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿਚ ਭਵਿ਷ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਜਾਡ਼ਾ ਇਕ ਚਲਂਤ ਮੂਰਤ ਦੇ ਚਿਤਰ ਵਾਕੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸ
ਪੈਂਦਾ ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਾਸ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖਰਾਦ ਨੂਂ ਸਹਾਰ ਸਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੈਲ ਛਿਲ੍ਲੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਸਜਣ
ਠਗ੍ਗ ਦੀ ਕੀ ਮਜਾਲ ਸੀ ? ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਉਪਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਦੀ ਮੋਟੀ ਖਲ ਚਡ਼੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਪਰ
ਉਹ ਵੀ ਬਾਬੇ ਦੇ ਖਰਾਦ ਉਤ੍ਤੇ ਚਡ਼੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸਿਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਿਸ਼ਕ ਉਠਦਾ ਹੈ,
ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਾਪ ਸਂਚਿਤ ਦੌਲਤ ਲੁਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਘਰ ਗਰੀਬ ਪਰਵਰੀ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ? ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਾਣ ਦੀ ਭੌਣੀ ਦ੍ਵਾਰਾ।"
ਲਾਲ ਸਿਂਘ ਕਮਲਾ ਅਕਾਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਮ
ਦੇ ਵਿ਷੟ਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਭਾਵ ਭੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਲਾਲ ਸਿਂਘ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਟਕੀ, ਖੁਲਾ
ਡੁਲਾ ਹਾਸ ਰਾਸ ਅਤੇ ਷ੈਲੀ ਉਸਦੀ ਤਬੀਅਤ ਮੁਤਮਕਸਾਦਾ ਹੈ । ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗਦ੍ਦ ਦੀਆਂ ਇਹ ਟੁਕਡ਼ੀਆਂ
ਵੇਖੋ:-
ਉ) "ਕਈ ਭਾਗਵਾਨਾਂ ਪਿਛੇ ਦੀਆਂ ਰੂਡ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾ ਮਾਣਦੀਆਂ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਟ੍ਟਾਂ ਟਪਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਕੇ
ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਕੇ ਉਚ੍ਚੀ ਅਡ੍ਡੀ ਦੀ ਜੁਤੀ ਵਿਆਜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਜੇਕਰ ਗਿਟੇ ਗੋਡੇ ਮੁਚਣ ਤੋ ਬਚ ਵੀ ਜਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੀ ਤੋਰ ਅਲਗ ਹੁਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲਕ ਵਿਚ ਕਬਜ਼ੇ ਲਗੇ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਗੇ ਪਿਛੇ
ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਮੁਕਣ ਤੇ ਮੋਟਰ ਹੁਡ਼ਕਦੀ ਹੈ ।"
ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਖਂਡ ਤੇ ਵਖਾਵਾ ਬਡ਼ੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਹੈ । ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਨਘੋਚ ਕਢਣ
ਲਈ ਲੋਕੀ ਬਡ਼ੇ ਤਤਪਰ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਖ੍ਖ ਦਾ ਸਤੀਰ ਕਢਣ ਨੂਂ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ।
ਅ) ਸਾਡੇ ੟ੁਵਕਾਂ ਮੁਂਡੇ ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਨੂਂ ਕਦੇ ਇਕ ਥਾਂ ਹੁਂਦੇ ਵੇਖੋ ਇਕ ਡਾਢਾ ਦੁਖਦਾਈ ਨਜ਼ਾਰਾ
ਹੁਂਦਾ ਹੈ । ਅਂਦਰੋ ਦਿਲ ਖੁਲਣ ਲਈ ਮੋਟਰ ਦੇ ਇਂਜਨਾਂ ਵਾਂਗ ਧਕ ਧਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ।
ਉਪਰੋਕਤ ਗਦ੍ਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਂਗ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਹੈ ਪਰਂਤੂ ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਪਂਜਾਬੀ ਦੀ
ਵਿਦਵਤਾਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂਂ ਹੋਰ ਦੂਸਰੀਆਂ
ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਡ਼ਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਪਂਜਾਬੀ ਗਦ੍ਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਦ੍ਦ ਜੇ ਉਚੇਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ
ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਸਿਂਘ ਆਈ ਸੀ ਐਸ ਦੀ ਵਂਨਗੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਮਈ ਗਦ੍ਦ
ਵਧੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਜਾਣੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਗੁਰਬਖ਷ ਸਿਂਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲਡ਼ੀ ਦੀ ਗਦ੍ਦ ਇਕ ਪਤਰਕਾਰ ਦੀ
ਗਦ੍ਦ ਹੈ, ਕਲਮ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਲਡ਼ੀ ਲਈ ਚਲਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਦ੍ਦ ਦੀਆਂ ਕਈ
ਊਣਤਾਈਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ । ਉਹ ਕਈ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂਂ ਸਮਾਸ ਬਣਾਨ
ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ ਆਦਤ ਹੈ ਜਿਹਡ਼ੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਹੁਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁ ਬਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਗਲਤ ਹੁਂਦੀ
ਹੈ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਗਂਭੀਰ ਭਾਵਾਂ ਨੂਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਗਂਭੀਰ
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼੟ ਤੇ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਛੇਡ਼ਿਆ, ਉਸਦੇ ਅਫਲਾਤੂਨੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਉਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ
ਹੁਂਦੇ, ਉਹ ਆਦਰ਷ਵਾਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲਵਾਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ
ਚਾਹੁਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਂਤੂ ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਰਕ ਨੂਂ ਭੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਘ
ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿਂਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲਡ਼ੀ ਦਾ ਨਿਰੋਲ ਵਿਪਰੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਩ਾਲ ਆਪਣੇ
ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰਖਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚੋਂ ਸਂਤਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ
ਉਘਡ਼ਦੀ ਹੈ । ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਂ: ਸਾਹਿਬ ਸਿਂਘ ਨੇ ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ ਕੁਝ
ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਸਂਤੋਸ਼ ਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਗਿਆਂ ਲਕੀਰ ਦਾ ਫਕੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂਂ ਵਿਗਿਆਨ
ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ੍ਕ ਧਾਰਮ੍ਕ ਵਿਸ਼੟ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਸਬਂਧ ਹੈ
ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹਾਂ ਪਰ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਨਿਬਂਧ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਅਸੀਂ
ਸਾਹਿਬ ਸਿਂਘ ਨੂਂ ਇਕ ਉਤ੍ਤਮ ਗਦ੍ਦਕਾਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਦੂਸਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਇਕ ਟੀਕਾਕਾਰ ਦੀ
ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਤੀਸਰੀ ਗਲ੍ਲ ਵਿਸ਼੟ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਤਕ੍ਕ ਸੀਮਤ ਹਨ ।
ਡਾਕਟਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿਂਘ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪਂਜਾਬੀ ਗਦ੍ਦ ਵਿਚ ਬਡ਼ੀ ਮਾਣ ਭਰੀ ਹੈ, ਵਿ਷ੈ ਅਤੇ
ਸ਼ੈਲੀ ਵਜੋਂ ਆਪਦਾ ਰਂਗ ਨਿਆਰਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿਂਘ ਵਰਗੀ ਵਿਦਵਤਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ
ਵਰਗੀ ਖਿਆਲ ਉਡਾਰੀ ਹੈ ।

0 
﻿
Singh Nichatae
03-08-23
Punjabi
ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰਂਗਮਂਚ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਨੇ ਸਂਸਾਰ ਩ੂਂ ਇਕ ਵਡ੍ਡਾ ਰਂਗਮਂਚ
ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਮਂਚ ਉਤੇ ਇਕ ਪਾਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਲ ਖਤਮ ਹੋਣ
ਉਪਰਂਤ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਰਂਭਕ ਕਾਲ ਵਿਚ, ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰੂਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਪਕ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ
ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ੍ਨੁਖ ਦੀ ਜ਼ਿਂਦਗੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਨਾਟਕੀ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ
ਰਹਿਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿ਷ੇ਷ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਡੂਂਘਾ ਸਬਂਧ ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ
ਦਾ ਅਰਥ ਨਕਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਨਾਟਕ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਕਲ ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਸਂਸਕ੍ਰਿਤ
ਨਾਟਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਭਂਡਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛ੍ਛਮੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟਕ
ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਦੋ ਵਡ੍ਡੇ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ:
ਸੁਖਾਂਤ ਭਾਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਯੂਨਾਨੀ। ਅਜ੍ਜ ਦੇ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ
ਹਨ।
ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਆਰਂਭ ਲੋਕ ਨਾਚ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮਂਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਤ, ਨਾਟ, ਨਟ,
ਨਾਚ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਨਾਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਂਗ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹਿਕ
ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਾਟਕ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ੍ਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਕਰਮ ਹੋ ਨਿਬਡ਼ਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ
ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਪੁਤਲੀਆਂ ਦਾ ਤਮਾ਷ਾ, ਰਾਸਲੀਲਾ, ਰਾਸ, ਅਖਾਡ਼ੇ ਆਦਿ ਨੂਂ ਮਂਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਹੁਨਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇ਷ ਹੁਂਦਾ ਗਿਆ।
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਸਂਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਡਰਾਮੇ ਪਂਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਇਹ ਕਂਮ ਸਿਂਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿਂਘ ਤਕ੍ਕ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਵਾਦ
ਜਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂਂ ਮੁਖ ਰਖ੍ਖ ਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਕੁਝ-ਇਕ ਨਾਟਕ ਪਂਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਲ ਸਨ,
ਪ੍ਰਂਤੂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਹੁਣ ਤਕ੍ਕ ਸਂਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ
ਮੁਢ੍ਢ ਈਸ਼ਵਰ ਚਂਦਰ ਨਂਦਾ ਨੇ ਹੀ ਬਂਨ੍ਹਿਆ। ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰਂਗਮਂਚ ਲਈ ਇਹ ਵਡ੍ਡੇ ਸੁਭਾਗ
ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਹੈ ਕਿ ਪਂਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰਂਗਮਂਚ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਇਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਲ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਪਂਜਾਬੀ ਤਾਂ ਕੀ ਭਾਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਰਂਤੂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰਂਗਮਂਚ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿਤ੍ਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ
ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡਜ਼। ਆਈ.ਸੀ.ਨਂਦਾ ਨੂਂ ਕਾਲਜ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ
ਰਿਚਰਡਜ਼ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜੋ ਪਂਜਾਬ
ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂਂ ਨਂਗਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ।
ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰੋ. ਨਂਦਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕਾਂਗੀ 'ਸੁਹਾਗ' ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਛੂਤ-ਉਧਾਰ,
ਬਾਲ-ਵਿਆਹ, ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ, ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ, ਬੇਕਾਰੀ, ਅਨਪਡ਼੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਮਂਚ ਤੇ ਪੇ਷ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਈ.ਸੀ.ਨਂਦਾ
ਦੀ ਦੇਣ ਇਸ ਪਖ੍ਖੋਂ ਵੀ ਮਹਤ੍ਤਵਪੂਰਣ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਮਂਚ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ
ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਂਮ ਕਰਦੇ। ਦੂਜੀ ਗਲ੍ਲ ਇਹ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਪਖ੍ਖੋਂ ਬਹੁਤ ਪਛ੍ਛਡ਼ੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਰੀ
ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿਚ ਮੁਂਡੇ ਹੀ ਕਂਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਨਂਦਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਅਤੇ
ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂਂ ਅਪਣਾ ਮਂਚ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ। ਵਰ-ਘਰ ਜਾਂ ਲਿਲੀ ਦਾ
ਵਿਆਹ, ਷ਾਮੂ ਷ਾਹ, ਸੋਸ਼ਲ ਸਰਕਲ, ਇਹ ਡੂਮਣੇ, ਮਾਂ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਨਾਟ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਪ੍ਰੋਂ. ਨਂਦਾ ਨੇ ਪਂਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈਆਂ।
ਪ੍ਰੋ. ਆਈ.ਸੀ.ਨਂਦਾ ਦਾ ਸਹੀ ਵਾਰਿਸ ਡਾਕਟਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿਂਘ ਨੂਂ ਮਂਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿਂਘ ਨੂਂ ਪ੍ਰੋ. ਨਂਦਾ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ
ਲਡ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਵੀ ਸੁਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਨਾਰੀ ਸਮਸ੍ਸਿਆ ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ
ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿ਷ਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ
ਨੂਂ ਪੂਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਪੇ਷ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਪਖ੍ਖੋਂ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿਂਘ ਨੇ
ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂਂ ਅਗ੍ਗੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਰਤ੍ਤਾ ਸਾਲੂ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗਡ਼੍ਹੀ, ਸ਼ੋਭਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਜ੍ਜ
ਕਲ੍ਲ ਤੇ ਭਲਕ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਪਰਂਪਰਾਗਤ ਵਿ਷ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਧੁਨਿਕ
ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। 'ਅਜ੍ਜ ਕਲ੍ਲ ਤੋਂ
ਭਲਕ' ਨਾਟਕ ਨੂਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ
ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਨਂਦਾ ਵਾਂਗ ਮਂਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੇ਷ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼
ਵਿਚ ਖੇਡੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿਂਘ ਖੋਸਲਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਂਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
ਪਂਜਾਬੀ ਮਂਚ ਨੂਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਦਿਲ੍ਲੀ
ਵਿਚ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਕਂਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗਏ
ਨਾਟਕਾਂ ਨੂਂ ਦਿਲ੍ਲੀ, ਬਂਬਈ ਤੇ ਕਲਕ੍ਕਤੇ ਵਰਗੇ ਵਡ੍ਡੇ ਵਡ੍ਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਂਜ
ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਧ੍ਧਰ ਉਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਟਕ
ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਹੋਣ ਲਗ੍ਗੀ। ਪ੍ਰੋ. ਖੋਸਲਾ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪਂਜਾਬੀ
ਦੀ ਵਂਡ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ ਹਨ।
ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿਂਘ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪ੍ਰੋ. ਖੋਸਲਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਹਡ਼ੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੀ
ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮਂਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪਖ੍ਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿਸ੍ਸਾ ਪਾਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿਂਘ ਫੁਲ੍ਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵਰਨਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੁਲ੍ਲ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ
ਨੂਂ ਉਤਮ ਕੋਟੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਖ੍ਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਮਂਚ ਪਖ੍ਖੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ
ਇਕ ਨਾਟਕ 'ਕਲਯੁਗ ਰਥ ਅਗਨ ਕਾ' ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ
ਇਕ ਨਾਰੀ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂਂ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਿਂ. ਸਂਤ ਸਿਂਘ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਭਾਵੇਂ ਮਂਚ ਪਖ੍ਖੋਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ
ਪਰਂਤੂ ਪਂਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉਚ੍ਚਾ ਥਾਂ ਹੈ। ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਵਿ਷ੇ
ਪਖ੍ਖੋਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਂ. ਸੇਖੋਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਂਤੂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਉਸ ਨੂਂ ਇਕ ਸਫਲ ਅਤੇ
ਸਰੇਸ਼ਟ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਸਿਧ੍ਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ, ਬਾਬਾ ਬੋਡ਼੍ਹ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ਮਂਚ ਤੇ
ਖੇਡੇ ਵੀ ਗਏ ਹਨ। ਨਲ ਦਮਯਂਤੀ, ਮੋਇਆਂ ਸਾਰ ਨਾ ਕਾਈ, ਬਾਬਾ ਆਸਮਾਨ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ
ਨਾਟਕ ਹਨ। 'ਮੋਇਆਂ ਸਾਰ ਨਾ ਕਾਈ' ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਂ. ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਸਿਖ੍ਖ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂਂ ਲੈ
ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਂਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖ੍ਖ ਕੌਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂਂ ਮੁਡ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ
ਦੀ ਤਾਂਘ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਲਵਂਤ ਗਾਰਗੀ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿਂਘ ਸੇਠੀ, ਕਪੂਰ ਸਿਂਘ ਘੁਂਮਣ,
ਹਰਸਰਨ ਸਿਂਘ, ਪਾਂਧੀ ਨਨਕਾਣਵੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਵਰਨਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਬਲਵਂਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪਛ੍ਛਮੀ ਤਕਨੀਕ
ਨੂਂ ਪਂਜਾਬੀ ਡਰਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵਡ੍ਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਕਣਕ ਦੀ
ਬਲ੍ਲੀ, ਲੋਹਾ ਕੁਟ੍ਟ, ਧੂਣੀ ਦੀ ਅਗ੍ਗ, ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ, ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ ਆਦਿ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲਖ੍ਖਣ ਨਾਟਕੀ ਬੁਧ੍ਧੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਤ੍ਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ
ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਇਕਾਂਗੀ ਪਤ੍ਤਣ ਦੀ ਬੇਡ਼ੀ, ਕੁਆਰੀ ਟੀਸੀ, ਡਾ. ਪਲਟਾ ਅਤੇ ਬੇਬੇ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਾਰ
ਮਂਚ ਤੋਂ ਪੇ਷ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁਕ੍ਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਫਲ ਸਿਧ੍ਧ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਕਸਲਬਾਡ਼ੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 'ਜੁਆਈ' ਨਾਂ ਦਾ ਇਕਾਂਗੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਗਾਰਗੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਡ਼ੇ ਠੁਕ
ਵਾਲੀ ਠੇਠ ਪਂਜਾਬੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪੇ਷ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਬਲਵਂਤ ਗਾਰਗੀ ਨਾਟਕ
ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜ੍ਜ ਕਲ੍ਲ ਪਂਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚਂਡੀਗਡ਼੍ਹ
ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਦਵੀ ਦਾ ਸਹੀ ਉਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਓਪਨ-ਏਅਰ-ਥੇਟਰ ਕਾਇਮ
ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ
ਰਹਿਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਂਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਡਰਾਮਿਆਂ ਨੂਂ
ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿਤ੍ਤੀ ਹੈ। ਇਂਜ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਮਂਚ ਵਿਚ ਚੋਖਾ ਹਥ੍ਥ ਹੈ।
ਰਂਗਮਂਚ ਉਤੇ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਇਕ ਵਿ਷ਾਲ ਗਰਂਥ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ
ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿਂਘ ਸੇਠੀ ਪਂਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਉਹੋ ਕਂਮ
ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਪਂਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਬਲਵਂਤ ਗਾਰਗੀ। ਸੇਠੀ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ
ਝੁਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਐਬਸਰਡ ਨਾਟਕ ਨੂਂ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਉਸ
ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਟਕ 'ਆਬਰਾ-ਕਦਾਬਰਾ। ਕਪੂਰ ਸਿਂਘ ਘੁਂਮਣ ਨੇ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਅਲਂਕਾਰਿਕ
਷ੈਲੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਸੇਠੀ ਅਤੇ ਘੁਮਣ ਦੋਵੇਂ ਮਂਚ-ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਘੁਂਮਣ ਦਾ ਨਾਟਕ
ਅਤੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਅਤੇ ਪੁਤਲੀ ਘਰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਂਚ ਦੇ ਸ਼ਂਗਾਰ ਬਣ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰਸਰਨ
ਸਿਂਘ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਜਿਗਰਾ' ਅਤੇ 'ਉਦਾਸ ਲੋਕ' ਨੇ ਵੀ ਮਂਚ ਤੋਂ ਚਂਗੀ ਵਾਹ ਖਟ੍ਟੀ ਹੈ। ਲਂਮੇ ਸਮੇਂ
ਦਾ ਨਰਕ ਉਸਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਟਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਅਂਗ ਹੈ।
ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਮਂਚ ਨੂਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰਂਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ
ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕੀਆ ਨਾਟਕ ਮਂਡਲੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਂਚ ਨੂਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਪਖ੍ਖੋਂ ਮਹਤ੍ਤਵਪੂਰਨ
ਹਿਸ੍ਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕ ਮਂਡਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ੍ਧ ਲੋਕ-ਪਿਆਰਾ ਨਾਂ ਅਂਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ' ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿਂਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਿਂਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ
ਕੇ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿਂਘ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ
ਖੇਡਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂਂ ਉਸਾਰੂ ਜੀਵਨ ਸਂਬਂਧੀ ਕੋਈ ਸੇਧ
ਦੇਣ। ਇਸ ਮਂਡਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 'ਬਂਬਈ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ' ਨੇ ਵੀ ਚਂਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ
ਕੇਂਦਰ ਨੂਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਂਜਾਬ ਦੀਆਂ
ਨਾਟਕ ਮਂਡਲੀਆਂ ਚੋਂ ਹਰਪਾਲ ਟਿਵਾਣਾ ਅਤੇ ਨੀਨਾ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਜੋਡ਼ੀ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਂਜਾਬੀ
ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਧੁਂਮਾਂ ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨੌਰਾ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਰਂਗਮਂਚ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਦਵਿਂਦਰ ਦਮਨ ਅਤੇ
ਜਸਵਂਤ ਦਮਨ ਨੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ ਕੀਤੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਂਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਰਾਸ
ਭਂਗਡ਼ੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਹੁਣ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਚੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਪੁਜ੍ਜ ਚੁਕ੍ਕਾ ਹੈ। ਉਤਮ ਨਾਟਕ
ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਤਮ ਮਂਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੇ਷ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਯੁਵਤੀਆਂ
ਵੀ ਮਂਚ ਤੇ ਮਰਦ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾ ਅਤੇ
ਮਂਚ ਦੇ ਪਖ੍ਖੋਂ ਅਜ੍ਜ ਸਾਡਾ ਪਂਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਟਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕ ਪਿਛੇ ਨਹੀਂ।
ਪਂਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਵਡ੍ਡੇ ਭੇਦ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਇਕ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਾਰਤਕ। ਕਵਿਤਾ ਭਾਵਨਾ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰਂਭਕ ਯੁਗ੍ਗ
ਕਾਵਿ-ਯੁਗ੍ਗ ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਯੁਗ੍ਗ ਵਿਚ ਸਂਗੀਤ ਮਈ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਭਾ਷ਾ
ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਸਾਹਿਤ
ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਲ੍ਲ ਵਧੇਰੇ ਰੁਝਾਨ ਹੁਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਂਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ
ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਪਰਂਤੂ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਧ੍ਧ ਵਿਚ
ਹੋਇਆ ਮਂਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਂਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ
ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂਂ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਅਂਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਹ ਨੀਤੀ
ਇਕ ਪਖ੍ਖੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਪਂਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਛਾਪਾਖਾਨਾ
1850 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਅਂਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਮਤ੍ਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ
ਪਂਜਾਬੀ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਰਂਭਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਪਂਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮੁਢ੍ਢ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ
ਹੀ ਹੋਇਆ ਮਂਨਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ: ਪੂਰਨ ਸਿਂਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਂਕੇਤ ਵੀ
ਦਿਤ੍ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਂਜਾਬੀ ਗਦ੍ਦ ਅਤੇ ਪਦ੍ਦ ਸਿਖ੍ਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਪਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ
ਹੋਇਆ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਪਂਜਾਬੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਤ
ਚਮਤਕਾਰ-ਪੂਰਨ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂਂ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ
ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਿ਷ੇ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧ ਰਖ੍ਖਣ ਵਾਲੀ ਵਾਰਤਕ
ਨੂਂ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
0 
﻿
Singh Togal
03-08-23
Punjabi
ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮਸਿਆ
ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਬਂਧੀ ਭਂਗ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ
ਪਂਚੈਤੀ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂਂ ਮਂਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂਂ ਕੋਈ ਇਹਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਡਰੀ ਹੌਂਦ ਬਨਣ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਖੂਨ
ਖਰਾਬਾ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੌਹੀਂ ਸਾਸੀ ਮਚਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਿਮੇ
ਵਾਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਲੀਗ ਦੌਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਤੇ ਹੀ
ਆਂਦੀ ਹੈ। ਵਂਡਾਰੇ ਸਮੇ ਇਹ ਲੀਡਰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਮਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ
ਹਥ ਠੌਕੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇਸ ਦਾ ਵਂਡਾਰਾ ਕਰਨ
ਸਮੇਂ, ਆਬਾਦੀਆਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਜਿਹਾ ਕੌਙਾ ਕਦਮ ਚੁਕਣੇਂ ਵੀ
ਨਾ ਝਿਜਕੇ। ਪਹਿਲੀ ਗਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ, ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ
ਤਬਾਦਲਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਹਿਂਦੁਸ-
ਤਾਨ ਦੇ ਅਡ ਅਡ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਹਿਂਦੂ ਸਿਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ
ਵਿਚ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿਂਦ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਕੀ
ਸਂਸਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ
ਰਹੀਆਂ? ਉਹ ਕੇਹਡ਼ੇ ਕਾਰਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਕੇ ਲਖਾਂ
ਮਾਸੂਮ ਰਬ੍ਬ ਦੇ ਬਂਦਿਆਂ ਦਾ ਲਹੂ, ਪਾਣੀ ਤੋ ਵੀ ਸਸਤਾ
ਸਮਝਕੇ ਵੀਟਿਆ ਗਿਆ? ਉਹ ਕੋਣ ਸੀ? ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ
ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ
ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਰਖਤਾ ਭਰਿਆ ਕਦਮ ਚੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ
ਕੀਤਾ?
ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ 'ਬਦੇਸੀ ਸਾਮਰਾਜ' ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ
ਦੇ਷ ਦੇ ਪੂਂਜੀਵਾਦੀ ਤਬਕੇ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹਥ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ
ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਨਿਰੋਲ ਜਂਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ,
ਸਗੋਂ ਜਂਨਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ਰੇਣੀ
ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੇ ਹਿਂਦੀ ਪੂਂਜੀ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਯੁਧਾਂ ਨੇ ਹਿਂਦ ਦੀ ਸਨ੍ਨਅਤ ਨੂਂ ਕਾਫ਼ੀ
ਉਜ਼ਾਗਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਹਿਂਦ ਦਾ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਬਦੇਸ਼ੀ
ਸਰਮਾਏ ਨੂਂ ਵਧੇਰੇ ਚਿਰ ਲਈ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ,
ਇਸ ਲਈ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਮੁਕਾਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰ
ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ
ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਬਣਤਰ ਵਿਚ, ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਤੋਂ ਵਧ, ਹਿਂਦੀ
ਪੂਂਜੀ ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਹਥ ਹੌਣਾ ਸੀ। ਹਿਂਦੁਸਾਤਾਨੀ ਉਪਜ ਤੇ
਷ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਹਥ ਹੋਣੇ ਸਨ।
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਂਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ
ਨਾਲ, ਫੈਸਲਾ ਕਰਣ ਨੂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਪਿਆ। ਅਂਗਰੇਜ਼ ਨੇ
ਜਾਂਦੇ ਹਥ ਇਕ ਹੋਰ ਚਾਲ ਚਲੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਉਪਰਲਾ
ਤਬਕਾ ਹਿਂਦੂ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦਾ ਏਜਂਟ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ
ਉਸਨੇ ਛਡਕੇ 2 ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਪੂਂਜੀਪਤੀ ਨੂ
ਵੀ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ
ਖਡ਼੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਮੁਲਕ ਦੇ ਹਿਸੇ ਕਰਵਾਏ। ਦੋਵੇਂ ਲੀਡਰ
ਤਬਕੋ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਜਿਤ੍ਤ ਤੇ ਇਨੇ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਅਂਗਰੇਜ਼ ਤੋਂ
ਆਬਾਦੀਆਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀ ਘਿਰਣਤ ਪਰੇਰਨਾ ਲੈਣੋ ਵੀ
ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।
ਆਬਾਦੀਆਂ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬਂਧ ਨਾਲ ਕਰਨ
ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹਾ ਛਡ
ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ, ਕਿ
ਅਜ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲਖਾਂ ਆਦਮੀ ਬੇ-ਘਰ, ਬੇਜ਼ਰ ਤੇ
ਆਪ ਮੂਂਹੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਅਂਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ
ਮਜ਼ਹਬੀ ਰੁਚੀਆਂ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। ਦੋਹਾਂ
ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਜਂਤਾ ਵਿਚ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁਧ ਘਿਰਣਾ,
ਬੇ-ਇਤਬਾਰੀ,ਡਰ ਆਦਿ ਦੇ ਭਾਵ ਉਤਪਂਨ ਕਰ ਦਿਤੇ।
ਤਬਾਦਲੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧ ਸਿਧਾ ਆਪਣੇ
ਹਥ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਅਂਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਬਣਾਈ "ਸ੍ਰਹਦ੍ਦੀ ਫੌਜ" ਦੇ
ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਇਸ ਸਂਸਥਾ ਨੇ ਜਿਹੋ ਜਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ
ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਗੁਝੀ ਨਹੀਂ। ਖੈਰ, ਅਸੀਂ
ਜੋ ਕੁਝ ਦਸਣਾ ਚਾਹੁਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਦੋ ਪਾਸੀਂ
ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਲੀਗ ਦੀ ਲੀਡਰ
ਜੁਂਡੀ ਦੇ ਹੀ ਸਿਰ ਹੈ।
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਦੋ ਕਰੋਣ ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਲੋਕੀ
ਇਧਰੋਂ ਉਧਰ, ਨਸਦੇ ਭਜਦੇ, ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਮੁਡ਼
ਵਸਾਉਣਾ, ਕਾਰੇ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਾ
ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦੇਣਾ, ਦੋਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਫਰਜਡ਼ ਹੈ,
ਜੋ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨੋਂ ਅਸਮਰਥ ਜਹੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਆਪਣੇ
ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆਪ ਖਲੋਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀ ਢਂਗ ਵਰਤ ਸਕਦੇ
ਹਨ, ਇਸੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਸਲੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਲਿਖਾਂਗੇ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹਿਂਦੂ ਸਿਖ ਸਰਨਾਰਥੀ ਲਗ ਭਗ
1400 ਕਰੋਡ਼ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਛਡ ਆਏ ਹਨ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ
ਹਿਂਦ ਵਿਚੋਂ ਗਏ,ਕੋਈ 200 ਕਰੋਡ਼ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ
ਪਿਛੇ ਛ਼ਡ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ
ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਤਬਾਦਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਸੀ
ਅਵਸ੍ਸਥਾ (ਹਿਂਦੂ ਸਿਖਾਂ ਲਈ) ਹਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਥੋਂ
ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਕਣੀ ਹੀ ਕਠਣ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ
ਵਿਕੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਪੈਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਪਿਆ ਮਿਲਣ ਦੀ ਵੀ ਆਸ
ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਐਕਡ਼
ਤੇ ਜਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
1 (ਓ) ਦੋਵੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ
ਛਡੀਆਂ ਜਾਇਦਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਪਾਲੇ ਪਾ ਲੈਣ, ਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂ
ਘਟੋ ਘ਼ਟ ਲਾਗਤ ਕੀਮਤ ਦੇ ਦੇਣ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਷ਰਨਾਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਆਰਥਕ ਦ਷ਾ ਇਨ੍ਨੀ ਡਿਗ੍ਗ ਚੁਕੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂ
ਰੁਪਏ ਚੋਂ ਅਠ ਆਨੇ ਵੀ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤੀ
ਹੀਲ ਹੁਜ੍ਜਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਹਿਂਦੁਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਭਾਵੇਂ
ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਏ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿਸਤੋਂ
ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ
ਇਸਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਿ, ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਏਦਾਦਾਂ
ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂਂ ਖਟ੍ਟੇ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਬਾਂ
ਰੁਪਏ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਲੈਣ। ਲਖਾਂ ਮਾਸੁਮਾਂ ਦਾ ਲਹੂ
ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਨਤਾ, ਖਬਰੇ ਇਹ ਆਰਥਕ ਲੁਟ੍ਟ ਮਾਫ਼
ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਪਰ
ਮਿਤ੍ਤਰਤਾ ਦਾ ਨਿਰਭਰ ਇਸੇ ਤੇ ਹੈ ਰਿ ਸੌ ਕਂਮ ਛਡਕੇ,
ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ,ਕਿ ਇਹ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ
ਕੀਮਤ ਉਹ ਉਕ ਮੁਠ ਨਾ ਚੁਕਾਣ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂਂ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ 'ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਂਡ' ਦੇ ਦੇਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਣ
ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਸ ਜਾਂ ਪਂਦਰਾਂ ਸਾਲ ਰਖੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ
ਕੁਝ ਵਾਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰਾ ਰੁਪਿਆ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਮੁਕਾ
ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਾਂ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ (਷ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂ ਛਡ੍ਡ)
'ਜਾਇਦਾਦ ਟੈਕਸ' ਲਾਕੇ ਰੁਪਿਆ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਉਸ
ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਰਨਾਥੀਆਂ ਨੂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ, ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ
ਸ਼ਰਾਬ, ਲੂਣ ਆਦਿ ਵਸਤਾਂ, ਜਾਂ ਆਮਦਨੀ ਉਤੇ ਵਾਧੂ ਟੈਕਸ
ਲਾਕੇ, ਇਸ ਕਂਮ ਨੂ ਨਜਿਠਣ ਰੁਪਿਆ ਇਕ੍ਕਤਰ ਕੀਤਾ
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
2. ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂ
ਮੁਡ਼ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਭਾਵ
ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ
ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਨਫ਼ਰਂਸਾਂ (ਹਿਂਦ ਅਤੇ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ) ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਂਮ ਨੂ ਸਿਰੇ ਚਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਏ।
ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ
ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਕਾਂ ਦੀ
ਰਾਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧ ਕਰਨ, ਦੋਵੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਗ਼ੈਰ ਫਿਰਕੂ ਹੌਣ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿਚ, ਹਿਂਦੂ ਸਿਖਾਂ ਲਈ
(ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਲਈ) ਆਮ ਜਨ੍ਨਤਾ ਵਿਚ ਸਹਾਰ ਤੇ
ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਉਤਪਨ੍ਨ ਕਰੇ। ਘਰ ਮੁਡ਼ੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਤਿਲਾਫ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜੇਹਡ਼
ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ
ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਹੋਣ, ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂ ਜਾਏਦਾਦ ਵੇਚਣ ਜਾਂ
ਉਸਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ (ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ) ਲੈਣ ਦਾ ਹਕ ਹੋਵੇ। ਫੋਜ
ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਵਿਚ
ਵੀ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿਸਾ ਹੋਵੇ,
ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂ ਜੇ ਮੁਡ਼ ਵਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਹਿਂਦ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਪਰ ਖਟ ਪਟ ਸਦਾ ਲਈ ਘਟ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਤਕ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਗਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਕੀਤਾ
ਹੈ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਸਦੇ
ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਆਪ ਕਿਵੇਂ
ਕਰਣ, ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਾਂ ਵਲ ਵੇਖੀ ਜਾਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ
ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਵ੍ਵੈ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ
ਜਿਹਡ਼ਾ ਘਲੂਘਾਰਾ ਹੁਣ ਬੀਤਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਚਂਗਿਆਂ
ਚਂਗਿਆਂ ਦੇ ਹੋਂਸਲੇ ਕਮਜੋਰ ਕਰ ਦਿਤੇ ਹਨ। ਷ਰਨਾਰਥੀਆਂ
ਨੂ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਆਖਰ ਨਹੀਂ
ਆ ਸਕਦੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਚਾਹ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ
ਉਮਾਹ ਨੂਂ ਤ੃ਖੇਰਾ ਤੇ ਲਟ ਲਟਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ
ਭਰਾਂਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿਂਮਤ ਤੇ ਸਵ੍ਵੈ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਸਮਾਰਥਾ ਕਾਰਨ
ਆਪਣੇ ਭਲ੍ਹੇ ਘਾਉ ਮਉਲਾ ਲਏ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਵੀ ਜੇ ਚਾਹੁਣ
ਤਾਂ ਇਹੀ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਕੇ ਕੌਆਪਰੇਟਿਵ
(ਸਂਮਿਲਤ) ਸਂਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਟੌ ਘਟ
ਦਸ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸਂਸਥਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

0 
﻿
Singh Tejinder
03-08-23
Punjabi
<
ਅ਍਎ ਁ੧ ੉।੍ëਁ ਃ। ੉ਊਅ
ਅ਍਎ ਁ੧ ੉।੍ëਁ ਃ। ੉ਊਅ ੍੨ ੊ì, ਁ੧ ਆ੍ì ੊ì û
੧ ਁ। ਅ਍਎ ਁ੧ ੉।੍ëਁ ਃ੧ ੉ਊਅ ਃ। ਋।੊ ੍ ੇë । ë ੉।੍ëਁ ੊ë
੯।੉ ਉ੯ë਍੧ ਃ। ੉।੍ëਁ ੍íਃ। ੍੨, ë੉੧ ੯।੉ ਎੯੮੍ਊ ਆî ਎ਆ  ੊।ੇ੧ ੇ੫ ëਂ੮ਂ੧ ëਂ੧
੊ì ਊ੨੧ ੍੫ , ਆ੮੍। ਃ।  ੇ੮ੇ ੉।। ੉।੍ëਁ ੍íਃ। ੍੨, ਁ। ੍ ੮ੇ ੯ੇਁ ੍੨ û
੉।੍ëਁ ਃ। ੉ਊਅ ਊ੫ੇì ਆ।ੇ ੍੨ ਁ੧ ਊ੫ੇì ਃ। ੉ਊਅ ë੉੧ ੯।੉ ਋î੫ੇë ੍ë੉੮੉੧ ੊ë
ਊ।ਃ ।ਁì ਆ।ੇ ੍੨ û ਃ।੍਍  ੊੫ ਈ।ਊ ਃ੧ ੇ੫ ਈî਍ਊì ਈ।ਊ ਁ੧ ਈ੮਎ì ਈ।ਊ
ਃ੫ਆ। ੊ë ਊ।ਃ ੍ਆ û ਈ੮਎ì ਈ।ਊ ਈ।ë੉ਁ।ਆ ੊ë ੍੨ ਁ੧ ਈî਍ਊì ਈ।ਊ
਋।਍ਁ ੊ë ੍੨ û ਈ੮ਈ਎ì ਈ।ਊ ੊ëਁ ੇ੮ੇ ਈ੮ਈ ੉।਍੧ ੇ੫। ਃ। ਅ਍਎ ੉ੇ।਎ ੍੨,
ਈî਍ਊì ਈ।ਊ ੊ë ੍ëਃî ਁ੧ ੉ë੮ ਊ।ਃ ੍ਆ û ਃ੫ਆ। ਈ।੉੧ í ੉। ੇ੫ ੊ì ੍ਆ û
੍í  ਆ੮੍। ੉।਍ë ਃì ਊ੫ੇì ਈ।ਊì ੍੨ û ਁ੧ ੉ ਈ।ਊì ਊ੫ੇì ੊ë ੇëë
ë ੉।਍। ੉।੍ëਁ ਆ੮੍। ਃ। ੉।। ੉।੍ëਁ ੍੨ û ੧ ੉।੍ëਁ ਃ। ੉ਊਅ ਅ਍਎ ਆ।ੇ
੍íਃ।, ਁ। ੫ ਈ।ਊ ੊ë ੊੉  ੊।ੇ੧ ੍ëਃî, ੉ë੮। ਁ੧ ਎í੉ੇ਎।ਆ। ਁ੧ ੉। ਃ।
੉।੍ëਁ ੊੮੫ ੊਍। ੍íਃ। û
ਁ੮ਁ਍ ਈ੮਍ਃ੧ੋ ਁ੧ ਊ।ੇ ਃì ਎ë੉।ੇ। ੊ì ੉ ੮ੇ ਃì ਈíੋì ਍ਃì
੍ਆ û ਆ੮੍। ਃ੫ਆ। ਈ੮਍ਃ੧ੋ। ੊ë ੍ëਃî ੊ì ੍ਆ ਁ੧ ਎í੉ੇ਎।ਆ ੊ì û ਊ।ੇì ਁ।
ਈ।ਊì ੊। ਃ੫ ਅ।਍਎ë ਉ੯ë਍ë ੊ë ੊੧ ।  ਁ੫ ੇ।੊। ਃ੫ ਎íੇ
੊ì ੊੧ ੍੫ ੍ਆ û ਅ੮ਅ੧ ਊ।ੇì ਈ।ë੉ਁ।ਆì ੍ਆ ਁ੧ ਅ੮ਅ੧ ਊ।ੇì ਋।਍ਁì ੍ਆ û
ਆ੮੍। ੉।਍ë ਃ। ੉।੍ëਁ ੉।। ੍੨ û
ਈë੮ੇ੧ ੊ì੍ ੉।ੇ। ੊ë ਈ।ë੉ਁ।ਆ ਆ੧ ਋।਍ਁ ੊ë਍íਅ੮ਅ ਆਉ੯਍ਁ ਁ੫ ਈ੮਍੧਍ਁ ੍੫ ੧
ਊ।ੇì ਋।ੋ। ਃì ਂ। ਍ਃî ਋।ੋ। ਈî਍ਊì ਊ।ੇ (ਈ।ë੉ਁ।ਆì ਊ।ੇ)ਁ੮ਁ੧
ਃ। ੫ੋëੋ ìਁì û ।। ਍੧ë ਁ੫ ।: ੨੫਍ ਃ੧ ìਁ ਁ੧ '਍।ਊëਃ਍।
ਃ। ਈ੮਍੉।਍ਆ ਊਃ ਍ਆ ਃ। ਏਁਆ ìਁ। ਈ਍ ਃ੫੊੧ ੮ੇ। ਆ੍ì ੮ੇì û ਈ।ë੉ਁ।ਆì
ਊ।ੇì ਆ੧ ਃ੫ੇਆ ੇ। û ਋।ੋ। ਃ੧ ਃ੫ੇਆ ੊ë ਁ। ੫ੇì ੮ੇì û ।੧
੊ë ਊ੍íਁ ੉।਍੧ ੊ëਃë਍ਂì ੋ੍ìਃ ੍੫  ਈ਍ ਆ੮੍। ਆ੧ ਊ।ੇì ਆî ਆ। ੧੊ੇ ਈî਍ਊì
ਊ।ੇ ਃì ਋।ੋ। ਊ । ੇë ੉੫ ੉।਍੧ ਈ।ë੉ਁ।ਆ ਃì ਃ੫ ੉਍।਍ì ਋।ੌ੊।
ਊ ੊। ੇ,  ਍ਃî ਁ੧ ਃî੧ ਊ।ੇì û
ਈ੮਎ì ਈ।ਊ, ੫ ਈ।ë੉ਁ।ਆ ੊ë ੍੨, ਃì ਎ë੉।ੇ ੊ì ਃ੧  ੊।ੇì ੍੨ û ਈ੮ਈ਎ì
ਈ।ਊ ਃì ਊ੫ੇì ਈ।ਊì ੍੨ û ਈ਍ ਈ।ë੉ਁ।ਆì ੍।਎ ਊ।ੇì ੊। ਈ।ਊì ਁ੫ ੊ì
਍ਃ੧ ੍ਆ û ਆ੮੍। ਆî ਍ ੍੨ ë ੧ ਈ।ਊì ਆ੧ ਈ।ਊì ਈ੯੮੍ì, ਁ। ਆ੮੍। ਃ੧
ਃëੇ। ੊ë ਈî਍ਊì ਈ।ਊ ਆ।ੇ ੉। । ਈ੨ ì ੍੨ û ਆ੮੍। ਆî ਎੍ë੉î੉ ੍੫ । ੍੨ ë
੍ëਃî ੉ë੮ ਁ੧ ਎í੉ੇ਎।ਆ ੮੫ ੍ì ੍ਆ ਁ੧  ਈ।ë੉ਁ।ਆ ਊ ।  ਃ। ੫ ਎îੇ ੊ë।਍ ੍੨,
੍ ਈ੨ । । ੍੨ û
੉ ਍੧ ਈ।ë੉ਁ।ਆ ਃ੧ ੍।਍਎। ਆ੧ ਈ।ਊì ਃ। ਂ। ਍ਃî ਆî ਈ੮ਈ਎ì ਈ।ਊ
੊ë ੊ëਃë ਃ। ਎।ਅë਎ ਁ੧ ਃਉ੯ਁ਍ì ਎ । ਃì ਊ੫ੇì ਊ । ੍੫ ੍੨ û
ਈ੍ëੇ। ਈ੍ëੇ। ਈ੮ਈ਎ì ਈ।ਊ ੊ë ੉ ੊ë਍íਅ੮ਅ ੫ ਃ੧ੇਆ ੊ì ਆ੍ì ੍੫, ਈ਍
੍੫ੇì ੍੫ੇì ਈ੮ਈ਎ì ਈ।ਊ ੊ë ੇ੧। ਁ੧ ੊ëਃ੊।ਆ। ਃì  ੍੫ ੧੍ì ੋ੮਍੧ ì ਈ੨ਃ।
੍੫  ੍੨, ੫ ਎੍ë੉î੉ ਍ਆ ੇ੮ੇì ੍੨ ë ਈ ì ਋।ੋ। ਈ੯੮੍।  ਁ੫ ਆ।਍ ਍ਆ।
ਈ ੧ ੉੮੉਋ë ੍੫  ਃ। ੉ਊîਁ ੍੨ ûਈëੇ੧ í ੊਍੮੍ë ਁ੫ ੉ ੉ਊਅ ੊ë 
ੇ੍ë਍ ੇਃì ਍੍ì ੍੨ û ੉ ੇ੍ë਍ ਃ੧ ਉ੯ੇ੉਍îਈ ਈ੍ëੇ। ਁ। ੇ।੍੬਍ ਃì ਏîਆì੊਍੉ëì
ਆ੧ B.A. ਁ੮ਁ ਈ।ਊì ਈ੯੮੍ਆ ਃì ë ਃëਁ੮ਁì, ਁ੧ ੍í  ਎. . ਈ।ਊì ਃ।
਎ਁë੍।ਆ ੊ì ੋí਍î ਍ ਃëਁ੮ਁ। û ਏîਆì੊਍੉ëì ਆ੧ ੍ ੊ì ਉ੨੉ੇ। ìਁ। ੍੨ ë ਎..
ਈ।ਊì ੊ë ਈ।ਊì ੉।੍ëਁ ਃ੧ ਁë੍।੉ ਃ। ਈ਍। í਍਎í੮ì ੮਍। ੊ë ਈ੯੮੍।
। (ਊ੫ੇì ਈ।ਊì ਁ੧ ੮਍ í਍਎í੮ì ਃ੧) ਁ੧ ਊ।ì ਈ਍੧ ਍ਃî ੮਍। ੊ë ਁ੧
ਈ।ਊì ਊ੫ੇì ੊ë ਈ੯੮੍। ।  û (ਊ੫ੇì ਈ।ਊì ਁ੧ ੮਍ ਍ਃî ਃ੧)
ਏî਍ਈ ਃì ੊ì ਎ë੉।ੇ ਃ੧ ੇ û ਏî਍ਈ ਃ੧ ਊ੍íਁ੧ ੇ੫। ਃ। ਅ਍਎ ੉। ੍੨ ਁ੧
੉।਍੧ ੉। ਃ। ੉।੍ëਁ  ੍੫ । ।੍ìਃ। ੍੨ û
ਈ਍ ੍ ੮ੇ ਆ੍ì ੍੨ û ਏî਍ਈ ੊ë ਋î੫ੇë ਁ੬਍ ਁ੧ ੊੧ ੍੫  ਃ਍ਆ
ਃ੧ੋ ੍ਆ û ੍਍ ਃ੧ੋ ਃì ਈ ì ਈ ì ਋।ੋ। ੍੨ ਁ੧ ੍਍ ਋।ੋ। ਃ। ਈ । ਈ ।
੉।੍ëਁ ੍੨ û ੇ੨ ਁ੧ ਉ਍।੉ ਃ੧ ੊ë।਍ 25, 30 ਎ìੇ ੬੯। ੉਎íਃ਍ ੍੨ û ਃ੫ਆ੫
ਃ੧ੌ ੉੮੉਋ë।਍ ਁ੬਍ ਁ੧ ।ਉ੯ì ਆ੧੯੧ ੍ਆ û  ਃ੧ੌ ਃì ਆ।੊। ਃî੧ ਃ੧ੋ ਁ੧
੉਍ ਈ।ਃì ੍ਆ û ਃ੫ 1789 ੊ë ਉ੯਍।੉ ੊ë ਆੇ।ਊ  ਁ।
ੇ੨ ਃ੧ ਊ।ਃੋ।੍ ਃ੧ ਅ੬ੇ਍ (਎੍ੇ੮ੇ) ੊ì ੫ੇ  ੉ਆ û ਈ਍ ੇ੨ ਃ੧ ੊ì
੯੊਍ਂ ਁ੧ ੋ੨ੇì ੉ ਆੇ।ਊ ਃ੧ ìਁ ।ਃ੧ ਍੍੧ û (ਈë੮੫ ਋।੊੧ í ੊਍੮੍ë
੊ë ੍ì ਉ੯਍।੉ ਃ। ੯îਆ ੯਍।ਊ। ਃ੧ ੧ ੍ ੊ì ਉ੯਍।੉ ਁ੫ ਎।ਏî੉ ੍੫  ੉ਆ) û
ਈ਍ ਃ੫ਆ। ਃ੧ੋ। ਃì ਋।ੌ। ੊੮਍ì ੍੨ ਁ੧ ਃ੫ਆ। ਃ੧ੋ। ਃ। ੉।੍ëਁ ੊੮਍। ੍੨, ੍।ੇ। ë
ਃ੫ਆ। ਃ੧ੋ। ਃ। ਅ਍਎  ੍੨ û ਃ੫ਆ। ਃ੧ੋ। ਃ੧ ੉।੍ëਁ ੊ë ਃ੫ਆ। ।ਁì ਃì ੫ ਈ੮਍ਁë਋।
ਆ੯਍ ਃì ੍੨, ੍ ੊ì ੊੮਍ì ੊੮਍ì ਋।ਁ ਃì ੍੨ û ਉ੯਍।੉ì੉ì ੧ ੇëਊ।੉ ੊ë
ਉ੯੨ੋਆ ਃ੧ ੉੉।਍ ੊ë ਎੫ì ੍ਆ, ਁ। ੍ ੉।੍ëਁ ਁ੧ ੇ। ੊ë ੊ì ਎੫ì ੍ਆ û
੉।੍ëਁ ਁ੧ ੇ। ਃ। ੍਍ ਆ੊। í਍। ਉ੯਍।੉ ਁ੫ ੋí਍î ੍íਃ। ਍ë੍। ੍੨, ਁ੧ ੇ੨ ਃ੧
ੇ੫ ਊ੍íਁ ੊।਍ ਆ੮੍। ਃì ਍ì੉ ਍ਃ੧ ਍੍੧ ੍ਆ û
ਁ। ì ਅ਍਎ ਃ। ੉।੍ëਁ ਆ।ੇ ੉ਊਅ ੍íਃ। ੍ì ਆ੍ì ?
੍íਃ। ੍੨ û
ਃ੫ ੫ ੇ੧ ਈ ì ਋।ੋ। ੊ë ੇë੮  ੇ੮ੇ। ੫ ਅëਁ਎ । ਃ।਍ੋ-
ਆë ੊ëੋ। ੊੉ਁî í ਃ। ੍੨, ਁ। ੉ ਃ੧ ਈ ੧ ਅ਍਎, । ੉ ਅ਍਎, ë੉ ਆ।ੇ ੉
ਃ਍੉ਆ ਃ। ੉ਊਅ ੍੨, ਃ। ੊੧਍੊। ੉।੍ëਁ ੊ë  ।ਃ। ੍੨ û
਎ë੉।ੇ ੇ í਍î ਆ।ਆ ਃì û í਍î ਆ।ਆ ੉ë੮ ਅ਍਎ ਃ੧ ਎੫ì ੉ਆ, ੍ ਆ।ੇ
ਆ।ੇ ੊ì ੊ì ੉ਆ û íë ਆ੮੍। ਃì ਊ੫ੇì ਈ।ਊì ੉ì, ੉ ਍੧ ਆ੮੍। ਆ੧ ਈ।ਊì
ਊ੫ੇì ੊ë ੊ëਁ। ੇëì û ੉ ੊ëਁ। ੊ë ੉í਋।੊ë ੍ì ਆ੮੍। ਆ੧ ੉ë੮ ਅ਍਎ ਃ੧
੉ëਅ।ਁ ਈ੧ੋ ìਁ੧ û
 ੉ë੮ ਅ਍਎ ਈ।ਊì ੊ëਁ। ਆ।ੇ í੯ ë û
ਈ਍ ਂ੮ਂ੧  ੮ੇ ਏ।ਃ ਍੮  ੊।ੇì ੍੨ ë ੧ í਍î ਆ।ਆ ਎੍।ਆ ੉।੍ëਁ।਍
੍੨, ਁ। ੉ ਃì ਅ।਍਎ ੊ëਁ। ੊ë, ੉ ਃ੧ ਅëਁ਎੊।ਃ ੊ë, ੉਍ਊ ੉।ì ਈìੇ
੍੫੊੧ì û ੧ ਈìੇ ੉਍ਊ ੉।ì ਆ੍ì, ਁ। í਍î ਆ।ਆ ਎੍।ਆ ੊ì ਆ੍ì ੍੨ û
ਃî੧ ੋਊਃ। ੊ë ਃ੫ ੫ ੊ì ë੉੧ ਋।ੋ। ੊ë ੇë  ੇ੮ੇ। ë੉੧ ੊ëੋ੧ੋ
ਅ਍਎ ਃ। ਃ਍ੋਆ ਈਆ। ੇ੨ਃ। ੍੨, ਁ। ੉ਃì ਍ਆ। ੉ ੉।੍ëਁ ਃ੧ ਁë੍।੉ ੊ë
ਁ। ੍ì ੉ਂ।ਆ ਈ੮਍।ਈਁ ਍੧ì, ੧ ੍ ੊ì ਅ਍਎ ਃì ੊ëë ਍ਃ। ੍੫ ੊ì
ਉ੯ë਍ ਆ੍ì ਊ ਃ।, ੉੫ ੉਍ਊ ੉।। ੊ì ਍੍ëਃ। ੍੨ û
í਍î ਆ।ਆ ਆ੧ ëਁ੧ ਆ੍ì ë੍। ë ਎੨. "੉ë੮" ੍। û ਆ। ੍ì ëਁ੧ ë੍। ੍੨
ë ਎í੉ੇ਎।ਆ ਁ੧ ੍ëਃî ਊí਍੧ ੍ਆ û ੍।, ੍ ੯਍î਍ ë੍। ë ੧ ੍ëਃî ਊ ਆ। ੍੨ ।
਎í੉ੇ਎।ਆ ਊ ਆ। ੍੨, ੧ ੫ì ਊ ਆ। ੍੨ (ਁ੧ ਆ੮੍। ਍ਂ। ੊ë ੍ì, ੧ ੉ë੮ ਊ ਆ। ੍੨)
ਁ।, ੍ ਅëਁ਎ í  ਈਆ।, ë੍੯੧ ਈਆ। ੍ëਃî ਎í੉ੇ਎।ਆ ਁ੧ ੉ë੮ ੊ë ੫
ਉ੯਍ ਆì ਍੍ëਃ। û ਎। ਍। ਃì ੊।਍ ੊ë ੍ëਃ੧ ੍ਆ :-
਎ë੍਍ ਎੉ìਁ, ੉ëਃ ਎í੉੮੉ੇ।
੍੮ ੍ੇ।ੇ í਍। 
੍ëਃ੧ ੍ਆ ë  ਎í੉ੇ਎।ਆ ੊ë ਎ë੍਍, ੉ëਃ ਁ੧ ੍੮ ੍ੇ।ੇ ਃì ਎।
਍ਆ ਃ੧ í  ੍੫ ੧ ।੍ìਃ੧ ੍ਆ û ਁ। ì, ੍ í  ੉ë੮ ਁ੧ ੍ëਃî ੊ë ਆ੍ì ੍੫ ੧
।੍ìਃ੧ ? ੍੫ ੧ ।੍ìਃ੧ ੍ਆ û ਈ੮ਈíì ੊ë ੍ ੍ëਃ੧ ੍ਆ ë ਅ਍਎ ਃ ਃ। ਈíਁ੮ਁ਍
੍੨ ਁ੧ ੉ਁ੫ ੉ ਃ। ੉।ਂì ੍੨-
ਅ੬ੇ ਅ਍਎ ਃ । ਈîਁ
੉ਁ੫ ਂ।ਈ ਍੮ë ëਆ ੉îਁ
੫ì ਊ।਍੧ ੊ì ੍ ੉੧ ਁ਍੮੍। ਈ੮ਈíì ੉।੍ëਊ ੊ë ੍ëਃ੧ ੍ਆ :-
਎íਃ। ੉ਁ੫੯ ੉਍਎ ਈਁë ੫ੇì
ਅëਆ ì ਅ਍੍ë ਊë਋îਁë
਋।੊ ੍ ੍੨ ë ੫ì ੊ë ੉ਁ੫੯, ਎ਃ੧ ਎। ਁ੫ ੋ਍਎ ਁ੧ ੋ੊਍ ਆ।ੇ ਅëਆ
਍ਆ ਃ੧ í  ੍੫ ੧ ।੍ìਃ੧ ੍ਆ û
ਃî੧ ੋਊਃ। ੊ë í਍î ਆ।ਆ ਃ। ਅ਍਎ ੉ë਍ਉ੯ ਃ੫ ੮ੇ। ੊ë ੉ì਎ਁ ੍੨ :-
() ਎ਆ੮ਆí ਁ੧ ੉੉।਍ (ë੉ ੊ë ੉।਍। ਊ੮਍੍ë਎ ੋ।਎ੇ ੍੨ û) ਊ।਍੧ ਈ ।
ਃ।਍ੋਆë ਎੮਎ਁ ਈ੧ੋ ਍ਆ। û
() ੉਎। ੊ë ਍੍ëਃë ਎ਆ੮ਆíì ੊ë੊੍।਍ (human behaviour)ਃ੧ ੍ ਆ੧਎
ਃ੮ਃ੉ ੧, ëਆ੮ਆ੮੍। ਁ੮ਁ੧ ਁí਍੧ ਎ਆ੮ਆí ਋਍।੊। ੊। ਍੍ë ੉  ਁ੧ ਎ਆ੮ਆí ਎ਆ੮ਆí ੊ë
ë੉੧ ë੉਎ ਃ। ੊ëਁ਍। ਆ। ਍੍੧ û
੍í  ੍ ਃ੫੊੧ ੮ੇ। ੍ëਃî, ੉ë੮, ਎í੉ੇ਎।ਆ ੉।਍੧ ਈ।। ੇ ੉।ì ੍ਆ û
ੋ੧ ਉ਍ìਃ, ੋ।੍ ੍í੉੨ਆ ਁ੧ ਊíੇ੮੍੧ ੋ।੍ ਎í੉ੇ਎।ਆ ੍ਆ û ਅ।਍਎ ਎੮਎ਁ ੊ੇ੮ੇ੫ ੍ ੉îਉ੯ì
਎í੉ੇ਎।ਆ ੍ਆ û ੊।਍ë੉ ੋ।੍ ੊ì ਎í੉ੇ਎।ਆ ੍੨ ਁ੧ ਈ । ੍।਍ ਃ। ë੉੮੉। ੯íਃ। ਁ੧
'਍੉îੇ' (੍੯਍ਁ ਎੍í਎ਃ ੉।੍ëਊ) ਃì ਁ।਍ìਉ੯ ਆ।ੇ ੋí਍î ਍ਃ। ੍੨ :-
੊ੇ੮ੇ ੍਎ਃ ੯íਃ। ਃ। ੊ë਍ਃ ì੨
ੋ ìਁ। ੋî ੮ ਃ। ਎îੇ ਎ì
ਈ੍ëੇ। ਈ ੍੨ ਍ਊ੮ਊ ਆ੧ ੋ ìਁ।
ਁ੧ ਎।ੋî ੍੨ ਆਊì ਍੉îੇ ਎ì
ਃ਎੫ਃ਍ ੍ëਃî ੊ì ੍੨ û ਅਆì ਍।਎ ।ਁ੮਍ë, ਊ।੊। ਊੇ੊ਁ. ਊੇ੊ਁ ।਍ì ੍ëਃî
ੇ੧ ੍ਆ û ੫ੌ੊। ਉ੯੯ੇਃìਆ ੉। ੇ੧ ੍੨, ਈ਍ ੍ ੉।਍੧ ੍। ਈ।ਊì ੉।੍ëਁ ਃ੧
ਁë੍।੉ ੊ë ੮੧ ੋਂ।ਆ ਃ੧ ਎।ੇ ੍ਆ û ਈ।ਊì ਃ੧ ੉।੧ ੇ੧ ੍ਆ ਁ੧ ਈ।ਊì ਃ੧
੉।਍੧ ਈ। ਆ੮੍। ਆî ਈë਍ ਆ।ੇ ਈ੯੮੍ਃ੧ ੍ਆ û
ਅ਍਎ ਊ।਍੧ ੍ ੮ੇ ੊ì ਏ।ਃ ਍੮  ੊।ੇì ੍੨ ਍ë ੉ ਃ। ੉਍ ੉।੍ëਁ ਁ੮ਁ੧
਎ਅ ।ੇ ੊ë ੍੫ । ਈ੮਍।ìਆ ।ੇ ੊ë û ਎ਅ੮ਅ ।ੇ ਁ੧ ਈ੮਍।ìਆ ।ੇ ੊ë
।੉ ਁ੫਍ ਁ੧ ਋।਍ਁ ੊ë) ëë ਈ੮਍੮਍ëਁì ਁ੮ਁ੧ ਁ੧ ੉੉।਍ ਃ੧ ਈਃ।਍ਂ। ਁ੮ਁ੧ ਎ਆ੮ਆí
ਃ। ।ਊî ਆ। ੍੫  ਃ੧ ਊ਍।ਊ਍ ੉ì, ੉ ੇ ਎ਆ੮ਆí ë੉੧  ਃë੉ਃì ੋਁì, ਊ੮਍੍ë਎ ਃ੧
ë੉੧ (਍੍੉੮੉), ੊ë ੊ëੋ੊।ੋ ਍੮੮ਃ। ੉ì ਁ੧ ੍ ੉ ਍੍੉੮੉ ਁ੫ ਈ੮਍਋।੊ਁ ੍੫ ੧ ਅ਍਎ ੊ੇ
íਃ। ੉ì, ëë ਅ਍਎ ਁ਎। ਁ੧ ਈ੮਍਎।ਁ਎। ਃì ੮ੇ ਍ਃ। ੉ì û ੉ ੉਎੧ ਃ੧
੊ì ਆ੧ ਈ ì ਈ ì ।ਁì ਃ੧ ਅ਍਎ ਆî ਈਆ।, ਈ਍ ੍ ਁ੮ਁ਎ ੊ì ਁ।
ਊ ੧, ੧ ੍ ਉ੯ë਍î ਆ੍ì ਊ ੧, ੉਍ਊ-੉।੧ ਍੍੧ û ਅíਆë ਏí੮ ਈਃ।਍ਂ੊।ਃ ਃ।
੊ëëਆ ਃ। ੍੨ û ੍í  ਎ਆ੮ਆí ਈ੮਍੮਍ëਁì ਃ। ੉੊।਎ì ਊ  ë ੍੨ û ੍í  ਎ਆ੮ਆí
ਈਃ।਍ਂ ੯਍î਍ਁ। ਈ੨ਃ। ਍ ੉ਃ। ੍੨ û ੉ ੇ ë੉੧   ਃë੉ਃ੧ "਍੍੉੮੉"
ਃì ੫ ਃì ਂ। ੍í  ਃ। ੉।੍ëਁ ਅ਍਎ ਁ੫ ਆë਍ੇ੧ਈ । ਊ੧਎í ੍੫ ਍ë੍। ੍੨ û ੍í 
੉।੍ëਁ ਈਃ।਍ਂ੊।ਃì í।੊। ਃì ੮ੇ ਍ਃ। ੍੨ û
੉।੍ëਁ ੊ë ਈ੮਍੮਍ëਁì
਎ਆ੮ਆí ਃ। ਁ੧ ਈ੮਍੮਍ëਁì ਃ। ਊ੍íਁ ਆëì ੉ਊਅ ਍ë੍। ੍੨ û ੉਋ëਁ। ਃ੧ ਍਋
੊ë ਎ਆ੮ਆí ਈ੮਍।੮਍ëਁ ੋਁì ਁ੧ ਍ਃ। ੊ì ੉ì, ਈ਍ ਈ੮਍।੮਍ëਁ ੉íਃ਍ਁ। ੉ ਆî ਎੫੍ਃì
੊ì ੉ì û ਎੮਎ਅ ।ੇ ਃ੧ ੉਎੧ ੊ë ਎ਆ੮ਆí íਃ਍ਁì ੋਁì ਁ੫ ਈ੍ëੇ੧ ੊। ਊ੍íਁ।
਋੨-਋ìਁ ਁ। ਆ੍ì ੉ì, ੍í  ੉ ੊ë ਈ੍ëੇ੧ ਆ।ੇ੫ ੯ëਃ। ਁ਎-੊ëੌ੊।੉ 
ë ੉ì, ਁ। ੊ì ਈ੮਍੮਍ëਁì ਃ। ੧ ੍ ਎।ੇ ਆ੍ì ੉ì û ੧ ੊ì ਈ੮਍੮਍ëਁì ੉
ੇ  ਍੍੉੮੉ ੉ì û ਅíਆë ਏí੮ ੊ë ੊ëëਆ ਃ੧ ëਆ ਆ੧ ਎ਆ੮ਆí ੊ë੫ ਈ੮਍।ìਆ
ਏí ਃ੧ ਎ਆ੮ਆí ੊।ੇ।, ਊ੮ਊë ੊।ੇ। ਋੫ੇ। ਋।ੇ। ੊ëੋ੊।ੋ । ਃëਁ੮ਁ। ੍੨ ਁ੧ ੍ ੍í 
੉ਆì ੍੫ ë ੍੨ û ੉ ੇ íਃ਍ਁ ਈ ì ਈ।਍ ੉íਃ਍ਁ। ਃ੧ ਊ।੊îਃ ਆ। ੉
ੇ ਈ੍ëੇ੧ ੊਍ì ਍í਎।ë ੉íਃ਍ਁ। ਈ੮਍ਁìਁ ੍íਃì ੍੨ ਁ੧ ਆ। ੍í  ੉ ੇ ੍ 
਍੍੉੮੉ ਍੍ë  ੍੨ û ਁ। ੊ì ੍í  ੍ íਃ਍ਁ ਁ੫  ਋ë੮ ਆ੍ì ੍੨ ਁ੧ ੍ ੉ ਃ੧
੉í੍ ੉íਃ ਃì ਋।ੋ। ੊ë ।ਉ੯ì ੍ë੉੮੉। ਈ।ਃì ੍੨ û
ੋí਍î ਃì ੉।੍ëਁ-਍ਆ।, ëਆ੮੍। ਆî ੯ì ìਁ ੊ì ë੍। ।ਃ। ੍੨, ਊ੍íਁì
ਂ।੊। ਁ੧ íਃ਍ਁ ਃì ਎੍ë਎। ਃ੧ ìਁ ੍ì ੉ਆ û ਍ë ੊੧ਃ ੊ë ੉।੧ ਍ëੋì ਎íਆì
íਃ਍ਁ ਃì ੉íਃ਍ਁ। ਃ੧ ìਁ ।ਃ੧ ੍ਆ, ëë íਃ਍ਁ ੧ ਆ੮੍। ੇ
਍੍੉੮੉ ੍੨,  ਍। ì ੋਁì ੍੨, ੉ ਍੧ ੍ ੉ ਃ੨੊ì ਍îਈ ਃ੧ ੧ ੉ ਃì ਈî।
੊ì ਍ਃ੧ ੍ਆ û
ਈ਍ ੍੬ੇì ੍੬ੇì ੉਋ëਁ। ਃ੧ ੊ë।੉ ਃ੧ ਆ।ੇ ਆ।ੇ ਃ੫ ਎ਆ੮ਆí ਅ਍ਁì ਃ।
੉í਎ì ਊ  ।ਃ। ੍੨, ਏíਅ੮ਅ ëਁਃ। ੍੨, ਅ਍ਁì ।੍íਃ। ੍੨ ਁ੧ ਈ ੧ ਈ ਆî ੊ë੮
੉਎ ਍੧ íੋ ੍íਃ। ੍੨, íਃ਍ਁ ਃì ਎੍ë਎। ਃ੧ ਈ੍ëੇ੧ ੊। ìਁ ਆ੍ì ।ਃ। û
੉੉।਍ ੧ ੊ì ੉ ੇ  ਍੍੉੮੉ ੍੨, ਈ਍ ੉ ਆ੧ ਆë੮੧ ਆë੮੧  ਍੍੉੮੉ ਎ëੇ।
੧  ੊੮। ਍੍੉੮੉ "ੋ੊਍" ਎ëਂ੮ਂ ੇë ੍੨ û ੉ ੇ ੍í  ੍ ੉ ਍੍੉੮੉ ਃ੧
ìਁ ।ਃ। ੍੨ û

+>
0 
﻿
Part, Sindhir
03-08-23
Punjabi
<Part, Sudhir - Aasaf Ali>

<ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ `ਫੋਕੀਆਂ ਫਡ਼ਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹਨ' ਆਸ਼ਫ਼ ਨੂਂ ਇਂਗਲੈਂਡ ਦੇ
ਰਪਿਂਡਾਂ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲ ਪਸਂਦ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ
ਜ਼ਥੂਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।'

ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਚਮਕ ਚਮਕ ਕੁਝ ਮ੍ਮਮ ਪੈ ਗਈਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ
ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਪਛਮ ਦੇ ਪ੍ਪਥਰਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨੂਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਖ੍ਖ ਮੁਤਾਬਕ
ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਸਮਝਣ ਲ੍ਲਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਯੂਰਪ ਨੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ
ਤੋਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ...ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਲ੍ਲਖਪਤੀ ਵਰਗੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਅਚਾਨਕ
ਦਿਵਾਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਪ੍ਪੁਜ ਗਏ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ
ਕਾਰਨ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੌਂ ਗਏ।'

ਇਂਡੀਆਂ ਹਾਊਸ ਜੋ ਆਸਫ ਨੂਂ `ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਸਥਾਨ' ਲ੍ਲਗਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿਂਦੂ ਸੀ
ਜਿਥੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਤਾ ਰਖ੍ਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕ੍ਕਲੇ ਹੁਂਦੇ ਸਨ, ਉਥਖੇ ਉਹ
ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂਂ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇ ਨੂਂ ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ
ਰਖਿਆ ਮੀਸਣਾ ਪਂਜਾਬੀ, ਢੀਂਗਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਸਰ ਕਰਜ਼ਨ ਵਿਲੀ ਅਤੇ ਸਵਾਰਕਰ ਨੂਂ ਗੋਲੀ
ਮਾਰੀ।' ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਇਕ੍ਕਠਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰ ਜਿਨਾਂ ਨੂਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ
ਬਿਪਿਨ ਚਂਦਰ ਪਾਲ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਪੁਤਰ ਸਾਮੂਂ ਇਤਾਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਜੈਸਵਾਲ, ਸਿਕਂਦਰ ਹਯਾਤ
ਖਾਨ ਅਤੇ ਆਈ. ਸੀ.ਯ ਐਸ. ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਿ: ਫ਼ਾਡਕੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਸਵਾਰਕਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ
ਸੁਤਂਤਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਸਕਾਟਲੈਂਡ ਯਾਰਡ ਨੇ
ਸਵਾਡਕਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਂਤੀਕਾਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰਖ੍ਖਣ ਲਈ
ਆਪਣੇ ਏਜਂਟ ਭਤੀ ਕਰ ਰਖ੍ਖੇ ਸਨ। ਵਿਰਿਂਦਰਾਨਾਥ ਚਟੋਪਾਧਿਆਈ ਜੋਂ `ਚਟੋਂ ਦੇ ਨਾ ਨਾਲ
ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾਲ ਆਸਫ ਨੇ ਪ੍ਪਕੀ ਦੋਸਤੀ ਗਂਢ ਲਈ। ਆਸਫ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਟੋ
ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਵੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਕ੍ਖ ਵਖ੍ਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਸਂਬਂਧੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਖਾਨ ਸੀ। ਮੈਂਟਗੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਚਟੋਂ ਨੂਂ ਤਿਂਨ
ਪ੍ਰਮ੍ਮੁਖ ਵਿਦਰੋਹ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਆਸਫ ਅਲੀ ਅਤੇ
ਹਰਦਿਆਲ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਦ੍ਦਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਸ਼ਾਹਿਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਘਡ਼ਂਮ ਕਰਕੇ ਆ ਕ੍ਕੁਦਿਆ
ਸੀ, ਨੂਂ 1909 ਵਿਚ ਇਂਡੀਆਂ ਹਾਊਸ ਗਰੂਪ ਨੇ ਅਹਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਸ੍ਸਦਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ
ਸਸਾਸਫ ਅਲੀ ਨੇ ਜਿਸ ਘੋਖਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ : ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ
ਚਂਗੀ ਪੁਸ਼ਸਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਲਂਬਾ ਕੋਟ ਪਾਇਆ ਸਸੀ (ਮੈਨੂਂ ਇਂਜ ਲ੍ਲਗਾ ਕਿ ਉਸ
ਨੇ ਕਂਨ ਕਾਲਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਸਨ ਉਸ ਨੇ ਦਂਨ ਵਡ੍ਡੇ ਹਨ) ਉਹ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ
ਰੁਕ ਰੁਕ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਹਦ੍ਦ ਤ੍ਤਕ ਨਿਮਾਣਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨ
ਜੋ ਦਰਜਨ ਕੁ ਲਾਈ ਬੋਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਘ੍ਘੀ ਉਦਾਰਤਾ ਝਲਕਦੀਸੀ। ਜਿਂਨੇ ਲੋਕ ਵੀ
ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਾਸਜਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ
ਤੁਲਨਾ ਸਵਾਰਥ ਨਾਲ ਨੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਚੁਂਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸੀ
ਇਹੋਂ ਹਾਲ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਗੋਖਲੇ ਦਾ 1912 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਮਜਲਿਮ
ਨੂਂ ਸਂਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂਂ `ਨਿਘ੍ਗਾ' ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।' ਉਹ ਬਡ਼ਾ ਘਬਰਾ ਕੇ
ਬੋਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ
ਵਿਚ ਝਲਕਦਾ ਸੀ।' ਪਰ ਉਹ ਉਦੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਲਂਡਨ ਆਇਆ ਸੀ।

ਦੂਸਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾ ਨੂਂ ਆਸਫ ਅਤੇ ਰੋਫ਼ ਨਵੀਆਂਪੁਸ਼ਸਾਕਾਂ --ਟੋਪੀ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ,
ਛ੍ਛਤਰੀ ਆਦਿ `ਗਲੀ ਦੇ ਛੋਕਰਿਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ'--ਪਾ ਕੇ ਲਂਡਨ ਦੇ
ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਂਮਦੇ ਅਤੇ ਲਂਡਨ ਦਾ ਗੁਪਤ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਪ੍ਪਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਂਗੀਤ ਸੁਣਿਆਂ, ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸ੍ਸਦਾ ਤਿਤਾ ਕਿ
ਨਾ ਜਾਨਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂਂ ਸਸਮਝਣਾ ਚਂਗੇ ਤੋਂ ਚਂਗੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ। ਦੌਹਾਂ
ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਲੌਰੀ ਵਿਲਸ ਦੀ `ਗੁਡਬਾਈ' ਦੀ ਸਂਗੀਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਉਸੂਂ `ਹਾਸੇ
ਦੀ ਹ੍ਦ੍ਦ ਤ੍ਤਕ ਸਂਗੀਤਕ ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਆਪਣਾ ਹਾਸਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੂਂਹ
ਅਗ੍ਗੇ ਰੁਮਾਲ ਦੇਣੇ ਪਏ। 1912 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਨਸਾਰੀ ਈ. ਐਮ. .ਫਸਸਟਰ ਨੂਂ ਆਸ਼ਫ਼ ਅਲੀ
ਦੇ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਸਂਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਂਗੀਤਕ ਪਂਸ਼ਕਾਰੀ ਸਸੁਣਨ ਲਈ ਲੈ ਗਿਆਤਾਂ ਫਰਸਟਰ ਨੂਂ
ਕੁਝ ਇਹੋਂ ਜਿਹਾ ਹੀ ਤਜਰਬਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਮਂਨਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਂਗੀਤ ਨੂਂ ਕੁਝ ਨਿਰਾਲਾ
ਜਿਹਾ ਪਾਇਆ। ਪਰ ਇਂਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਤਿਂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂਂ ਪ੍ਪਛਮੀ ਸਂਗੀਤ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਟੋਸਟੀ ਦਾ `ਗੁਡਬਾਈ' ਉਸ ਦਾ
ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਗੀਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਕਈ ਖ਼ੁਸੀ ਦੇ ਵੀ ਮੌਕੇ ਆਉਂਦੇ ਜਦੋਂ ਅਂਗਰੇਜ਼ ਸਫ਼ਾਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ
ਹਾਸਸੇ ਦੇ ਦੌਰੇ ਜਿਹੇ ਪੈਂਦੇ `ਬ੍ਬਚਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ਸੀ ਹੁਂਦੀ ਕਿ ਅਂਗਰੇਜ ਜੋਂ ਸਾਡੇ
ਹਾਕਮ ਸਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਫ਼ਾਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਂਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਰੋਫ਼ ਅਤੇ ਅਸੀ ਸਾਰੇ
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਡ੍ਡੇ ਛੋਟੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਾਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾ ਦੀ ਪਰਜਾ ਸਾਂ। ਇਹ ਗ੍ਗਲ ਦਿਮਾਗ
ਵਿਚ ਚੁਭਦੀ'

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਦੀ ਖਿਚ੍ਚ ਖਤਮ ਹੋ ਚ੍ਚੁਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਸਫ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਪਾਸ
ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਂਕਨਜ਼ ਇਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਂਨ੍ਹਾਂ
ਦੌਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰ ਅਬਦੂਲ ਕਾਦਰ ਨੇ ਸਾਡੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਸੇ ਸਂਸਥਾ ਨਾਲ
ਸਂਬਂਧਿਤ ਸਨ।' ਇਸ ਤੋਂ ਛ੍ਛੁਟ ਜੌਹਨ ਮੌਰਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਂਸ ਆਪ ਵੇਲਜ (ਜਾਰਜ 4) ਵੀ
ਇਸੇ ਸਂਸਸਥਾ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ ਸਨ। ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ `ਸਸਸਤੀ ਪਰ ਚਂਗੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਚਾਹ'
ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂਂ ਮਿਲਣ ਅਤੇ `ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ ਢਂਗ, ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਤੌਰ
ਤਰੀਕੇ ਅਂਗਰੇਜੀ ਵਿਚਾਰ, ਅਂਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ੍ਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਅਪਨਾਉਣੇ ਅਤੇ ਪਡ਼੍ਹਨਾ
ਸਿਖ ਲਿਆ।

ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ ਅਜੇ ਸਿਨਕਲੇਅਰਰੋਡ ਤੇ ਪੈਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਮਾਏ ਕਿ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂਂ
ਅਖ਼ਵਾਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਉਚ੍ਚੀ ਉਚ੍ਚੀ ਚਿਲ੍ਲਾਉਣ ਲ੍ਲਗੇ `ਵੈਸਟ ਐਂਡ' ਵਿਚ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਿਲ੍ਲੀ ਦੇ ਕਤਨ ਨੇ ਸਂਨਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸਸੀ ਅਤੇ `ਪ੍ਰਮ੍ਮੁਖ ਬਾਰਤੀਆਂ ਵਲੋਂ
ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗ੍ਗੁਸੇ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮ੍ਮੁਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿਚ
ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਘਿਨਾਉਣੇ ਅਤੇ ਕਾਇਰਤਾ ਪੂਰਨ ਜੁਰਮ' ਦੀ ਨਿਂਦਾ
ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਂਡੀਆਂ ਹਾਉਸ ਗਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵਾਰਕਰ ਨੂਂ ਬੋਲਣ ਨਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇਉਸਨੂਂ ਇਕ
ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਚਤਰੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਮੁਢਲੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਉਸਨੂਂ ਇਕ ਹੋਰ
ਵਿਅਕਤੀ ਕ੍ਕਢ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਬੀ. ਸੀ. ਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਬਂਬ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਿਰਧਾਰਨਾ
ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇ ਇਹ ਲੇਖ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਬਡ਼ੇ ਚਂਗੇ ਢਂਗ ਨਾਲ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਂਡੀਆਂ ਹਾਉਸਸ ਗਰੂਪ ਨੇ ਇਹ ਨੂਂ ਆਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰ
ਦਿਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਰੂਪ ਪਾਲ ਨੂਂ `ਮਿਨਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇਦਕਿਆਨੁਸ਼ੀ ਲਪੋਡ਼ ਤੇ
ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਤੀ' ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਚਟੋ ਨੇ ਦੀ ਟੀਈਮਜ਼ ਨੂਂ ਪਾਲ ਦੇ
ਲੇਖ ਦੇ ਸਂਬਂਧ ਵਿਚ ਟਿਠ੍ਠੀਲਿਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਲਂਬੀ ਹੋਵੇਗੀ
ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਚਟੋ ਦੀ ਭੈਣ ਸਰੋਜਨੀ
ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਇਸ ਚਿਠ੍ਟੀ ਦੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਂਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿ ਸ ਤੋਂ ਚਟੋਂ ਦ੍ਦੁਖੀ
ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿਤਾ, `ਉਹ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂਂ ਕਵਿਤਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਣ
ਹੈ। ਰਬ੍ਬ ਦੀ ਸਹੂ ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲਿਖ ਸਸਕਦਾ ਹਾਂ।"

ਢੀਂਗਰੇ ਤੇ ਮੁਕਦਮਾ ਚਲਾਇਆਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂਂ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਸਜਾਹੋਈ। ਇਂਡੀਆਂ ਹਾਊਸ ਗਰੂਪ
'ਚ ਖਿਂਡ ਪੁਂਡ ਗਿਆ। ਸਵਾਰਕਾਰ, ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਚਟੇ ਪੈਰਿਸ ਚਲੇ ਗਏ
ਅਤੇ ਆਸਫ਼, ਚੁਪਚਾਪ ਵਿਦਿਅਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇਕਪਿਆਰਵਿਚ ਰੁਝ ਗਿਆ ਜੋ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਚਲਦਾ
ਰਿਹਾ। ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀਸ ਅਤੇ ਆਸਫ਼ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਪਸਂਦ ਦੇ
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਪਸਂਦ ਦੇ ਵਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸ
ਦਰਸ਼ਸਨ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ੍ਤ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਾਨੂਂਨ ਨੂਂ ਛ੍ਛਡਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਆਸਪ਼ ਦੀ
ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਉਸਨੂਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਲਂਮੀ ਸੂਚੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਾਲਟਰ ਪੇਟਰ,
ਆਸਕਾਰਰ ਵਾਈਲਡ ਇਬਸਸਨ, ਸਟਰਿਂਗ ਬਰਗ, ਟਾਲਸਟਾਏ ਤੁਰਗਨੇਵ, ਦੋਸਤੋਵਾਸਕੀ,
ਗੋਰਕੀ,ਫਲਾਬਰਟ, ਦਾਤੇ ਗਾਟੀਅਰ, ਜ਼ੋਲਾ, ਬਲਾਜ਼ਾਕ, ਮਾਰਿਸਸ ਮਾਇਟਰ ਲਿਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ,
ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਮਂਨਿਆਂ ਜਾਣਲ੍ਲਗ ਪਿਆ।

ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1912 ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇਤੁਰਕੀ ਤੇ ਮਿਸਰ ਰਾਹੀਂ
ਸਸਮੁਂਦਰਾਂ ਦੇ ਕਂਢੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੁਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਪਹੁਂਚਿਆ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ
ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂਸਨ। ਬਂਗਾਲ ਦੀ ਵਂਡ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚ੍ਚੁਕੀ ਸੀ
ਅਤੇਇਸਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਗਈ ਨੀਤੀ ਤਿਆਗਕੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਵਈਆ
ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈਮੁਸਲਿਮ ਲੀਡਰ, ਵਿਸੇਸ਼ ਤੋਰ ਤੇ ਨੌਜਵਲਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਵਲ੍ਲ
ਝੁਕਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਂ ਨੇ ਹਿਂਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਉਲਾਰ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਣ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ 1912 ਦੇ ਇਂਡੀਅਨ ਰੀਵੀਊਂ ਵਿਚ ਬਡ਼ੇ
ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢਂਗ ਨਾਲ ਦਿਤ੍ਤਾ ਗਿਆ। "ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ
ਬੈਚੈਨੀ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜ਼ਾਰ ਦਾ ਰੂਸ ਜਿਸ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਢਂਗ ਨਾਲ ਪਰਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ
ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪੋਲੀ ਉਤੇ ਤੁਰਕੀ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂਂ ਛੁਡਾਉਣਲਈ ਇਟਲੀ ਵਲੋਂ ਕਿਤੀ ਗਿਆ
ਹਮਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵਰਗੇ
ਕਾਰਨਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਜਾ ਵਿਚ ਬੈਚੈਨੀ ਫੈਲਾ ਦਿਤ੍ਤੀ
ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਲਕਾਰਨਜ਼ ਵਿਚ ਗਡ਼ਬਡ਼ ਜੋ ਇਸਲਾਮੀਆਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ
ਚਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਂਘਰਸ਼ ਨੇ ਅਰਥੀ ਪੈਗ਼ਂਬਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂਂ
ਉਤੇਜਿਤ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਹੈ।" ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਦੋਦਿਤ੍ਤੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹ ਡਾ. ਅਨੁਸਾਰੀ ਦੇ
ਤੁਰਕੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰੀ ਯੂਨਿਟ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ ਪਰ "ਮਹੁਂਮਦ ਅਲੀ ਨੇਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ
ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਅਤੇ ਡਾ. ਅਨਸਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਢਂਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂਂ ਉਤਸਾਹਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ।"

12 ਦਸਂਬਰ 1911 ਨੂਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਕ੍ਕਤੇ ਤੋਂ ਦਿਤ੍ਤੀ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਦਾਸ ਸ਼ਹਿਰ
ਵਿਚ ਇਕ ਵੇਰ ਫਿਰ ਰੋਣਕਾਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗਏਸੀਨਾ ਪਹਾਡ਼ੀ ਉਤੇ
ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੇ
ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂਂ ਅਪਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਪਤ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਬਣਗਈਆਂ ਅਤ ਇਹ
ਬੇਚੈਨੀ 23 ਦਸਂਬਰ 1912 ਨੁਂ ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿਂਗ ਦੀਵਾਨੇ-ਖਾਸ ਵਿਚ
ਦਰਬਾਰ ਲਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਤੇ ਹੋਏ ਬਂਬ ਹਮਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
ਭਾਵੇਂ ਆਸਫ਼ ਨੂਂ `ਅਜਿਹੇ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ" ਪਰ ਰੋਫ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ
ਦੋਸਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂਂ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਚੋਂ ਲਂਘਣਵਾਲੇ ਜਲੂਸ ਨੂਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਨਾਲ ਚ੍ਚਲਣ ਲਈ
ਮਨਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਤਿਂਨੇ ਡਾ. ਅਨਾਸਾਰੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਗਏ ਜਿਥੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਸ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ
ਸੀ, ਪਰ ਉਨਹਾ ਨੂਂ ਹਾਰਡਿਂਗ ਤੇ ਹਮਤੇ ਦਾਪਤਾ ਲ੍ਲਗਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਨੌਕਰ
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਹਾਰਡਿਂਗ ਮਾਮੂਲੀ ਸ੍ਸਟ ਫੇਟ ਨਾਲ ਹੀ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਪਂਜ ਮਹੀਨੇ
ਦੀ ਭਾਲ ਪਿਛੋਂ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਅਮੀਰ ਚਂਦ, ਇਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ, ਬਾਲ ਮੁਕਂਦ ਅਤੇ ਅਵਧ
ਬਿਹਾਰੀ ਨੂਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਜਿਸ ਦਿਲ੍ਲੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂਂ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀ
ਸਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂਂ ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। `ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹਰੇ
ਦਿਨੇ ਹਤ੍ਤ-ਵਿਹੂਣੇ, ਚੂਪੇ ਅਂਬ ਵਰਗੇ ਤੇ ਰੁਸ੍ਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ
ਭੁਖ੍ਖੇ ਲ੍ਲਗਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰ। ਇਕ ਤੋਂ ਛ੍ਛੁਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪਡ਼ੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾ
ਦੇ ਸਸਤੇ ਅਤ ਖੁਲ੍ਹੇ ਡ੍ਡੁਲ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੀ
ਵਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆਂ ਕਪਡ਼ੇ ਇਹੋਂ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਬਂਬਈ ਵਿਖੇ ਸਮੁਂਦਰੀ ਜਹਾਜ਼
ਤੋਂ ਉਤਰਦੇਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹੋਂ ਜਿਹੀ ਨਾ-ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ
ਕਿ ਪਾਨ ਚਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੁਲੀਆਂ ਵਿਚ `ਅਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਜ਼ਬਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ
ਯੂਰਪੀ ਕੁਲੀ ਤੇ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਆਸਫ਼ ਅਲੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਕੇਸ ਨਹੀਂ
ਸਨ ਅਤ ਇਂਗਲੈਂਡ ਦਾ ਉਦਰੇਵਾਂ ਉਸ ਤੇ ਹਾਵੀ ਸਸੀ। ਇਂਗਲੈਂਡ ਜਾਣ ਦਾ ਇਕ ਮੌਕਾ ਬਣ ਗਿਆ
ਜਦੋਂ ਉਸਨੂਂ ਇਕ ਕੇਸ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਂਡਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰਵਕੀਲ ਦੀ ਰਾਏ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੋਂਸਲ ਬਾਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਦਾ
ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ।

ਪਰ ਆਸਫ਼ ਅਲੀ-ਨਾਰਂਗ ਗਾਰਡਨ, ਲਾਹੋਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਯਾਦ ਨਾਲ ਲੈ
ਕੇ ਬਂਬਈ ਤੋਂ ਲਂਡਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ: `ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤ
ਮੁਹਂਮਦ ਤ੍ਤਕੀ ਨਾਲ ਲਾਰਂਸ ਗਾਰਡਨ ਤਕ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਂਟਗੁਮਰੀ ਕਲ੍ਲਬ ਵਿਕੇ ਬੈਂਡ
ਵਜ੍ਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬੈਂਚ ਉਤ੍ਤੇ
ਬੈਟ ਗਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਇਕ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਚਪਡ਼ਾਸੀ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਤਕੀ ਦੇ ਕਂਨ
ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਲ੍ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਤ੍ਤਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਓ ਸੈਰ ਕਰ ਆਈਏ।
ਮੈਂ ਨਾ ਚਾਹੁਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਂਨ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੈਂਡ ਜਿਹਡ਼ੀ ਧੁਂਨ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ
ਮੈਨੂਂ ਬਹੁਤ ਪਸਂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਸਸੀ ਹੋਈ। ਥੋਡ਼੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਤੁਰਨ ਪਿਛੋਂ
ਤ੍ਤਕੀ ਨੇ ਦ੍ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਯੂਰਪੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਤੇ ਕਲ੍ਲਬ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ
ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਬੈਂਡ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਬੈਂਚ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀਸ ਬੈਠ ਸਕਦਾ।ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਖੂਨ
ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲ੍ਲਗਾ ਪਰ ਮੈਂ ਉਥੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਝਗਡ਼ਾ ਨਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਅਸਸੀਂ ਮੁਡ਼ ਬੈਂਚ
ਤੇ ਬੈਟੀਏ। ਇਹ ਬਡ਼ੀ ਅਜੀਬ ਗ੍ਗਲ ਸਸੀ ਕਿ ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਾਰਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਸਾਕ
ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਉਸ ਬੈਂ ਤੇ ਬਹਿ ਸਕੇ ਜਿਸ ਤੇ
ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਆਸਫ਼ ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਤੇਨਰਾਜ਼ ਸੀ ਪਰ ਲਂਡਨ ਦਾ
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਉਸ ਨੂਂ ਖਿਚ੍ਚ ਰਿਹਾ ਸਸੀ। ਇਂਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ
ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਨ ਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਪਲੇਗੋਅਰਜ਼ ਕਲ੍ਲਬ
ਵਿਚ ਜੂਆ ਖਂਡਦਾ ਅਤ੍ ਥੀਏਟਰ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਖਿਚ੍ਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਵਿਆਹੁਣਯੋਗ
ਨੋਜਵਾਨ ਸੁਡ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਕੁਡ਼ਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਚੋ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤ੍ਤਕ ਹੀ ਰਹੀ।
ਇਸ ਸਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਨਾਲ ਗ੍ਗਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ, ਜੋ
ਆਸਫ਼ ਨੂਂ ਭੈਣਾ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਰੋਜ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ
ਨਕਸ਼ਾ ਇਂਜ ਖਿਚਿਆਹੈ : ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਬਈ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਲਾ
ਦਿਤੀ। ਉਹ ਮਧਰੇ ਕ੍ਕਦ ਦੀ ਬੀਮਾਰ ਤ੍ਤਕਣੀ ਵਾਲੀ ਚੁਪ-ਪਸਂਦ, ਸੁਪਨਿਆ ਦੇ ਸਂਸਾਰ ਵਿਚ
ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕੋਰੀ ਔਰਤ ਲ੍ਲਗਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਸੁਹਣੇ ਕਪਡ਼ੇ ਭਾਰੀ ਗਹਿਣੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ
ਲਂਬੀਆਂ ਉਚ੍ਚੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਛ੍ਛਡਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿਂਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋ ਹਸਦੀ
ਹਸਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹਥ੍ਥ ਨਰਮ ਇਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬਣੇ ਅਤੇ ਮੌਜ ਮੇਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮੈਂ
ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਤ੍ਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਸਂਕੇਤਕ ਹਨ। ਹਥ੍ਥ ਕਦੇ ਝੂਠ
ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ। ਉਹ ਇਕ ਮਿਂਟ ਲਈ ਵੀ ਚੁਪ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠਦੀ ਅਤੇ ਉਸਸ ਵਿਚ ਸੋਝੀ ਐਸੀ ਸੀ
ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਅਧ੍ਧੀ ਗ੍ਗ ਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ,ਗ੍ਗਲ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੇ ਤਟਿਪਣੀ
ਕਰਕੇ, ਜੁਆਬ ਦੇ ਦੇਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ
ਪਂਡ ਖਿਂਡਾ ਪੁਂਡਾ ਬਹਿਂਦੇ।
+>
0 
0 
0 
0 
﻿
Sharma, Des Raj
03-08-23
Punjabi
<Sharma, Des Raj - Dwandwadi Padarathwad>

< ੍੧ ੇëì ਎ë੉।ੇ ਃ਍੉। ਃëਃì ੍੨ ë ਈ਍ë਍ਁ ਁ੧ ੉਎।ì ì੊ਆ ਃ੧ ਆ।-ਈ਍੊।੍ 
। ਃ੮਍ëੋì੊ëੋ੧ ੊ੇ੮ੇ ੍੫ ì੊।ਃì ੊ਁì਍। ëਆ। ੍।ਆì।਍ ੍íਃ। ੍੨û ਈ਎ ੊ë í 
ੇ੫ "੍ ੉।ਊਁ" ਍ਆ ਃì ੫ੋëੋ ਍ਃ੧ ੍ਆ ë  ਁ੧ ੍ਂë਍। ਃì ਃ੬੯  ੇ ੍੫ ì 
੍੨û ਆ੮੍। ਃì ਍। ੊ë ਎ਆí੮ ੍ਆ। ੉।੍਎ ੧ ਊ੧ਊ੉ ੍੨û ਈ਍ ੍ìਁ ੊ë ੍ ì 
ਆ੍ìû ਎ਆ ।਎ ਍੮  ੇ ੉਍ੋ ਃì ਆìਁì, ë੉ ਆî ੉੫੊ìਁ ਏîਆìਆ, ੍੫਍ 
੉੫ੋੇë੉ ਃ੧ੋ। ਁ੧ ਆ੬-਎਍ ੯।ਃ ਍।। ਃ। ੉ਈî਍ਆ ੉਎਍ਂਆ ਈ੮਍।ਈਁ ੍੨, ਆ੊ì ੉੉।਍ 
 ਆî ë੯ਆ ਁ੫ ਍੫  ੊ë ੉੍। ੍íਃì ੍੨û

੉ ਁ਍੮੍। ਃ੫੍੊੧ ੍ì ਃ੮਍ëੋì੫ਆ ੉੊੨-੮।੊।ਃ ਁ੧ ੍੫ ì੊।ਃ ੇਁ ੍ਆû ੍ 
੉਎੉੮੉ë ਆî ਅëਁ਎ ਁ੬਍ ਁ੧ ੇ੨ਃ੧ ੍ਆû ੍ । ੉íਁਁ਍ਁ। ਆî ਈ਍੊।ਆ ਍ਃ੧ ੍ਆ, । 
੊ੋਁ। ਆîû । ਁ। ੍਍ ੇ ਎ਆí੮ ਃì ੉íਁਁ਍ ੉਍਍਎ì ਃ੧ ੉ë੮੨ ੊੮੫ 
੊।ਈ਍ਃì ੍੨ ਁ੧ ੉ ੍।ੇਁ ੊ë ੍ ੊ੋਁ। ਆ੍ì ੍੫ ੉ਃì ਁ੧ ੍਍ ੋ੨ ੊ੋਁ।, 
ਊ।।ਃì ਃì ੋਁì ੊ੇ੮ੇ੫ ਈ੨ਃ। ìਁì ।ਃì ੍੨ ਁ। ੉ ੍।ੇਁ ੊ë ੍ ੉íਁਁ਍ਁ। 
ਆ੍ì ੍੫ ੉ਃìû ੉íਁਁ਍ਁ। ੊ੋਁ। ਆ।ੇ ਆ੍ì ਃì ੍ ੍੨ ਅ।਍ ੍ਆ। ਃì ਃੇìੇ ਃ।û 
ਁ। ਉë਍ ਎੉ੇ੧ ਃ। ਃ਍í੉੮੉ਁ ੍ੇ ì ੍੨? ਍੫੯ ਃë੍।੯ì ਃ੧ ì੊ਆ ੊ë ੋਊਃ ੯।ਃì 
ਃ। ਍ਂ ਁ ਁ੧ ਊ੧਍੫ ੫ íੇ੮੍ ਁ੫ ੇë ।ਃ। ੍੨û ੉ ।਍ਆ ਍੧ ਊ੍íਁ ੉।਍੧ ੍ì 
੉਎ਃ੧ ੍ਆ ë ੊ੋ੮ੋਁ। ੉íਁਁ਍ਁ। ਆ।ੇ੫ ੊੮਍ì । ੉ ਁ੫ ਊ।੍਍ ਃì ੫ ੋ੨ ੍੨û 
ਃ੫ ੍ì ੊ੋਁ। । ਊ।।ਃì  ।ਃì ੍੨, ਂ੧ "ਈ।ਊਃì" "਍੫" ਈ੨ਃ। ੍੫ ।ਃì 
੍੨û ë੉ ਃ। ਍ਂ ੍੨ ਂ੧ ੯।ਃì ਆ੍ì ੍੫ ੉ਃìû ੉ ਁ਍੮੍। ੉íਁਁ਍ਁ। ਃì ੉਎੉੮੉ë 
ਆî ੍ੇ੮ੇ ਍ਆ ੇ ੯਍î਍ì ੍੨ ë ੉ ੉਎੉੮੉ë ਆî ੍ੇ੮ੇ ìਁ। । ë ì ੉íਁਁ਍ਁ। 
ਆî ੉í਋।੊ । ਈ਍ë਍ਁ ੊ੋ੮ੋਁ। ਃ੧ ।ਆîਆ। ਃ੧ ਎।ਁ੍ëਁ ìਁ। ਁ੧  ੉í਍ ਊ । 
। ੉ਃ। ੍੨?

  ਎ë੉।ੇ ਁ੫ ੋí਍î ਍ìû ਊ੮਍।੍਎ ਃì î। । ੊ë ।  ੇ ੯਍î਍ì ੍੨ 
ë ੉ì ਅ਍ਁì ਃì ਍ੋ  ੋਁì ë੍੯ì ਎ਆí੮ ਆî ਅ਍ਁì ਆ।ੇ ਊਆ੮੍ì ਊ੨ì 
੍੨ ਁ੧ ।ਊî ਈ।û ਈ਍ ì ੉ì ੉ ।ਆîਆ ਃì ੫ ਈ਍੊।੍ ìਁ੧ ਊëਆ। ਁ੧ ੉ ਃ੧ 
ਊ।੊îਃ  ਍ ੉ਃ੧ ੍।? ਏìਆਆ ਆ੍ìû 
ਈíੇ।੯ì ਎ਆí੮ ੇ ਈíੇ।੯ ਈਅ ੊ë ਃ।ੇ ੍੫  ੇ ਆì ਍ਉਁ।਍ ਈ੨ਃ। ਍ਆì 
੯਍î਍ì ੍੨ ë ੉ ਃì ë ਃ੧ ੧ਃ਍ ਁ੫ ੍੮ ।  ਃì ੋਁì ਅ਍ਁì ਃì ë ਃì ੋਁì 
ਆ।ੇ੫ ੊ਅ੧਍੧ ੍੫੊੧ (ë੍। 8 ëੇ੫਎ì਍ ਉ੯ì ੉੨ ਃì ਍ਉਁ।਍ ਁ੧ ੍੫ ।ਃ। ੍੨)û ੧ 
੊ëëਆì ਆ੧ ਈíੇ।੯ ੊ë਎।ਆ ੉ਉ੯ੇਁ। ਆ।ੇ ਈíੇ।੯ ੊ë ਋੧ë ੍੨ ਁ। ਍ੋ  ੋਁì 
ਈ਍੊।੍ ਆ। ਍੧ ਆ੍ì ੉੫ ੉ ੇ੮ੇ ਃ। î। ਅëਆ ਍੧ ë ੍ ੊ë਍ਃì ë੊੧ ੍੨û

ਃ੫ ੉੫੊ìਁ ੊ëëਆì ਆ੧ ਍। ਃ ੊ੇ੮ੇ ਋੧ë ੉ì ਁ। ੍ਆ। ਍ੋ  ੋਁì 
ਃ੧ ।ਆîਆ ਆî ਅëਆ ੊ë ਍ë ੉ìû ਍। ਍੯। ਆ।ੇ ਆëੋëਁ ਍ਉਁ।਍ ਁ੧ ੮ë 
ë, ë੉ ਃ੧ ।਍ਆ ੉ ਆ੧ ਅ਍ਁì ਃì ਍ੋ  ë ਁ੧ ।ਊî ਈ। ੇëû ੉ ਈë੫ ਃ 
ਃì ë ਍। ਃ੧ ਃ ਁ੧ ਁ਍ਆ ਃ। ।਍ਆ ਊ ìû ੍ ਎ë੉।ੇ ਊ੯ì ì ਁ਍੮੍। ਈ਍ 
਍ਃì ੍੨ ë ë੍੯੧ ੍ ਃੇìੇ ਃëਃ੧ ੍ਆ ë ਃ੫ ੉ì ੊ੋਁ। ਃ੧ ਆëਏ਎। ੮੧ í 
।ਃ੧ ੍। ਁ। ੉ì ੬ਁì ਁ੬਍ ਁ੧ ੉íਁਁ਍ਁ। í ਊ੨ਃ੧ ੍।, ë੍੯੧ ੍ਆ। ਆëਏ਎। 
ਁ੫ ਊ ਆëੇ  ਃ੧ ਍।੍ ੇ਋ਃ੧ ੍ਆ, ੍ ëਆ। í ਃ਍í੉ਁ ੍ਆ ë੍੧ ੇ੫ ੯।ਃì ਃ। 
਍ਂ ।ਆîਆ। ਁ੫ ੯।ਃì ਁ੫ ੇ੨ਃ੧ ੍ਆû ੍ ੇਁ ੍੨û

੉ੇ ੉íਁਁ਍ਁ। ਈ ੧ ਈ ਆî ëਆ੮੍। ੍।ੇਁ। ੊ë ਈ਍ ਍ਃì ੍੨ ì ë੉੧ 
ë੍੧ ੉਎। ੊ë ëਂ੮ਂ੧ ë੉੧ ।ਆîਆ ਆî `ਈ਍੊।ਆ" ਆ੍ì ìਁ। ।ਃ।, । ੉ ੉਎। 
੊ë ëਂ੮ਂ੧ ।ਆîਆ। ਆî ਈ਍੊।ਆ ìਁ। ਁ੧ ੊਍ਁë ।ਃ। ੍੨? ਁ਍ ੉ਈੋ ੍੨ : ੉ ੉਎। 
੊ë ëਂ੮ਂ੧ ।ਆîਆ ਈ਍੊।ਆ ìਁ੧ ਁ੧ ੊਍ਁ੧ ।ਃ੧ ੍ਆû ੇ੨ਆëੇ ਆ੧ ੉ ੊ë।਍ ਆî ੉ 
ਁ਍੮੍। ਈ੧ੋ ìਁ। ੉ìû ੊ੋਁ। ਃ੫ ਁ ੍ì ਆ੮੍ì ੍੨, ਃ੫ ਁ ੉ ਆî ੉਎ë ਆ੍ì 
।ਃ।, ਈ਍ ੧ ੊ੋਁ। ਁ੧ ।ਆîਆ ਆî ੉਎ë ।ਃ। ੍੨, ੧ ੉ì ੉ ਆî ੉ ਃ੧ ਍਎ 
ਆî ਈ ੧ ੍ëਁ੮ਁ। ਃ੧ ਅìਆ ਍ ੇ੨ਃ੧ ੍।, ਁ। ੉ì ਈ਍ë਍ਁì ਃ੧ ੉੊।਎ì ੍।û 
ੇ੯ ਆ੧ ਈ ì ੇëਁ "î੍਍ë ੊ë਍੫ਅì" ੊ë ੇëë ੉ì : "੉íਁਁ਍ਁ। ਈ਍ë਍ਁ 
ਆëਏ਎। ਁ੫ ੉੊੨ਅìਆਁ। ਃ੧ ੉íਈਆ੧ ੇ੨  ੊ë ਆ੍ì ੉੫ ੍ਆ। ।ਆîਆ। ਃ੧ ëਆ ੊ë 
ਁ੧ ੉ ੉਋।੊ਆ। ੊ë ੍੨, ë੍੯ì ੍ ëਆ ੍ਆ। ਆî ਆëੋëਁ ਎ਆ੫਍ਂ। ੇ ੊਍ਁ੫ ੊ë 
ੇë  ਊ।਍੧ ਈ੨ਃ। ਍ ਃëਃ। ੍੨û"

੍ ੇ੮ੇ ਈ਍ë਍ਁ ਃ੮਍ëੋì੊ëੋ੧ ਁ੧ ੉਎।ì ì੊ਆ, ਃ੫੍। ਃ੧ ੉ਊਅ ੊ë ੉੮ì ੍੨û 
਎।਍੉੊।ਃ ਁ੫ ਈ੍ëੇ। ੉਎।ì ੊ë।੉ ਃ੧ ।ਆîਆ। ਃ। ੫ ëਆ ਆ੍ì ੉ìû ੇ੫ ਁë੍।੉ 
੊ੋਁ। ਃ੧ íੇ।਎ ਊ ੧ ਍੍੧û ਎।਍੉੊।ਃ ਆ੧ ੍ਆ। ।ਆîਆ। ਃ। ਋੧ਃ ੫੍ ੇë ਁ੧ ੍ਆ। 
ਆî ੊੉ ੊ë ìਁ।û ੍ ੇ੫। ਆî ੍ਆ। ।ਆîਆ। ਃ੧ ëਆ ਆ।ੇ ੇ੨੉੮੉ ਍ਆ ੊ੇ੮ੇ 
ਈ੍ëੇ। ਃ਎ ੉ìû ।਎੧ ਁ੍।੉ ੊ੋਁ। ਆí੉।਍ ਈ ì ੍੫ ì ਃ। ਉ੨੉ੇ। ਈ ਍ਆ, 
ਈ ੧ ì੊ਆ ਆî ਎í੯ ਁ੫ ੉।਍ਆ ੇ ੉íਁਁ਍ ੍੫ û

਎ਆí੮ ਃì ੉íਁਁ਍ਁ। ਈ਍ë਍ਁì ਁ੧ ੉਎। ਃ੧ ੊ë।੉ ਃ੧ ।ਆîਆ। ਃ੧ ëਆ ੊ë 
੍ਆ। ।ਆîਆ। ਆî ਎ੇì ੉਍਍਎ì ੊ë ੊਍ਁ ੉  ਃì ਏ੫ਁ। ੊ë ੍੨, ਎ਆí੮ì 
੉íਁਁ਍ਁ। ੊ੋਁ। ਃì ੍ਃ੮ਃ। ਁ੫ ਊ।੍਍ ਆ੍ì । ੉ਃìû

੫੧ ਊí਍î ਉੇ੉ਉì ੉਎ਃ੧ ੍ਆ ë ਃ੫ ੫ ਎ਆí੮ ਈ ì ੉਍਍਎ì ੇ ੫ 
਍।੍ í  ੉੧ ਁ। ੍ ੉íਁਁ਍ ੍íਃ। ੍੨û ੍ ੉ ੉ਊਅ ੊ë ੍੫਍ ë੉੧ ੇ੮ੇ ਆî ੫ 
ਂ। ਆ੍ì ਃëਃ੧û 
਎।਎ੇ੧ ਃ। ਆ੫੯ ੍ ੍੨ ë ë੍ì ੫ ੉íਁਁ਍ਁ। ਆ੍ìû ੍ ੇ੮ੇ ੍੊। ਃ। ਍í ਃ੧  
੊।ੇ੧ ìਆ ਃ੧ ਎੫਍ ë੍੯। ੮ì ਎।਍ਁ। ਃì ਎਎ì ਁ੧ ੇ। ੍íਃ। ੍੨ ਁ੧ 
ਈ।੉ ਃì íਊ ੉î ੊ë, ੇ੯। ਁ੫ ਊਁ੮ਁì ì ਁ਍੮੍। ੉।੍਎ ੧  ।ਃì ੍੨û

"਎੨ ੉íਁਁ਍ ੍।" ìਆ ਃ੧ ਎੫਍ ਆ੧ ਉ੯ ਎।਍ì, "਎੨ ëਅ਍ ।੍੊। ਋í ì ੇ੨ 
੉ਃ। ੍।, ੮ ਎î੍ ੉ ਈ।੉੧ ੍íਃ। ੍੨, ੇ ਆî ë੉੧ ੍੫਍ ਈ।੉੧, ਁ੧ ਁî, ੍ ë੉ 
ਈ।੉੧ ੊ì ਁ੨ਆî ਋í ਃ੧  ਁ੧਍। ਎î੍ ਎í੯ ë੯੧  ।੉ ੉੧ਅ ੊ੇ ੍੫ ।ਃ। ੍੨û"

"ਁ੧਍ì ੯।ਃì ì ੍੨?" íਊ ੉î ਆ੧ ë੍।, "ਁ੧਍। ਈ । ਍।ਃ। ਆ੍ì, ਁ੨ਆî 
ਅ਍ ਅ਍ í਎। ।ਃ। ੍੨û ੍੊।੊। ëਅ਍ ।੍í  ਁ੨ਆî í਎। ਃëਃì ੍ਆû ਁî 
੍੊।੊। ਃ੧ ੍í਎ ਁ੧ ਋í ì ੇ੨ਃ। ੍੨û ਁ੧਍ì ੉íਁਁ਍ਁ। ਊ੯ì ਂ੫੍੯ ë੍ì 
੍੨ -- ੍੊। ਃ੧  ਊíੇ੧ ਁ੫ ਃî੉਍੧ ਊíੇ੧ ਁ੮û ੍੊। ਃ। ੍ੇ। ë੍। ਊíੇ੮ੇ। ੊ì ਁ੧਍। 
਍í ਊਃੇ  ੇ ।ਉì ੍੨û ਈ਍ ëਂ੮ਂ੫ ਁ੮ ਎੧਍। ੉ਊਅ ੍੨, ਎੨ ਈ਍ë਍ਁì ਃì 
਎ਆ-~ ਁ੧ ਆë਍਋਍ ਆ੍ì ਍ਃ। ਁ੧ ਎੨  ੉੧ਅ ੊ë ਍੍ëਃ। ੍।û ਎੧਍ì ੉੍।ਁ। ਆ।ੇ 
੍਍ ੫ ੉੍ì ਍।੍ ੇ਋੮਋ ੇ੨ਃ। ੍੨û"

੫ í ਁ੧ ੇëë । í੮। ੍੨, ੉ ੊ੇ੮ੇ ਅëਆ ਃëਃë, ੍ ੉਎ । । ਆ੍ì 
ë ੉੊। ਈ ì । ਃ੧ ੍੫਍ ë੉੧ ੊ì ੇ੮ੇ ਃì ਈ਍੊।੍ ìਁ੧ ਊëਆ। ੫ ਍।੍ । ਉ੨੉ੇ। 
í ਆ ਃ੧ ਍îਈ ੊ë ੉íਁਁ਍ਁ। ਆî ੉਎ । ੉਋੊ ੍੨û

í ੇ੫ ਃ।੊। ਍ਃ੧ ੍ਆ ë ੉਍਎।ਃ।਍ ਃ੧ੋ। ੊ë ਃ਎ì ਈ । ੉੫   
íਆ  ੊ë ਈî਍ì ਁ਍੮੍। "੉íਁਁ਍" ੍íਃ। ੍੨ ਁ੧ ੍ ë ੉ ਃì ।੊। ਁ੧ ਃ।ਁ। 
"ੋ੉ì ੉íਁਁ਍ਁ।" ਃ। ੉ë੮। ੍íਃì ੍ਆû ਈ਍ ੊।੉ਁ੊ ੊ë ੍ ੍ਆ। ੍।ੇਁ। ਃ।, 
ëਆ੮੍। ੊ë ੍ ਍੍ëਃ। ੍੨, ੉ ੉਎।ì ਈ੮਍ਊਅ ੊ë ੊ë੉  ੊।ੇì ਆë੮ì ਎।ੇì ਃì 
ਁ਍-ਈ਍੧਍ਆ।੊। ਃ। íੇ।਎ ੍íਃ। ੍੨û ਂ੧ ੉  ਆ।ੇ "ੋ੉ì ੯।ਃì" ਃ। ਈ਍।੊। 
ਁ੮ ਆ੍ì ੍íਃ। ਁ੧ ਆ। ੍ì ੍੫ ੉ਃ। ੍੨, ë੉  ਆ।ੇ ë ਊí਍ਏî ੊ëëਆì ੉ ਆî 
ੇ੨ਃ੧ ੍ਆû ਂ੧ ੊ì ੍਍ ੋ੨ ੊ੋਁ। ਃ੧ ਅìਆ ੍íਃì ੍੨û ੉਍਎।ਃ।਍ì ਃì ੍।ੇਁ। ੊ë 
੍ ੊ੋਁ। ਈ ੧ ਈ ਆî ë੍ì ਆ੮੍ì ੉਎।ì ੋਁì ਃ੧ ਍îਈ ੊ë ਈ਍ 
਍ਃì ੍੨, ëਆ੮੍। ਆî ੊।੬  ੊ਃì ੍੊।੊। ਆ।ੇ ਁíੇਆ। ਃëਁ੮ਁì । ੉ਃì ੍੨û

੉਎।੊।ਃ ਃì ੍।ੇਁ। ੊ë, ëਂ੮ਂ੧ ਍਎ ੊ੋਁ। ਃ੧ ਊ੬ਅë ਆí਋੊ ਁ੧ ਆë਍਋਍ 
਍ਃ। ੍੨, ੉íਁਁ਍ਁ।  ੍੫਍ ਎।਎ੇ। ੍੨û ਂ੧ ।ਆîਆ ਆ੮੍ì ੉਎।ì ੋਁì ਃ੧ ਁ੬਍ 
ਁ੧ ਎ ਆ੍ì ਍ਃ੧û ੇ੫। ਃì ੉਍਍਎ì ੉਎।ì ੊ë।੉ ਁ੧ ੍।੊ì ।ਃë ਃì îì ੉î 
ਊî ਁ੧ ਅ।਍ਁ ੍íਃì ੍੨û

਎।਍੉੊।ਃ-ੇ੨ਆëਆ੊।ਃ ਃ੧ ਃ੫ì ੍ ਃੇìੇ ਃëਃ੧ ੍ਆ ë ëë ਎।਍੉੊।ਃ ੉੉।਍ 
ਃ੧ ੊ë।੉ ਆî ë੍੧ ਊ।੍਍ ਎íì ।ਆîਆ ਃì ੮਍ ਃ। ੉ë੮। ੉਎ਃ। ੍੨, ë੍੯। 
਎ਆí੮ ਃ੧ ਍।ਃ੧ ਁ੧ ੧ਁਆ। ਁ੧ ਆë਍਋਍ ਆ੍ì, ੉ ੇ ੍ ੇ।੯਎ì ਁ੬਍ ਁ੧ ੍੫ ì੊।ਃ 
੊ੇ੮ੇ, ਎ਆí੮। ਃì ੉਍਍਎ ਁ੧ ੉íਁਁ਍ ੉਍਍਎ì ਃ੧ ਆë੧ਅ ੊ੇ੮ੇ ੇ੨ ।ਃ। ੍੨û ੍  
੧ ੍ ੍ ੉।ਊਁ ਍ਆ। ।੍íਃ੧ ੍ਆ ë ਎।਍੉੊।ਃì ੉੉।਍ ਃ੧ ੊ë।੉ ਆî ਅí਍ ਁ੫, 
ਈ੍ëੇ। ਁ੫ ਆë੉ëਁ ਎ੇ ਃ੧ ਁ੬਍ ਁ੧ ੇ੨ਃ੧ ੍ਆû ਁ੧ ੧ ਎।਍੉੊।ਃì ਎ਆí੮ì ੉਍਍਎ì ਃì 
"੉íਁਁ਍ਁ।" ਃì ੇ੮ੇ ਍ਃ੧ ੍ਆ ਁ। ਊí਍ਏî ੊ëëਆì ਃ੧ ੍ë  ਆí੉।਍, ੍ ਂ੧ 
ਈ ੧ ੍ì ੉ëਅ।ਁ ਆî ਍ਃ੮ਃ ਍ ਃëਃ੧ ੍ਆû

਎।਍੉੊।ਃ ਃ੧ ੊ë਍੫ਅì ੍ëਃ੧ ੍ਆ ë ੧ ੉਎।੊।ਃ ਃì ੉ਂ।ਈਆ। ੊ੋ੮ੋ ੍੨ ਁ। ੉ 
ਃ੧ ੇ ੉਍ੋ ਍ਆ ਃì ì ੇ੫੯ ੍੨? ੍ਆ। ਃ। ੍ë । ੍੨ ë ੉।ਆî ੉਎।੊।ਃ ਃì ì 
਍ਃ੧ ਍੍ë । ।੍ìਃ। ੍੨û ਈ।਍ì ਂ੮ਂ੧ਊਃ ਍ਆ ਃì ì ੇ੫੯? ੉਎।੊।ਃ ਃì ëਁ੮ਁ ੇ 
ਁë਍ì ਍ਆ ਃì ì ੇ੫੯? ੍ ੍ëਃ੧ ੍ਆ ë ੉î਍ ੮਍੍ë  ੇë  ੇ ਁ। ਈ।਍ì 
ਂ੮ਂ੧ਊਃ ਆ੍ì ìਁì ।ਃìû

੉ਂëਁì ਃì ë੍ì ੇ੮਍ ੉਎ ਆ।ੇ ਎।਍੉੊।ਃ ੇ੨ਆëਆ੊।ਃ ਃ। í ੊ì ੉।। ਆ੍ìû 
੍ ੉੫ੋੇë੯਎ ਃì ëਁ੮ਁ ਃì ੊ੋਁ। ਆî ਈ਍੊।ਆ ਍ਃ। ੍੨ ਈ਍ ੉ ਋।੊ ਆ।ੇ ਆ੍ì ë ੍ 
ਈ ੧ ਈ ਈ੮਍।ਈਁ ੍੫ ।ਃ। ੍੨û

੧ਃ਍ì ਆíਁ। ੍ ੍੨ ë ਈ਍ë਍ਁ ਆ। ਈ਍੊।੍ ੊ë "੊ੋਁ।" ੉਎।ì 
ਆ।-ਈ਍੊।੍ ੊ë "੊ੋਁ।" ਊíਆëਃì ਁ੬਍ ਁ੧ ੊੮਍ì ੍੨û ੉਎।ì ੊ë।੉ ੊ë ੊ੋਁ। 
ਃëਆ ਃ੧ ਍।ਁ ੊ë ਊਃ੮ਃੇ । ਊ੍।਍ ਁ੧ ੍ਆ।ੇ ਃì ਍íਁ। ਃ੧   ਆ।ੇ੫ ੊੮਍ì ਁ਍੮੍। 
ਆ੧ਈ਍੧ ।੯੮੍ì ।ਃì ੍੨û ਈ਍ë਍ਁ ਆ। ਆ।ੇ੫ ਈ਍੊।੍ ਎ਆí੮ ਃ੧ ੋ।਎ੇ ੍੫ ਊëਆ। 
੊।ਈ਍ਃ। ੍੨û

ëਂ੮ਂ੫ ਁ੮ ੉਎। ਃ। ੉ਊਅ ੍੨, ੍਍ ੋ੨ ਎ਆí੮ ਃ੧ ਎, ੉ ਃì ਎ë੍ਆਁ, ਈ। 
ਆੇ।ਊì ੉਍਍਎ì ਃ। ੉ë੮। ੍੨û ì ੉ ਃ। ਍ਂ ੍ ੍੨ ë ੉਎।ì ੊ੋਁ।, ਍ਂ।ਁ 
੉਎।ì ੊ë।੉ ਃ੧ ।ਆîਆ ਎ਆí ੊ੇ੫ ਈ੨ਃ। ìਁ੧ ।ਃ੧ ੍ਆ?

ਏìਆਆ ਆ੍ìû ੉਎।ì ੊ੋਁ। ਈ਍ë਍ਁì ਃì ੊ੋਁ। ëਆì ੍ì ਊ।੍਍਎íì ੍੨û ਈ਍ 
ë੉ ਁ਍੮੍। ë ੉ì ਁ੧ ਃ੧ í੧ ੍।,  ਊíਆëਃì ਆë੧੯। ਎੬îਃ ੍੨û ਈ਍ë਍ਁì 
੊ë ੊ੋਁ। ਎ਆí੮। ਃì ੉਍਍਎ì ਍ ੧ ੯ëੇ ਆ੍ì ìਁì ।ਃìû ੉਎।ì ì੊ਆ ੊ë 
਎ਆí੮ì ੉਍਍਎ì ੍ਆ। ੍।ੇਁ। ਃ।ੇ੧ í਎ਃì ੍੨ ëਆ੮੍। ਁ੫ ਊëਆ। ੊ੋਁ। ੉।।਍ 
ਆ੍ì ਊ । । ੉ਃìû ੫ ਎ਆí੮ ë਍ë ਆ੍ì ਍ਃ੧ । ਎ਁ੊ ਃì ੉ਈੋਁ। ਁ੫ ਊëਆ। 
ë਍ë ਍ਃ੧ ੍ਆ, ਁ। ੉ ਃ। ਍ਂ ੍੨ ë ੉ ਈੇ ੍ਆ। ਃ੧ ਏਁਆ ੍ਆ। ਃ੧ ਆëੋ।ਆë 
ਃì ਈ਍।ਈਁì ੇ ।ਉ੯ì ਆ੍ìû

਎ë੉।ੇ ੇ ì ੇ੫। ਃ੧ ੊ëੋ।ੇ ੧ਁ਍। ਆî  ਃ੧ ੯ëੇ।ਉ ਃ੫੍ëਃ ੊ë ੉਍਍਎ 
ìਁ੧ ਊëਆ।  ।ੇ । ੉਋੊ ੍੨? ਆë੉੧ ੍ì ਆ੍ìû ੧ ਎ਆ ਃì ਁ।ਁ। ੉ëਂੇ ੍ਆ ਁ। 
 ਃì ।ੇì ਁ।ਁ। ੊ੋ੮ੋ ੍ì ੉਍਍਎ ੍੫ । ìû ਈí਍਎ਆ ੉੍ë੍੫ਃ ੇ ੯ਁ਍। 
ਈ੨ਃ। ੍੫ ੉ਃ। ੍੨û ੉ ੇ ੍ ਎।਎ੇ। ë ì ਅ਍ਁì ਁ੧ ਎ਆ ੍੫੊੧। । ì ਎ਆíਁ। 
ਆ੊ì ੉੉।਍  ਃì ਁਊ।੍ì ਃ੧ ਊíਂ੧ ਅ੮ ਃëਁ੮ਁì ।ì, ੇ੫। ਃ੧ ਈ ੧ ਁ੧, ੍ਆ। 
ਃì ੉ë਍੯ ਋਍ì ਁ੧ ੉।਍ਂ ।਍੊। ਁ੧ ਆë਍਋਍ ਍ਃ। ੍੨û

 ਃì ੇ੮ੇ ੍੫ ì ਆî ਈ਍੊।ਆ ਍ ੇ੨  ਆ।ੇ ਎ਆ ੇ ੇ੫। ਃì ੉਍਍਎ì ਆî । 
ਃ੧੊੧ì ਁ੧ ੉੉।਍ ਃì ।੍੊ਅî ਁ।ਁ। ਆî ਊí੯ਃëੇ ਊ । ਃ੧੊੧ìû ਁ੧ ਃî੉਍੧ ਊ੯੧ 
੍ ੉î ë  ੇ੮ੇ ੍੫ ì ਆ੍ì, ਎ਆ ਃ੧ ੍਎।ਁì ਃì ੉ਉ੯। ੊ë ੊ëੋ।ੇਁ। 
ੇëì ਁ੧ ਎ਆ ਃ੧ ਎í।੍ਃ। ਆî ੉਍਍਎ ਍੧ìû

੉ ਁ਍੮੍। ਁë੍।੉ ੊ੋਁ। ੉੉।਍ ੊ë ੊।ਈ਍ ਍੍ì ਆ।੊। ਆ।ੇ ਎ਆí੮। ਃ੧ 
੉ਊਅ। ਆî ਆ। ੧੊ੇ ੇ।਋੧ ਆ੍ì ੮ਃì ੉੫ ੍ ੇ੮ੇ ਎ëਂ੮ਂਃì ੍੨ ë ਆ।੊। ਆ।ੇ 
਎ਆí੮। ਃ। ੊ì ੉ਊਅ ੍੨û ਎।਍੉੊।ਃ ਎ਆí੮। ਃì ੉।਍ਂ ੯।ਃ ੉਍਍਎ì ਆî, ੬ਁì 
ਁ਍਎íì ।਍ਆ।, ਍ਂ।ਁ ਈ-ì੊ì, ੇ੫।, ੍ਆ। ਃ੧ ëਆ, ੉।਍ਂ ੉਍਍਎ì ਁ੧ 
਎ ਆî ਂ੧ਊਃ ਍ ੉  ਃì ੍ਆ। ਃì ਏ੫ਁ। ਁ੧ ਆë਍਋਍ ਁ।ਁ। ਆî ੯ਊ਍ਃ੉ਁ 
਎੍ਁ੮ਁਁ। ਃëਃ। ੍੨û 
ਁ਍-਎í੮ì ।਍ਆ।, ੇ੫। ਃì ੯।ਃ ੉।਍ਂ ੉਍਍਎ì ਃ। ਍੫ੇ, ੉੫ੋੇë੯਎ ਁ੧ 
਎ëਆë੯਎ ਃì ੉।਍ì ਃ੧ ੉਎੧ ੊ë ਊ੍íਁ ੊ਅ ।ਃì ੍੨û ਁ। ੊ì, ੇ੫। ਃì ੍ ੉।਍î 
੉਍਍਎ì ਈ ੧ ਈ ੊ë ੍ਆ। ਁ਍ ਎í੮ì ੍।ੇਁ। ਁ੧ ਆë਍਋਍ ਍ਃì ੍੨, ëਆ੮੍। 
੊ë੫ ੍ ਈ੨ਃ। ੍íਃì ੍੨û ੉íਁਁ਍ਁ। ਃ੧ ਁ੉੊੮੊਍ ਆî ਊí਍ਏî ਉëੇ।੉ਉì ਁ੧ ੉਎। 
੊ëëਆ ਁ਍੫੯ ਎਍੫੯ ਃëਃ। ੍੨û ਊ੍íਁì ੊।਍ì ੍ ਆ। ਃì ਁ।ਆ "ਃ਍ੋ ਁ਎ ੉íਁਁ਍ਁ।" 
ਁ੧  ੧ íਃì ੍੨û ੍ਆ। ਃì ਃੇìੇ í ੉ ਁ਍੮੍। ਃì ੍íਃì ੍੨ : ਎ਆ ੇë ë 
ਁí੉ì ì਍। ੊ë ੯੧ ੍੫ íੇ।਎ ੍੫, ਈ਍ ੧ ਁ਎ ਁ੬਍ ਁ੧ ਁí੍।। ੍ ੊ëੋ੊।ੋ 
੍੫੊੧ ë ਁí੉ì ਈ ì ੍੨੉ìਁ ਃì ੊ੇ  ੊ë ਆ੍ì ਁ੯੧ ੍੫ ਁ। ਁí੉ì ੯।ਃ ੍੫û"

ਊí਍ਏî ੉਎। ੊ë ੍਍ ੫ ੉íਁਁ਍ ।ਈ੧।û ੫ ੊ì ਎੯ਃî਍ ਆî ਎ ਍ਆ ੇ ਁ੧ 
੉਍਎।ਃ।਍। ਆî ੉ ਆî ਎ ਈ੧ੋ ਍ਆ ੇ ਎ਊî਍ ਆ੍ì ਍ਃ।û ਎੯ਃî਍ ੉਍਎।ਃ।਍ ੫ੇ 
।੊੧ ਋।੊੧ ਆ। ।੊੧û ੉਍਎।ਃ।਍ì ਃ੧ ੉ëਅ।ਁ।਍। ਆ੧ ਁ।  ੯।੉ ਈ੮਍ì਋।ੋ। 
"੉íਁਁ਍ ੉੉।਍" ੊ì ੯ ਍੮ì ੍੨û ਈ਍  ੉ì ੍ìਁ ਁ੧ ਈ਍ì ë ੬ਁì ੉íਁਁ਍ 
੉੉।਍ ੊ë ੉ ੉íਁਁ਍ਁ। ਃ। ਍ਂ ì ੍੨? ਎ਆí੮ ਆî ੉íਁਁ਍ ੍੫  ੇ ੯਍î਍ì ੍੨ ë 
੍ ੉਎।ì ì੊ਆ ਃì ੍।ੇਁ। ਃ। ੉੊।਎ì ੍੫੊੧û ì ੉਍਎।ਃ।਍ì ੉਎। ੊ë, ë੍੯। 
ੇí੮ ਁ੧ ਊ਍ ਁ੧ ਅ।਍ਁ ੍੨, ੊ë ਎ਆí੮ ੍ í ਊ  ੉ਃ। ੍੨? 
਎ਆí੮ ੇ ੯।ਃ ੍੫  ੊।੉ਁ੧ ੯਍î਍ì ੍੨ ë ੍ ੉਎।ì ì੊ਆ ਃì ੍।ੇਁ। ਃ। 
੉੊।਎ì ਊ ੧û ì ੍ ੉਍਎।ਃ।਍ì ੉਎।, ë੍੯। ੇí ਁ੧ ਊ਍ ਁ੧ ੉਍ë ੍੫ ੍੨, 
ë੍। ਍ ੉ਃ। ੍੨? 
+>
0 
﻿
Sarna, Mohinder Singh
03-08-23
Punjabi
"ਦੇ਷ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਕਾਡਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂਂ ਨਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ
ਦੇਂਦੀਆਁ ਹਨ। ਤੈਨੂਂ ਕਿਹਡ਼ੀ ਕਿਹਡ਼ੀ ਨੇ ਦਿਤਾ ਹੈ।"
"ਜੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਨੁਣ ਨੁਣ ਕੀਤੀ।
ਨਾਟਕੀ ਅਁਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੇਠ ਨੇ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਫੇਰ ਬਡ਼ੀ ਕਠਨਾਈ
ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਾਸੇ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਂਦਾ ਬੋਲਿਆ,
"ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਸਂਸਥਾ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਰੇ, ਕਿਸੇ ਸਭਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਤੈਨੂਂ
ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਹੈ।"
"ਜੀ ਅਜੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।" ਧਨੀ ਰਾਮ ਓਵੇਂ ਹੀ ਢੇਰੀ ਢਾਹੀ ਬੋਲਿਆ।
"ਫੇਰ ਤੂਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਾਡ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਏਂ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਾਡ ਕਹਾਣੀ
ਲੇਖਕ...ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਾਡ...ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਾਡ...ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਾਡ..."
ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਧਨਾ ਰਾਮ ਬਸ ਦੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠ ਖਡ਼ੋਤਾ। ਬਸ ਤੋਂ ਉਤਰਨ
ਤੀਕ ਉਹਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੇਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ
ਆਪਣੀਆਁ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨੇ ਸਿਆਣਪ
ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿਂਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ
ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਹਦਾ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਸਾਊਥ ਦਿਲ੍ਲੀ ਦੀ ਇਕ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ
ਇਕ ਪਸਾਟ ਸੀ ਜਿਥੇ ਸੇਠ ਦੀਨ ਦਯਾਲ ਰਿਹਾਇ਷ੀ ਫ਼ਲੈਟ ਬਣਵਾ ਕੇ ਵੇਚਣਾ
ਚਾਹੁਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਪਂਜ ਬੇਲਦਾਰ, ਤਿਂਨ ਕੁਲੀਆਁ ਤੇ
ਇਕ ਜਮਾਦਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਮਲਾ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡਿਕਿਆਂ ਨੇ ਹਲਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਷ਾਹੀ ਮੁਦ਼ਲ ਲ਷ਕਰ
ਦੇ ਦਂਦ ਖਟੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਤਪ ਤੇਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਪਿਛਲੀਆਁ
ਤਿਂਨ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਤਤਾ ਤਤਾ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਲਹੂ ਵੀਟ ਘਤਾ
ਸੀ। ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅਣਖਾਂ ਵੀ ਜ਼ਂਗਾਲ ਫਡ਼ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੁਲੀਆਁ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂਹਣਾਂ ਦੀਆਁ ਜਾਈਆਁ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਖਦੇ ਭਖਦੇ ਮੁਖਡ਼ਿਆਂ ਨਾਲ
ਜੌਹਰ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਪਦਮਨੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਖਦਾ ਭਖਦਾ
ਖੁਮਾਰ ਕਿਥੇ ਜ੍ਞਾ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਉਹ ਅਖ੍ਖਾਂ ਵਿਚ ਮਘਦੇ ਅਁਗਾਰ
ਕਿਥੇ ਗਏ। ਇਹ ਲਿਸੇ ਬੀਮਾਰ ਮੂਂਹ, ਇਹ ਪੀਲੀਆਁ ਪਣਿਆਲੀਆਁ ਅਖ੍ਖਾਂ,
ਇਹ ਤੁਕਿਆਂ ਵਰਗੀਆਁ ਧੌਣਾਂ, ਇਹ ਸੋਕੇ ਮਾਰੇ ਬਾਲ, ਇਹ ਰਊਁ ਰਊਂ
ਕਰਦੀ ਥਕੀ ਹਾਰੀ ਜ਼ਿਂਦਗੀ।
"ਸੇਠ ਜੀ ਨਹੀਂ ਆਏ", ਜਮਾਦਾਰ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਨਾਲ ਧਨੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ
ਵਹਿਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤ੍ਰਭਕਿਆ, "ਮੈਨੇਜਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਤੋਂ ਕੁਵੇਲਾ
ਹੁਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਮੇਰੀ ਮਂਨੋ ਮੁਨ਷ੀ ਜੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਟਕ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲਾ
ਦਿਓ।"
ਇਹ ਆਖਦਿਆਂ ਜਮਾਦਾਰ ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਗੈਂਤੀ ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਥ
ਥਮ੍ਹਾ ਦਿਤੀ।
ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਥ ਕਲਮ ਚਲਾਣ ਦੇ ਆਦੀ ਸ਩। ਗੈਂਤੀ ਦੀ ਛੁਹ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲਗੀ ਸੀ। ਇਸ ਛੁਹ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਹਥ ਤ੍ਰੇਲੀ ਤ੍ਰੇਲੀ
ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀ ਸਫ਼ੇਦ ਪਤਲੂਨ ਵਿਚੋਂ ਮੈਲਾ ਰੁਮਾਲ ਕਢ ਕੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ
ਹਥਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰੇਲੀ ਪੂਂਝੀ ਤੇ ਟਕ ਲਾਣ ਲਈ ਗੈਂਤੀ ਉਲਾਰੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਦੀ
ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੁਲਾਰਾ ਆਇਆ ਜੋ ਕਲਮ ਚੁਕਣ ਨਾਲ ਕਦੀ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਪੈਂਤੀ ਵਰ੍ਹਿਆਁ ਦੀ ਲਹੂ ਪੀਣੀ ਨੌਕਰੀ ਮਗਰੋਂ ਬਚੀ
ਖੁਚੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸਤਿਆ ਸਮੇਟ ਕੇ ਇਕ ਕਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਟ ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ
ਭੋਇਁ ਤੇ ਮਾਰੀ। ਇਸ ਸਟ ਤੋਂ ਜਿਹਡ਼ੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਹਦੇ ਨਾਲ,
ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਖਿਆ, ਸਭ ਬੇਲਦਾਰਾਂ, ਕੁਲੀਆਁ ਦੇ ਮੂਂਹ ਹਿਸ ਗਏ।
ਬੁਢੇ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਨੇ ਇਕ ਹਉਕਾ ਭਰਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, "ਪਥਰ"।
"ਪਥਰ" ਬਾਕੀ ਦੇ ਬੇਲਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਆਂ ਦੇ ਅਵਾਕ ਮੂਂਹ ਵਿਲਕੇ।
"ਮੈਨੂਂ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਤੌਖਲਾ ਸੀ", ਜਮਾਦਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਏਥੋਂ ਚਾਰ
ਕੋਠੀਆਁ ਛਡ ਕੇ ਜਿਹਡ਼ੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿਚੋਂ ਵੀ
ਪਥਰ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।"
ਧਨੀ ਰਾਮ ਅਜੇ ਤੀਕ ਗੈਂਤੀ ਫਡ਼ੀ ਦੋ਷ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਏਦਾਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਚੁਰਾ
ਰਿਹਾ ਸਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਵਡੀ ਖੁਨਾਮੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਚਿਟ ਸਿਰੇ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਗਡ਼ੀ ਉਤਾਰਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਖੀ ਤੇ
ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਨੂਂ ਗਂਢ ਦੇ ਕੇ ਸਮੇਟਿਆ। ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਨਾਈਲਾਨ ਦੇ ਲਾਲ
ਬਟਨਾਂ ਵਾਲੀ ਚਿਟੀ ਕਮੀਜ਼ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤਹਿ ਕੀਤੀ। ਖਦ੍ਦਰ ਦੀ ਬਨੈਨ ਵਿਚੋਂ
ਜੀ ਜਂਞੂ ਸੁਆਰਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਗੈਂਤੀ ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਥੋਂ ਫਡ਼ੀ ਤੇ ਪੁਟਾਈ ਨੂਂ
ਜੁਟ ਪਿਆ। ਅਗਲੇ ਪਲ ਚਾਰ ਹੋਰ ਗੈਂਤੀਆਁ ਉਸ ਪਥਰ ਨਾਲ ਜੂਝਣ
ਲਗੀਆਁ। ਅਜਿਹਾ ਷ੋਰ ਉਠਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰਣ ਤਤੇ ਵਿਚ ਲੋਹਾ ਭਿਡ਼ ਰਿਹਾ
ਹੋਵੇ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੂਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਹਲਦੀ ਘਾਟੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ।
ਬਡ਼ੀ ਬਜ੍ਜਰ ਸੀ ਉਹ ਭੌਂ। ਮਿਟ੍ਟੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਪੋਜੇ ਹੇਟਾਂ ਇਕ ਪਹਾਡ਼ੀ
ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਥਰੀਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਗੈਂਤੀਆਁ
ਹਥੌਡ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁਟੀਆਁ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਨਾਲ ਚਟਾਨਾਂ
ਨੂਂ ਉਡਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਏਥੇ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਵਰਜਤ ਸੀ। ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਪਥ੍ਥਰ ਦੇ ਛੌਡੇ ਕਿਸੇ ਲਂਘਾਊ ਨੂਂ
ਫਟਡ਼ ਕਰਕੇ ਸੇਠ ਦੀਨ ਦਯਾਲ ਨੂਂ ਹਥਕਡ਼ੀ ਲੁਆ ਸਕਦੇ ਸਨ।
"ਸੇਠ ਏਡੀ ਪਥਰੀਲੀ ਭੌਂ ਵਿਚ ਬੇਸਮੈਂਟ ਕਿਉਂ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੁਂਦਾ
ਏ?" ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜਮਾਦਾਰ ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਨੂਂ ਪੁਛਿਆ, "ਕਿਉਂ ਨਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਨੀਂਹ ਰਖ ਕੇ ਉਸਾਰੀ ਷ੁਰੂ ਕਰ ਦਈਏ।"
ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪਗਡ਼ੀ ਕਂਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਤਾਂ ਜੋ
ਉਹਦੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਮੁਰਕੀਆਂ ਦਿਸਣੋਂ ਹਟਨਾ ਜਾਣ। ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਧਨੀ
ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਤਰਸ ਖਾਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ,
"ਏਥੇ ਸਾਊਥ ਦਿਲੀ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਅ ਮਿਲਦੀ ਏ ਤੇ ਏਸੇ
ਭਾਅ ਸੇਠ ਨੇ ਇਹ ਪਲਾਟ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ-ਇਕ ਇਁਚ ਦਾ ਪੂਰਾ
ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਏਗਾ। ਇਕੋ ਬੇਸਮੈਟ ਹੀ ਉਹਦੀ ਵੀਹ ਪਂਝੀ ਲਖ੍ਖ ਦੀ ਇਕ
ਜਾਣੀ ਏ।"
ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਹੋਣਾ ਷ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੈਵਿਂਗ ਬੈਂਕ
ਕਾਉਁਟਰ ਉਤੇ ਪੈਂਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਕਂਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨੂਂ ਇਹ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਹੋਇਆ।
"ਨਾਲੇ ਪਥਰੀਲੀ ਭੌਂਵਿਚ ਬੇਸਮੈਂਟ ਪੁਟੀ ਜਾਏ", ਜਮਾਦਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ
ਸੀ, "ਤਾਂ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸਰੀਏ ਦੀ ਖਪਤ ਬਹੁਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਠ ਨੂਂ
ਲੇਬਰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਹੁਤ ਦੇਣੀ ਪਏਗੀ ਪਰ ਇਹ ਘਾਪਾ ਉਹਦਾ ਲੋਹੇ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਾ
ਹੋ ਜਾਏਗਾ।"
ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ ਖਿਡ਼ਕੀ ਮਾਸਾ ਕੁ ਹੋਰ
ਖੁਲ੍ਹ ਗਈ।
ਦੋ ਗੈਂਤੀਆਁ ਟੁਟ ਗਈਆਁ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹਥੌਡ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦਸਤੇ ਖੋਚਲੇ ਹੋ
ਗਈ ਸਨ ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਬਂਸਮੈਂਟ ਦਾ ਇਕੋ ਕੋਨਾ ਪੁਟਿਆ
ਜ੍ਞਾ ਸੀ। ਗੈਂਤੀਆਁ ਟੁਟ ਗਈਆਁ ਸਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਛਡਿਆ, ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਂਨੀ, ਪਿਠ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਿਖਾਈ, ਛੁਟ ਜਮਾਦਾਰ ਰਾਮ
ਨਰਾਇਣ ਦੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਉਹਦੀ ਡਿਊਟੀ ਕਂਪਨੀ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਕਨਾਟ
ਪਲੇਸ ਵਾਲੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਲਾ ਦਿਤੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਸੇਠ ਦੀਨ ਦਯਾਲ ਕੇਵਲ ਦੇ਷
ਦੀ ਉਨਤੀ ਹਿਤ ਵੀਹ ਵੀਹ ਮਂਜ਼ਲੀਆਁ ਬਿਲਡਿਂਗਾਂ ਖਡ਼ੀਆਁ ਕਰਕੇ ਦਿਲ੍ਲੀ ਨੂਂ
ਨਿਊਯਾਰਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਊਥ ਦਿਲ੍ਲੀ ਵਾਲੇ
ਪਲਾਟ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੀ
ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੀ।
ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਲਰੇ ਹਥੌਡ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਟ੍ਟਾਂ ਪਥ੍ਥਰ ਉਤੇ ਤਾਬਡ਼ਤੋਡ਼
ਪੈਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਫੁਟਦਾ। ਚਿਪਰਾਂ ਅਤੇ ਲਪਰੇ ਉਡਦੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਡ਼ਾਂ
ਪਾਟਦੀਆਁ ਤਾਂ ਸਟ ਗੁਂਜਾਰਵੀਂ ਨਾ ਰਹਿਂਦੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੈਂਤੀਆਁ ਅਤੇ
ਕੁਦਾਲਾਂ ਆਪਣਾ ਕਂਨ ਕਰਦੀਆਂ। ਕੁਲੀਆਁ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲੇ ਨਵੇਂ
ਨਕੋਰ ਟੁਕਡ਼ਿਆਁ ਨੂਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਇਕ ਥਾਂ ਢੇਰੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀਆਁ।
਷ਾਮ ਨੂਂ ਕਂਪਨੀ ਦਾ ਟਰਕ੍ਕ ਆਉਁਦਾ ਤੇ ਕੁਲੀਆਁ ਭਰ ਭਰ ਟੋਕਰੀਆਂ ਉਸ ਢੇਰ
ਵਿਚੋਂ ਟਰਕ੍ਕ ਵਿਚ ਉਲਟਾਈ ਜਾਂਦੀਆਁ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਥ੍ਥਰਾਂ ਦੀ ਪਕ੍ਕੀ ਰੋਡ਼ੀ
ਸੇਠ ਦੀ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਵਾਲੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਕਂਮ ਆਉਁਦੀ।
ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਸਾਰਾ ਪਲਾਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਇਕ
ਸਲੇਟੀ ਰਂਗ ਦੇ ਅਡ਼੍ਹਬ ਪਖ੍ਖਰ ਨਾਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਲਖਨ ਅਤੇ ਹਰੀਆ ਹਥੌਡ਼ਾ
ਚਲਾਉਁਦੇ ਹਾਰ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਪਥ੍ਥਰ ਨਾ ਫੁਟਿਆ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੂਂ ਜਾਪਿਆ
ਕਿ ਉਸ ਪਥ੍ਥਰ ਦਾ ਵਜੂਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਖੌਲਦੇ ਲਾਵੇ
ਦਾ ਇਕ ਗੋਲਾ ਸੀ। ਕ੍ਰੋਡ਼ਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਲਾਵਾ ਠਂਢਾ ਹੁਂਦਾ ਹੁਂਦਾ
ਪਥਰੀਲੀ ਸਤਰ ਵਿਟ ਬਦਲ ਜ੍ਞਾ। ਇਹ ਪਥ੍ਥਰ ਜਿਸ ਨੇ ਹਥੌਡ਼ਿਆਂ ਵਿਚ
ਚਿਬ ਪਾ ਦਿਤੇ ਸਨ, ਪਥ੍ਥਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹੀ ਠਂਢਾ ਹੋ ਕੇ ਜਂਮਿਆ
ਲਾਵਾ ਸੀ।
ਬੁਢ੍ਢਾ ਬੇਲਦਾਰ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਕਿਂਨਾ ਚਿਰ ਆਪਣੀ ਗੈਂਤੀ ਦੀ ਟੋਕ ਲਾਈ
ਉਸ ਪਥ੍ਥਰ ਨੂਂ ਨੀਝਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਲੀ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਿਆ
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਦੀਆਂ ਸੁਕਡ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਁ ਨੀਝਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਲਹੂ
ਉਤਰ ਆਇਆ। ਉਹਨੇ ਗੈਂਤੀ ਸੁਟ ਕੇ ਹਥੌਡ਼ਾ ਚੁਕ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਲਖਨ
ਅਤੇ ਹਰੀਏ ਮੂਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾਂਦਾ ਉਹ ਇਕ੍ਕਲਾ ਉਸ ਪਥ੍ਥਰ ਤੇ ਟੁਟ੍ਟ ਕੇ ਪੈ ਜ੍ਞਾ।
ਤਾਬਡ਼ਤੋਡ਼ ਹਲ੍ਲਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਸਟ੍ਟ ਦੀ ਗੁਂਜਾਰ ਮਠ੍ਠੀ ਪਈ। ਪਥ੍ਥਰ
ਫੁਟਿਆ ਪਰ ਉਸੇ ਛਿਂਨ ਹਥੌਡ਼ਾ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਹਥੋਂ ਡਿਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ
ਦੁਹਾਂ ਹਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਘੁਟ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਪਰਨਾ ਬਹਿ ਜ੍ਞਾ। ਫੇਰ ਉਹ
ਤਡ਼ਫ਼ ਕੇ ਉਸ ਪਥ੍ਥਰ ਤੇ ਨਿਸਲ ਹੋ ਜ੍ਞਾ। ਉਹਦੇ ਮੂਂਹੋਂ ਲਹੂ ਦਾ ਪਾਡ਼ਛਾ
ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ. ਉਹਦੀਆਁ ਅਖ੍ਖਾਂ ਫਿਰ ਗਈਆਁ ਤੇ ਉਹਨੇ ਦਮ ਤੋਡ਼ ਦਿਤਾ।
ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹਦੀ ਧੌਣ ਇਕ ਪਾਸਿਉਁ ਸੁਜ ਤੇ ਭੁਕਾਨਾਂ ਬਣ
ਗਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀ ਕੋਈ ਨਾਡ਼ੀ ਫਟ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਾਰਾ ਲਹੂ ਇਕ ਥਾਂ
ਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਂਜ ਛੀ ਕੋਠੀਆਁ ਛਡ੍ਡ ਕੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਬੋਰਡ
ਲਗਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਬੇਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਜਦਿਆਂ ਵਰਜਦਿਆਂ ਉਹ
ਡਾਕਟਰ ਨੂਂ ਬੁਲਾਉਣ ਉਠ ਨਠਿਆ। ਦੂਜੇ ਬੇਲਦਾਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ
ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਮੁਕ ਚੁਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਁ ਦਾ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ
ਉਹਦੇ ਚੌਫ਼ਾਲ ਪੇ ਕਲਬੂਤ ਨੂਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਠਾਲ ਸਕਦਾ। ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਮਰ
ਚੁਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਹਕੀਕਤ ਸੀ। ਜ਼ਿਂਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ
ਨਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂਂ ਇਕ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਭੈਣ
ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਦੀਆਁ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ ਆਰਾ਷ ਛੁਹ ਆਈਆਁ ਸਨ। ਡਾਕਟਰ
ਨੇ ਸਿਰ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਤੁਰ ਜ੍ਞਾ। ਮੌਤ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਆਪਣਾ
ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਖੁਂਝਾਉਁਦੇ। ਉਹਨੇ ਉਹੀ ਗਲ੍ਲ ਆਖੀ ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਨੂਂ ਪ੍ਰਤਖ ਪਈ
ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
"ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਧੌਣ ਦੀ ਨਾਡ਼ ਫਟ ਗਈ ਏ।"
ਧਨੀ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲਤ੍ਤਾਂ ਕਂਬ ਰਹੀਆਁ ਸਨ। ਉਹਦੇ ਅਁਦਰ ਹਂਝੂਆਁ ਦੀ
ਕਾਂਗ ਚਡ਼੍ਹਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਹ
ਕੀਰਨੇ ਪਾਣਾ ਚਾਹੁਂਦਾ ਸੀ; ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਲੀ ਜਿਸ ਨੂਂ ਉਹ ਉਕ੍ਕਾ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂਂ ਉਹ ਧੁਰ ਅਁਦਰ ਤੀਕ
ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਁ, ਤਂਗਦਸਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤੁਰਤਾ
ਦਾ ਉਹ ਬਡ਼ਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿਞਾਣੂ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਨੂਂ ਮੁਢ ਕਦੀਮ
ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਨੇ ਸਾਢੇ ਯਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦਿਹਾਡ਼ੀ ਲਈ
ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਦਿਤੀ ਸੀ।
ਕਂਪਨੀ ਵਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਤ ਨਾ ਪੁਛੀ। ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਜਮਾਦਾਰ
ਨਡ਼ੋਏ ਨਾਲ ਜ੍ਞਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਰਤ ਆਏ ਤਾਂ ਵੀ ਧਨੀ ਰਾਮ ਕਿਂਨਾ ਚਿਰ
ਬਲਦੀ ਚਿਖਾ ਨੂਂ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਅਤੇ ਉਹਦਾ ਪੁਤ੍ਤਰ ਰਾਮ ਲਖਨ
ਕਂਮ ਤੇ ਨਾ ਆਏ। ਬਾਕੀ ਦੀਆਁ ਦੋ ਕੁਲੀਆਂ ਤੇ ਬੇਲਦਾਰ ਆਏ ਤਾਂ ਸਹੀ
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਂਹ ਰੁਂਨੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਬੁਝੇ ਬੁਝੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਁ ਹਿਂਮਤਾਂ
ਤੋਂ ਜਿਹਡ਼ਾ ਕਂਮ ਨਿਬਡ਼ਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਹੋਣ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾਈ ਤੇ ਦਿਹਾਡ਼ੀ ਦਿਤੀ। ਉਹਨੇ ਸੀਤਾ, ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ
ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਖਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਲਾਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਹਾਡ਼ੀ ਦੀ ਰਕਮ
ਹਰੀਏ ਦੇ ਹਥ ਭੇਜ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਸੀ। ਉਹ ਰਬ੍ਬ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਨਿਮਾਣਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ।
ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਰਾਤਾਂ ਧਨੀ ਰਾਮ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ।
ਅਜੀਬ ਸੁਫ਼ਨੇ ਉਹਦੀ ਨੀਂਦਰ ਉਪਰਾਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿਚ
ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਨਾਲ ਪਹਾਡ਼ ਉਡਾਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
ਅਤੇ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਦੇ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਚ੍ਚੀ ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂਂਜ
ਰਹੀ ਸੀ-
"ਮੈਂ ਫ਼ਰਹਾਦ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਫ਼ਰਹਾਦ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਤੇਸ਼ਾ ਕਿਥੇ ਜ੍ਞਾ। ਔਹ
ਵੇਖੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ੀਰੀਂ। ਕਿਂਨੀ ਹਮੀਨ ਪਰ ਕਿਂਨੀ ਬੇਰਹਿਮ। ਔਹ ਵੇਖੋ ਉਹਦਾ
਷ਹਿਰ। ਇਸ ਷ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਏਨੇ ਜ਼ਾਲਮ ਕਿਉਁ ਨੇ?'
ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿਚ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਬੋਲਿਆ-
"ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ, ਤੂਂ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖ, ਮੇਰੀ ਦਾਸਤਾਨ, ਮੇਰਾ ਅਫ਼ਸਾਨਾ
ਜੋ ਦੁਨੀਆਁ ਨੂਂ ਯਾਦ ਰਹੇ।"
"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ।" ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ
ਲਿਖ ਸਕਦਾ।"
ਪਰ ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਖਹਿਡ਼ੇ ਪੈ ਜ੍ਞਾ।
"ਮੁਨ਷ੀ ਜੀ, ਜਿਉਁ ਜਾਣਨਾ ਏਂ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਥ।"
"ਮੈਥੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।" ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜਜ਼ੀ ਪਰਗਟ
ਕੀਤੀ, "ਤੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਾਂਗਾ ਤਾਂ ਸੇਠ ਮੈਨੂਂ ਨੌਕਰੀਓਁ ਕਢ ਦਏਗਾ।"
"ਕਢ ਦੇਵੇ ਫੇਰ।" ਰਾਮ ਭਰੋਸੇ ਉਭਾਸਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਜਿਥੇ ਅਜਕਲ
ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਰੁਖਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੋਡ਼ ਤੋਡ਼ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂਂ ਫਡ਼ਾਈ
ਜਾਵਾਂਗਾ।"
ਉਹਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਗਂਢ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਖਿਟੀਆਁ ਜਂਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ
ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਚੋਂ ਬਜਰੀ ਡਿਗਦੀ ਸੀ।
ਚੌਥਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਵਿਚ ਫੁਲ ਪਰਵਾਹ ਕੇ ਰਾਮ ਲਖਨ;
ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਕਂਮ ਤੇ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ ਅਜੇ
ਗਿਲੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਗਲ੍ਲ੍ਹਾਂ ਆਠਰੀਆਂ ਹੋਈਆਁ ਸਨ। ਜ਼ਿਂਦਗੀ ਕਿਂਨੀ ਬੋਰਹਿਮ ਹੈ
ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਸ਼ੀਰੀ ਦੇ ਷ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ. ਇਹ ਜ਼ਿਂਦਗੀ ਕਿਸੇ
ਨੂਂ ਆਪਣੇ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਰਜ ਕੇ ਬਹੁਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ, ਰਜ ਕੇ ਰੋਮ ਨਹੀਂ
ਦੇਂਦੀ।
ਰਾਮ ਲਖਨ ਨੇ ਮੁਡ਼ਕੇ ਹਥੌਡ਼ੀ ਚੁਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਅਤੇ
ਸੀਤਾ ਨੇ ਮੁਡ਼ਕੇ ਟੋਕਰੀਆਂ ਸਿਰ ਤੇ ਧਰ ਲਈਆਁ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਁ
ਅਖ੍ਖਾਂ ਡੁਬਡਬਾਈਆਁ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਰ ਕਦਮ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ
ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨੀਂਦਰ ਵਿਚ ਟੁਰ ਰਹੀਆਁ ਹੋਣ।
ਹਸੂਂ ਹਸੂਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮੂਂਹ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਬਦਲਵਾਈ ਛਾ ਗਈ
ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੇ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਁ ਬਰੂਹਾਂ
ਤੇ ਅਪਡ਼ੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਿਉ ਦੀ ਮੌਤ ਇਕ ਪਹਾਡ਼ ਵਾਂਗ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਟੁਟ
ਪਈ। ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਦਾ ਲਗਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅਜੇ ਗੌਨਾ ਨਹੀਂ
ਸੀ ਹੋਇਆ। ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਕੋਟੇ ਵਿਚ ਰਹੇ ਪਥ੍ਥਰ ਦੀ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਵਿਚ
ਕਂਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂਂ ਉਹਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਉਹਨੂਂ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ
ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚ੍ਚੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ, ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨਾਲ,
ਗ੍ਰਹਸਥ ਦੇ ਧਂਦਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਤ ਜਾਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਆ
ਜਾਣਗੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਨੂਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹਦੀਆਁ ਅਖ੍ਖਾਂ ਗਿਲੀਆਂ ਨਹੀਂ
ਹੋਣਗੀਆਁ। ਵਕਤ ਬਡ਼ਾ ਮਸੀਹਾ ਹੈ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਵਕਤ ਤੋਂ ਵਡਾ
ਮਸੀਹਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਪੁਟੀ ਹੋਈ ਬੇਸਮੈਂਟ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਮਿਟੀ ਸੁਟ ਕੇ ਬੇਲਦਾਰਾਂ ਨੇ
ਇਕ ਢਲਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਕਲੀਆਂ ਟੁਟ੍ਟੇ ਪਥ੍ਥਰ ਟੋਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ
ਇਹੀ ਢਲਵਾਨ ਚਡ਼੍ਹ ਕੇ ਟਰ੍ਕ੍ਕ ਵਾਲੇ ਢੇਰ ਤੀਕ ਅਪਡ਼ਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੀਤਾ
ਦਾ ਪੈਰ ਢਲਵਾਨ ਤੇ ਕੁਥਾਏਂ ਪਿਆ ਤੇ ਪਥ੍ਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਟੋਕਰੀ ਉਹਦੇ
ਸਿਰ ਤੋਂ ਡਿਗ ਪਈ। ਇਕ ਪਥ੍ਥਰ ਉਹਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਵਜਾ। ਪੈਰ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ
ਦੀਆਂ ਤਤੀਰੀਆਂ ਛੁਟ ਪਈਆਁ। ਇਕ ਦਬੀ ਘੁਟੀ ਊਈ ਮੂਂਹੋਂ ਕਢਦੀ ਸੀਤਾ
ਪੈਰ ਫਡ਼ ਕੇ ਬਹਿ ਗਈ।
ਹਥੌਡ਼ਾ ਚਲਾਂਦਾ ਰਾਮ ਲਖਨ ਦੁਰੋਂ ਪੁਕਾਰਿਆ,
"ਕੋਈ ਨਾ। ਸਟ੍ਟਾ ਲਗ਼ਦੀਆਁ ਈ ਰਹਿਂਦੀਆਂ ਨੇ।"
ਏਨੇ ਨੂਂ ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਨੇ ਮਿਟੀ ਦੀ ਲਪ ਭਰ ਕੇ ਕੁਡ਼ੀ ਦੈ ਪੈਰ ਤੇ
ਪਾ ਦਿਤੀ।
ਧਨੀ ਰਾਮ ਨਠਦਾ ਆਇਆ।
"ਆਹ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜੇ", ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਿਂਤਾ ਨਾਲ ਧੁਖ ਰਹੀ ਸੀ,
"ਪੈਰ ਦਾ ਫਟ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁਂਦਾ ਏ। ਮਿਟੀ ਪਾਣ ਨਾਲ ਜੇ ਕੁਡ਼ੀ ਨੂਂ ਟਿਟਨਸ
ਹੋ ਜ੍ਞਾ।"
"ਉਹ ਕੀ ਹੁਂਦਾ ਏ ਮੁਨ਷ੀ ਜੀ?" ਕੋਲ ਖਡ਼ੋਤੇ ਹਰੀਏ ਨੇ ਪੁਛਿਆ।
"ਬਡ਼ੀ ਮੁਹਲਕ ਬੀਮਾਰੀ ਏ। ਬਂਦਾ ਘਡ਼ੀਆਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ
ਏ. ਇਹਨੂਂ ਤੁਰਤ ਟਿਟਨਸ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਵਾਣਾ ਪਏਗਾ।"
"ਮੈਂ ਸੂਈ ਨਹੀਂ ਲਵਾਵਾਂਗੀ", ਸੀਤਾ ਕੁਰਲਾਈ, "ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ
ਪਰ ਸੂਈ ਨਹੀਂ ਲਵਾਵਾਂਗੀ।"
"ਹਛਾ ਨਾ ਲਵਾਈਁ", ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਪਰ ਚਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂਂ
ਡਾਕਟਰ ਕੋਲੋਂ ਪਟੀ ਕਰਵਾ ਦਿਆਁ।"
"ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ।"ਸੀਤਾ ਨੇ ਚੀਖ਼ ਕੇ ਆਖਿਆ਷
"ਅਰੇ ਮੁਨ਷ੀ ਜੀ", ਰਾਮ ਜਿਵਾਈ ਬੋਲੀ, "ਤੁਮ ਵਹਿਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾ
ਪਉ। ਮਿਟੀ ਪਾ ਦਿਤੀ ਏ. ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।"
ਇਕਾਇਕ ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੂਂ ਗੁਸ੍ਸਾ ਆ ਜ੍ਞਾ। ਪਾਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ
ਉਹ ਚੀਖਿਆ,
"ਮਰੋ ਫੇਰ। ਤੁਹਾਨੂਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂਂ ਮਰਨ ਦਾ ਷ੌਕ ਏ। ਜਿਂਨਾ ਚਿਰ
ਕੀਡ਼ਿਆਁ ਮਕੋਡ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਨਾ ਮਿਧੇ ਜਾਉ, ਤੁਹਾਨੂਂ ਚੈਨ ਨਹੀਂ
ਆਉਁਦਾ।"
ਪਰ ਉਹਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਸਵਾਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਥ ਜ੍ਞਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ,
"ਚਂਗਾ ਜੇ ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗੀ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਇਹਦੇ ਕੋਲ
ਆਏਗਾ। ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆਉਁਦਾ ਹਾਂ।"
ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰਨ ਲਗਾ ਇਕ ਲਂਮੀ ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਕਾਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ
ਆ ਕੇ ਰੁਕੀ। ਧਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੇਠ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਨੂਂ ਪਛਾਣਿਆਁ।
0 
﻿
Singh, Nanak
03-08-23
Punjabi
<Singh, Nanak - Vadda Dactar>

<ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੇਲਵ ਜਗਦੀਸ਼ ਹੀ ਆਪਣੀ ਵਿਛਾਈ ਤੇ ਲੇਟਿਆਂ ਕਿਸੇਦੀ
ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਥੋਡ਼ੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਉਹ ਉਠ ਕੇ ਬੈਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸਰ੍ਹਾਂਦੀ ਪਏ, ਕੁਤੇ
ਨੂਂ ਚੁਕ ਕੇ ਤੇ ਉਸਨੂਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲ੍ਲਤਾਂ ਤੋਂ ਫਡ਼ ਕੇ ਖਡ਼ਾ ਕਰਨਾ ਲਗਾ। ਪਰ ਇਹ
ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੂਂਹ ਚੁਂਮਣ ਨੂਂਹਂਭਲੇ
ਮਾਰਦਾ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕ ਕੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਗ੍ਗੁਸਾ
ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਕੁਤੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਇਹ ਚਂਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਲਗਦਾ। ਉਹ ਚਾਹੁਂਦਾ ਸੀ ਇਹ ਵੀ ਬਲੁਂਗਡ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਕਰੇ ਤੇ ਏਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸ
ਨੂਂ ਉਹੋਂ ਜਿਹਾ ਗੁਸਸਾ ਆਲੇ। ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।

ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂਂ ਇਸ ਕੁਤੇਪਾਸੋਂ ਨਫਰਤ ਹੋਣ ਲਗੀ ਤੇ ਥੋਡ਼ੇ ਚਿਰ ਬਾਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁਤੇ
ਨੂਂ ਚੁਕ ਕੇ ਹੈਠਾ ਸੁਟ ਦਿਤਾ।

ਉਹ ਲਂਮਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿਆ ਪਿਆ ਸੋਚਣ ਲਗਾ--"ਕੀ ਹੁਣ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ ? ਕੀ ਬਾਉ ਜੀ
ਨਦੇ ਵਰਤਾਊ ਤੋਂ ਉਹ ਮਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਗੁਸੇ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ? ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿਖੇ ਹੋਵੇਗਾ --
ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਤੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਆ ਨਿਕਲੇ -- ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਠ੍ਟੀ
ਮਿਟ੍ਟੀ ਮਿਆਊਂ ਮੇਰੇ ਕਂਨੀ ਆ ਪਵੇ !"

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂਂ ਇਕ ਹੋਰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂਂ ਖਿਆਲ ਆ ਗਿਆ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ
ਦੇ ਕੁਡੇ ਜੈਕ ਦਾ, ਜਿਹਡ਼ਾ ਬਿਲ੍ਲੀਆਂ ਨੂਂ ਵੇਖ ਕੇ ਖਾਣ ਨੂਂ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਉਹ ਸੋਚਣ ਲਗਾ--ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੁਤ੍ਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਹੁਂਦਿਆ
ਬਲੂਂਗਡ਼ਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੇਗਾ।

ਉਸ ਨੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਉਹੀ ਜ੍ਜਤ ਵਾਲਾ ਕੁਤ੍ਤਾ ਇਕ ਨੁਕਰੇ
ਪਿਆ ਦਿਸਸਿਆ।

ਉਹ ਅਛੋਪਲਾ ਪਂਘੁਡ਼ੇ 'ਚੇ ਉਤਰਿਆ ਤੇਜਾ ਕੇ ਕੁਤ੍ਤੇ ਨੂਂ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ, ਇਕ ਪਾਸੇ
ਪੁਰਾਣੇ ਕਪਡ਼ੇ ਕਠੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਤ੍ਤੇ ਨੂਂ ਉਹਨਾ ਕਪਡ਼ਿਆਂ ਬ੍ਬਲੇ ਨਪ੍ਪ
ਦਿਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਆ ਲੇਟਿਆ।

ਹੁਣ ਉਹ ਬਡ਼ੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਬੈਟਾ ਬੈਠਾ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲ੍ਲਗਾ। ਇਸੇ ਉਡੀਕ
ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂਂ ਇਓਂ ਅਨਭਵ ਹੋਣ ਲ੍ਲਗਾ ਜੀਕਣ ਬਲੂਂਗਡ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁਂਦਾ
ਹੈ ਪਰ ਜਤ੍ਤ ਵਾਲਾ ਕੁਤ੍ਤਾ ਘਡ਼ੀ ਮੁਡ਼ੀ ਕਪਡ਼ਿਆਂ ਹੇਟੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸਨੂਂ ਨਸਸਾ
ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਫੇਰ ਉਠਿਆਂ ਤੇ ਕ੍ਕੁਤੇ ਨੂਂ ਕਪਡ਼ਿਆਂ ਥਲੋਂ ਕ੍ਕਢ ਲਿਆਇਆ। ਫਿਰ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ
ਬਾਰੀ ਦਾ ਕੁਂਡਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਕ੍ਕੁਤੇ ਨੂਂ ਸੀਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧ੍ਧਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁਟ
ਦਿਤ੍ਤਾ।

ਸੁਟ੍ਟ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦਿਤ੍ਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤਸ੍ਸਲੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ
ਤੌਖਲਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਕਾਰਨ ? ਕ੍ਕੁਤਾ ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਬੂਹੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ
ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਇਸ ਜ਼ਾਲਮ ਨੇ ਕਦੇ ਬਲੁਂਗਡ਼ੇ ਨੂਂ ਅਂਦਰ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਹੈ ! ਇਸੇ ਬੇਚੈਨੀ
ਵਿਚ ਉਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਂਨਾ ਚਿਰ ਛਟਪਟਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਸ ਨੇ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। "ਹੈ
ਜੀ, ਤੁਸਾਂ ਬਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਂਦ ਕੀਤੀ ?" ਪਰਭਾਤ --ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਾਸਾ
ਪਰਤਦਿਆਂਹੋਇਆ ਪਤੀ ਨੂਂ ਕਿਹਾ--"ਕਿਡੀ ਠਂਢੀ ਵਾ ਆਉਣ ਡਹੀ ਹੋਈ ਏ !"

ਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨੇ ਰਜਾਈ 'ਚੋਂ ਉਠ ਕੇ ਵੇਖਿਆ--ਬਾਰੀ ਖੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ
ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲਗਾ ਇਸ ਨੂਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਬਂਦ ਕਰਕੇ ਸੁਤਾ ਸਾਂ।

ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ ਦੋਵੇ ਉਠ ਵੈਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਬਡ਼ਾ ਫਿਕਰ ਹੋਣ ਲਗਾ ਜੁ ਬਾਰੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾ
ਖੁਲ੍ਹ ਗਈ ! ਝਟ ਪਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਠਕੇ ਸਦੂਕਾਂ ਟਰਂਕਾਂ ਦੇ ਜਂਦਰੇ ਟੋਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ
ਦਿਤੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਸੀ। ਕੋਁਈ ਅਂਦਰ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ
ਜਾਂਦਾ ! ਤੇ ਨਾਲੇ ਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਆਪਣੇ ਹਥ੍ਥੀਂ ਬਾਰੀ ਦਾ ਕੁਂਡਾ ਅਡ਼ਾ ਕੇ ਸੁਤ੍ਤ
ਸੀ। ਬਾਹਰਲਾ ਬੁਹਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਬਂਦ ਸਸੀ--ਕੁਂਡਾ ਅਂਦਰੋਂ ਵਜ੍ਜ
ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨੇ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ
ਪਹਿਲਾਂ ਓਹੀ ਕਲ ਦਾ ਲਿਆਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਤ੍ਤ ਵਾਲਾ ਕ੍ਕੁਤਾ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰੀ ਪਿਆ।

ਉਸ ਨੂਂ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਚਿਰ ਨਾ ਲ੍ਲਗਾ ਕਿ ਉਹ ਜਗਦੀਸ਼ ਦੀਹੀ ਕਾਰਸਸ਼ਤਾਨੀ ਹੈ। ਮੁਂਡੇ ਦੀ
ਬੈਸਮਝੀ ਉਤੇ ਉਸ ਨੂਂ ਖਿਝ ਆਈ, ਪਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਸੁਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ
ਗੁਸਾ ਪੀ ਗਿਆ। ਹਾਂ ਜੋ ਕਦੇ ਜਾਗਦਾ ਹਂਦਾ, ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੋ ਚਾਰ ਝਿਡ਼ਕਾ ਤੇ ਇਕ ਅਧ੍ਧ
ਚਪੇਡ਼ ਉਹ ਖਾਂਦਾ।

ਪਰ ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਜਦ ਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਇਹ ਗਲ ਸੁਣੀਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਹਾਸਾ
ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ ਬਂਦ ਕਰ ਕੇ ਜਦ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਲਂਮਾ ਪਰੈਣ ਲ੍ਲਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਗਦੀਸ਼
ਦੇ ਪਂਘੂਡ਼ੇਤੇ ਪਈ। ਬਲੂਂਗਡ਼ਾ ਜਗਦੀਸ਼ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਸਿਰ ਦੇਈ ਘੁਰ ਘੁਰ ਕਰ ਰਿਹਾ
ਸੀ। ਤੇ ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਜਗਦੀਸ਼ ਦਾ ਹਥ੍ਥ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿਠ੍ਠ ਤੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾਸਸੀ।
ਜਗਦੀਸ਼ਸ਼ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੁਸਕ੍ਰਾਹਟ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ।

"ਹੈ ! ਬਦਜ਼ਾਤ ਫੇਰ ਆ ਵਡ਼ਿਆ !" ਕਹਿਂਦਿਆਂ ਕਹਿਂਦਿਆਂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਦੀ
ਬਾਂਹ ਵਿਚੋਂ ਬਲੂਂਗਡ਼ਾ ਖਿਚ੍ਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ
ਬੂਂਹੇ ਵਿਚੋਂ ਬਲੂਂਗਡ਼ਾ ਖਿਚ੍ਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ
ਬੂਂਹੇ ਨੂਂ ਵੇ੆ਖਿਆ, ਪਰ ਵਿਛੋਡ਼ੇ ਦੇ ਵੇਲੇ। ਮਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਘਡ਼ੀਆਂ ਕਿਵੇ
ਬੀਤ ਗਈਆਂ,ਇਸ ਦਾਉਸ ਨੂਂ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇਅਰਮਾਰ-ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਘ੍ਘੀ
ਬਾਂਹ ਵਿਚੋਂ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਨੂਂ ਖਚੀਂਦਾ ਵੇਖਿਆ--ਮਾਨੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿਲ ਨੂਂ
ਖਿਚੀਂਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਝਟ ਪਟ ਉਠ ਕੇ ਪਿਓ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਬੂਂਹੇ ਨੂਂ ਖੋਹ
ਲਵੇ, ਪਰ ਪਿਉ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਲਾਲ ਅਖ੍ਖਾ ਤੇ ਗੁਸੇ-ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ
ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਬਲੂਗਡ਼ੇ ਨੇ ਤਾਂ ਨਹੁਂਦਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਸੇ ਨੂਂ ਕਿਸਸੇ ਹਦ੍ਦ ਤੀਕ ਪਰਗਟ
ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਵਿਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ-ਵਿਛੋਡ਼ੇ ਨੂਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਨਾ
ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬਥੇਰਾ ਰੋਕਿਆ, ਵਾਸਤੇ ਪਾਏ, ਪਰ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨੇ ਇਕ ਨਾ ਮਂਨੀ। ਉਸ ਨੇ
ਝਟ ਪਟ ਨਾਲ ਦੀ ਕੋਠਡ਼ੀ ਵਿਛੋਂਨੌਕਰ ਮੁਂਡੇ ਨੂਂ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ।

ਨੌਕਰ ਆਇਆ ਤੇ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨੇ ਬਲੂਂਗਡ਼ਾ ਉਸ ਨਂ ਪਡ਼ਾਂਦਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ--"ਜਾਹ ਇਸਸ
ਨੂਂ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਗਂਦੇ ਨਾਲੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਛ੍ਛਡ ਕੇ ਆ।"

ਬਾਊ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਬੂਂਗਾ !" ਬਡ਼ੀ ਦਰਦ-ਭਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਗਦੀਸ ਦੇ ਮੂਂਹੋ ਨਿਕਲਿਆ।

ਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨੂਂ ਉਸ ਉਤੇ ਇਕਤਾਂ ਅਠ੍ਠਾਂ ਆਨਿਆਂ ਦੇ ਖਡੌਣੇ ਦਾ ਗੁਸ੍ਸਾ ਸੀ,
ਉਤੋਂ ਉਸਦਾ ਇਹ ਪਾਗ਼ਲਪੁਣਾ ਕਿ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਦੇ ਮੂਂਹ ਨਾਲ ਮੁਹ ਜੋਡ਼ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ
ਕਿਂਨ ਚਿਰ ਤੋਂ ਸੁਤ੍ਤ ਰਿਹਾ--`ਚਪ ਕਰਨਾ ਏ, ਕਿ ਨਹੀਂ? ਬੂਂਗੇ ਦਾ ਬ੍ਬਚਾ ! ਖ਼ਬਰਦਾਰ
ਜੇ ਮੁਡ਼ ਕੇ ਇਹਨਾ ਨਾ ਲਿਆ ਤੇ!"

ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਪਾਸੋਂ ਮੁਂਡੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ ਨਾ ਗਈ। ਉਹ ਗਿਡ਼ ਗਿਡ਼ ਕੇ ਬੋਲੀ--"ਰਹਿਣ
ਦਿਓ ਸੂ ਝਟਪਲ, ਕਿਉਂ ਮੁਂਡੇ ਦਾ ਦਿਲ ਤੋਡ਼ਦੇ ਓ।"

ਪਰ ਦੀਨਾ ਨਾਖ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਦਲੇ ਸਭ
ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਨੂਂ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਘੁਰਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂਂ ਕਹਿਣ ਲ੍ਲਗਾ--`ਤੂਂਹੀਓ ਤੇ ਬਹੁਤ ਇਸ
ਨੂਂ ਸਿਰੇ ਚਡ਼੍ਹਾਂ ਛ੍ਛਡਿਆਂ ਏ। ਤੂਂ ਮੁਡੇ ਨੂਂ ਜ਼ਰੂਰ ਬੀਮਾਰ ਕਰਕੇ ਰਹਿਣਾ ਏ !
ਤੈਨੂਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜੂ ਸਮਜਾਇਆ ਏ, ਬਿਲ੍ਲੀਆਂ ਕੁਤੇ ਨਿਰਾ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਘਰ ਹੁਂਦੇ ਨੇ।"
ਫਿਰ XXX ਕਰ ਵਲ੍ਲ ਤ੍ਤਕਕੇ, ਕਹਿਣ ਲਗਾ--"ਲੈ ਜਾ ਓਏ ਮੁਂਡਿਆ, ਛਡ ਆ ਇਸ ਨੂਂ ਛੇਤੀ
ਜਾਹ।" ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਜੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਧਧਾਂ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਛ੍ਛ ਸਿਰ ਚੁਕ ਲੈਂਦਾ,
ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕੁਸਕਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਨਜਰ ਨਾਲ ਪਿਉ ਵਲ ਤ੍ਤਕਣ ਲਗਾ,
ਮਾਨੋ ਉਸ ਨ ਕੋਈ ਬਡ਼ਾ ਭਾਰੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਬੂਂਗੇ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ
ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਕਲੇਜਾ ਮਸੋਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਾਂਦੇ ਬੁਂਗੇ ਨੂਂ ਉਸ ਨੇ
ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਭਰ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਸਿਕ ਤੇ ਪਿਓ ਨੂਂ ਖਡ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਖ੍ਖਾਂ
ਨਾ ਚੂਕ ਸਕਿਆ। ਅਖੀਰ ਜਦ ਸਾਰਾ ਤਾਣ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਫੇਰੀ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ
ਬੁਂਗਾ ਉਥੇਨਹੀਂ ਸਸੀ--ਉਸ ਦੇ ਪੁਨੂਂ ਨੂਂ ਹੋਤਾਂ ਨੇ ਰਦੂਰ ਪਹੁਂਚਾ ਦਿਤਾ ਸੀ।

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜਗਦੀਸ਼ ਉਦਾਸ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਘਡ਼ੀ ਮੁਡ਼ੀ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਗਲੀ ਦਾ ਮੌਡ਼ ਭਉ ਕੇ
ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੀਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ
ਦੁਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂਂ ਵੇਖਦਾ। ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂਂ ਨਿਰਾਸ ਹੀ ਮੁਡ਼ਨਾ ਪੈਂਦਾ।

ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਪਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂਂ ਉਸ ਦਾ ਬੂਗਾ ਕਲ ਵਾਂਗ ਆ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਕਲ ਦੀ
ਬਾਬਤ ਉਸ ਨੂਂ ਘਡ਼ੀ ਅਫਸੋਸ ਹੁਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉ ਨਾ ਗਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਜੁ ਜਿਂਨਾ ਚਿਰ
ਬੂਂਗਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਜ੍ਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂਂ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

ਅਖੀਰ ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਅਜ ਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਸਵਾਂਗਾ।

ਉਹ ਚੋਥੀ ਰਾਤ ਗਈ ਤਕ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਵਿਅਰਥ।

ਜਗ ਕੁ ਉਸ ਦੀ ਅਖ੍ਖ ਲਗਣ ਲਗਦੀ ਕਿ ਉਹ ਝਟ ਪਟ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਡ਼ ਮੁਡ਼
ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਸਜੇ ਖਬੇ ਹਥ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਜਰ ਦੁਡ਼ਾਂਦਾ। ਸੁਤਿਆਂ
ਸੁਤਕਿਆਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਕਂਨਾਂ ਨੂਂ ਮਿਆਉ ਦਾ ਭਰਮ ਜਿਹਾ ਪੈਂਦਾਤੇ ਉਹ ਝਟ
ਉਠ ਕੇਬੈਟ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਦ ਉਸ ਨੂਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਇਹ
ਤਾਂ ਕੋਈ ਟਿਡੀ ਟੀਂ ਟੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਥਵਾ ਉਸ ਦੇ ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਬਾਬੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹ ਲੈਣ
ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਉਸਨੂਂ ਅਧ ਨੀਂਦੇ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੀ ਕਂਧ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਦਾ
ਝਾਉਲਾ ਪੈਂਦਾ ਪਰ ਜਦ ਗਹੂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਕਲ ਵਾਲੀ ਨਿਕ੍ਕਰ ਧੋ
ਕੇ ਉਸਦੀ ਬੀਬੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਲੀ ਨਾਲ ਟਂਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਰਾਤ ਲਗ ਭਰ ਸਾਰੀ ਹੀ
ਬਡ਼ੀ ਬੇ ਅਰਾਮੀ ਨਾਲ ਬੀਤੀ ! ਬਡੇ ਵੇਲੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਆਪਣੇ ਨੀਅਤ ਸਮੇਂ ਜਾਗਿਆ। ਉਮਾਂ
ਦੇਵੀ ਨੇ ਜਦ ਉਸ ਨੂਂ ਜਗਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਪਂਜ ਭ੍ਭਠਬੁਖਾਰ
ਚਡ਼੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਨਾਲ ਅਜ੍ਜ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾਡ਼ੀ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂਂ ਮੁਡ਼
ਮੁਡ਼ ਕੇ ਇਹੋ ਖਿਆਲਆਉਂਦਾ ਕਿ ਮੁਂਡੇ ਨੂਂ ਭਾਵੇ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਨੇ ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ
ਹੋਵੇ। ਉਮਾਂ ਦੇਵੀਉਤੇ ਉਸਨੂਂ ਘਡ਼ੀ ਮੁਡ਼ੀ ਗੁਸਾ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਹਿਂਦਾ --
ਇਸ ਨੂਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵੇਰਾਂ ਸਮਝਾ ਚੁਕਾ ਸਾਂ ਕਿ ਬਿਲੀਆਂ ਦੇ ਨਕ ਮੁਂਹ ਦੀ ਗਂਦੀ ਹਵਾ ਖਡ਼ੀ
ਖਤਰਨਾਕ ਹੁਂਦੀ ਏ--ਮੁਂਡੇ ਨੂਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਖੇਡਣ ਦਿਆ ਕਰੋ, ਪਰ ਇਸ ਬੇ ਸਮਝ
ਤੀਵੀਂ ਨੇ ਇਕ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਨਾਂ ਜਾਣੀਏ ਬਲੂਂਗਡ਼ੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਲ ਮੁਂਡੇ ਦੇ ਅਂਦਰ
ਚਲਾਗਿਆ ਹਵੇ -- ਮੁਂਹਗ ਨਾਲ ਮੁਂਹ ਲਾਈਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂਂ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

ਬਾਬੂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਜ ਵਕਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆ ਗਿਆ। ਜਗਦੀਸ਼ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਬੇ
ਸੁਰਤ ਪਿਆ ਸ। ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਘਡ਼ੀ ਮੁਡ਼ੀ ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂਂ ਛਿਥਾ ਪੈਂਦਾਤੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰੀ
ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੀ।

ਸਿਆਲ ਦੀਆਂ ਲਂਮੀਆਰ ਰਾਤਾਂ ਅਖ੍ਕਾ ਵਿਚ ਤੇ ਦਿਨ ਨ੍ਨਠੋ-ਭ੍ਭਜੀ ਵਿਚ੍ਚ ਬਿਤਦਿਆ ਪੂਰੇ
ਤਿਂਨ ਹਫ਼ਤੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੇ ਮਂਜੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਾ ਛ੍ਛਡੀ। ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਜਦ ਉਸ
ਨੂਂ ਵੇਖਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਰੋ ਉਠਦਾ। ਜਗਦੀਸ਼ ਵਿਚ ਹੁਣ ਬੋਲਣ ਚਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੀ
ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਘਦੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂਆ ਰਹੇ ਸੋਕ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ
ਜਾਂਦੇ।

ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਤਾਂ ਮਾਨੋਂ ਪਾਗ਼ਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂਂ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗਦਾ
ਕਿ ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਇਹ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂਂ ਸਸਹੇ ਛ੍ਛਡ ਪਹੇ ਦੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ।
ਜਗਦੀਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਜਾਣ ਵੀ, ਉਸ ਨੂਂ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ
ਨੇ ਅਜ੍ਜ ਕਈਆਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਐਨ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀ ਸੀ ਛੋਹਿਆ। ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਦੀ ਫੁਲਵਾਡ਼ੀ
ਫੁਲ੍ਲਾਂ ਸਣੇ ਮੁਰਝਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਦੁਰਾਂ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਅਜ ਰਾਤ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾਢੀ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਸ਼ਾਮ
ਨੂਂ ਡਾਕਟਰ ਜਾਮਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਕਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਜ੍ਜ ਮੁਂਡੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ
ਖ਼ਿਆਲ ਰਖਣਾ--ਜੇ ਰਾਤ ਸੁਖ ਸਾਂਦ ਦੀ ਲਂਘ ਗਈਤਾਂ ਵਡ੍ਡੇ ਵੇਲੇ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਮੈਨੂਂ
ਖ਼ਬਰ ਕਰਨੀ।

ਦੁਰਾਂ ਵਹੁਟੀ ਗਭਰੂ ਨੇ ਤਿਂਨ ਪਹਿਰ ਪੈਠਿਆਂ ਬਿਤਾ ਦਿਤੇ। ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਬਤੇਰੀ ਕੋਸ਼ਸ
ਕਰਦਾ ਕਿ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਲੈ ਲਵੇ, ਪਰ ਉਮਾਂ ਦੇਵੀ ਇਕ ਮਿਂਟ ਲਈ ਵੀ ਉਸਨੂਂ ਆਪਣੀ ਗੋਦ
ਚੋਂ ਵਖ੍ਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਂਦੀ। ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਉਸ ਦੇ ਜਿਹਰੇ ਤੇ ਨਜਰ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠੀ
ਰਹੀ ਤੇ ਇਸੇ ਭੈਟਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਤੋਂ ਪਰਭਾਤ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ। ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਅਖ੍ਖ
ਪੁਟਿਆ ਦੇਵੀ ਘਂਟੋ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਲ੍ਲਕ ਆਕਡ਼ ਗਿਆ ਤੇ
ਲ੍ਲਤਾਂ ਸਓ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਮਾਂਦੇਵੀ ਨੇ ਪਤੀ ਵਲ ਤਕਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸੁਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਮਂਜੇ ਤੇ ਪਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਆਪ ਉਠ ਕੇ ਖਡ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ
ਕਂਨਾਂ ਵਿਚ ਖਟ ਪਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਤਾਂ ਜਗਦੀਸ਼ ਵਲ ਸੀ। ਜਗਦੀਸ਼
ਦੀਆਂ ਅਕ੍ਖਾਂ ਅਜ ਉਂਜਾ ਹੀ ਢਰਾਉਣੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਰਾਬਰ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਤਕ ਰਹੀ ਸਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਡ਼ੇ ਖਿਆਲ ਆ ਆਕੇਉਸ
ਦੇ ਦਿਲ ਨੂਂ ਤਡ਼ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਖਲਿਆਂ ਖਲਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਵਦੇਰੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਵਲ ਖਿਚਿਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆਕਿ
ਉਇਹ ਬਡ਼ੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਅਖ੍ਖਾ ਖੋਲ੍ਹਣਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੁਲ੍ਹਾ ਵੀ ਕੁਝ
ਕੁਝ ਫਰਕ ਰਹੇ ਹਨ।

ਝਟ ਪਟ ਮੌਜੇ ਤੇ ਭੈਟ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਮੁਡ਼ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਫੇਰ
ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਬੂਹੇ ਨੂਂ ਖਰੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਫੇਰ
ਵੀ ਉਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਗਦੀਸ਼ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਧ ਖੁਲੀਆਂ ਅਖ੍ਕਾਨਾਲ ਮਾਂ
ਵਲ ਤਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਬੁਲਾਹਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਗਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂਂ ਉਮਾਂਦੇਵੀ
ਸਮਝਣਦਾਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂਂ ਕਈ ਦਿਨਾ ਪਿਛੋਂ ਅਜ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਦੀ ਹਰਕਤ ਕਰਦਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਮਾਂ
ਦੇਵੀ ਦੇ ਅਂਦਰ ਇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੋਡ਼ ਗਈ। ਪਰ ਝਟ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੇ ਖਿਆਲ ਨੇ ਆ
ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁਟ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂਂ ਖਿਆਲ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਂਤਮ ਘਡ਼ੀਆਂ ਉਤੇ ਅਕਸਰ ਰੋਗੀ
ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂਹਰਕਤਾਂ ਕਰਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਚੇਤਤਂਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਨੇ ਜਗਦੀ ਦੇ ਮਥੇ ਤੇ ਹਥ ਪੇਰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸਹਿਮ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ--"ਜਗਦੀਸ਼
ਕਿਉਕਾਕਾ ? ਕੀ ਕਿਹਾ ਈ ? ਉਚੀ ਬੋਲ ਕੇ...."

ਉਸ ਦਾ ਵਾਕ ਅਜੇ ਖ਼ਤਮ ਵੀ ਨਹਂ ਸੀ ਹੋਇਆਂ ਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਬਡ਼ੀ ਧੀਮੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ,
"ਮਿਆਉਁ।"
+>
0 
﻿
Preet, Pritpal Singh
03-08-23
Punjabi
<Preet, Pritpal Singh - Sava Rupye Wich>
<+
"ì,਎੧਍੧ ਈë੮੧ ੉।ੇ ਁ੧ ਊ੨ ੧ ਃì û"
"ë, ਈ । ੉੨ੇ ੍੨ ਆì?"
"ì ੇ। । ਆ੍ì ਃ।û"
"੍੮û..û"੍ ੍ë ੉ ਆ੧ ਈ ì ਆ੯਍। ਉë਍ ਅëਈ। ਃ੧ ë੍਍੧
ਁ੧ ੮ ੇû ਉë਍ ë੊੧ í ਏ।ਃ  ë ੍íਃ। , ਊ੫ੇë,"੉ í੯ì ਃì ।ਁ
ì  ?"
"ì ।ਁ ਁ। ਎੨ ਈí੮ì ਆ੍ì ਃ੧û" ਎੨ ੉਎ ë ੉। ë ਎੧਍ì ਈ। íਈਁ
ë੮ì ਆ੧ ਈ । ਈî਍। ਍ ਃë। ਃëਁ੮ਁ। ੍੨
"੍ ੊ë੍ì  ? ਎੨ਆî ਁ। ੊।਍ì ੇਃì û"੉ ਃ੧ ਃëੇ ੊ë੮ ੍ੇੇ
਎ì ੍੫ ੉ìû
"ì ੍।, ੊।਍ì ," ਎੨ ਁ੮ਁ਍ ਃëਁ੮ਁ।û
"਎ ì ੍੫ ੉î ë ਆ੍ì ?"
"ì ਈਁ। ਆ੍ì, ਈíë ਆ੍ì ਃ੧û"
ੇ੯ì ਃ। ਊ।ਈ ਃëੇ ਃë਎। ਁ੧ ਊ੯੯। ਊ।਍ì ਊ੫ ੇ੨ ੧ ੮ ਈëû ਈ ì
੉।ੇ ਆî ੍ਂ੮ਂ ਈ।ਃ। ੍੫ ਊ੫ੇë,"੍੮। ।। ì, ੧ ੉ਏ੫ ੍੫, ਍ëੋਁ। ੍੫
।।û ੊।੍í਍î ਃ੧ ੊੉  ੍í  ਁ।û"

੉ ਁ੫ ਊ।ਃ ੍  ੇ੫। ਁ੫ ਎੧਍੧ ਊ।਍੧ ੉ì. . ì. ੇ੨ਃ। ਍ë੍।û
੉ੇ ੊ë੮ ਎੧਍। ਈ । ਎ਆ ੊ì ੉ ਍ëੋਁ੧ ਁ੫ ਎í਍ ë ੉ìû ੉
ਃ। ੮ ੊੮। ਁ।੯। ।਍ਆ  ੍ ੊ì ਊ  ë ੉ì ë ë੍੯ì ਅëਈ। ਎੧਍੧ ਆ।ੇ
੉îੇ ੊ë੮ ਎ ਍ਃì ੉ì,੍ ਎੧਍੧ ਎ਆ ੊ë੮ ੊੉ਃì । ਍੍ì ੉ì ਁ੧ ਎੨ ੉ ਆ।ੇ
੊ë੍ ਍। । ।੍íਃ। ੉ì ਈ਍ ੮ ਃëਆ ਈਁ। ੇë ë ੉ ਃì ਎ ì ੍੫ í੮ì
੍੨ ਁ। ਃëੇ ਆî ਊ੯੯ì ਋।਍ì ੧੉ ੇ੮ìû  ਃëਆ। ਁ ਃ।੉ ਍ë੍। ਁ੧ ੇí ੇí ੧
਍੫ਃ। ਍ë੍। û
੮ ਃëਆ ਎੧਍੧  ਃ੫੉ਁ ਆ੧ ਎੨ਆî ਃ੉ë,"।ਆਈí਍ ੊।ੇì í੯ì ਁ੨ਆî ਊ੍îਁ
ਈë਍ ਍ਃì û"
"ਁ੨ਆî ë੉ ਁ਍੮੍। ਈਁ੨ ?"
"਎੧਍ì  ਍ëੋਁ੧ਃ।਍ í੯ì ਃì ੇ।੉ ਉ੨ੇ੫ ਍੍ì û í ਃëਆ ੍੫, ੍
੉ ਆî ਎ëੇì ੉ì û ਊ੯। ਍੫ਃì ੉ìû ੍ëਃì ੉ì਎੧਍। ਍ëੋਁ। ਊ੯੯੧ ੇ। ਎í੧ ਈ੮਍ëਁਈ।ੇ
ਆ।ੇ ੍íਃ। ੍íਃ। ਍੍ë ëû ë੉੧ ë੮ì ੇë ੧ ਋।ਆì ਎।਍ ਃëਁ੮ਁì û"
੉í  ੧ ਎੨ ੯ਃ ੯ਃ ੍੫ ëû ੫ ੉।ਆî ਈë਍ ਍੧ ੉੍ì, ੉ì ੉ ਁ੫
ਈ । ੉਋੮਋ í੮ ਆë।੊਍ ਍ ਃ੧û ਎੨ਆî ਎੧਍ì ੉੫੍ ਈî਍ì ੍ਃì ।ਈìû ਊëੇì ਃì
ਃî੉਍ì ਁ।਍ ੊ë੮ ੊ì ਈë਍ ਃ। ਃ। ਍  ë ੇਃ। ੉ì ;੍í  ਁ। ੊ë੍ ਃì
ëਊ  ੍ì ਈ੨ ì ੍੨ ਈ਍ ੉੫ë ë ੉ ਁ੧ ਎੧਍ì íਈਁ ë੮ì ਃ। ੉਍ ë
ਆ੍ì ੍੫û ਎੨ ੉ í੯ì ਆ।ੇ ੊ë੍ ਍।  ੇ ਁë਍ ੍੫ ë ਈ਍ ਆ੊।
਎੉ੇ। ੍ ੯। ੍੫ ë ë íਈਁ ë੮ì ਆ੧ ਎੧਍੧ ਊ।਍੧ ë੍੯੧ ਋੨੯੧ ਈ਍਋।੊ ੍ਆ। ਃ੧
ਃëੇ। ੊ë੮ ਈ। ੉ਆ, ੍ ਈ੮੧ ਁ੬਍ ਁ੧ ë੉੧ ਁ਍੮੍। ੧ ੯। ।û ë੉ ਎ਁ੊ ੇ ੊ì ਎੨
 ਁ਍ì। ੉੫ ੇëû
਎੨ ੇì ੊ë੮੫ ੬ਂì ਎।ਁ ਃ੧ ੉੧ ਎í੧ ਆ੧ ਊíੇ।, ë੉ ਁ੫ ਈ੍ëੇ੧
 íਈਁ ë੮ì ੇë੊। ੧ ਈ੊। ੉ìû ੉੧ ਎í੧ ਃì ੇë। ੊ë੮ ਈ੍ëੇì íਈਁ
ë੮ì ਃì ੍î-ਊ੍î ਋।ੋ। ੊਍ਁì ,੉ë਍ਉ 'í੯ì'ਃì ਂ। '਎í੧' ਃ। ੋਊਃ ੊਍ਁëû ੍
ਃîì îਈਁ ë੮ì ਎੧਍੧ ਆ।਎ ਁ੧ ੉ì ਁ੧ ਎੨ ਈ ੧ ਈ ਆî । ੊ë੮ ਈ੊। ੇû ë੮ì
੊ë੮ ੇëë ੉ì, "ਈë਍੧ ਈ੮਍ëਁਈ।ੇ ì...ë੉ ੇ੯੯ì ਆ।ੇ ਍ëੋਁ। ਁí੉ì ।ਆਈí਍
਍ਆ। ।੍íਃ੧ ੍੫,੍ ਊ੧ ੍ਃ ਍ëਁ਍-੍ìਆ ੍੨,ਉ੯îੇ ਍ ੍੨ ਁ੧ ੫਍ì ੫਍ì ੋ਍।ਊ ੊ì
ਈìਃì ੍੨û ੍  ੇ੯ë ਆî ਈ੍ëੇ। ੊ì ਅ੫। ਃ੧ í੮ì ੍੨.....û"
ਃî੧ ਃëਆ ਎੨ਆî ।ë ੍ ë੮ì ਃ੧ ëû ੍ ë੮ì ਎੨ ।ਆਈí਍ ੉
í੯ì ਃ੧ ਊ।ਈ ਆî ਍ë੉਍ì ਍੊। ੧ ਋੧ ਃëਁ੮ਁì ਁ੧ ਆ।ੇ ੍ì ੇë ਃëਁ੮ਁ।,"ਁí੍।। ੫
ਃíੋ਎ਆ ਈ ì ਁ੧ ੇ੯ì ੊ë਍íਅ੮ਅ ਎੨ਆî ਋੯। ਍ë੍। ੍੨û ੉ ਃíੋ਎ਆ ਆî ੇ਋੮਋੫û"
ਈ਍ ਁì੉਍੧ ਃëਆ ë੉਎ਁ ਆ੧ ਎੧਍੧ ਆ।ੇ ੮ ੍੫਍ ਎। ਍ ਃëਁ੮ਁ।û ਎੧਍੧ ਃ੫੉ਁ
ਆ੧ ੍ ੍ë ੧ ਎੨ਆî ੍੮। ਊ੮। ਁ੧ ਆë਍।ੋ ਍ ਃëਁ੮ਁ।,"਎੨ ੉ í੯ì ਊ।਍੧ î ਊ੫ੇë
੉ì ਁ੧ ਁ੧਍੧ ਆ।ੇ ਎੯। ìਁ। ੉ìû ੉ੇ ੊ë੮ ।ਆਈí਍ ੊।ੇì í੯ì ਎੧਍ì ਍ëੋਁ੧ਃ।਍
í੯ì ਆî ਎ëੇì ੯਍î਍ ੉ì ਈ਍ ੉ í੯ì ਆ੧ ਁ੧਍੧ ੊ë਍íਅ ਊ੯। ਊ੫ੇë ੉ìû ੍ëਃì,੉ì
"ਈ੮਍ëਁਈ।ੇ ਊ੯। ਊਃ਎।ੋ , ëਁ੫ ਍ë੉ਁ। ਆ੍ì ਎ëੇਃ।,ਁ।੍ì ਃ। ਁ੫ ਊ੨਍ ੍਍  ਆî
੉੊। ਍íਈ ੊ë੮ ੊ë੍ ਍।  ਊ।਍੧ ੍ëਃ। ਉ੯ë਍ਃ। û ਎੧਍। ਊ।ਈî ੍ëਃ।, ਎í੧ ੊ë੮
੫ ਆí੉  ਁ।੍ì ਃ। ਊ੯੨਍ ੊ë੍ ਎ਃ੨û  ਃ੧ ਎í੧ ਁ। ਃ। ਁ੫ ਊ੨਍ ੇ
੊ì ਆ੍ì ਍ਃ੧û ਈ੮਍ëਁਈ।ੇ ਆ੧ ਎੨ਆî ਃ੫ ë੮ì ਈ। ੉ਆ ਈ਍ ਎੨ ੧੍੧ ë਍੧ ੍੫
਎í੧ ਆî ਁ੮ਁ਍ ë ਃë, ë੍੯। ੊ë੍ ਁ੫ ਈ੍ëੇ। ੍ì ë੮ì ਈ।ਃ।
ਉë਍ਃ। û"
਎੨ ਈ ੧ ਃ੫੉ਁ ਆî ਈíë," ੍ ੇ੮ੇ। í੯ì ਆ੧ ਁ੧਍ì ਍ëੋਁ੧ਃ।਍ í੯ì ਆî
ë ਃ੫ ੉ਆ? ਁ।਍ì í ਏ।ਃ ੍੨ ?"
'੍। ੍ ੇ੮ੇ। ੉ í੯ì ਆ੧ ੧ ਆ੊ਊ਍ ਆî ਎੧਍ì ਍ëੋਁ੧ਃ।਍ í੯ì ਆî ë
੉ਆ ë ë ੧ ਆ੊ਊ਍ ਆî ੍ì ਎੧਍ì ਍ëੋਁ੧ਃ।਍ í੯ì ।ਆਈí਍ ਈ੧ਈ਍ ਃ੧   ੉ìû"
੍ ੉ëਅ ੍੫ ë ë í੯ì ਆ੧ ਎੧਍੧ ਊ।਍੧ ੍ ੇ੮ੇ। ਈ੍ëੇì íਈਁ ë੮ì
(ë਍। ਆ੊ਊ਍)ਁ੫  ਃëਆ ਈ੍ëੇ੧ ੧ ਆ੊ਊ਍ ਆî ë ੉ਆû ੧਍ ਈ੍ëੇì
íਈਁ ë੮ì ਃì ਎ëਁì ë਍। ਆ੊ਊ਍ ਁ੫ ਊ।ਃ ੍ ੇ੮ੇ। ì ੍íਃì ਁ। ਎੨ਆî
ਁਆ। ਃí੮ ਆ੍ì ੉ì ੍੫ ।û ਈ਍ ੍í  ਁ। ਎੧਍੧ ੉ਁ੮ਁì ਈ੯ì ੮ ੇ û ਃ।
਍੍ëਁ ੉।ਃ੧ ੊ë੍ ਆî îਃ ੇ੯ì ਆ੧ ਊ੯। ਋।਍ì ਊ ੉਎ë ਁ੧ ੊ë੍ ਁ੫
ਈ੍ëੇ। ë੮ì ਆî ਊਃ਎।ੋì ੉਎ìû
ਃî੉਍ì îਈਁ ë੮ì ਍ë੉਍ì ਍੊। ੧ ਎੨ ਊ੯। ਈਁ।û
í ਃëਆ। ਊ।ਃ í੯ì ਃ। ਈë ਃ੫ਆ੫ íਈਁ ë੮ì í੮ ੧ ੇ੨  ਁ੧
਎੧਍੧ ਎।ਁ। ì ਆî ੍ë  ੇ੮।,"੫ ੉।। ੉।। ਃíੋ਎ਆ û ਅ਍ ੉।ਆî ਋੯। ਍ë੍੨,
ਃî੧ ਈ।੉੧ ਁí੍।ਆî ੉।੧ ਊ।਍੧ ਋੯। ਍ë੍੨û ੉।ਆî ੍ ਍ëੋਁ। ਎ਆ੯î਍ û"
ਈ਍ ੍í  ਎੨ਆî ੍ ਍ëੋਁ। ਎ਆ੯î਍ ਆ੍ì ੉ì í੯ì ਃì ë ੇ੮ੇ। ਎੧਍।
ੇ੧। ੊ëਆ੮੍ ਍੍ì ੉ਆû ਁì਍ ਎।ਆ ੊ë੮੫ ਆëੇ í੮। ੉ìû ਃëੇ ਃ੧ ੇ੮੍ ੧
੊ë੮੫ ëë ਈë਍ ਃì ë੯ì ਃ। ਊ੫ ਉë਍ ੇ੮੍ ੧ ੊ë੮ ਆ੍ì ë ੉ਃ।û ਈë਍
ਃ੧ î੧ ੇ੨  ਁ੫ ਊ੨਍ ੊ë੍ ë੉ ਁ਍੮੍। ਍ ੉ਃ। ੍।û ë੉ ਈì ਃ੧ ੍।ੇ੧ ਋ ਆ੍ì
੧,੍ ੉਎।ਆ ੊ë੮ ਁ।਍ì ë੉ ਁ਍੮੍। ੇ। ੉ਃ। ੍੨û਎੨ ਈ ੧ ਆ।਍ ਆî
ਁ਍ì੧ ਆ।ੇ  ਃëਁ੮ਁ।,"ì, ਈ ੧ ੊੮੧ ੊ì਍ ì ਆ।ੇ ੉ੇ।੍ ਍੧ í ਃëਆ। ਁ
ë੮ì ਈ। ਃë੧ ëë ਈਃ਍। ਆ੊ਊ਍ ਆî ਁí੍।੧ ।੧ ਃ੧  ਁ੧ ਆ। ਈ੍í  ਍੧ ੍
ਆ਍।੯ ੊ì ੍ਆû"
੉।ì ੇì ੊ë੮  ਎ì਍ ੊।਍। ੯ ਉì੉਍ ਍੍ëਃ। ੉ìû ੉ ਃì
ਈ ì ।਍, ਆ੬਍ì ਁ੧ ੇìੋ।ਆ ੫ì ੉ìû ੋ ਃì ਎ ì ੉੧ ੋ੍ë਍ ਃì ਎ì਍
਍। ੧ ਃì ਈੇ।਎੨ ਉë੉਍ ਆ।ੇ ੍੫ û ੍ਆ। ਃ੧ ੍ë੉੮੉੧ ਈਁ੮ਁ੧  ਉ੨਍ì
੊ë੮ ੊ì ੇਃ੧ ੉ਆû ਎ ì ਁ੫ ਊ।ਃ ੉ ੯ ਉ੯ì੉਍ ਆ੧ ਈ ì ਎੧ਁ਍ ਆî ੊ì
ਈ ì ੫ì ੊ë੮ ਍੍ë  ੇ ਊíੇ। ੇëû ੇ੫ ੉੫ਃ੧ ਁ। ੉ਆ ë ੊ë੍ ਁ੫ ਈ੍ëੇ।
੉ ਁ਍੮੍। ੮੧ ਍੍ë । ì ਆ੍ì ਈ਍ ਉë਍ ਈ ੍ì ੉੬  ੇ ।ਃ੧," ੇ੫ ੫ ੇ੮ੇ
ਆ੍ì; ਆ੊੧ ਎।ਆ੧ ਃì ਆ੊ì ੇ੮ੇ। ਁ੧ ਆ।ੇ੧ ੊੮੧ ੇ੫। ਃì ੊੮ì ੇ੮ੇ।
੍íਃì ੍ਆ ਎੧ਁ਍  , ੫ ੨਍ ਁ। ਆ੍ìû"ੇ੫ ੍ਆ। ਈ੮਍੧਎ì ਃ। ਃ਍ ੉ਁë।਍
਍ਃ੧ ੉ਆ ਁ੧ ੍ਆ। ਆ।ੇ ੉। ਈ।  ੊ë੮ ਎।ਆ ਎੍ë੉î੉ ਍ਃ੧ ੉ਆû
੍ਆ। ਃëਆ। ੊ë੮ ੍ì ੉îੇ ਃ। ੊।਍। ਈ੯।੉ì ੉।ì ੇì
੊ë੮  ਎਍। ë਍। ੇ੨ ੧ ਍੍ë  ੇ੮। ੉ìû ੉ ਃ। ਈë਍ ੮ ੮ ਎।ਁ।
ਈ।੉ ਍ìਊ í੯ì ਆ।ੇ ੍੫ ëû ਊ।ਃ ੊ë੮ ੉ ਃì ਎ ì ੊ì ੍੫ û ਃ੧ ਃ੧
੉ ਃì ਎੧ਁ਍ ਈ ੧ ਈ੯।੉ì ਈ੮਍੧਎ì ਆî ਎ëੇ  ੊।੉ਁ੧ ਎਍੧ ੊ë੮ 
।ਃì ੉ìû ੇì ੊।ੇ੧ ਁ਍। ਍ਆ ੇ੮੧û  ਃëਆ ੮ ਃ੉ ਃ਎ì ਁ੧ ਍ਁ।
੉ ਈ੯।੉ì ਆî ।੧ ਅ਎ì ਃ੧  ੇ੮ ਈ,"੍ ੋ਍ìਉ੯। ਃì ੇì ,ਁ੨ਆî ੮
í੯ì ੫਍ì ੫਍ì ਎ëੇ  ਃì û ੉।ì ਅì ਋੨ । ਁ੧ ਊí਍। ੉਍ ਈ੨ਃ। û ਁî
੉।ì ੇì ੮ ੧ ਁí਍ਁ ਃਉ੯। ੍੬ ।੍, ਆ੍ì ਁ। ਁ੧਍। ੉਎।ਆ ਊ।੍਍ ੉í ਃë੧ ਁ੧
ਅ੮੧ ਎।਍ ਎।਍ ੧ ੉ ੇì ੊ë੫ ਎î੍ ।ੇ। ਍੧ ੮ ਃë੧û"ਈ੯।੉ì ੍ë  ੇ੮।,
"ì ੍ ਎੧਍ì ਎੧ਁ਍ û"੮ ਃ਎ì í੉੮੉੧ ੊ë੮ ੍ë  ੇ।,"਎੧ਁ਍ ,
਍ ੊।ੇì ਁ। ਆ੍ìû ੉ì ੍ ਍।ਆ। ਆ੍ì ੇ  ਃë੧û" ਈ੯।੉ì ੇ੧
ਃëਆ ਎਍। ੮ ੧ ।  ੇë ਈ਍ ਈਁ। ੇë ë ੉ ਆî ë੉੧ ੍੫਍ ੇì ੊ë੮
਎।ਆ ਎।ੇ ਎਍। ë਍। ਁ੧ ਃ੧  ਆî ਁë਍ ਆ੍ì ੉ìû
ਃ੫ ਎੨ ੉ ਉì੉਍ ਎੧ਁ਍ ੫੯੧ ਆî ਈ੉ ੊ë੮ ਎੉ਁì ਋਍ì ੇ੮ੇ। ਍ਃ੧
੍੫ ੇਃ੧ ਃ੧ਃ। ਁ। ਎੧਍੧ ਎î੍ ੊ë੫ ੍। ਆëੇਃ।, '।ੋ ਎੧਍ì ੊ì ੫ ਈ੮਍੧਎ë।
੍íਃìû ëਃì ਃ। ਎੯।  ।ਃ।û'ਈ਍ ਃ੫ ੊ì ਎੨ਆî ੉ ਈ੮਍੧਎ì ਈ੯।੉ì ਆ।ੇ ੍੫
ਃí਍ਃੋ। ਃ। ëੇ ਃ। ਁ। ਎੨ਆî  ੇਃ। ë੊੧ ਎੧਍। ੯਍ìਊ ਃ। ੉਎।ਆ ੇ੫ì
੮ ੧ ਊ।੍਍ ੉í ਍੍੧ ੍੫  ਁ੧ ਉë਍ ਎੧਍। ਎í੍ ।ੇ। ਍੧ ੫ਁ੧ ਁ੧ ੇî੉ ੮  ਃì
ਁë਍ì ਍ ਍੍੧ ੍੫ û ਎੨ਆî ੉਎। ਃì ੉ ਃ੫ੇì ਆìਁì ਃ। ਊ੯। ਃí੮ ੇਃ। ਁ੧ ë੉੧
í੯੧ ਆ।ੇ ੮। ।਍ ਍ਆ ਁ੫ ਎੧਍। ਃëੇ ੉੍ë਎ ।ਃ।û
੉ ਎ì਍ ਉ੯ì੉਍ ਆ੧ ਈ ì ਎੧ਁ਍ ਆ।ੇ ਊ੍íਁ ੍ì ੉।ਃ੧  ਆ।ੇ ਊ੯੨਍
ਃ। ਁ੫ ੊ë੍ ਍੊। ੇëû ੇ੫। ੊ë ੉ ੉।ਃ੧ ੊ë੍ ਃì ਊ੯ì ੋੇ।। ੍੫û
੯ਊ।਍ ੊ë੮ ਊ੯ì ਃ।ਃ ਃëਁ੮ਁì  ਁ੧ ਆ।ੇ ੍ ਎ë੉।ੇ ੯ì ਍ਆ ੊।ੇ੧ ੫੯੧ ਃì
ਉ੫੫ ੊ì ।ਈë 'û ੇ੫ ੉ ੉।ਃ੧ ੊ë੍ ਁ੧ ੋ ੋ ਍ ਃ੧-'੊।੍,
੊।੍,੊੮੧ ੇ੫। ਃì ੊੮ì ੇ੮ੇ।û'ਈ਍ ਃ੫ ੉ ਈ੯।੉ì ੫੯੧ ਆ੧ ਊ੯੨਍ ਃ। ਁ੫
ਊ੍íਁ ੉।ਃ। ੊ë੍ ìਁ। ਁ। ë੉੧ ਆ੧ ੊ì ੋੇ।। ਆ। ìਁ। ੉੫ í ੇ੫। ਆ੧ ë੍।
"ਊਃੇਆ ਁ੧ ì ੇ੫। ਃ੧ ì ਎û"੉ ਈ੯।੉ì ੫੯੧ ਊ।਍੧ ੉੫ ੧ ਎੨
ਈ ੧ ਈ ਆî ਈíਃ।-'ë ਎੨ ੊ì ë ੍।?'
ਃ੫  ੉।ੇ। ਁ ੊ì ਎੧਍। ë੉੧ í੯ì ਆ।ੇ ਈë਍ ਆ। ਈ੨ ੉ë ਁ। ਎੨
਎।਍îਂੇ। ੊ë੮ ਈੇì ਈ ì ਊ਍ ëਃì ਁ੫ ਊ੯੯। ੍í਎੉ ëû ੯਍ ਎੨ ੍।਍ ੍਋
੧ ੉੬੍ ੊ë੮੫ 'ੇ੊ ਎੨਍ë" ੊।ੇì ੇ ੮ ਃëਁ੮ਁì ਁ੧ ੧੊ੇ ਁਆì ੧ ੉੬੍ ।਎ ਍੮
ੇ ë ਃ। ਁ੫ ਊ੨਍ ੉੊। ਍ਈí ੊ë੮ ੊ë੍ ਍।੊।।û ਈë਍ ਈ। । ਎੧਍੧ ੊੉ ਃì
ੇ ਆ੍ì ੉ìû ਆì੍í ਆ। ੇਃ੧ ੫਍ìû ੇ੊-਎੨਍ë ੊।ੇì ੉੬੍ ਁ।- ਆ। ਆ੬ ਎  ਁ੧ੇ
੍੫੊੧ ਁ੧ ਆ। ਍।ਅ। ਆ੮੧'੊।ੇì ੇ ਎ìû ਈë਍ ੉।੧ ਋।। ੊ë੮ ਆ੍ì ੇëëû
ੇ੊-਎੨਍ë ਊ।਍੧ ਎੨, ਈ ੧ ਈ ਁ੧ ë੮ ਃ।-'੍ ਎î੍ ਁ੧ ਎੉î਍ ਃì ਃ।ੇû'
ੇ੊-਎੨਍ë ਃì ੋ਍ਁ ਆ।ੇ ਎੧਍ì ੉।਍ì ਎਍ ੊।਍੧ ਍੍ë  ਃ। ਁ਍। ੊ਅ ਍ë੍। ੉ìû
੉੫ë, ੇ੫ ੉ì ੊ì ਎ ੇ੫। ੊। 'ë੉਎ਁ ਈí੯ì ੊।ੇ। ੊ë੍' ਍੊। ੇ੨ਃ੧ ੍।û
ਊਊ ੊ë੮ ੊੉ਃ੧ ੮ ਈ਍ë੊।਍ ੊ੇ੫ ੊ë੍ ਃ। ੉ਁë੍।਍ ੯ਊ।਍ ੊ë੮
।ਈë-' ੉íਃ਍ ੉íੋìੇ ਊ੮ਊì ੉।ੇ। ਃì ਆ੬਍ì ਍ਃì ੍ëਃî ਍੫੯। ੇ੯ì
ੇ ਈ।ਊ ੊ë੮ ਆ੬਍ì । ਊë੯ਆ੉ ਍ਃ੧ ੇ੯੧ ਃì ੇ੫੯ ੍੨ '਎੨ ਊëਆ੧-ਈਁ੮ਁ਍ ਋੧
ਃëਁ੮ਁ।û ੇ੯ì ਃì ਎਍ ਎੧਍੧ ਁ੫ ੮ ੉।ੇ ੯ëਃ। ੉ì ਈ਍ ਎੨ ੉੫ë, ੫ ੇ ਆ੍ì
੊੮ì ੍੨ ਁ। ਎੨ਆî ੇ ਃì ੇ੮ੇ। ੍ì ੉ë। ਍੧ì, ਎੧਍੧ ੊ë੮ ੇ ੯਍।  ੍੨û
ਃ੉ ਃëਆ। ਊ।ਃ ë੮ì ਃ। ਁ੮ਁ਍  ëû ੇ੯ì ਃ੧ ਈëਁ। ਊë੯੨ਆ੉਎੨ਆ ੉੮਍ì ਍਎੧ੋ੊਍
ਃëੇ ਆ੧ ੇëë ੉ì ë ਎੨ ੇਃì ਊਊ  ੧ ੇਊ।ਁ ਍। ਁ੧ ਆ।ੇ ੍ì ੇ੯ì
ਆî ੊੧ ।੊।û ਊਊ ਃî਍ ਁ। ਊ੍îਁ ੉ì,ਈ਍ ੉੫ë, ੧ ਎੨ਆî ਆ। ੊ì ਈ੉ਃ ìਁ। ë
ਁ। ੉੧ ਊ੍।ਆ੧ ਊਊ ਃì ੉੨਍ ਍ ੊।।û
ਊਊ ੊ë੮ ੍ਆ। ਃ। ੋ।ਆਃ।਍ ਊੇ। ਃ੧੧ ਎੨ ਃ ਍੍ë ëû ੧ ਁ੧
੮ ਆ੬਍ ੯। ੉ìû ੍ë  ੇ੮।,"ëੋ ੫ ਎ëੇਆ। ਎।ਁ।?ੋ।ਊ ਊì ੯਍î਍ì ।਎ ਍
਍੍। ੍੨û"਎੨ ë੍।,"਎੨ ਈ।ਊ ੉੧  ੯਍î਍ì ।਎  ੍îû" ਎੨ ਈ ੧ ਆ।਎ ਃì
ë ੇë ੧ ਉ੯।û ਃ੫ ਎ë। ਊ।ਃ ੇ।ੇ। ì ਁ੧ ੍ਆ। ਃì ਎ë੉੯ ਊ।੍਍ ਆëੇ
û ੇ।ੇ। ì ਆ੧ ਎੨ਆî ਊ੯੧ ਈë਍ ਆ।ੇ ੇ੧ ੇ।û ੍ਆ। ਃ। ੋ।ਆਃ।਍ ਊੇ।,
ੋ।ਆਃ।਍ ਍੍ë  ੉੍ë , ।਍। ਁ੧ ਆ੬਍ ।਍, ਃ੧ ੧ ਎੨ ੍੨਍।ਆì ਃ। ਊíਁ ਊ  ੧ ਍੍ë
ëû ਎੨ í ਊ਍। ë੍। ੊ì ë û ਎੨ ਈ ì ਊ।੍ ਆî ੯੬਍ ਆ।ੇ îì ੊੮ì, ੍
ਃ੧  ੇ ë ëਁ੧ ਎੨ ੉íਈਆ। ਁ। ਆ੍ì ਃ੧ ਍ë੍।û ਃ਍  ੇìੋ।ਆ
੮਍। ਍î਎ ੊ë੮ ਎੨ਆî ਊë। ëû ।੍ ਈ। ì ਈìਃë ੇ।ੇ। ì ਆ੧ ਎੨ਆî
ਈí੮ë,"ਁí੍।੧ ਈëਁ। ì ì ਎ ਍ਃ੧ ੍ਆ?"
"ì,੍ ਁ। ੮ ੉।ੇ ਈ੍ëੇ ਈî਍੧  ੉ਆû"
"੊੨਍ì ੉੬਍ì, ਈ਍ ਁí੍।ਆî ਈ੯੮੍। ੇë। ë੉ ਆ੧?"
"ì, ਎੧਍ì ਎। ਆ੧ ਎ë੍ਆਁ ਎੯ਃî਍ì ਍੧û"
਎੨ ਎ਆ ੊ë੮ ੉਎ ੇë ੉ì ë ਈ।'਍ë੨' ਁ। ੍੫ । ੍ì ੍੨, ë ਆ।
੉੮ ੉੮ ੍ì ਊ੫ੇìû
"ਁí੍।। ਈ । ਎।ਆ ੍੨ ?"
"ਆ੍ì ì, ੮੫  ੮। ੫। , ੍ ੊ì ë਍। ਁ੧ ੍੨ ?"
"ਁí੍।। ਊ੨ ਊ੨ੇ੧੉ ëਁਆ। ੍੨ ?"
"ì ਊëੇíੇ í ਆ੍ìû ਂ੧ ਊਊ   ੇ ë਍। ਃ੧ ਃ੫ ੉੬ ਍íਈ ੊ì
੊।ì ੫ੇ੧ ਉ੯ ੧ ੇëਃ੧ ੍ਆû"
"੊੨਍ì í, ੊੨਍ì í ਁí੉ì ੉੮ ਊ੍íਁ ਊ੫ੇਃ੧ ੍੫û ਎੨ ੉। ੇ੯। ëਃì
੊ë੮ ਈ੍ëੇì ੊।਍ ੊੧ë ੍੨û"੫ੇ੫ ੍ì ੇ੯ì ਃì ਎਎ì ਊ੫ੇì ,"ਊ੧।  ੇ ਃ੉੮੉੫,
ਁí੉ì ੉੊। ਍íਈ ੊ë੮ ਁਆ। ੉।ਃ। ੊ë੍ ë ।੍íਃ੧ ੍੫?"
"ë ë ਎੨ ੉ë਍ਉ੯ ੊ë੍ ਍। । ।੍íਃ। ੍।, ੍੫਍ í ਆ੍ìû"
"ì ë੍੯। ੊ë੍ ਈ੨੉। ਍ ੧ ੍íਃ। ,੍ ੊ë੍ ਆ੍ì ੍íਃ।?"
"ì ਊëੇíੇ ਆ੍ì ੍íਃ। û ì,੊ë੍ ੍ì ਃíਆì ੊ë੮ ੮ ੧੍੧ ਈ੊ëਁ਍
ì੯ ੍੨,ë੉ ਃ। ੉ਊਅ ਈ੨੉੧ ਆ।ੇ ਆ੍ì ੍੫ ੉ਃ।û"
ੇ।ੇ। ì ੍੉੮੉ ਈû ਈ ੧ ਎ë੉੯ ਆî ੍ë  ੇ੮੧,"ਃ੧ ਃí਍। ਍। ìû
ੇ੯੧ ਃ੧ ëੇ ëਁਆ੧ ੮੧ ੍ਆû ਊëੇíੇ ੉੧ ਁ਍੮੍। ਃ੧ ë੊੧ ਁ੨ਆî ੊ë੍í  ੊੧ੇ੧
਎੧਍੧ ੉ਆû"
਎੨ਆî ੇ।ੇ। ì ਃì ੉ ੇ ੊ë੫ ੉ ਃì ਆë੮ì ë੍ì ë਍  ਃë੉ì ਈ਍ ੉
ਃì ਎ë੉੯ ਆ੧ ੇ।ੇ। ì ਆî ë੍।,"਎੨ਆî ੉।਍। ਈਁ੨, ਃ੫ ਁí੍।੧ ਍ ਉí੮ì ੬ì ਆ੍ì
੉ì ੍íਃìû ਁ।੍ì ਁ। ਃ। ਃì ੇ੮ੇ। ਍ਃ੧ ੍íਃ੧ ੉ìû"
ੇ।ੇ। ì ਃì ਎ë੉੯ ਃì ੍ ੇ ੉í ੧, ë੍ ì ੉ ਃì ë਍  ਃë੉ì
੉ì, ੍ ਎ਅ੮ਅ਎ ਈ੨ û ੉੫ë,੍ ੇ੫ ੉੫ ਍੍੧ ਍੍੧ ੍ਆ ë ਎੨ ੯਍ìਊ ੍੫  ਍੧
੍ì ੧੍ì ੇ੮ੇ। ਍ ਍ë੍। ੍। û
ਈ਍ ੇ।ੇ। ì ਆ੧ ੍੉ਃë ë੍।,"ੋ।ਊ।ੋ ਊ੧੧ ì ਁí੉ì ੇ੯ì ਃ੧ ।
ਈ੉ਃ ਍੫੧û"
਎੨"੍। ì"੍ë ਁ। ਃëਁ੮ਁì ਈ਍ ਈ ੧ ਈ ਆî î੯ëì ੊ë੮ ਉ੉। ੇëû
ੇ੯ì ਃ੫  ੇë ਎੧਍ì ੉਍ ਊí਍ì ੍।ੇਁ ੍੫ ।ਃì ੍੨, ੉਍ì਍ ਊ  ੇ ।ਃ। ੍੨û
਎੨ਆî ੉ਈ੮ਈ, î੍ ਁ੧ ੊।ਆ í੯ì ਁ੫ ੍਎੧ੋ। ਍ ੇਃ। ਍ë੍। ੍੨û ੇ੯ì ਃ੧ 
ਃì ੮। ਎੨ ੉ ਍੧ ੊ì ੯।੍਍ ìਁì ੉ì ë ੇ੯ì ੊ì ਎੨ਆî ਃ੧ ੇ੊੧ ë ਎੨ ੊ì ੉
ਆî ਈ੉ਃ ੍। ë ਆ੍ìû
਎੨,ੇ।ੇ। ì ਁ੧ ੍ਆ। ਃì ਎ë੉੯ ਃî੉਍੧ ਎਍੧ ੊ë੮ ।ਆë ੧ਊੇ ਁ੧ । ੧
ਊ੨ ûੇ੯ì ਈ ੧ ੍ਂ੮ਂ। ੊ë੮ ।੍ ਃì ਍੧ ਉ੯ ੧ ੇ੨  ਁ੧ ੉ ਆ੧  ਈ੮ਈ
੊ë੮ ।੍ ਈ। ੧ ਈ੮ਈ ਎੧਍੧ ੮੧ ਍ ਃëਁ੮ਁ।û ਈ ੍ ਆ।ੇ ਃì í਍੉ì ਁ੧ ਊ੨  ਈ਍
਎੨ ੉ ਃì ੋੇ ਆ੍ì ਃ੧ ੉ë ë ë ੋ਍਎, ਍ ਁ੧ ਊ਍।੍ ਍੧ ਎੨
ਈ ì ਆ੯਍। ਂ੮ੇ੮ੇë ਆ੍ì ੉ì í੮ ਍ë੍।û ਎੧਍੧ ੍ਂ੮ਂ ਁ੧ ੉਍ì਍ ਊ ਍੍੧ ੉ਆûí੯ì
੊ੇ ੮ í੮  ਃì ਎੧਍ì ੍ë਎ਁ ਆ੍ì ੉ì, ਈ੨ ਍੍ìû ਎੧਍੧ ਁ੫ ੉ë੊। ੉਋ ਆ੧ ਈ੮ਈ
í੮ ੧ ।੍ ਈì ì ੋí਍î ਍ ਃëਁ੮ਁì ਈ਍ ਎੨ਆ੧ ਃ਍ ੍ ਍ । । ਍ë੍। ੉ì ë ਃ੫
਎੨ ਊਃ੧ ੍ਂ੮ਂ। ਆ।ੇ ਈ੮ਈ í।।, ਈ੮ਈ ੊ì ਊ ੧ ੍ਂ੮ਂ੫ ë ਈ੊੧। ਁ੧ í
।੊੧।;੉ ਁ਍੮੍। í੯ì ਃ੧ ੉।੍਎ ੧ ੍ì ਎੧਍। ੇî੉ ਆëੇ ।੊੧।û í੯ì ਃì ਎਎ì ਆ੧
਎੨ਆî ਈë਍ ਆ।ੇ ë੍।,"।੍ ਈì ਆ। ਊ੧। ì ੍੫ ਍੍ì û"਎੨ ਈ੮ਈ ੊ੇ ਃíੋ਎ਆ ੊।ੇì
ਆ੯਍ ਆ।ੇ ਃ੧ëû ਎੨ਆî ।ਈë , ਈ੮ਈ ਃ੫ í੊ëੇ ਁ੬ ੊ì ਋।਍। ੍੫ ë ੍੨ û ੇ।ੇ। ì
੍ë  ੇ੮੧,"ਈì ਆ। ਊ੧।,ì ੉੫ ਍੍੧  ?" ਎੨ ë੍।,"ì...ì..í ਆ੍ìû"
੍ëਃë ਎੨ ਈ੮ਈ ਆî ੍ਂ੮ਂ ਈ। ੧ í੮  ਃì ਁë਍ì ਍ਆ ੇ੮, ë੊੧ ੊੧ ੇëਉë ਃ੧
਎í।ਊੇ੧ ੊ë੮ ੫ ë।਍ì ਃ੫ í੊ëੇ ਃ। ਋।਍ í  ੇ ਋।਍ ਆî ੍ਂ੮ਂ ਈ।  ੇਃ।
੍੨û ਎੨ ਈ ੧ ਎ਆ ੊ë੮ '।ੇì ੇਁ੮ਁ੧ ੊।ੇì 'ਆî ਍।ਅëû ੉੧਍। ੊।ੇì ਆî ਏ।ਃ
ìਁ। ਁ੧ ਎੍।ਆ ਏ੫ਅ। ੉੮਍ì í਍î ੫ਊëਃ ੉ë ì ਆî ਏ।ਃ ਍੧ ਈ੮਍।਍ਂਆ। ìਁì,'੮ ਍੮
ੇ ੇ। ਎੧਍ì, ਃì ੋਁì ਎੨ਆî ਁ੧ ਎੧਍੧ ੍ਂ੮ਂ ਊ ੧ ਊਃ ੍੫ ।  û'਎੨ ਎ਆ ੊ë੮'੨
ਊ਍ ਊੇì'ë ਁ੧ ਈ੮ਈ í੮ ੇëû ਊਃ੧ ੍ਂ੮ਂ। ੊ë੮ ਈ੮ਈ ੊ì ਊ  ੇ ਈëû
਎੨ ਈ੮ਈ ਆî î਍ਃë ਎ਆ ੊ë੮ ë੍।,'੉੬੍਍ì ਃë, ë ë੉੫ ।੉ ਍ਆ ë੍। û'
ਈ੮ਈ ੊ë੮੫ ਅ੮ਅì ।੍ ਂੇ੮ੇ੧ ਎੧੯ ਁ੧ íੇ੮੍ ਈ ਁ੧ ਊíੇ੮੍। ਁ੮ ੇë।  ਁ੫ ਊ੯੨਍
੍ì ਈ੮ਈ ੊।ਈ੉ ਎੧੯ ਁ੧ ਍੮ ਃëਁ੮ਁû ë੉ ਃí਍ਆ। ਁ੫ ਍ਃ। ੉ì,੍ì ੍੫ ੧ ਍੍ìû ਎੨
ਈ ì ਊ੯ì ਊ੧-੯ਁì ਎੍ë੉î੉ ìਁì-ਉë੮੧ ਎î੍ ਎੧਍੧û ਎਍ਃ ੍੫ ੧ ਊ਍। ëû ਎੨
ਈ੮਍।਍ਂਆ। ਍ਆ ੇ੮।,'੍੧ ਍।਎ , ਎੨ਆî ਅ਍ਁì ੍í ੧ ੊੧੍ੇ ਃ੧੊੧ ਁ੧ ਎੨ ੍í ੧ ੍ì ਅ਍ਁì
੊ë੮ ੉ìਁ। ੊। ੉਎। ।੊।û ਎੨ ਎੍ë੉î੉ ìਁ।, ë੊੧ ਎੧਍। ੇî੉   ੇ ਁë਍ì ੍੫
਍੍ì ੍੨û ਊ਍।੍ ਁ੧ ੋ਍਎ ਆ।ੇ ਎੨ਆî ਈ੉ìਆ। í੮ ਍ë੍। ੉ìû
ੇ।ੇ। ì ਆ੧ ਎੧਍ì ਁ਍੉ਏ੫ ੍।ੇਁ ਆî ਋।ਈ ੇëû੍ ਈ ì ੇ੯ì ੋ।
ਆî ੍ë  ੇ੮੧,"ਊ੧।,ਁî ੇ ੍í  ੫ ਎ ਍੫û"ੇ੯ì  ੧ ੇì  ਁ। ਎੧਍ì
।ਆ ੊ë ।ਆ û ਆ੬਍ ।੍ ਃ। ਆ੊। ਈ੮ਈ ਋਍ ੧ ੇ੨  ਁ੧ ਎੨ ।੍ ਈìਁìû
í੯ì ëਁਆì ਃ੧਍ ਁ੮ ਎੧਍੧ ਈ।੉ ਊ੨ì ਍੍ì ਈ਍ ਎੨ਆî ਆ੍ì ਈਁ। ë ੉ ਃì ੋੇ ੉î਍ਁ
ë੍੫ ë੍ì ੍੨û ਊ੉, ਁਆ। ੍ì ੇ। ਈ੨ਃ। ਍ë੍। ë ਉíੇ੮ੇ। ੊।ੇ੧ ੉íਃ਍ ਈ੯੧ ਈ।
੫ ੇ਎ì ਈਁੇì ì੯ ਎੧਍੧ ਈ।੉ ੊।ੇì í਍੉ì ਁ੧ ਊ੨ì ੍੨û
ੇ।ੇ। ì ਆ੧ ਈíë,"ì ਁí੍।ਆî í੯ì ਈ੉ਃ ?"
"ì ੍।û"਎੧਍੧ ਎î੍੫ ਎੉। ੊।੯ ਆëੇìû
ੇ।ੇ। ì ਆ੧ ë੍।,"ਊ੧। ਈ੮਍ìਁ, ਁí੉ì੊ì ੉।ਆ ਈî਍ì ਁ਍੮੍। ਈ੉ਃ û ੍
਍ëੋਁ। ਈ੮।û"
਎੨ ੍੨਍।ਆ,੮। íੇ੮੍ì, ੍੨û ੍ ë੊੧ ੍੫ ੉ਃ। û ਎੨ ਈ੉ਃ ë੊੧ 
੉ਃ। û ëਁ੧ ੉ਈਆ। ਁ। ਆ੍ì ਃ੧ ਍ë੍।û ëਂ੮ਂ੧ î ਁ੧ੇì ਁ੧ ëਂ੮ਂ੧ ਍।। ਋੫û
਎੧਍ì ਆ੯਍। ਈਂ੮ਂ਍। ,"ì ਁí੉ì਎ ੉੮ ੍ëਃ੧  ?"
"੍। ਊ੧।, ੍।, ੇ ਁí੍।ਆî ੉।ਉ੯ ੉।ਉ੯ ਃ੉ ਃ੧, ੇ੯ì ਃì ੮ ੇਁ੮ਁ
੊ë੮ ਂ੫੍੯। ë੍। ਆí੉ û"
਎੨ ਎ਆ ੊ë੮ ੉੫ë,'੊ë੍ ਃ੫ਃëੇ। ਃ੧ ਎੧ੇ ਃ। ਆ।਎ ੍੨û ੉਍ì਍ ਆí੉।
੊ੇ ਅëਆ ਆ੍ì ਃ੧ । ।੍ìਃ।û'ਃ੧  ਁ੫ ਊ੨਍ ੍ì ੍ ਎੨ਆî ਈ਍ì ੊਍ì ੉íਃ਍
।ਈ ਍੍ì ੉ìû ਎੧਍।   ਆੋë ਈë ੉ìû
਎ ì ੇ ੉।ਃì ਍੉਎ ਍ਆ ਃì ਎੧਍ì ੮। ।  ੧ ੍ਆ। ਆ੧ ਎੧਍੧ ੍ਂ੮ਂ ੊ë੮
੮ ੊।ਆì ਍੮ì, í ੉ੇ੫ ਈ੯੧ ਁ੧ ਎੧਍ì ਎ ì ੍੧ û
਎੨ ੇ੯ì ਆî ਈ ੧ ਆ।ੇ ਈ।ਊ ਃ੫ਆ। ਈ੯ë ਆ।ੇ ੇë। । ।੍íਃ। ੉। ਈ਍
ਈ਍ ਎੧਍ë ੍੫  ੊।ੇì ੉੮੉੉ ਁ੧ ੉੍í਍। ੍ë  ੇ੮੧," ਆ੍ì ,੊ë੍ ੍।ੇ੧ ੉ì ।਍ ੧
਎੍ìਆ੧ ੍ë਍ ੧ ਍ਆ। ੍੨û"
਎੨ਆî ੇë, ë੊੧ ਎੨ ਈ਍ì ਃ੧ íੇë੉ਁ।ਆ ਃ। ਎।ੇ ਊ  ë ੍੫੊।û ਊëਆ
ਈìਁë ੍ì ਃ੫ ਊ੫ਁੇ। ਃ। ਆੋ। ੯ ë ੉ìû  ëਃì, ਁî ëਁਆì ੍í੉ìਆ û
ਁ੧਍ì ਃ। ëਁਆì ੇ।-੊।ਊ ੍੨û ë੯ì ੊ë੮੫ ਊ।੍਍ ਃ੧ë, ਎੍ë੉î੉ ੍੫, ਍í੮
ਊî੧ ੍੊। ਆ।ੇ ਆ੍ì ਍ëੇ ਍੍੧,ਊੇë ਈì ਈì ੧ ਎੧਍ì íੋì ਃ। ੋਆ ਎ਆ।  ੇ ਆ੮
਍੍ ੍ਆ, î਎ ਍੍੧ ੍ਆ-'ਆ।੫ , í਎੫ , । íੋì ੧ ìਁ ੍੫û ਎í੧ ਎ëੇ। ੍੨
਎ਆ । ਎ìਁ; ਈ ੧ ੇ਎੧ ਈਁੇ੧ ੉਍ì਍ ਊ।਍੧ ੉੫ ੧ ਎੨ਆî ।ਈë, ì੊੧ ਎੧਍ì
਎ਁ਍ ੉੍੧ੇì ੊ë੮ । ਍੍ì ੍੧੊੧ ëਂ੮ਂ੧ ਁ। ੇ।ਆì ।੍ੇì ਆì, ਈਁ੮ਁ। ੊।ੇì
ਆì,ਆì ਎੧਍। ਈਁੇ। ਎।੍ìû'
੍ਆ। ਁ੫ ੊ëਃ। ੇû ।  ਆî ਃëੇ ਆ੍ì ੉ì ਍ਃ।û ਍੧ੇ੊੧ ੉੧ੋਆ ਁ੧
ਈ੍íëû ਎੉ਁì ਋਍੧ ëੇ। ੊ë੮ ੯íਃ ਁ੧ ੉੧ ਈ।੉੧ ਃì ੋíਅ ਊíਅ ਆ। ਍੍ìû ੇਃ੧
ੇਃ੧  ਃ਎ì ਆ।ੇ ੮਍ ੍੫ û ਎੨ ੍ਂ੮ਂ ੫੯ ੧ ਎।ਉ੯ì ਎ì,"਎।ਉ੯ ਍ਆ ਋੨ 
ì, ਎੨ ।ਆ ੧ ੮਍ ਆ੍ì ਎।਍ìû" ੍ ਃ਎ì í੉੮੉੧ ੊ë੮ ਊ੫ੇë," ë ਎੨ ਁí਎੍੧
਋੨ਆ ì ਆ੯਍ ਁ। ੍î ? ਎੯। ਍ਁ੧ ੍੫û"਎੨ ੋí਍ ìਁ। ë ਎੧਍ì ੮਍ ੉੮ì ਎í੮ì
ਃì ਋੨  ì ਆ।ੇ ਆ੍ì ੉ì ੍੫, ਆ੍ì ਁ। ੉ ਈ੮਍ਃ੧੉ ੊ë੮ ਎੧਍ì ì ëਁ੮ਁ਍ ਈ਍੧ ੍੫
। ì ੉ìû ਈੇ੧ਉ।਍਎ ਁ੧ ਈ।ਊ ਆî ।  ੊।ੇì ੮ì ੯ì ੉ìû ਎੨  íੇì ਆî
ਈí੮ë," ਋। ੉।ਊ,ਏ੧੍ ਆ ੫ੇ। ੍। ।।?" íੇì ਆ੧ ੮੫ ਎੯। ìਁ।,
"ਏ੍ ਆ ੫ੇ। ੍ਆ੮ਆ਎ ੫ ।। ੉਍ਃ।਍ ìû"

+>

0 
0 
﻿
Singh Banta
03-08-23
Punjabi
ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਕਾਨੂਂਨੀ ਦਰਜੇ ਵਲ ਨੂਂ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਹਰ
ਉਚੇਰੀ ਅਦਾਲਤ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਹਦ ਦੇ ਅਁਦਰ, ਹੇਠਲੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ
ਕਂਮ ਨੂਂ ਸੇਧ ਦਿਂਦੀ ਹੈ। ਉਚੇਰੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂਂ ਇਹ ਹਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੇਸ
ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਹਦੀ ਮੁਡ਼ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਮੁਢ੍ਢਲੀ
ਜਾਂਚ-ਪਡ਼ਤਾਲ ਲਈ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂਂ ਸੋਧਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਘਲ ਦੇਣ।
ਉਚੇਰੀ ਅਦਾਲਤ ਨਜ਼਼ਰ ਸਾਨੀ ਸਮੇਂ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸਜ਼ਾ
ਨੂਂ ਘਟਾ ਤਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਧਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਇਸ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ
ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਾਨੂਂਨ ਦੇ ਵਿਰੁਪ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਤੇ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕਦ੍ਦਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ
ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਕਂਮ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਾਨੂਂਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਂਦੀ
ਹੈ, ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹਦੇ ਵਿਰੁਧ ਉਚੇਰੀ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਦਾਇਰ ਕਰਦਾ
ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਟੈਮਟ ਉਤੇ
ਗ਼ੌਰ ਕਰੇ।
ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਜਨਰਲ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸੁਪ੍ਰੀਮ
ਸੋਵੀਅਤ ਵਲੋਂ ਸਤਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁਦਤ ਲਈ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼
ਭਰ ਵਿਚ ਕਾਨੂਂਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ੁਂਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ,
ਉਹਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ, ਕਿਸੇ ਮਂਤਰਾਲੇ, ਇਁਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ, ਅਦਾਰੇ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਅਜੇਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜੇ ਕਾਨੂਂਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ
ਉਚੇਰੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤਕ ਇਹਨੂਂ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਜਨਰਲ ਪਂਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁਦਤ ਲਈ ਯੂਨੀਅਨ ਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਾਰ
ਰੀਪਬਲਿਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਪ੍ਰਦੇ਷ਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ
ਮੁਕਰਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੋਕਿਊਰੇਟਰ ਸ਼ਹਿ਱ੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਸ਼ਕਾਇਤਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਖ ਪਡ਼ਤਾਲ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਹਕ ਬਹਾਲ ਕਰਨ
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂਂਨੀ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਖ੍ਖਿਆ ਲਈ ਕਦਮ ਉਠਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਲਿਸ਼ੀਆ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਕਾਇਮ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਲੋਕ
ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਵਾਲੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ ਭਰ ਵਿਚ
ਜੁਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੂਡ਼ਣ ਵਿਚ ਮਿਲਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਂਮ ਵਿਚ ਤਾਲ-ਮੇਲ ਤੇ ਇਸ ਦੀ
ਅਗਵਾਨੀ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਨਾਲ ਸਬਂਧਤ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ
ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੀ ਜ਼ੁਂਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਮਿਲਿਸ਼ੀਆ ਆਪਣੇ ਕਂਮ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਲਵਰਤਨ ਤੇ ਹਿਮਾਇਤ
ਹਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਲੋਕ-ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਲਈ ਇਕ ਰਜ਼ਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਕੁਆਡ ਹੁਂਦਾ
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਮੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ,
ਪਾਰਕਾਂ, ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ, ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ
ਗਸ਼ਤ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਜ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਿਂਡਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ
ਮਿਲਿਸ਼ਿਆ ਮੈਨ ਨਹੀਂ। ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਦੀ ਕਾਇਮ ਸਬਂਧੀ ਸਾਰਾ ਕਂਮ ਲੋਕ ਆਪ
ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਵਾਲਂਟੀਅਰ ਜਥਿਆਂ ਨੂਂ ਮਿਲਿਸ਼ਿਆ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬਂਧਕ ਹਕ ਹਾਸਲ
ਨਹੀਂ ਹੁਂਦੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਝਾਡ਼-ਝਂਬ ਤੇ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਕਂਮ ਲੈਂਦੇ
ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਵੀ ਉਠਾਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ ਬਾਰੇ
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂਂ ਦਸ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ
ਨਜਿਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਵਾਲਂਟੀਅਰ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂਂ
ਫਡ਼ ਕੇ ਮਿਲਿਸ਼ਿਆ-ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਕੁਆਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਜ਼ਿਂਦਗੀ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਇਜ਼਼੍ਜ਼ਤ ਦੀ ਰਖ੍ਖਿਆ ਕਾਨੂਂਨ
ਰਾਹੀਂ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਕੁਆਡ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਓਸ
ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜਾ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਤਕ ਹੁਂਦੀ ਹੈ।
ਭਿਆਨਕ ਜੁਰਮਾਂ ਤੇ ਆਦੀ ਮੁਜਰਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਪਂਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤਕ
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਜ਼ਾ-ਯਾਫ਼ਤਾ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂਂ ਜੇਲ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਟਣੀ ਪੈਂਦੀ
ਜਾਂ ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਥੋਂ ਦੇ ਨੇਮ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਂਦੇ ਹਨ।
ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਦਾਲਤ ਮੁਜਰਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਆਚਰਣ ਦੇ ਸਂਬਂਧ ਵਿਚ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ
ਦਰਜੇ ਨੂਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦੀ ਹੈ।
ਸੋਵੀਅਤ ਕਾਨੂਂਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਰੋਲ ਉਤੇ ਰਿਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ੀ
ਆਪਣੇ ਮਿਸਾਲੀ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕਿ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂਂ ਸੁਧਾਰ
ਲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮੁਦਤ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਦਾਲਤ ਪੈਰੋਲ ਉਤੇ
ਉਹਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬਸ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੇ, ਜੁਰਮ
ਦੇ ਲਛ੍ਛਣ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਖਦਿਆਂ, ਅਧੀ ਤੋਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਤਕ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ
ਲਈ ਹੋਵੇ। ਅਤੀ ਭਿਆਨਕ ਜੁਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਆਦੀ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂਂ
ਪੈਰੇਲ ਤੇ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਸਜ਼ਾ-ਯਾਫ਼ਤਾ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂਂ ਉਪਜਾਊ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ
ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਤ੍ਤਾ ਸਿਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਕਂਸ ਲਈ ਉਜਰਤ ਦਿਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਸੈਕਂਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪਡ਼੍ਹਾਇਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ
ਕਦਮਾਂ ਸਦਕਾ ਉਹ ਰਿਹਾਈ ਪਿਛੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਂਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁਂਦੇ ਹਨ।
ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਫ਼ਰਜ ਤੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਿਹਾ
ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਂਮ ਲਭਣ ਤੇ ਹਰ ਪਖੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਈ ਹੋਣ।
ਅਤੀ ਖ਼ਾਸ ਸੂਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੋਰ ਜੁਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂਂਨ ਦੋਸ਼ੀ
ਨੂਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗ਼ਦ੍ਦਾਰੀ, ਜਾਸੂਸੀ, ਦਹਿਸ਼ਤ
ਕਾਰੀਆਂ, ਡਾਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਥ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕਤਲ, ਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ਂਤ ਤੇ ਸਂਪਤੀ ਵਿਚ
ਵਡਾ ਘਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਤੇ ਗ਼ਬਨ, ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਿਕ੍ਕੇ ਵਿਚ ਸਿਟ੍ਟਾ, ਆਦਿ, ਘੋਰ ਜੁਰਮਾਂ
ਲਈ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁਖ੍ਖੀ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਨਜ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ
ਨੂਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧ ਰਖਦੇ ਹਨ।
ਜੇ ਜੁਰਮ ਸਮੇਂ ਮੁਜਰਮ ਦੀ ਉਪਰ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂਂ
ਕਾਨੂਂਨ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਂਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂਂ ਜੋ ਜੁਰਮ
ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਣ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂਂ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵੇਲੇ
ਗਰਭਵਤੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾ ਨੂਂ ਮੋਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂਂ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਆਰਜ਼ੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ
ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਕਾਨੂਂਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂਂ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬਂਦੀ ਜਾਂ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ
ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਸਂਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਡ਼ੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂਂ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ
ਸਹੁਂ ਚੁਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਢਂਗ ਬਡ਼ਾ ਸਫ਼ਲ ਸਿਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਦਾਇਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁਲ ਮੁਕਦ੍ਦਮਿਆਂ ਦਾ 84 ਫ਼ੀ ਸਦੀ
ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕਦ੍ਦਮੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 71 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਤਾਂ ਨਿਜ੍ਜੀ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ
ਦੇ ਝਗਡ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਤੇ ਜਥੇਬਂਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗਡ਼ਿਆਂ
ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਤ 25 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹੁਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਂਨ ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਦਾ ਸਂਬਂਧ ਸਾਂਝੇ ਫ਼ਾਰਮਾਂ
ਦੇ ਝਗਡ਼ਿਆਂ, ਜਾਂ ਰਿਆਸਤੀ ਜਥੇਬਂਦੀਆਂ ਵਿਰੁਧ ਮੁਕ੍ਕਦਮਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁਂਦਾ ਹੈ।
ਜਥੇਬਂਦੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਝਗਡ਼ੇ ਸਾਲਸੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਹੁਂਦੇ ਹਨ।
ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਤ ਝਗਡ਼ੇ 5.6 ਫ਼ੀ ਸਦੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨਾਂ ਬਾਰੇ 8
ਫ਼ੀ ਸਦੀ, ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ 9 ਫ਼ੀ ਸਦੀ, ਤਲਾਕ ਬਾਰੇ 13.7 ਫ਼ੀ ਸਦੀ, ਹਕ ਮਹਿਰੂਮੀ
ਜਾਂ ਖ਼ਰਚੇ ਬਾਰੇ 20 ਫ਼ੀ ਸਦੀ।
ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕਦ੍ਦਮੇ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ ਸੁਣਾਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਤ ਦਿਨ
ਮਗਰੋਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨੀ ਮੁਕਦਮੇ ਵਿਚ ਦਸ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਕਾਨੂਂਨੀ ਬਲ ਹਾਸਲ
ਹੁਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ, ਉਸ ਦਾ ਵਕੀਲ, ਮੁਦ੍ਦਾਲਾ ਜਾਂ ਮੁਦਈ ਅਦਾਲਤ
ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਰੁਧ ਉਚੇਰੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ
ਮੁਦਤ ਦੇ ਅਂਦਰ ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਵੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰੌਟੈਸਟ ਪੇਸ਼
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਘਡ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਚੇਰੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ
ਫ਼ੈਸਲੇ ਤਕ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੁਲਤਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਚੇਰੀ
ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਰੁਧ ਉਸ ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰੌਕਿਊਰੇਟਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ
ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਬਲਿਕ ਡੀਫੈਂਸ ਸਂਬਂਧੀ ਵਕੀਲ ਵੀ ਉਹਦੇ ਹਕ ਵਿਚ ਜਿਰ੍ਹਾ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੌਕਿਊਰੇਟਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁਂਦਾ ਹੈ (ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ
ਜਿਥੇ ਮੁਜਰਮ ਨਾਬਾਲਗ, ਅਁਨ੍ਹਾ, ਗੁਂਗਾ, ਜਾਂ ਬੋਲਾ ਹੁਂਦਾ ਹੈ), ਡੀਫ਼ੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀ
ਸ਼ਮੂਲੀ ਵੀ ਕਾਨੂਂਨ ਮਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਕੀਲ ਇਕ ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਵਿਚ਼ ਜੁਡ਼ੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਤ
ਸਂਸਥਾਵਾਂ ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਦੀ ਆਮ ਇਕਤ੍ਤਰਤਾ ਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ
ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੀਅਮ ਹੁਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਦਰ ਸਭਨਾਂ ਸੋਵੀਅਤ
ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਲਈ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਡ਼ੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਕੀਲ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਨੂਂ ਅਦਾਲਤੀ ਸਂਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਂਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬਾ ਹੁਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂਂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਵਕੀਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਤੇ
ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੀਵਾਨੀ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕਦ੍ਦਮਾ
ਲਡ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀਆਂ
ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੋਸ਼ੀ ਜਿਹਡ਼ੇ ਵਕੀਲ ਨੂਂ ਰਖਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤ
ਵਲੋਂ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂਂ ਮੁਢ੍ਢਲੀ ਪਡ਼ਤਾਲ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਉਤੇ ਸ਼ਾਮਲ
ਹੋਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਨੂਂ ਕੇਸ ਨਾਲ ਸਬਂਧਤ ਸਾਰੀ ਸਮਗਰੀ ਵੇਖਣ ਦਾ
ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪੁਛ-ਪਡ਼ਤਾਲ ਵਿਚ ਷ਾਮਲ ਹੁਂਦਾ ਹੈ, ਜਜ੍ਜਾਂ ਤੇ ਲੋਕ-
ਅਸੈਸਰਾਂ ਨੂਂ ਚੈਲਂਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਟਰ (ਪਡ਼ਤਾਲੀਆ), ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ
ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਜਾਂ ਆਗਿਆ ਵਿਰੁਧ ਏਤਰਾਜ਼ ਫ਼ਾਈਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਜਰਮ ਨੂਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਸਂਬਂਧੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਸਬੂਤ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ
ਰਖਣਾ ਵਕੀਲ ਦਾ ਕਂਮ ਹੈ। ਮੁਕਦ੍ਦਮੇ ਵਿਚ ਵਕੀਲ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀ ਸਚ੍ਚ ਨੂਂ ਮਿਥਣ
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਨਿਗਰ ਜ਼ਾਮਨੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੁਰਮ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਵੀਅਤ
ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁਂਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਮੁਜਰਮ
ਨੂਂ ਸੁਧਾਰਨ ਤੇ ਮੁਡ਼-ਸੁਸਿਖ੍ਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਵੀ ਹੁਂਦੀ ਹੈ।
ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜੁਰਮਾਂ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਲ੍ਹੇ-ਆਮ ਗਂਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ
ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੁਰਮਾਨੇ,
ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਦਤ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ 20 ਫ਼ੀ ਸਦੀ
ਕਟੌਤੀ ਹੁਂਦੀ ਹੈ, ਦਸਾਂ-ਪਂਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਦੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮੀ।
ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜੁਰਮਾਂ ਲਈ ਸਜਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ: ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਝਾਡ਼-ਝਂਬ, ਜੁਰਮਾਨਾ,
ਕੁਝ ਪਦਵੀਆਂ ਉਤੇ ਨਾ ਲਗ ਸਕਣਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿਸਾ ਨਾ ਲੈ
ਸਕਣਾ. ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣਾ, ਜਲਾਵਤਨੀ, ਸੋਧਣ ਵਾਲੀ
ਕਿਰਤ ਬਿਨਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰਨ ਦੇ, ਤੇ ਕੈਦ।
ਪੂਰਕ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਕਂਡ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਫ਼ੌਜੀ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਕਂਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ।
ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਿਰਫ ਘੋਰ ਜੁਰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਹੀ
ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਜ਼ਾ-ਯਾਫਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਾਨੂਂਨ
ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਸਤਾਂ
ਜ਼ਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ।
ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂਂਨ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਲਛ੍ਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਜਰਮ ਦੀ ਸੁਤਂਤਰਾਤ
ਨਹੀਂ ਗੁਆਚਦੀ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਮ ਸਜ਼ਾ ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ
ਮੁਦਤ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਜ਼ਾ-ਯਾਫ਼ਤਾ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਂਮ-ਸਥਾਨ
(ਅਦਾਰੇ, ਦਫ਼ਤਰ, ਸਾਂਝਾ ਫ਼ਾਰਮ) ਤੇ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ। ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਨ
ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਕਮ ਕਟੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਵੀਹ ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ
ਦੀ ਉਹ ਮਿਆਦ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸੀਨੀਆਰਟੀ ਵਿਚ ਗਿਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਬਲਿਕ ਡੀਫੈਂਸ ਸਂਬਂਧੀ ਵਕੀਲ ਵੀ ਉਹਦੇ ਹਕ ਵਿਚ ਜਿਰ੍ਹਾ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁਂਦਾ ਹੈ (ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ
ਜਿਥੇ ਮੁਜਰਮ ਨਾਬਾਲਗ, ਅਁਨ੍ਹਾ, ਗੁਂਗਾ, ਜਾਂ ਬੋਲਾ ਹੁਂਦਾ ਹੈ), ਡੀਫ਼ੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀ
ਸ਼ਮੂਲੀ ਵੀ ਕਾਨੂਂਨ ਮਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਕੀਲ ਇਕ ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਵਿਚ਼ ਜੁਡ਼ੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਤ
ਸਂਸਥਾਵਾਂ ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਦੀ ਆਮ ਇਕਤ੍ਤਰਤਾ ਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ
ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੀਅਮ ਹੁਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਲੀਜੀਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਦਰ ਸਭਨਾਂ ਸੋਵੀਅਤ
ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਲਈ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਡ਼ੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਕੀਲ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਨੂਂ ਅਦਾਲਤੀ ਸਂਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਂਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬਾ ਹੁਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂਂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਵਕੀਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਤੇ
ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੀਵਾਨੀ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕਦ੍ਦਮਾ
ਲਡ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀਆਂ
ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੋਸ਼ੀ ਜਿਹਡ਼ੇ ਵਕੀਲ ਨੂਂ ਰਖਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤ
ਵਲੋਂ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂਂ ਮੁਢ੍ਢਲੀ ਪਡ਼ਤਾਲ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਉਤੇ ਸ਼ਾਮਲ
ਹੋਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਨੂਂ ਕੇਸ ਨਾਲ ਸਬਂਧਤ ਸਾਰੀ ਸਮਗਰੀ ਵੇਖਣ ਦਾ
ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪੁਛ-ਪਡ਼ਤਾਲ ਵਿਚ ਷ਾਮਲ ਹੁਂਦਾ ਹੈ, ਜਜ੍ਜਾਂ ਤੇ ਲੋਕ-
ਅਸੈਸਰਾਂ ਨੂਂ ਚੈਲਂਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਟਰ (ਪਡ਼ਤਾਲੀਆ), ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਟਰ
ਜਾਂ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਜਾਂ ਆਗਿਆ ਵਿਰੁਧ ਏਤਰਾਜ਼ ਫ਼ਾਈਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਜਰਮ ਨੂਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਸਂਬਂਧੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਸਬੂਤ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ
ਰਖਣਾ ਵਕੀਲ ਦਾ ਕਂਮ ਹੈ। ਮੁਕਦ੍ਦਮੇ ਵਿਚ ਵਕੀਲ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀ ਸਚ੍ਚ ਨੂਂ ਮਿਥਣ
ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਨਿਗਰ ਜ਼ਾਮਨੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੁਰਮ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਵੀਅਤ
ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁਂਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਮੁਜਰਮ
ਨੂਂ ਸੁਧਾਰਨ ਤੇ ਮੁਡ਼-ਸੁਸਿਖ੍ਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਵੀ ਹੁਂਦੀ ਹੈ।
ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜੁਰਮਾਂ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਲ੍ਹੇ-ਆਮ ਗਂਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ
ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੁਰਮਾਨੇ,
ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਦਤ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ 20 ਫ਼ੀ ਸਦੀ
ਕਟੌਤੀ ਹੁਂਦੀ ਹੈ, ਦਸਾਂ-ਪਂਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਦੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮੀ।
ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਜੁਰਮਾਂ ਲਈ ਸਜਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ: ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਝਾਡ਼-ਝਂਬ, ਜੁਰਮਾਨਾ,
ਕੁਝ ਪਦਵੀਆਂ ਉਤੇ ਨਾ ਲਗ ਸਕਣਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿਸਾ ਨਾ ਲੈ
ਸਕਣਾ. ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣਾ, ਜਲਾਵਤਨੀ, ਸੋਧਣ ਵਾਲੀ
ਕਿਰਤ ਬਿਨਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰਨ ਦੇ, ਤੇ ਕੈਦ।
ਪੂਰਕ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਦਂਡ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਫ਼ੌਜੀ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਕਂਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ।
ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਿਰਫ ਘੋਰ ਜੁਰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਹੀ
ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਜ਼ਾ-ਯਾਫਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਾਨੂਂਨ
ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਸਤਾਂ
ਜ਼ਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ।
ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂਂਨ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਲਛ੍ਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ
ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਜਰਮ ਦੀ ਸੁਤਂਤਰਾਤ
ਨਹੀਂ ਗੁਆਚਦੀ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਮ ਸਜ਼ਾ ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ
ਮੁਦਤ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਜ਼ਾ-ਯਾਫ਼ਤਾ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਂਮ-ਸਥਾਨ
(ਅਦਾਰੇ, ਦਫ਼ਤਰ, ਸਾਂਝਾ ਫ਼ਾਰਮ) ਤੇ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ। ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਨ
ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਕਮ ਕਟੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਵੀਹ ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸੁਧਾਈ-ਕਿਰਤ
ਦੀ ਉਹ ਮਿਆਦ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸੀਨੀਆਰਟੀ ਵਿਚ ਗਿਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

0 
0 
﻿
INDRAJIT
03-08-23
Punjabi
< ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਓਨਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਖਿਚ੍ਚ ਰਹੀ 
ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਹੈ । ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਮਰਦ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿ-~
ਆਰਥੀ ਦੋਹਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਓਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁਁਦਾ ਜਿਨੀ ਕਿ ਡਰਾਮਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ । 
ਅਖਬਾਰਾਂ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂਁ ਬਹੁਤ ਚਁਗੀ ਤਰਾਂ ਛਾਪ-~
ਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸਬਁਧ ਉਹ ਨਹੀਂ 
ਰਿਹਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁਁਦਾ ਸੀ । ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਜੋ ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬਾ ਹੁਁਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ 
ਸੁਭਾਵਕ ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਧ੍ਧਰ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਨਿਗਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । 
ਇਸ ਨੂਁ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । 
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ 
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਣ 
ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂਁ ਕਾਫੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ । ਸ੍ਰੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ 
ਵੀ ਭਾਵ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰੁਟੀਆਂ ਹੁਁਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ 
ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਵਕਾਰ ਕਿਧਰੇ ਵਧੇਰੇ ਸੀ । ਪਁਡਤ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਲੋਕ-~
ਤਁਤਰ ਵਿਚ ਨਰੋਈਆਂ ਪਰਿਪਾਟੀਆਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ 
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਕਁਮ ਕਾਰ ਵਿਚ 
ਏਨਾਂ ਨਿਘਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂਁ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਆਖਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । 1970 ਤੋਂ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਤਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖਣ ਵਿਚ 
ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂਁ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸਨੂਁ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ । 
ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਲੋਕਤਁਤਰ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਵਕਾਰ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਇਜਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ 
ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਸਰਵੁਚ ਸਁਸਥਾ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਸਁਕੇਤ ਹੈ । ਪਹਿਲੀ ਗਲ੍ਲ ਇਹ ਕਿ 
ਪਿਛਲੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ 
ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੇ ਅਸਲ ਸਁਕਲਪ ਨੂਁ ਭੁਲ੍ਲ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁਥਮ-ਗੁਥ੍ਥਾ ਅਤੇ ਮਾਰ-~
ਕੁਟਾਈ ਕਰਨ ਤਕ ਪੁਜ੍ਜ ਗਏ । ਇਹ ਹਾਲਤ ਇਥੋਂ ਤਕ ਚਲੀ ਗਈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਸਦਨਾਂ 
ਦਾ ਕਁਮ ਕਾਰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ । ਦੂਜੀ ਗਲ੍ਲ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਲੋਂ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਂਤ 
ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾਕਾਬਁਦੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਆਲ ਉਤੇ ਬਹਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲੋਕ 
ਸਭਾ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਨੇ ਕਈ ਕਁਮ ਰੋਕੂ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੇ । ਸਪੀਕਰ 
ਸ੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਰਦ੍ਦ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੇ । ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਨੇ ਸਪੀਕਰ ਤੇ 
ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਉਤੇ ਮੁਡ਼ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਪਰ ਉਹ 
ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ । ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਪੀਕਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮਧੂ ਦਁਡਵਤੇ ਨੂਁ ਨਿਯਮ 377 ਦੇ 
ਅਧੀਨ ਇਤਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿਤ੍ਤੀ । ਸਪੀਕਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਦੇ 
ਨੇਤਾ ਨੂਁ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਲਈ 
ਸਦ੍ਦਿਆ । ਇਸ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਜੀ. ਐਨ. ਬਨਾਤ-~ਵਾਲਾ (ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ) ਨੇ ਡਿਪਟੀ 
ਸਪੀਕਰ ਨੂਁ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂਁ ਇਸ ਸਦਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਸਪੀਕਰ 
ਦੇ ਦਫਤਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ । ਸਪੀਕਰ ਨੂਁ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ 
ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ । ਪਾਰਲੀ-~ਮੈਂਟ ਸਰਵੁਚ ਸਁਸਥਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ 
ਸਰਵੁਚਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ । (ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ 
1954 ਵਿਚ ਕਲਕਤ੍ਤੇ 'ਚ ਹੋਈ ਅਧਿਆ-~ਪਕਾਂ ਦੀ ਹਡ਼ਤਾਲ, ਭਁਗੀ ਕਾਲੋਨੀ 
ਦਿਲ੍ਲੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਫਾਇਰਿਁਗ ਅਤੇ 1971 ਵਿਚ ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਹੋਏ ਭਾਸ਼ਾਈ ਦਁਗਿਆਂ 
ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿਤ੍ਤੀ ਗਈ ਸੀ) । ਇਹਨਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ 
ਹੈ ਕਿ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਨੂਁ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂ-~ਦਰੇ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਦੁਬਾਰਾ ਕਾਇਮ ਰਖ੍ਖਿਆ 
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਹਿਸ ਨੂਁ ਰੋਕ ਕੇ ਨਹੀਂ । 
ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮਿਆਰ ਦਾ ਦਾਰੋ-~ਮਦਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਉਤੇ ਹੈ । ਵਿਧਾਨ 
ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਤੋਂ ਚਁਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਮੇਂ ਵਿਧਾਨ 
ਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਨਵੀਂ ਗਲ੍ਲ ਵੀ ਜੋਡ਼ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੋਹਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੇ 
ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਡਾ. ਅਁਬੇ-~
ਦਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ 
ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗਤਾਂ ਰਖ੍ਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅ-~ਕਤੀ ਆਉਣ । ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ 
ਸੁਝਾਉ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਖਰਡ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਕਡ੍ਢ ਦਿਤ੍ਤਾ ਗਿਆ । ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂਁ ਰਾਜ ਸਭਾ 
ਲਈ 12 ਅਜਿਹੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਸੀ ਜੋ ਸਾਹਿਤ, 
ਵਿਗਿਆਨ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਾਰਤ ਰਖ੍ਖਦੇ 
ਹੋਣ । ਇਸ ਨਿਯਮ ਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਧ ਵਿਅ-~
ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਟੋਏ ਟਿਬ੍ਬਿਆਂ ਵਿਚ 
ਪੈਣ ਤੇ ਬਚ੍ਚਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸਿਟ੍ਟੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਡਾ. ਜ਼ਾਕਰ 
ਹੁਸੈਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕੁਮੁਦ ਮੁਕਰਜੀ, ਡਾ. ਤਾਰਾਚਁਦ ਵਰਗੇ 
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਡਾ. ਸਤੇਂਦਰ ਨਾਥ ਬੋਸ ਵਰਗੇ ਕਵੀ, ਡਾ. ਹਰੀਵਁਸ਼ ਰਾਏ 
ਬਚ੍ਚਨ ਅਤੇ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜ 
ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਈ । ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ 
ਧਾਰਾ ਦੀ ਅਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਕਈ ਸਾਬਕ ਮੈਂਬਰਾਂ, 
ਮਁਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂਁ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । 
ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲਁਘਣਾ 
ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿਫਾ-~
ਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ 10 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂਁ, ਰਾਸ਼ਟਰ-~ਪਤੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ 
ਸਁਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ । ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਅਸੈਂਬਲੀ 
ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਪਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਪਾਲਾ 
ਸਵਾਮੀ ਆਈਯਁਗਰ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂਁ 
ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂਁ ਸਦਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ 
ਵਿਦਵਤਾ ਪੂਰਬਕ ਹਿਸ੍ਸਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ 
ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਪਸਁਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ 25 ਮੈਂਬਰ 
ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ । ਪਰ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਕੇ 
ਫਿਰ 12 ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ ਗਈ । ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂਁ ਕੌਮੀ 
ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ 
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, 
ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ, ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਸਰ-~ਮਾਇਆਕਾਰੀ, ਗਣਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ, 
ਇਁਜੀਨੀਅਰਿਁਗ, ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ, ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਬਁਧ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀ-~
ਨਿਪਤਾ ਕਰਨਗੇ । ਇਹਨਾਂ 25 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਖ੍ਖੋ ਵਖ੍ਖਰੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ 
ਦਾ ਵੀ ਸੁਝਾਉ ਸੀ ਪਰ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਵਿਧਾਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਬੀ. ਐਨ. ਰਾਓ ਜਦੋਂ 
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ 
ਗਿਆ ਸੀ । ਖਰਡ਼ਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਪਁਜ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਛਡ੍ਡ 
ਦਿਤ੍ਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂਁ 15 ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ 
ਲਿਆ । ਡਾ. ਅਁਬੇਦਕਰ ਨੇ 15 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂਁ ਘਟਾ ਕੇ 12 ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ । 
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿਤ੍ਤਾ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂਁ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦੋਹਾਂ 
ਸਦਨਾਂ ਨੂਁ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਁਨ ਵਿਅ-~ਕਤੀਆਂ ਨੂਁ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
ਦਿਤ੍ਤਾ ਜਾਏ । ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਡਾ. ਅਁਬੇਦਕਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਝਾਓ ਵੀ ਛਡ੍ਡ ਦਿਤ੍ਤਾ । 
ਨਤੀਜਾ 
ਹੁਣ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਡਾ. ਅਁਬੇਦਕਰ ਉਪਰੋਕਤ ਸੁਝਵਾਂ 
ਨੂਁ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਚਁਗਾ ਹੁਁਦਾ । ਹੁਣ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ 
ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂਁ ਉਚ੍ਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਚੀਏ ਅਤੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ 
ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ । ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ 
ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 12 ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 
25 ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂਁ ਇਹਨਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵਖ੍ਖੋ ਵਖ੍ਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ 
ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ । ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹਨਾਂ 
ਨੂਁ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤ੍ਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਕੈਬਨਿਟ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ 
ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਆਦਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ । ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰਕ 
ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਗਿਰ ਰਹੇ ਵਕਾਰ ਨੂਁ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ । 
+>
0 
﻿
DHIR DARSHAN SINGH
03-08-23
Punjabi
< ਸਤ੍ਤੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਾਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਿਁਡ ਮਁਗੋਵਾਲ ਨੂਁ ਗਲ੍ਲਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਮਿਲ 
ਗਿਆ । ਜਿਥੇ ਵੀ ਦੋ ਸਿਰ ਜੁਡ਼ਦੇ, ਉਹਦੇ ਪਰਾਹੁਣੇ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਹੀ ਹੁਁਦੀਆਂ । ਉਹਦੀ 
ਫਿਫ੍ਫਟੀ ਤੋਂ ਦੀ ਬਁਨ੍ਹੀ ਪਗ੍ਗ ਦੀਆਂ, ਉਹਦੇ ਗੋਭਲੇ ਜਿਹੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਫੁਟਦੀ ਕਕ੍ਕੀ 
ਕਕ੍ਕੀ ਦਾਡ੍ਹੀ ਦੀਆਂ, ਠੂਹੇਂ ਦੀ ਪੂਛ ਵਾਂਗ ਖਡ਼ੀਆਂ ਨਿਕ੍ਕੀਆਂ ਨਿਕ੍ਕੀਆਂ ਮੁਛ੍ਛਾਂ ਦੀਆਂ, 
ਬੂਟਾਂ ਦੀਆਂ, ਕੋਟ-ਪੈਂਟ ਦੀਆਂ ਤੇ ਬੋਚ ਬੋਚ ਰਖਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ । 
ਉਹਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਮੁਁਡਿਆਂ 'ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਡ਼ੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁਁਦੀਆਂ ਸਨ ਸਗੋਂ 
ਮੁਁਡਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ੍ਧ ਠਰਕ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ । 
ਸਤ੍ਤੋ ਦੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਲਾਵਾ ਸੀ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਾਹੁਣੇ ਰਘਬੀਰ ਨਾਲ ਸਹੁਰਿਆਂ 
ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦੀ ਗਡ੍ਡੀ ਵਾਪਸ ਪੇਕੀਂ ਆਈ ਸੀ । ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਕੇ ਰਘਬੀਰ ਨੂਁ ਤਾਂ 
ਉਹਦਾ ਸਾਲਾ ਖੂਹ ਨੂਁ ਲੈ ਗਿਆ ਪਰ ਸਤ੍ਤੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਚਾਚੀਆਂ-ਤਾਈਆਂ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲਾਂ 
ਮਾਰਨ ਲਗ ਪਈ । 
ਜਦ ਸਤ੍ਤੋ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ, ਉਹਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਨੂਁ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗਾ ਉਹ 
ਇਕਠ੍ਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਤ੍ਤੋ ਨੂਁ ਮਿਲਣ ਖ਼ਾਤਰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨੂਁ ਤੁਰ ਪਈਆਂ । ਉਹ ਗਲ੍ਲਾਂ 
ਕਰਦੀਆਂ, ਧਕ੍ਕ ਧਮਕ੍ਕਾ ਹੁਁਦੀਆਁ, ਛੇਡ਼ਖਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਹੁਁਦੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਤੁਰੀਆਂ ਆਈਆਂ । ਅਚਾਨਕ ਜੀਤੋ ਨੇ ਗਲ੍ਲਾਂ ਦਾ ਮੁਹਾਣ ਸਤ੍ਤੋ ਦੇ ਪਰਾਹੁਣੇ ਵਲ੍ਲ 
ਮੋਡ਼ ਦਿਤਾ, ``ਨੀ ਦੇਖਿਆ, ਰਘਬੀਰ ਤਁਬਾ ਲੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਲਵਾਰ ਜੇਈ ਪੌਂਦੈ ।'' 
``ਆਹੋ ਨੀ,'' ਪਾਸ਼ੋ ਨੇ ਜੀਤੋ ਦੀ ਹਾਂ 'ਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਂਦਿਆਂ, ``ਪਗ੍ਗ ਦੇਖੀ ਸੀ, 
ਉਹਦੀ ਜਿਦ੍ਦਾਂ ਕੁਪ੍ਪ ਬਁਨ੍ਹਿਆ ਹੁਁਦੈ ।'' 
``ਕੁਪ੍ਪ ਨ੍ਹੀਂ ਟੋਪੀ ਆਖ ਕੁਡ਼ੇ !'' ਪਾਰੋ ਨੇ ਪਾਸ਼ੋ ਨੂਁ ਦਰੁਸਤ ਕੀਤਾ । 
``ਨਾ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗਦੈ ਕਿਥੋਂ ਪੇਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁਁਦੈ ਤੇ ਕਿਥੇ ਮੁਕਦਾ !'' 
``ਨੀ ! ਜਿਦਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੇਡ਼ੀ ਮੂਧੀ ਕਰ ਕੇ ਰਖ੍ਖੀ ਹੁਁਦੀ ਆ ।'' 
ਜੇ ਪਾਸ਼ੋ ਰਘਬੀਰ ਦੀ ਪਟਿਆਲੇਸ਼ਾਹੀ ਪਗ੍ਗ ਨੂਁ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਮੇਚਦੀ ਤਾਂ ਤਾਰੋ ਉਹਦੀ 
ਪੁਠ੍ਠੀ ਬੇਡ਼ੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਹਾਸੇ ਦੇ ਛਿਟ੍ਟੇ 
ਮਾਰਦੀਆਂ ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਧੁਸ੍ਸ ਦੇ ਕੇ ਸਤ੍ਤੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆ ਵਡ਼ੀਆਂ । ਅਗੋਂ ਸਤ੍ਤੋ ਉਹਨਾਂ 
ਨੂਁ ਇਁਜ ਮਿਲੀ ਜਿਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੂਁ । ਉਹਦੇ ਇਸ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ 
ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤ ਧਕ੍ਕ ਦੇਣੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੂਁਹਾਂ ਚੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ `ਹਾ ਨੀ' ਨਿਕਲ ਗਈ 
ਜਿਸ ਨੂਁ ਸਤ੍ਤੋ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਧੀ, ਭੀਰੋ ਨੇ ਤੁਣਕਾ ਮਾਰਿਆ, ``ਨੀ ! ਹੁਣੇ ਐਨਾ ਹਁਕਾਰ !'' 
``ਪਈ ਹੁਣ ਨ੍ਹੀਂ ਹੋਣੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਦ ਹੋਣੈ ?'' ਜੀਤੋ ਨੇ ਗਲ੍ਲ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰੀ । 
``ਕਾਹਤੋਂ ?'' ਭੀਰੋ ਨੇ ਪੂਛਿਆ । 
``ਇਹਦਾ ਉਹ ਪਾਡ਼੍ਹਾ ਨਈਂ ।'' 
``ਪਾਡ਼੍ਹਾ ਆ ਤਾਂ ਇਹ ਰਬ੍ਬ ਹੋ ਗਈ ?'' ਭੀਰੋ ਨੇ ਪੁਛਿਆ । 
``ਬਈ ਰਬ੍ਬ ਈ ਆ, ਅਗਲੀ ।'' ਪਾਸ਼ੋ ਨੇ ਊਤ੍ਤਰ ਮੋਡ਼ਿਆ । 
``ਅਛ੍ਛਾ ?'' 
``ਹਾਂ ਬਈ ।'' 
``ਕਿਦ੍ਦਾਂ ਕੁਡ਼ੇ ?'' ਪਿਆਰੀ ਨੇ ਪੁਛਿਆ । 
``ਅਗਲਾ ਪਡ਼੍ਹ ਕੇ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣੂਁ ਤੇ ਇਹ ਅਫ਼ਸਰਨੀ ।'' ਪਾਰੋ ਨੇ ਕਿਹਾ । 
``ਤਾਂ ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਆ ?'' ਭੀਰੋ ਨੇ ਪੁਛਿਆ । 
``ਹਾਂ ਬਈ ।'' 
``ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ ਆ, ਬਈ'' ਤੇ ਜੀਤੋ ਗਲ੍ਲ ਬਦਲ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲਗ੍ਗੀ, ``ਸਾਡੀ 
ਬੀ ਕੋਈ ਜੂਨ ਆ । ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਬਣੇ ਰਹੋ, ਰਾਤ-ਦਿਨ । ਨਾ ਚਜ ਨਾਲ ਸੌਣ ਦਾ 
ਸਮਾਂ, ਨਾ ਖਾਣ ਦਾ । ਹਜੇ ਅਧ੍ਧੀ ਰਾਤ ਉਸ ਪਾਰ ਹੋਈ ਹੁਁਦੀ ਆ, ਅਗਲੇ ਉਠਣ ਲਈ 
ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਨ ਲਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ । ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਧ੍ਧ ਰਿਡ਼ਕੋ, ਫੇਰ ਧਾਰਾਂ ਚੋਓ । ਇਧਰੋਂ ਵਿਹਲ 
ਹਜੇ ਮਿਲੀ ਨਈਂ ਹੁਁਦੀ, ਗੋਹੇ-ਕੂਡ਼ੇ ਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ-ਜੋ । ਬਹੁਕਰ-ਬੁਹਾਰੀ ਫੇਰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੂਁਹ-ਸਿਰ ਮਿਟ੍ਟੀ-ਘਟ੍ਟੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੈ । ਦੇਖਣ ਨੂਁ ਆਦਮੀ, ਬਁਦਾ ਘਟ ਤੇ ਭੂਤਨਾ 
ਵਧ੍ਧ ਲਗਦੈ । 
``ਕਈਂ ਆਰੀ ਤਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਭਰੇ ਰਖੇ ਟੋਕਰੇ 'ਚੋਂ ਮੁਤਰਾਲ ਚੋ ਚੋ ਸਿਰ-ਮੂਁਹ ਹੀ 
ਭਰ ਜਾਂਦੈ ਜਿਹਦਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤਨ 'ਚੋਂ ਮੁਸ਼ਕ ਨ੍ਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ।'' ਮਿਁਦੋ ਨੇ ਆਪਣਾ 
ਤਜਰਬਾ ਦਸਿਆ । 
``ਗਿਲ੍ਲੀਆਂ ਲਕਡ਼ਾਂ-ਪਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਥ੍ਥਾ ਮਾਰ ਤੇ ਅਖ੍ਖਾਂ ਅਨ੍ਹੀਆਂ ਕਰੋ ।'' ਜੀਤੋ 
ਬੋਲੀ । 
``ਜੇ ਕਿਤੇ ਛਾਹ-ਵੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਕੁਵੇਲਾ ਹੋ-ਜੇ ਤਾਂ ਖਸਮਾਂ ਤੋਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਖਾਓ ।'' 
ਮਿਁਦੋ ਨੇ ਜੀਤੋ ਦੀ ਹਾਂ 'ਚ ਹਾਂ ਰਲਾਈ । 
``ਉਹ ਬੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸਚ੍ਚੇ ਹੁਁਦੇ ਆ । ਭੁਖੇ ਢਿਡ੍ਡ ਅਧ੍ਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ 
ਘੁਲ ਜੁ ਰਹੇ ਹੁਁਦੇ ਨੇ ।'' ਤਾਰੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਲ੍ਲੋਂ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ । 
``ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਰਹੂ । ਅਵ੍ਵਲ ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਸਾਰੇ ਕਁਮ ਨੌਕਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰਾਊ । ਘਟੋ 
ਘਟ ਅਗਲੀ ਗੈਸ-ਚੁਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣੂਁ । ਸਾਡੇ ਵਾਂਗੂ ਗਿਲ੍ਲੀਆਂ ਲਕਡ਼ਾਂ-ਪਾਥੀਆਂ ਨਾਲ 
ਮਥ੍ਥਾਂ ਤਾਂ ਨਾ ਮਾਰੂ ।'' 
``ਫੇਰ ਨਾ ਧਾਰਾਂ ਚੋਣ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ, ਨਾ ਗੋਹਾ-ਕੂਡ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿਁਦਾ ।'' ਪਿਆਰੀ ਨੇ 
ਕਿਹਾ । 
``ਸਚ੍ਚੀ ਗਲ੍ਲ ਆ - ਬਈ ਮੈਨੂਁ ਤਾਂ ਭੋਲਾ ਜਿਹਾ, ਚਁਗਾ ਬੀ ਬਡ਼ਾ ਲਗਦੈ ।...ਰਬ੍ਬ 
ਇਹਦੀ ਉਮਰ ਲਁਮੀ ਕਰੇ ।'' ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਜਿਁਦੋ ਨੇ ਕਿਹਾ । 
``ਹੈ ਬੀ ਤਾਂ ਚਁਦ ਅਰਗਾ ।'' ਭੀਰੋ ਦੀ ਚਾਚੀ ਬੋਲੀ । 
``ਸਾਡੀ ਸਤ੍ਤੋ ਬੀ ਤਾਂ ਇਁਦਰ ਦਿਉਤੇ ਦੇ ਅਖਾਡ਼ੇ ਦੀ ਅਪਸ੍ਸਰਾ ਲਗ੍ਗਦੀ ਆ, ਸੁਖ 
ਨਾਲ ।'' ਭੀਰੋ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਹੁਬ੍ਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ । 
ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਜਿਥੇ ਸਤ੍ਤੋ ਦੇ ਅਁਗ ਅਁਗ 'ਚੋਂ ਰੂਪ ਡੂਲ੍ਹਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਉਥੇ ਭੀਰੋ 
ਦਾ ਰਁਗ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਭੀਰੋ ਦੇ ਕਁਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂਁ ਸੋਹਣੀ ਸੋਹਣੀ ਸੁਣਨ 
ਦੇ ਆਦਿ ਸਨ । ਭਾਵੇਂ ਭੀਰੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗਲ੍ਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੀਰੋ 
ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਹੇਠੀ ਹੁਁਦੀ ਹੋਵੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨੂਁ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂਁ ਕੁਡ਼ੀਆਂ 
ਸਾਹਮਣੇ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਇਆ ਹੋਵੇ । ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਉਥੇ ਖਡ਼੍ਹਨਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ । 
ਉਹ ਇਕੋ ਛਡ਼ਪ੍ਪੇ ਨਾਲ ਵਿਹਡ਼ੇ 'ਚੋਂ ਦਲਾਨ 'ਚ ਚਲੀ ਗਈ । ਉਸ ਆਪਣੇ ਹੁਸਨ ਦੀ 
ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਈ ਦੇ ਨਿਕ੍ਕੇ ਜਿਹੇ ਸਁਦੂਕ 'ਤੇ ਪਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ 'ਚ ਤਕ੍ਕਿਆ । ਸਾਹਮਣੇ 
ਮੂਨ ਵਰਗੀਆਂ (ਮਾਸੂਮ) ਵਡ੍ਡੀਆਂ ਵਡ੍ਡੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ, ਤਿਖ੍ਖਾ ਨਕ੍ਕ, ਰਤਾ ਕੁ ਲਁਬੂਤਰਾ ਗੋਲ 
ਚਿਹਰਾ, ਪਤਲੇ ਪਤਲੇ ਗੁਲਨਾਰੀ ਬੁਲ੍ਹ, ਧੁਪ੍ਪ ਵਰਗਾ ਰਁਗ, ਲਁਮੀ ਪਤਲੀ ਧੌਣ, ਲਕ੍ਕ ਤਕ 
ਪਲਮਦੇ ਕਕ੍ਕੇ ਕਕ੍ਕੇ ਵਾਲ, ਚਿਟ੍ਟੀ ਸਲਵਾਰ ਤੋਂ ਦੀ ਹਲਕੇ ਮੋਤੀਏ ਸਁਗ ਦੀ ਪਿਠ੍ਠ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ 
ਪੀਲੇ-ਕਾਸ਼ਣੀ ਫੁਲ੍ਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜਁਪਰ-ਸਰਵਾਰ 'ਚ ਸਜਿਆ-ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਢੇ 
ਪਁਜ ਫੁਟ ਕਦ੍ਦ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਬੇ-ਅਰਥ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਖ੍ਖ ਮੁਲ੍ਲ ਨਾ ਰਿਹਾ 
ਹੋਵੇ । ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਤੇ ਭੀਰੋ ਨੇ ਇਸ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ । 
ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਰਹੀ । ਉਹਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾਂ 
ਤਾਂ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚਡ਼੍ਹੀ ਪਰ ਸਵੇਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਹਨੂਁ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ । ਸਵੇਰੇ ਜਦ ਉਹ ਸਤ੍ਤੋ 
ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਈ ਤਾਂ ਰਘਬੀਰ ਛਾਹ-ਵੇਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਸਤ੍ਤੋ ਖੂਹ ਨੂਁ ਗਈ ਹੋਈ 
ਸੀ । ਭੀਰੋ ਰਸੋਈ 'ਚ ਗਈ । ਤਾਈ ਰਘਬੀਰ ਲਈ ਪਰੌਂਠੇ ਲਾਹ ਰਹੀ ਸੀ । ਉਸ ਭੀਰੋ 
ਨੂਁ ਕਿਹਾ, ``ਭੀਰੋ ! ਲੈ ਆਪਣੇ ਭਾ ਜੀ ਨੂਁ ਪਰੌਂਠਾ ਫਡ਼ਾ ।'' 
ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਰੋ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ । ਉਸ ਤਾਈ ਕੋਲੋਂ ਰੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ 
ਛਾਬਾ ਫਡ਼ਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ 'ਚ ਝੂਮਦੀ ਹੋਈ ਅਁਦਰ ਨੂਁ ਤੁਰ ਪਈ । ਦਲਾਨ 'ਚ ਮਁਜੇ 'ਤੇ 
ਬੈਠਾ ਰਘਬੀਰ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਭੀਰੋ ਨੇ ਬਡ਼ੇ ਨਖ਼ਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 
``ਲੈ, ਭਾਈਆ ਰੋਟੀ ।'' 
ਰਘਬੀਰ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਪਰ ਨੂਁ ਵੇਖਿਆ । ਭੀਰੋ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ 
ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ । ਅਜਿਹੀ ਤਕ੍ਕਣੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕਹਿਁਦਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਫੁਡ਼ਕ ਸਕਦਾ ਸੀ । 
ਰਘਬੀਰ ਤਾਂ ਭਲਾ ਸੀ ਹੀ ਸਿਧ੍ਧਾ-ਸਾਦਾ ਤੇ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਮੁਁਡਾ । ਉਸ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਥਾਲ ਭੀਰੋ 
ਅਗ੍ਗ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ । ਉਤ੍ਤਰ 'ਚ ਭੀਰੋ ਨੇ ਤੋਤੇ ਜਿਡ੍ਡਾ ਸਿਰ ਮਾਰਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ; ਇਁਜ 
ਨਹੀਂ, ਹਥ੍ਥੋਂ ਫਡ਼ । 
ਜਦ ਰਘਬੀਰ ਨੇ ਉਹਦੇ ਹਥ੍ਤੋਂ ਪਰੌਂਠਾ ਫਡ਼ਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਭੀਰੋ ਨੇ ਪਰੌਂਠੇ ਦੇ ਨਾਲ 
ਹੀ ਉਹਦਾ ਹਥ੍ਥ ਘੁਟ੍ਟ ਲਿਆ । ਭੀਰੋ ਦੀ ਇਸ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਰਘਬੀਰ ਦੇ ਜੁਆਨ ਦਿਲ 'ਚੋਂ 
ਅਗ੍ਗ ਦੀ ਲਾਟ ਜਿਹੀ ਨਿਕਲੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਉਸ ਬੇਵਸ੍ਸਾ ਭੀਰੋ ਨੂਁ ਆਪਣੇ ਵਲ ਖਿਚ 
ਲਿਆ । ਭੀਰੋ ਬੇਜਾਨ ਸ਼ੈਅ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਜਾ ਲਗ੍ਗੀ । ਸਿਰ ਤੋਂ ਚੁਁਨੀ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ 
ਉਸ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਜਾ ਡਿਗ੍ਗੀ । ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤਾਈ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ``ਭੀਰੋ ! ਆਪਣੇ 
ਭਾ ਜੀ ਨੂਁ ਲਸ੍ਸੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਬੀ ਫਡ਼ਾ ।'' 
ਤਾਈ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭੀਰੋ ਨੇ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਁਨੀ ਲਈ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ 
ਬਾਹਰ ਨੂਁ ਤੁਰ ਪਈ । ਉਸ ਤਾਈ ਵਲ੍ਲ ਪਿਠ੍ਠ ਕਰ ਕੇ ਚਾਟੀ 'ਚੋਂ ਲਸ੍ਸੀ ਦਾ ਗਲਾਸ ਭਰਿਆ 
ਤੇ ਅਁਦਰ ਨੂਁ ਤੁਰ ਪਈ । ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚਾਂਬਡ਼ਾਂ ਪਾ 
ਰਹੀ ਸੀ । ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਜਿਤ੍ਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ 'ਚ ਉਡੂਁ ਉਡੂਁ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪੈਰ ਥਿਡ਼ਕ ਰਹੇ 
ਸਨ । ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਨ ਦਾ ਇਕਲ੍ਲਾ ਇਕਲ੍ਲਾ ਪਠ੍ਠਾ, ਅਁਗ ਅਁਗ ਸਰੂਰ 'ਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਸੀ 
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂਁ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੋਵੇ...ਮਾਂ ! ਆ ਵੇਖ, ਕੌਣ ਅਪਸ੍ਸਰਾ ਹੈ । ਤੇਰੀ 
ਸਤ੍ਤੋ ਜਾਂ ਮੈਂ ? 
ਉਹ ਵਾਪਸ ਰਘਬੀਰ ਕੋਲ ਆਈ ਤਾਂ ਰਘਬੀਰ ਨੇ ਪਰੌਂਠੇ ਨਾਲੋਂ ਬੁਰਕੀ ਤੋਡ਼ ਕੇ ਉਹਦੇ 
ਮੂਁਹ 'ਚ ਪਾ ਦਿਤ੍ਤੀ । ਭੀਰੋ ਨੇ ਅਧ੍ਧੀ ਆਪਣੇ ਮੂਁਹ 'ਚ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਅਧ੍ਧੀ ਰਘਬੀਰ ਦੇ 
ਮੂਁਹ 'ਚ ਪਾ ਦਿਤ੍ਤੀ । 
ਫਿਰ ਭੀਰੋ ਨੂਁ ਕਁਮ-ਕਾਰ ਦੇ ਸਂਬਁਧ 'ਚ ਆਪਣੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ । ਉਹ ਜਿਁਨਾ 
ਚਿਰ ਖੂਹ 'ਤੇ ਰਹੀ, ਰਁਗੀਨ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਚ ਉਡੀ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ । ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂਁ ਆਪਣੀ 
ਜਿਤ੍ਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਰਹੀ । ਕੁਝ ਚਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਁਘ ਗਿਆ : ਫਿਰ ਉਹ ਤੇ 
ਰਘਬੀਰ ਲੁਕਣ-ਮੀਟੀ ਖੇਡਣ ਲਗ੍ਗ ਪਏ । ਜਦ ਵੀ ਰਘਬੀਰ ਉਹਨੂਁ ਛੋਹਣ ਲਗਦਾ, ਉਗ
ਘਚਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਨੂਁ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ । ਜਦ ਰਘਬੀਰ ਹਾਰ ਕੇ ਕਚ੍ਚਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ 
ਖਿਡ਼ ਖਿਡ਼ਾ ਕੇ ਹਸ੍ਸ ਪੈਂਦੀ । ਉਹ ਮਿਁਟ ਦੇ ਮਿਁਟ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿਡ਼ ਖਿਡ਼ ਕਰਦੀ 
ਰਹਿਁਦੀ, ਆਪਣੀ ਜਿਤ੍ਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿਁਦੀ । ਅਁਤ ਜਦ ਉਹ ਰਘਬੀਰ ਨੂਁ 
ਹਾਰਿਆ ਜਿਹਾ ਦੇਖਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਦੇ ਸੁਆਗਤ 'ਚ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾ ਦਿਁਦੀ । ਉਸ ਦੀ ਇਸ 
ਕਰਨੀ ਨਾਲ ਰਘਬੀਰ ਦਾ ਉਤਰਿਆ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲਗ ਜਾਂਦਾ । 
ਤਦ ਉਹ ਭੀਰੋ ਵਲ ਸਿਰ-ਤੋਡ਼ ਦੌਡ਼ ਪੈਂਦਾ । ਉਸ ਨੂਁ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿਣ ਲਈ ਭੀਰੋ 
ਵੀ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਈ ਉਸ ਵਲ੍ਲ ਨਸ੍ਸ ਤੁਰਦੀ । ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗਲਵਕਡ਼ੀ 'ਚ ਕਿਁਨਾ ਚਿਰ 
ਗੁਥ੍ਥ-ਮਗੁਥ੍ਥਾ ਹੁਁਦੇ ਰਹਿਁਦੇ, ਪਿਆਰ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿਁਦੇ । ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਦਿਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ, 
ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂਁ ਅਰਧ ਗਲਵਕਡ਼ੀ ਪਾਈ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਬਁਨੀਂ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਪਿਆਰ ਦੇ 
ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਜ਼ਿਁਦਗੀ ਤੇ ਤਰਾਨੇ । 
ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਜਿਁਨਾ ਰਘਬੀਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਉਨ੍ਨਾ ਵਧ 
ਰਘਬੀਰ ਉਸਨੂਁ ਆਪਣੇ ਨੇਡ਼ੇ ਰਖ੍ਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ । ਅਜਿਹੇ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਚ ਭੀਰੋ ਨੇ 
ਮਸੀਂ ਦੁਪਹਿਰ ਕੀਤੀ । 
ਖੂਹ ਤੇ ਕਁਮ ਨਿਬੇਡ਼ ਕੇ ਜਦ ਭੀਰੋ ਸਤ੍ਤੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲਜਾਨੀ 
ਨੂਁ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖੁਆ ਰਹੀ ਸੀ । ਭੀਰੋ ਤਾਈ ਨਾਲ ਵਿਖਾਵੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚਾਰ ਗਲ੍ਲਾਂ ਮਾਰ 
ਕੇ, ਮੌਕਾਂ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅਁਦਰ ਲਁਘ ਗਈ । ਅਗੇ ਰਘਬੀਰ ਮਁਜੇ ਤੇ ਬੈਠਾ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਿਹਾ 
ਸੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤੋ ਪਿਛਲੀ ਕੋਠਡ਼ੀ 'ਚ ਆਪਣ ਕਰਡ਼ੇ ਟਰਁਕ 'ਚ ਟਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ । ਭੀਰੋ ਨੇ ਮੌਕਾ 
ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜੇਬ 'ਚਂ ਅਧ੍ਧਾ ਲਡ੍ਡੂ ਕਢਿਆ ਤੇ ਮਲਕ ਦੇਣੀ ਰਘਬੀਰ ਦੇ ਥਾਲ 'ਚ 
ਰਖ੍ਖ ਦਿਤਾ । ਰਘਬੀਰ ਨੇ ਅਤਿ ਨਿਘ੍ਘੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭੀਰੋ ਦੀ ਇਸ ਸੁਗ਼ਾਤ ਦਾ ਸੁਆਗਤ 
ਕੀਤਾ । ਭੀਰੋ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂਁ ਜਿਵੇਂ ਚੁਕ ਕੇ ਮਥ੍ਥੇ 'ਤੇ ਲਾ ਲਿਆ । ਕੁਝ 
ਪਲ ਇਸੇ ਮਸਤੀ 'ਚ ਲਁਘ ਗਏ । ਕਿਧਰੇ ਸਤ੍ਤੋ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਕ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ, 
ਸੋਚ ਕੇ ਭੀਰੋ ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਠਡ਼ੀ 'ਚ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਪਡ਼ੇ ਟਿਕਾਉਣ ਲਗ ਪਈ । ਫਿਰ 
ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਰਘਬੀਰ ਰੋਟੀ ਨੂਁ ਪਹਿਲ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਂ ਲਡ੍ਡੂ ਨੂਁ, ਉਹ ਕਿਸੇ 
ਬਹਾਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦਲਾਨ 'ਚ ਆ ਗਈ । ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਰਘਬੀਰ ਬਡ਼ੇ ਚਾਅ ਨਾਲ 
ਲਡ੍ਡੂ ਨੂਁ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਉਸ ਨੂਂ ਬਡ਼ੀ ਤਸਸ੍ਸੀ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਵੇਖ 
ਕੇ ਭੀਰੋ ਨੂਁ ਬਡ਼ਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਧਕ੍ਕਾ ਲਗਾ । ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਸ੍ਸਾ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਨੂਁ ਚਡ਼੍ਹਨ 
ਲਗਾ । ਉਸ ਗੁਸ੍ਸੇ ਨਾਲ ਮਚਦਿਆਂ ਰਘਬੀਰ ਵਲ ਇਁਜ ਤਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪੁਛ੍ਛ 
ਰਹੀ ਹੋਵੇ...ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਹ ਮੁਲ੍ਲ ? 
ਭੀਰੋ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਕੇ ਰਘਬੀਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵਲ ਇਁਜ ਤਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ... 
ਤੇਰਾ ਗੁਸ੍ਸਾ ਠੀਕ ਹੈ ਭੀਰੋ, ਪਰ ਜ਼ਿਁਦਗੀ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਲਡ੍ਡੂ ਨਹੀਂ, ਰੋਟੀ ਹੈ । 
ਭੀਰੋ ਨੂਁ ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂਁ ਜਾਪਿਆ...ਜੇ ਉਹ ਉਥੇ 
ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ 
ਆਪਣੀ ਥਿਡ਼ਕ ਰਹੀ ਸਤ੍ਤਿਆ ਨੂਁ ਇਕਠ੍ਠਿਆਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੈਰ ਘਡ਼ੀਸਦੀ ਜਿਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂਁ 
ਤੁਰ ਪਈ । 
+>
0 
﻿
BRAR JAGJIT
03-08-23
Punjabi
< ਦੁਪਹਿਰ ਢਲਦਿਆਂ ਉਸ ਚੁਲ੍ਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਅਗ੍ਗ ਬਾਲੀ ਸੀ । ਫਿਰ ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਉਸਨੇ 
ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ । ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰੀ ਇਕ ਗਡ਼ਵੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਭਾਂਡੇ ਖਾਲੀ ਪਏ 
ਸਨ । ਇਹ ਅਗ੍ਗ ਉਸ ਭਲਾ ਕਿਉਂ ਬਾਲੀ ਸੀ ? ਫਿਰ ਉਸਨੂਁ ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਦਾ ਕਿਹਾ 
ਯਾਦ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਚੁਲ੍ਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਗ੍ਗ ਤਾਂ ਵਸਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ । `ਵਸਦੇ ਘਰ ?' 
ਇਕ ਹਾਉਕੇ ਨਾਲ -ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਇਕ੍ਕਲ ਨੂਁ ਸਁਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ 
ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਡ਼ਵੀ ਅਗ੍ਗ ਉਤ੍ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ । ਅਗ੍ਗ -ਇਕ ਹਾਉਕਾ ਭਰਦਿਆਂ ਬੁਝ੍ਝ ਗਈ 
ਸੀ । ``ਸਾਰੀਆਂ ਅਗ੍ਗਾਂ ਏਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੁਝ੍ਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ?'' ਉਸ ਪੇਟ 
ਵਿਚ ਮੁਕ੍ਕੀ ਦਿਁਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ ਸੀ । ਉਤ੍ਤਰ ਵਿਚ ਉਸਨੂਁ ਲਗ੍ਗਾ ਸੀ 
ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਗਡ਼ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ``ਅਗ੍ਗਾਂ ਭਰੇ ਭਾਂਡੇ ਹੀ ਬੁਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ।'' 
ਠੀਕ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦਾ ਪੁਤ੍ਤਰ ਅਁਦਰੋਂ ਅਖ੍ਖਾ ਮਲਦਾ ਮਲਦਾ ਆ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ । 
ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਘਡ਼ੀ ਉਹ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ । ``ਬਾਪੂ, ਮੈਨੂਁ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ 
ਹੈ । ਸੁਪਨਾ ਕਿ ਐਤਕੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਣਕ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇਗੀ ।'' 
``ਅਛ੍ਛਾ !...ਪਰ ਪੁਤ੍ਤਰ ਅਸਲੀ ਗਲ੍ਲ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਚੁਲ੍ਲ੍ਹੇ ਤਕ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਦੀ 
ਹੈ ।'' ਉਸ ਆਪਣੇ ਪੁਤ੍ਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਹਥ੍ਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ । ਇਸੇ ਘਡ਼ੀ ਉਸਨੇ 
ਪੁਤ੍ਤਰ ਨੂਁ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦਸ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ 
ਸੀ ਕਿ ਪਛ੍ਛਮ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸਖ੍ਖਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ । 
ਉਹ ਕਲ੍ਲ ਹੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏਗਾ ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁਤ੍ਤਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ 
ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ । ਇਕ ਛਿਣ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪੁਤ੍ਤਰ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੇ ਚਲੇ 
ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੁਣਕੇ ਬਹੁਤ ਗਁਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹਨੂਁ ਬਾਪ ਦਾ ਵਿਛੋਡ਼ਾ 
ਰੋਟੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਸਾਹਵੇਂ ਛੋਟਾ ਲਗ੍ਗਾ ਸੀ । 
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਫਰ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਪਛ੍ਛਮ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁਁਚ ਗਿਆ ਸੀ । ਸ਼ਹਿਰ 
ਵਡ਼ਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਡਿਠ੍ਠਾ ਸੀ ਕਿ ਸਡ਼ਕ ਦੇ ਸਜ੍ਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਬਡ਼ੀ ਪਿਆਰੀ ਪਾਰਕ ਸੀ ਜਿਸ 
ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਚ੍ਚੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਸਨੂਁ ਇਕ ਬਚ੍ਚਾ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਸ ਵਲ ਉਂਗਲ ਕਰਕੇ 
ਦੂਜੇ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਂ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ । ਫ਼ਿਰ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਉਹ ਬਚ੍ਚੇ ਉਸ ਵਲ 
ਵੇਖਦੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹਸ੍ਸਣ ਲਗ ਪਏ ਸਨ ! ਇਸ ਤੇ ਉਸਨੂਁ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੋਫਤ ਹੋਈ 
ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਂਜ ਹੀ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇਡ਼ੇ ਆਇਆ ਸੀ 
ਤਾਂ ਉਹ ਉਪਰ ਨੂਁ ਵੇਖਦੇ, ਇਕ ਦਰਖਤ ਵਲ ਉਂਗਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਉਚ੍ਚੀ ਉਚ੍ਚੀ ਆਖ ਰਹੇ 
ਸਨ : ``ਕਾਲਾ ਪਁਛੀ !'' ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਸ੍ਸੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਸਨੇ ਵੀ ਸਿਰ ਭੁਆ 
ਕੇ ਉਪਰ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੂਁ ਤਾਂ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਪਁਛੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਆਇਆ । 
ਜੇ ਉਸ ਰੁਖ੍ਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਪਁਛੀ ਬੈਠਾ ਵੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਭਲਾ ਹਸ੍ਸਣ ਵਾਲੀ 
ਕਿਹਡ਼ੀ ਗਲ੍ਲ ਸੀ ! ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸ ਨੂਁ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਸੀ : ਸਁਭਵ ਸੀ ਕਿ 
ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿਁਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲੋਂ 
ਵਖ੍ਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਁ ਅਜੀਬ ਲਗਦੀ ਹੋਵੇ ! ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਫ਼ਿਰ ਉਸ 
ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ । ``ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੋਡ਼ ਵਖ੍ਖਰੀ ਹੁਁਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 
ਪਛ੍ਛਮ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਁ ਲੋਡ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।'' 
ਉਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂਁ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੁਰਦੀ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੂਰ ਅਗ੍ਗੇ ਜਾਕੇ, ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਸਜ੍ਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਕ ਵਡਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਸੀ । 
ਝਿਜਕਦੀਆਂ ਉਹ ਅਁਦਰ ਵਡ਼ਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਕਁਧ ਉਤੇ ਇਕ 
ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਪਡ਼੍ਹਕੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ ਜਗ ਉਠੀਆਂ । ਕਾਰਖਾਨੇ ਨੂਁ ਨਵੇਂ ਕਾਮਿਆਂ 
ਦੀ ਸਖਤ ਲੋਡ਼ ਸੀ । ਕਮਰੇ ਅਁਦਰ ਜਾਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕਲਰਕ ਤੋਂ ਨੌਕਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁਛਿਆ 
ਸੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਚਁਭਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਲ ਹੀ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ । ਫਿਰ 
ਕਲਰਕ ਨੇ ਉਸਨੂਁ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਖਡ਼ੇ ਹੋ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ । ਕਾਰਖਾਨੇ 
ਦੇ ਮਾਲਕ, ਵਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪ ਗਲ੍ਲ ਕਰਨੀ ਸੀ । ਉਹ ਖਬ੍ਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ 
ਕਁਧ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਪਈਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਵਲ ਵੇਖਦਾ, ਬਾਹਰ ਜਾਕੇ ਖਡ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਏਨੇ ਨੂਁ ਇਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਏਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਕਁਮ ਲਭ੍ਭਣ ਦੀ 
ਭਾਲ ਵਿਚ ਕਮਰੇ ਅਁਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸੇ ਕਲਰਕ ਨੇ ਉਸਨੂਁ ਕਁਮ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ 
ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਜੂਰੀ ਦੇ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਟ੍ਟ ਜਿਹਾ ਉਠਿਆ 
ਸੀ ਪਰ ਇਸੇ ਪਲ ਵਡ੍ਡਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ, ਪਤਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ 
ਪੁਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਁਨੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁਛੇ ਸਨ । ਉਸ ਸਾਰੇ 
ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਬਡ਼ੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿਤੇ ਸਨ । ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ 
ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਚੁਲ੍ਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 
ਮਲਵੀਂ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੂਁ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ । 
ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਰਖਾਨਾ ਬਁਦ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਦਫ਼ਤਰ 
ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਵਡ੍ਡਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਪੈਸੇ ਵਁਡ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ 
ਅਗ੍ਗੇ ਉਹੀ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ 
ਨੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਥ੍ਥ ਉਤੇ ਦੋ ਨੋਟ ਰਖ੍ਖ ਦਿਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧਁਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਤੁਰ 
ਗਿਆ ਸੀ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਤਾਂ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ 
ਨੇ ਉਸ ਵਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਨੋਟ ਹੀ ਵਧਾਇਆ ਸੀ । ਉਸ ਆਪਣਾ ਹਥ੍ਥ ਪਿਛੇ ਕਰਦਿਆਂ 
ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂਁ ਏਨੀ ਤਨਖਾਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸਨੂਂ 
ਉਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਚੁਲ੍ਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, 
ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਁਨਿਆ ਤਾਂ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਲਖੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂਁ 
ਪੁਛਿਆ ਸੀ, ``ਤੂਁ ਮੈਨੂਁ ਇਹ ਦਸ ਕਿ ਕੀ ਚਿਟ੍ਟੀ ਕਣਕ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ 
ਇਕੋ ਭਾਅ ਵਿਕਦਾ ਹੈ ?'' ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਇਕ ਇਕ ਰੋਮ ਨੂਁ ਅਗ੍ਗ 
ਲਗ੍ਗ ਉਠੀ ਸੀ । ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਁਭਾਲਦਿਆਂ ਉਸ ਕਿਹਾ ਸੀ, ``ਉਤ੍ਤਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿਰਫ 
ਇਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਹਥ੍ਥਾਂ ਦਾ ਰਁਗ ਵਖ੍ਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ।'' ਇਹ 
ਕਹਿਁਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਦਫਤਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛ੍ਛੇ ਖਡ਼ੇ 
ਕਾਮੇ ਅਤੇ ਵਡਾ ਸਾਹਿਬ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ । 
ਨਿਁਮੋਝੂਣਾ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨੂਁ ਲਗਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ 
ਡਿਗ੍ਗ ਕੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ । ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਕਿਁਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ 
ਮੁਡ਼ ਮੁਡ਼ ਉਹਨਾਂ ਸਡ਼ਕਾਂ ਤੇ ਹੀ ਘੁਁਮਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਫਿਰ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਥਕ੍ਕ 
ਕੇ, ਉਹ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਵਡ੍ਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਁਗਡ਼ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਉਧ੍ਧਰ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਘਰ ਪਹੁਁਚਕੇ ਵੀ ਉਸ ਹਾਦਸੇ ਬਾਰੇ ਬਡ਼ੇ ਤਲਖ ਸਨ । ਸਭ 
ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਸ੍ਸਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂਁ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਦਮੀ ਵੀ, 
ਜਿਥ੍ਥੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਚੁਲ੍ਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਏਨਾ ਫਾਸਲਾ ਹੈ, ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਗਿਆ 
ਸੀ । ਉਹਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਦਸਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂਁ ਦਸਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਡ਼ੀ ਚਿਁਤਵਾਨ 
ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਉਹ ਡਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ । 
ਲੋਕ ਲਖ੍ਖ-ਲਖ੍ਖ ਗਲ੍ਲਾਂ ਬਨਾਣਗੇ ਅਤੇ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਸੋ ਉਸ 
ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਕਲ੍ਲ੍ਹ ਹੀ ਉਸ ਆਦਮੀ ਉਤੇ ਮੁਕਦ੍ਦਮਾ ਕਰਨ ਕਿ ਉਸਨੇ 
ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਮਁਨੇ ਪਰਮਁਨੇ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰ ਦੀ ਹਤ੍ਤਕ ਕੀਤੀ ਸੀ । 
ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੂਁ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਹ ਸਲਾਹ ਬਹੁਤ ਪਸਁਦ ਆਈ ਸੀ । ਸਵੇਰ 
ਹੁਁਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਮੁਕਦ੍ਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਦਿਤ੍ਤਾ ਸੀ । ਉਸਨੂਁ ਛੇਤੀ ਹੀ 
ਕਚਹਿਰੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਵਡ੍ਡੇ ਹਾਲ੍ਲ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ 
ਹੀ ਜਜ੍ਜ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਸੀ । ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਪਿਛਲੀ ਕਁਧ ਉਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਁਗ ਦੀ ਇਕ ਤਸਵੀਰ 
ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਰਾਜੂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਲਡ਼ੇ ਪੂਰੇ ਸਁਤੁਲਨ ਵਿਚ ਸਨ । ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 
ਦੀ ਕਁਧ ਨਾਲ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਬੈਂਚ ਪਏ ਸਨ । 
ਕਁਧ ਦੇ ਪਛ੍ਛਮ ਵਾਲੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਉਤ੍ ਕੀਤੀ ਪੇਂਟ ਚਿਟ੍ਟੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਉਤੇ 
ਕੀਤੀ ਪੇਂਟ ਕਾਲੀ ਸੀ । ਇਕੋ ਕਁਧ ਉਤੇ ਦੋ ਰਁਗਾਂ ਦੀ ਪੇਂਟ ਉਸਨੂਁ ਬਡ਼ੀ ਅਜੀਬ ਲਗ੍ਗੀ 
ਸੀ । ਇਕ ਸਁਤਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂਂ ਕਁਧ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਲ ਬੈਠਣ ਦਾ ਸਁਕੇਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । 
ਉਸਦੇ ਮੁਕਦ੍ਦਮੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂਁ ਆਈ ਸੀ । ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਕਲਰਕ ਨੇ ਉਸਨੂਁ 
ਦਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਉਤੇ ਦੋ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗ੍ਗੇ ਸਨ । ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤਨਖਾਹ 
ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਕੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਤ੍ਤਕ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ 
ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਟ੍ਟਕੇ, ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅਁਦਰ ਦੇ 
ਜਁਗਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਁਦੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦਰ ਖਰਾਬ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਸਁਭਵ ਸੀ ਕਿ ਕਬੂਤਰ 
ਉਸੂਁ ਜਁਗਲੀ ਬਿਲ੍ਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਦੀ ਸੂਲੀ ਚਡ਼੍ਹੇ ਰਹੇ ਹੋਣ । 
ਅਜੇ ਕਲਰਕ ਉਸ 'ਤੇ ਲਗ੍ਗੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਪਡ਼੍ਹਕੇ ਹਟਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਜ੍ਜ ਨੇ 
ਉਸਨੂਁ ਦੋਸ਼ੀ ਕਹਿਁਦਿਆਂ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ । ਪਹਿਲੇ ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਲੋਂ ਜਜ੍ਜ 
ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ । ਅਤੇ 
ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਤ੍ਤਕ ਦੇ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਉਸਨੂਁ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ 
ਨੂਁ ਦੇਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ । ਇਸ ਤੇ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਕਲਰਕ ਨੂਁ ਦਿਤੇ ਸਨ । ਇਕ 
ਹਥ੍ਥ ਨਾਲ ਕਲਰਕ ਨੇ ਉਹ ਪੈਸੇ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਤੇ ਸਨ । ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਹੀ 
ਪਲ ਉਹੀ ਪੈਸੇ ਕਲਰਕ ਨੇ ਦੂਜੇ ਹਥ੍ਥਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਕਢ੍ਢਕੇ ਵਡ੍ਡੇ ਸਾਹਿਬ 
ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂਂ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਵਡ੍ਡੇ 
ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੋਈ ਹਤ੍ਤਕ ਦੀ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਤਰ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਦੂਜੇ ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਜਜ੍ਜ ਨੇ ਉਸਨੂਁ ਕਲ੍ਲ੍ਹ, ਛੁਟ੍ਟੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਕਚਹਿਰੀ ਦਾ 
ਵਡ੍ਡਾ ਹਾਲ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਹਾਲ ਦੀ ਪੇਂਟ ਬਡ਼ੀ ਮਁਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ , 
ਸੋ ਜਜ੍ਜ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂਁ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਹਾਲ੍ਲ ਵੀ ਪੇਂਟ 
ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਚਿਟ੍ਟੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਪੇਂਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬਁਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ 
ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਁਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿਁਮੇਵਾਰੀ ਲਗਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੀ । 
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪੇਂਟ ਕਰਨੀ ਅਰਁਭ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ 
ਪਿਛੋਂ ਸਁਤਰੀ ਵਡ੍ਡੇ ਹਾਲ੍ਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ, ਜਜ੍ਜ ਦੇ ਨਿਜ੍ਜੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ 
ਸੀ । ਜਦੋਂ ਸਁਤਰੀ ਜਾਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੇਂਟ ਮੁਕਁਮਨ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਆਪਣੇ ਹਥ੍ਥ ਸਾਫ 
ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਸਁਤਰੀ ਹਾਲ੍ਲ ਵਿਚ ਵਡ਼ਦਿਆਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ , ਟ
ਜਜ੍ਜ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਕਁਧ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਉਤੇ ਉਸਨੇ ਕਾਲੀ ਪੇਂਟ ਦੀ 
ਥਾਂ ਚਿਟ੍ਟੀ ਪੇਂਟ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ, ਤਰਾਜ਼ੂ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਪਲਡ਼ਾ ਕਾਲਾ 
ਅਤੇ ਇਕ ਪਲਡ਼ਾ ਚਿਟ੍ਟਾ ਪੇਂਟ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਸੀ, ਤਰਾਜੂ ਦੇ ਪਲਡ਼ੇ ਵੀ ਸਁਤੁਲਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ 
ਸਨ । ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਸਁਤਰੀ ਜਿਵੇਂ ਗੁਸ੍ਸੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸਨੂਁ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ 
ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲ ਦੌਡ਼ਿਆ ਸੀ । ਸਁਤਰੀ ਦੇ ਭਾਰੇ ਬੂਟਾਂ ਦਾ ਖਡ਼ਾਕ 
ਸੁਣਕੇ ਉਹ ਵੀ ਉਠ ਕੇ ਦੌਡ਼ ਪਿਆ ਸੀ । ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ, ਸਡ਼ਕ ਉਤੇ 
ਦੌਡ਼ਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਖਰ ਉਹ ਦੌਡ਼ ਕਿਧਰ ਨੂਁ ਰਿਹਾ 
ਸੀ । ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪਾਸੇ ਨੂਁ ਨਹੀਂ ਦੌਡ਼ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਖਾਸ 
ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਦੌਡ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ...ਸਁਤਰੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ । ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਉਸਨੂਁ ਲਗ੍ਗਾ ਸੀ ਕਿ 
ਸਁਤਰੀ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਁਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਤਾਂ ਦੌਡ਼ 
ਰਿਹਾ ਸੀ । ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਦੌਡ਼ਣ ਲਗ੍ਗ ਪਿਆ ਸੀ । ਹੁਣ ਤਾਈਂ 
ਸਁਤਰੀ ਦੇ ਬੂਟਾਂ ਦਾ ਖਡ਼ਾਕ ਬਹੁਤ ਮਠ੍ਠਾ ਹੋ ਚੁਕ੍ਕਾ ਸੀ । ਉਹ ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਕ ਮੋਡ਼ ਮੁਡ਼ਿਆ 
ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗਿਰਜਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਿਆ ਸੀ । 'ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਪੁਲਸ ਨਹੀਂ ਵਡ਼ 
ਸਕਦੀ ।' ਉਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਜਾ ਵਡ਼ਿਆ ਸੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ 
ਅਸਲੋਂ ਓਪਰਾ ਆਦਮੀ ਅਚਾਨਕ ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਆ ਵਡ਼ਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਪਾਦਰੀ 
ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂਁ ਪੁਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ 
ਬਿਪਤਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ? ਉਤ੍ਤਰ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ 
ਵਾਪਰੀ ਸੀ ਸੁਣਾ ਦਿਤੀ ਸੀ । ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਪਾਦਰੀ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਕੇ 
ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਁਦੇ ਸਨ । ਕੁਝ ਚਿਰ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣ ਪਿਛੋਂ, 
ਪਾਦਰੀ ਹੁਰੀਂ ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਲੀ ਜਿਲਦ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ 
ਪੁਰਾਣੀ ਜਿਹੀ ਅਁਜੀਲ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸਨੂਂ ਦੇ ਦਿਤੀ ਸੀ । ``ਅਁਜੀਲ ਉਸਦੀ ਹਰ 
ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਰਖਿਆ ਕਰੇਗੀ'' ਕਹਿਁਦਿਆਂ ਪਾਦਰੀ ਰੁਹਾਂ ਉਸਨੂਁ ਬਾਹਰ ਵਲ ਖੁਲ੍ਹਦੇ 
ਬੂਹੇ ਵਲ ਸਁਕੇਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । 
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਾਈਂ ਬਾਹਰ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਗਿਰਜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਗਲੀ 
ਦੀ ਬਤ੍ਤੀ ਹੇਠ ਆਕੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਁਜੀਲ ਦੀ ਜਿਲਦ ਦੇ ਅਁਦਰਵਾਰ ਕਿਸੇ ਹਥ੍ਥ 
ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਬ੍ਬ ਆਪਣੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਁ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ 
ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ 'ਤੇ ਉਸਨੂਁ ਆਪਣੇ ਪੁਤ੍ਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 
ਖਾਲੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ । ਅਁਜੀਲ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗੀ, ਉਸਨੂਁ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 
ਟਸੀ । ਉਹ ਗਲੀ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵਲ ਤੁਰਦਾ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਉਸਨੂਁ ਕਵਾਡ਼ੀਏ ਦੀ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਈ ਸੀ । ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ 
ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਹਟ੍ਟੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਇਕ ਘਬਰਾਹਟ ਜਿਹੀ 
ਵਿਚ, ਡੋਲਦੇ ਕਦਮੀਂ ਹਟ੍ਟੀ ਦੇ ਅਁਦਰ ਚਲ ਗਿਆ ਸੀ । ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਵਡ੍ਡੇ ਕਵਾਡ਼ੀਏ 
ਨੂਁ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਥਿਡ਼ਕਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਁਜੀਲ ਵੇਚਣੀ 
ਚਾਹੁਁਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁਤ੍ਤਰ ਨੂਁ ਰੋਟੀ ਭੇਜਣ ਲਈ । ਕਵਾਡ਼ੀਆ ਕੁਝ ਪਲ ਅਁਜੀਲ ਨੂਁ 
ਘੋਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਮੁਸਕਰਾ ਉਠ੍ਠੀ ਸੀ । ਅਁਜੀਲ ਦੀ 
ਉਹ ਕਾਪੀ ਤਾਂ 1907 ਵਿਚ ਛਪੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਁਸਕਰਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਕ੍ਕਤੀਵੇਂ ਪਁਨੇ 
ਉਤੇ ``ਰਬ੍ਬ'' ਸ਼ਬਦ ਪੁਠ੍ਠਾ ਛਪਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਸਁਸਕਰਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋਡ਼੍ਹੀਆਂ 
ਕਾਪੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਁਜੀਲ ਦੀ ਉਹ ਕਾਪੀ ਬਡ਼ੀ ਕੀਮਤੀ ਸੀ । 
ਕਵਾਡ਼ੀਏ ਨੇ ਅਁਜੀਲ ਦੀ ਉਸ ਜਿਲਦ ਦਾ ਮੁਲ੍ਲ ਅਧ੍ਧੀ ਡਬਲਰੋਟੀ ਪਾਇਆ ਸੀ । 
ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਪੂਰੀ ਡਬਲਰੋਟੀ ਮਁਗਦਾ ਸੀ । ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚੋਂ 
ਮੁਡ਼ ਆਉਣ ਲਗ੍ਗਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਵਾਡ਼ੀਏ ਨੇ ਪੌਣੀ ਰੋਟੀ ਉਤੇ ਮੁਲ੍ਲ ਤੋਡ਼ ਲਿਆ ਸੀ । 
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰਸਾਰ ਹੀ ਉਹ ਪੌਣੀ ਡਬਲਰੋਟੀ ਲੈਕੇ ਡਾਕਖਾਨੇ ਪਹੁਁਚ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਉਹ ਰੋਟਚੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਤ੍ਤਰ ਨੂਂ ਪਾਰਸਲ ਕਰਵਾਣੀ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਡਾਕਖਾਨੇ ਦੇ 
ਕਲਰਕ ਨੂਁ ਰੋਟੀ ਪਾਰਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਲਰਕ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਟਿਕਟਾਂ ਲਈ 
ਪੈਸੇ ਮਁਗੇ ਸਨ । ਪੈਸੇ ? ਉਸ ਕੋਲ ਤਾਂ ਪੌਣੀ ਡਬਲਰੋਟੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । 
ਕਲਰਕ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹਮਦਰਦੀ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸਨੂਁ 
ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਤੋਂ ਟਿਕਟਾਂ 
ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਧ੍ਧ ਡਬਲਰੋਟੀ ਲੈ ਲੈਣ । ਉਸਨੂਁ ਇਹ ਸਲਾਹ ਨਿਰਸਁਦੇਹ ਬਹੁਤ 
ਚਁਗੀ ਲਗੀ ਸੀ । ਪਰ ਉਸ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੌਣੀ ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਵਿਚੋਂ ਅਧ੍ਧੀ 
ਨਹੀਂ ਵਧ੍ਧ ਤੋਂ ਵਧ੍ਧ ਤੀਜਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਇਸ ਡਾਕਖਾਨੇ ਨੂਁ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰਸਲ ਉਸਦੇ ਪੁਤ੍ਤਰ ਨੂਁ ਮਿਲੇਗਾ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਉਸਨੂਂ `ਟਿਪ' 
ਵਜੋਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਡਾਕੀਏ ਨੂਁ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਇਹ ਸਾਫ ਦਿਲੀ ਕਲਰਕ ਨੂਂ 
ਚਁਗੀ ਲਗ੍ਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਜਜੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਲਈ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲ ਕਰਨੀ ਮਁਨ 
ਲਈ ਸੀ । 
ਉਸ ਦਿਨ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਹੁਰਾਂ ਨੂਁ ਹੋਰ ਬਡ਼ੇ ਕਁਮ ਸਨ । ਕਿਧਰੇ ਸ਼ਾਮ ਪਿਆਂ 
ਉਹਨਾਂ ਤੀਜਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ । ਉਹ ਪਾਰਸਲ ਕਰਵਾ ਕੇ 
ਅਜੇ ਡਾਕਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਪੌਡ਼ੀਆਂ ਹੀ ਉਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਦਰੀ ਆਉਂਦੇ ਦਿਸੇ 
ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਗੁਸ੍ਸਾ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਖ੍ਖ ਸੀ । ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਉਹਨੂਁ ਬਾਹੋਂ 
ਫਡ਼ਕੇ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਦਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹਡ਼ੀ ਅਁਜੀਲ ਉਹਨਾਂ ਕਲ੍ਲ੍ਹ ਉਸਨੂਁ ਦਿਤੀ ਸੀ, 
ਅਜ੍ਜ ਕੁਝ ਘਁਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹੀ ਅਁਜੀਲ ਕਵਾਡ਼ੀਏ ਨੇ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹਿਁਗੀ ਵੇਚ 
ਦਿਤੀ ਸੀ । ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਅਁਜੀਲ ਕਵਾਡ਼ੀਏ 
ਨੂਁ ਵੇਚ ਕੇ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹਤ੍ਤਕ ਕੀਤੀ ਸੀ । 
ਫਿਰ ਪਾਦਰੀ ਉਸਨੂਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਰਜੇ ਵਲ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ । ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਸਭਾ 
ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਁਜ ਦਾਨੇ ਆਦਮੀ ਸਨ । ਠੀਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 
ਉਤੇ ਮੀਟਿਁਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸ । ਸਁਭਵ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂਁ ਕੋਈ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇ । ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ 
ਪਹੁਁਚਕੇ ਪਾਦਰੀ ਉਸਨੂਂ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਪ ਮੀਟਿਁਗ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲੇ 
ਗਏ ਸਨ । ਜਦੋਂ ਪਾਦਰੀ ਅਦਰ ਗਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਁਜੀਲ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ 
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡ੍ਡੀ ਸਜ਼ਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂਁ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿਚੋਂ 
ਕਢ੍ਢ ਦੇਣਾ ਸੀ । ਇਸ ਉਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਗਿਰਜੇ ਦਾ 
ਮੈਂਬਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਫਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂਂ ਯੋਗ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ 
ਸਭਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂਁ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਸੀ । ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭਾ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ 
ਨੇ ਬਡ਼ੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋਕੇ ਇਕ ਸਖਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆਂ 
ਆਦਮੀ ਉਸ ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹਕ੍ਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਖਦਾ । ਪਰ ਜਦੋਂ 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਬਡ਼ੇ ਠਰਁਮੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਁਤਵ ਉਸਨੂਁ ਮੈਂਬਰ ਬਨਾਉਣਾ ਨਹੀਂ 
ਸੀ ਸਗੋਂ ਯੋਗ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ । ਜਦੋਂ 
ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਉਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ 
ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਾਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । 
ਸਭਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਦਰੀ ਉਸ ਨੂਁ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮੀਟਿਁਗ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ 
ਲੈ ਆਏ ਸਨ । ਉਸਨੂਁ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਖਡ਼ਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਉਸ 
ਹਾਦਸੇ ਉਤੇ ਬੇਅਁਤ ਦੁਖ੍ਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂਁ ਸਭਾ ਦੀ ਫੈਸਲਾ ਪਡ਼੍ਹਦਾ ਪਡ਼੍ਹਕੇ 
ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਕੋ ਹਥ੍ਥ ਨਾਲ ਦੋ ਕਾਗਜ਼ ਉਸਨੂਁ ਦੇ ਦਿਤੇ ਸਨ । ਇਕ ਕਾਗਜ਼ 
ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਗਿਰਜੇ ਵਿਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸਰਟੀਫੀਕੇਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 
ਤੋਂ ਕਢ੍ਢੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨੋਟਿਸ । ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਸੀ । ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪਥ੍ਥਰ 
ਦਾ ਪਥ੍ਥਰ ਇਕੋ ਥਾਵੇਂ ਖਡ਼ਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂਁ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ । 
ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਪਿਛੋਂ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਉਤੇ ਦਸਤਕ ਹੋਈ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਪਾਦਰੀ 
ਹੁਰਾਂ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਚਹਿਰੀ ਦਾ ਇਕ ਨੁਮਾਇਁਦਾ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨਾਂ ਜਜ੍ਜ ਦਾ 
ਇਕ ਹੁਮਨਾਮਾ ਲਈ ਖਡ਼ਾ ਸੀ । ਨੁਮਾਇਁਦੇ ਨੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂਁ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ 
ਆਦਮੀ ਨੂਁ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਗਿਰਜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਉਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂਁ ਕਚਹਿਰੀ ਦਾ 
ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ । 
ਫਿਰ ਪਾਦਰੀ ਉਸਨੂਁ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਰਜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਸਨ । ਨੁਮਾਇਁਦੇ ਨੇ 
ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਪਡ਼੍ਹਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਕਚਹਿਰੀ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ ਬਡ਼ਾ ਵਡ੍ਡਾ ਦੋਸ਼ੀ 
ਸੀ । ਉਸਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਕਚਹਿਰੀ 
+>
0 
﻿
SUNDER RAJAN K.R.
03-08-23
Punjabi
< ਩ਹ ਬਿਨਾਥ ਸ਼ਕਹਕ ਧਚਾਨਕ ਮ਷ਕਾ ਮਲਲ ਹੀ ਹਲ਼ ਕਿ ਸ਼ਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਦਾ ਨਵਾਥ 20- 
ਸੂਤਰੀ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮ ਤਲ ਸਹਰੀ ਯ.ਨਰ. ਧਤਤੁਲਲ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫਲ਼ਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਾ ਰਾਜਸੀ 
ਨਾਟਕ ਩ਕਸ਼ ਸਮਲਥ ਸਾਹਮਣ ਨਯ ਾ ਪਰ ਮਲ਼ਨੂਥ ਹਲ਼ਰਾਨੀ ਩ਸ ਗਲਹਲ ਦੀ ਹਲ਼ ਕਿ ਪਹਰਧਾਨ 
ਮਤਤਰੀ ਨਲ ਨਪਣਲ ਨਵਲਥ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮ ਵਿਚ ਩ਕ ਦਸ਼ ਨੁਕਤਲ ਧਜਿਹਲ ਕਿਫਥ ਨਹੀਥ ਪਾਯ 
ਜਿਹਨਾਥ ਦਾ ਸਬਥਧ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਦਿਨਨਤਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹਸ਼ਯ ਾ 
ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨਲ ਰਲਡੀਓ ਤਸ਼ਥ ਪਹਰਸਾਰਤ ਕੀਤਲ ਨਪਣਲ ਭਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹਲ਼ ਕਿ 
ਸਚਾਪ ਤਲ ਮਿਹਨਤ ਦਲ ਧਧਾਰ 'ਤਲ ਹੀ ਫਨਹਨਤੀ ਤਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਲਹਲ ਵਧਿਨ ਜਾ 
ਸਕਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਫਹਨਾਥ ਨਲ ਩ਕ ਨਵਾਥ ਕ਷ਮੀ ਨਾਧਰਾ ਲਸ਼ਕਾਥ ਨੂਤ ਦਿਤਹਤਾ ਹਲ਼ : ``ਮਿਹਨਤ 
ਦੀ ਸਦਾ ਜਿਤਹਤ ਹੁਤਦੀ ਹਲ਼ ਾ'' ਧਜਿਹਾ ਹੀ ਩ਕ ਹਸ਼ਰ ਨਾਧਰਾ ਵੀ ਦਿਤਹਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਸੀ ਕਿ ``ਪਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਸਦਾ ਜਿਤਹਤ ਹੁਤਦੀ ਹਲ਼ ਾ'' 
ਸ਼ਾ਩ਦ ਩ਹ ਸਸ਼ਚ ਕਲ ਕਿ ਸਾਡਲ ਧਤਦਰ ਨਤਮਿਕ ਤਲ ਨਲ਼ਤਿਕ ਕੀਮਤਾਥ ਪਹਿਲਾਥ ਹੀ 
ਬਹੁਤ ਹਨ, ਩ਸ ਲਪ ਩ਹਨਾਥ ਨੂਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਰਥਿਕ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ 
ਦੀ ਲਸ਼ਡ ਹੀ ਨਹੀਥ ਾ ਩ਸ ਤਸ਼ਥ ਵੀ ਵਧ ਸਾਡਲ ਹਾਕਮਾਥ ਦਾ ਩ਹ ਪਹਰਭਾਵ ਹਸ਼ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ 
ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਮਾਨਦਾਰੀ ਵਰਗਲ ਪੁਰਾਣਲ ਸਤਕਲਪਾਥ ਤਲ ਲਸ਼ਡਸ਼ਥ ਵਧ ਜਸ਼ਰ 
ਦਲਣਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਹਰਸਤਗ ਦਲ ਧਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹਸ਼ਵਲ ਾ 
ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਥ ਕਮਿਬਨਿਸਟਾਥ ਨਲ ਵੀ ਨਲ਼ਤਿਕ ਕਦਰਾਥ ਕੀਮਤਾਥ ਦਲ ਮਹਤਹਤਵ ਨੂਤ 
ਪਛਾਣ ਲਿਨ ਹਲ਼ ਾ ਪਿਛਹਛਲ ਜਿਹਲ ਮਲ਼ਥ ਩ਕ ਫਘਲ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਬਨਿਸਟ ਦੀਨਥ 
ਲਿਖਤਾਥ ਵਿਚ ਧਜਿਹਲ ਦਸ਼ ਹਵਾਲਲ ਪਡਹਹਲ ਜਿਹਡਲ ਰਾਜ-ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਨਲ਼ਤਿਕਤਾ ਦਲ ਮਹਤਹਤਵ 
ਨਾਲ ਸਬਤਧਿਤ ਹਨ ਾ ਩ਸ ਤਸ਼ਥ ਪਤਾ ਲਗਹਗਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਮਤਤਵਾਥ ਦੀ ਪਹਰਾਪਤੀ ਲਪ 
ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਾ ਹਸ਼ਣਾ ਕਿਤਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹਲ਼ ਾ 
ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਵਾਲੀ ਸਮੁਚਹਚੀ ਘਟਨਾ ਤਸ਼ਥ ਪਤਾ ਲਗਹਗਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਕਿਵਲਥ ਸਾਡਲ ਰਾਜਸੀ 
ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹ਷ਲੀ ਹ਷ਲੀ ਨਲ਼ਤਿਕ ਕੀਮਤਾਥ ਦਾ ਘਾਣ ਹਸ਼਩ਨ ਹਲ਼ ਾ ਸਮਝਿਨ ਩ਹ 
ਜਾਥਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਤਲ ਸਤਹਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਰੀਬਾਥ ਦੀ ਭਲਾਪ 
ਬਾਰਲ ਦੁਹਾਪ ਦਲ ਕਲ ਲਸ਼ਕਾਥ ਨੂਤ ਧਸ਼ਖਾ ਦਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹਸ਼ ਸਕਦੀ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ 
ਤਰਹਹਾਥ ਧਸੀਥ ਦਲਖਿਨ ਕਿ ਸਹਰੀ ਧਤਤੂਲਲ ਨਲ `਩ਤਦਰਾ ਗਾਥਧੀ ਪਹਰਤਿਭਾ ਪਹਰਤਿਸ਼ਠਾਨ' ਤਲ 
ਹਸ਼ਰ ਟਰਸਹਸਟ ਬਣਾ ਕਲ ਩ਹ ਕਹਿ ਕਲ ਫਤਡ ਩ਕਠਹਠਲ ਕੀਤਲ ਕਿ ਩ਹ ਗਰੀਬਾਥ ਦਲ ਸੁਧਾਰ 
ਹਿਤਹਤ ਖਰਚਲ ਜਾਣਗਲ ਾ 
ਜਲ ਧਤਤੁਲਲ ਤਲ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਗਰੀਬਾਥ ਦੀ ਭਾਲਪ ਲਪ ਨਪਣਾਯ ਜਾਣ ਵਾਲਲ 
ਸਾਧਨਾਥ ਦੀ ਸੁਚਹਚਤਾ ਪਖਹਖਸ਼ਥ ਸੁਚਹਤ ਰਹਿਤਦਲ ਤਾਥ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਦਲ ਟਰਹਰਸਟਾਥ ਦੀ ੟ਨੀ 
ਬਦ-~ਨਾਮੀ ਨਹੀਥ ਸੀ ਹਸ਼ਣੀ ਧਤਲ ਨਾ ਹੀ ਫਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਲ ਮੁਖਹਖ ਮਤਤਰੀ ਦਲ 
ਧਹੁਦਲ ਤਸ਼ਥ ਲਹਿਤਦਲ ਾ ਜਲ ਩ਹ ਮਤਨ ਵੀ ਲਿਨ ਜਾਯ ਕਿ ਸਨਧਤਕਾਰਾਥ ਤਲ ਫਸਰਹਰਪਨਥ 
ਨਲ ਸੀਮਿਤਟ ਦਲ ਕਸ਼ਟਲ ਲਲ਼ਣ ਲਪ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਹੀਥ ਦਿਤਹਤੀ ਤਾਥ ਵੀ ਟਰਹਰਸਟਾਥ ਲਪ ਫਤਡ 
ਲਲ਼ਣ ਖਾਤਰ ਧਪਣਾ਩ਨ ਗਿਨ ਢਤਗ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ ਗਲਤ ਸੀ ਾ 
ਵਿਚਾਰਲ ਸਹਰੀ ਵਲ਼ਥਕਟਰਮਨ ਨੂਤ ਩ਸ ਸਾਰਲ ਮਾਮਲਲ ਵਿਚ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਦੀ ਮਾਸੂ-~ 
ਮੀਧਤਲ ``ਸਿਧਹਧ ਕਰਨ'' ਲਪ ਧਜਿਹਲ ਬਿਨਨ ਦਲਣਲ ਪਯ ਜਿਹਨਾਥ ਬਾਰਲ ਹੁਣ ਹਰ 
਩ਕ ਨੂਤ ਪਤਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਫਹ ਗਲਤ ਸਨ ਾ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਩ਸ ਹਦਹਦ ਤਕ ਕਹਿਣਾ ਪਿਨ 
ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਰਲ਼ਸ ਨਸ਼ਟਾਥ ਵਿਚ ਦਿਤਹਤਲ ਗਯ ਬਿਨਨ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ ਸਰਕਾਰੀ ਨਹੀਥ 
ਹੁਤਦਲ ਾ 
ਸਹਰੀ ਵਲਥਟਰਮਨ ਨਲ ਪਹਰਧਾਨ ਮਤਤਰੀ ਦੀ ਸਫਾਪ ਵਜਸ਼ਥ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਫਥ ਹੀ ਫਹਨਾਥ 
ਨੂਤ ਪਤਾ ਲਗਹਗਾ ਕਿ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਦਲ ਩ਕ ਟਰਹਰਸਟ ਦਾ ਨਾਥ ਫਹਨਾਥ ਦਲ ਨਾਥ ਨਾਲ ਜੁਡਿਨ 
ਹਸ਼਩ਨ ਹਲ਼, ਤਾਥ ਪਹਰਧਾਨ ਮਤਤਰੀ ਨਲ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਨੂਤ ਩ਹ ਨਾਥ ਕਢਹਢ ਦਲਣ ਲਪ ਲਿਖਿਨ ਾ 
ਧਸਲ ਵਿਚ ਩ਹ ਪਿਛਹਛਸ਼ਥ ਸਸ਼ਚ ਕਲ ਕੀਤਾ ਗਿਨ ਦਾਧਵਾ ਸੀ ਾ 
ਨਮ ਪਹਰਭਾਵ ਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ ਦਲ ਦਸ਼ਹਾਥ ਸਦਨਾਥ ਵਿਚ ਹਸ਼ਪਨਥ ਧੂਨਥ-ਧਾਰ 
ਬਹਿਸਾਥ ਨਲ ਧਤਤੁਲਲ ਸਕਲ਼ਥਡਲ ਨੂਤ ਬਲਨਕਾਬ ਕੀਤਾ ਾ ਧਸਲ ਵਿਚ ਩ਹਨਾਥ ਬਹਿਸਾਥ ਨਲ 
਩ਸ ਮਸਲਲ ਸਬਤਧੀ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ ਵਾਧਾ ਨਹੀਥ ਕੀਤਾ ਾ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ 
ਵਿਚ ਤਾਥ ਕਲਵਲ ਵਿਸ਼ਲਸ਼ ਧਧਿਕਾਰ ਮਤਲ 'ਤਲ ਹੀ ਬਹਿਸ ਹੁਥਦੀ ਰਹੀ ਾ 
ਦਸ਼ਹਾਥ ਸਦਨਾਥ ਦਲ ਮੁਖੀਨਥ ਨਲ ਧਜਿਹਾ ਵਤੀਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ ਦਲ 
ਮਲ਼ਥਬਰ ਧਤਤੁਲਲ ਸਕਲ਼ਥਡਲ ਦੀ ਸਚਾਪ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਥ ਲਗਾ ਸਕਲ ਾ ਬਤਬਪ ਹਾਪ 
ਕਸ਼ਰਟ ਦਲ ਜਜਹਜ ਸਹਰੀ ਲਲ਼ਥਨਟਿਨ ਦਲ ਫਲ਼ਸਲਲ ਤਕ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਮੁਖਹਖ ਮਤਤਰੀ ਬਣਲ ਰਹਲ ਧਤਲ 
ਚਤਮ ਦੀਨਥ ਚਲਾਫਥਦਲ ਰਹਲ ਾ ਩ਸ ਪਹਰਕਾਰ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ ਩ਸ ਗਤਭੀਰ ਮਸਲਲ ਵਿਚ 
੟ਨੀ ਧਸਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹਸ਼ਪ ਾ ਮਾਮਲਾ ਸਾਹਮਣਲ ਨਫਣ 'ਤਲ ਤਾਥ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ ਵਿਚ 
ਵਾਹ-ਵਾਹ ਗਰਮਾ ਗਰਮੀ ਹਸ਼ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ ਪਰ ਗਲਹਲ ਩ਸ ਤਸ਼ਥ ਧਗਹਗਲ ਜਾਥਦੀ ਨਹੀਥ ਦਿਸਹਸਦੀ ਾ 
ਕਾਥਗਰਸ (਩ਤ.) ਦਲ ਨਗੂ ਪੂਰਲ ਜਸ਼ਰ ਸ਼ਸ਼ਰ ਨਾਲ ਕਹਿਤਦਲ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ 
ਨਿਨਥਪਾਲਿਕਾ ਤਸ਼ਥ ਫਪਰ ਹੁਤਦੀ ਹਲ਼ ਕਿਫਥਕਿ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਪਤਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਩ਸ ਨੂਤ ਸਫਲਤਾ 
ਨਾਲ ਵਰਗਲਾ਩ਨ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਦਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮਲ਼ਥ ਩ਸ ਗਲਹਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ 
ਨਹੀਥ ਕਿ ਧਤਤੁਲਲ ਦਲ ਮਾਮਲਲ ਵਿਚ ਜਸਟਿਸ ਲਲ਼ਥਨਟਿਨ ਵਲਸ਼ਥ ਦਿਤਹਤਾ ਗਿਨ ਫਲ਼ਸਲਾ 
ਸਾਡੀਨਥ ਧਦਾਲਤਾਥ ਦਲ ਸੁਤਤਤਰ ਹਸ਼ਣ ਦਾ ਠਸ਼ਸ ਪਹਰਮਾਣ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਫਲ਼ਸਲਲ ਤਸ਼ਥ ਤਾਥ 
੟ਨਾ ਕੁ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਹਗਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਸਾਡਲ ਦਲਸ਼ ਵਿਚ ਧਜਲ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁ ਪਮਾਨ-ਦਾਰ 
ਤਲ ਦਲਲਰ ਜਜਹਜ ਮ਷ਜੂਦ ਹਨ ਾ ਬਦ-ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤਲ ਜਜਹਜ ਜਾਥ ਤਾਥ ਡਰਦਲ 
ਹਨ ਜਾਥ ਫਿਰ ਸਤਹਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦਲ ਮਗਰ ਮਗਰ ਚਲਦਲ ਹਨ ਾ 
ਬਤਬਪ ਹਾਪ ਕਸ਼ਰਟ ਦਲ ਫਲ਼ਸਲਲ ਨਲ ਸਹਰੀ ਧਤਤਲਲ ਨੂਤ ਤਾਕਤ ਤਸ਼ ਲਾਹ ਦਿਤਹਤਾ ਹਲ਼, 
ਪਰ ਹੁਣ ਩ਹ ਲਭਹਭਣ ਦੀ ਲਸ਼ਡ ਹਲ਼ ਕਿ ਫਹਨਾਥ ਦਲ ਟਰਸਹਸਟਾਥ ਲਪ ਩ਕਠਹਠਲ ਹਸ਼ਯ 
ਫਤਡਾਥ ਦਾ ਬਣਿਨ ਕੀ ਾ ਜਜਹਜ ਦਾ ਫਲ਼ਸਲਾ ਤਾਥ ਸਿਮਿਤਟ ਦਲ ਕਸ਼ਟਲ ਧਲਾਟ ਕਰਨ 
ਵਿਚ ਹਸ਼ਪਨਥ ਬਲ਼ਨਿਯਮੀਨਥ ਬਾਰਲ ਹੀ ਹਲ਼ ਾ ਪਰ ਕੀ ਸਾਰਲ ਧਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ 
ਹਸ਼਩ਨ ਹਲ਼ ? ਩ਸ ਵਿਚਸ਼ਥ ਕਿਤਨਾ ਕਾਥਗਰਸ (਩ਤ.) ਦਲ ਖਜਾਨਲ ਵਿਚ ਗਿਨ ? 
ਧਦਾਲਤ ਦਾ ਫਲ਼ਸਲਾ ਨਫਣ ਤਸ਼ਥ ਕੁਝ ਘਤਟਲ ਦਲ ਵਿਚ ਵਿਚ ਜਿਸ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ 
ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨਲ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਨੂਤ ਧਸਤੀਫਾ ਦਲਣ ਲਪ ਕਿਹਾ, ਫਸ ਤਸ਼ਥ ਬਹੁਤਲ ਲਸ਼ਕ 
ਪਹਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਥ ਹਸ਼ਯ ਾ ਮਲਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਧਨੁਸਾਰ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨੂਤ ਩ਹ ਨਸ ਨਹੀਥ 
ਸੀ ਕਿ ਜਸਟਿਸ ਲਲ਼ਥਨਟਿਨ ੟ਨਾ ਦਸ਼-ਟੁਕਹਕ ਫਲ਼ਸਲਾ ਦਲਣਗਲ ਾ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਤਾਥ ਩ਸ 
ਸਾਰਲ ਮਾਮਲਲ ਨੂਤ ਬਡਾ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਲ ਸਨ ਧਤਲ ਫਹ ਧਤਤ ਤਕ ਸਹਰੀ 
ਧਤਤੁਲਲ ਨੂਤ ਪਮਾਨਦਾਰ ਘਸ਼ਸ਼ਿਤ ਕਰਦਲ ਰਹਲ ਾ 
ਪਰ ਩ਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਧਜਲ ਧਤਤ ਨਹੀਥ ਹਸ਼਩ਨ ਭਾਵਲਥ ਕਿ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ 
਩ਸ 'ਤਲ ਛਲਤੀ ਹੀ ਮਿਟਹਟੀ ਪਾ ਦਲਣਾ ਚਾਹੁਤਦਲ ਹਨ ਾ ਮਹਾਥਰਾਸ਼ਟਰ ਦਲ ਮੁਖਹਖ ਮਤਤਰੀ 
ਰਹਿਣ ਸਮਲਥ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ, ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਪਹਰਤੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੂਤ ਖਾਥਦਲ ਰਹਲ ਾ 
ਪਰ ਤਾਕਤ ਤਸ਼ਥ ਲਹਿ ਕਲ ਫਹ ਸ਼ਾ਩ਦ ੟ਨਲ ਭਲਲਮਾਣਸ ਨਾ ਰਹਿਣ ਾ ਹੁਣ ਸ਼ਾ਩ਦ 
ਫਹ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਦੀ ਧਟੁਟਹਟ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜਾਰੀ ਦੀ ਸੀਮਾਥ ਤਸ਼ਥ ਬਾਹਰ ਨ ਕਲ 
ਮਹਾਥਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀਨਥ ਲਸ਼ਡਾਥ ਦਲ ਦਬਾਧ ਹਲਠ ਟਰਹਰਸਟ ਸਕਲ਼ਥਡਲ ਬਾਰਲ 
ਨਪਣੀ ਵਿਨਖਿਨ ਪਲਸ਼ ਕਰਨ ਾ 
ਮਲਰਲ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਧਤਤੁਲਲ ਦਲ ਮਾਮਲਲ ਕਾਰਨ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨੂਤ ਦੂਜੀ ਵਾਰ 
ਮੂਤਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਪ ਹਲ਼ ਾ 
ਜਦਸ਼ਥ ਧਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਪ ਕਸ਼ਰਟ ਨਲ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨੂਥ ਚਸ਼ਣਾਥ ਵਿਚ ਬਲਨਿਯ-~
ਮੀਨਥ ਦਾ ਦਲਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ਩ਨ ਸੀ ਤਾਥ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਬਡੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਪਦ ਤਿਨਗ ਕਰਨਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਾ ਩ਸ ਪਹਰਕਾਰ ਫਹ ਸਾਡੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਫਚਹਚੀ ਨਲ਼ਤਿਰ ਪਹਰਤਪਰਾ ਬਣਾਫਣ 
'ਤਲ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਪ ਹੁਥਦਲ ਾ ਪਰ ਩ਸ ਦੀ ਥਾਥ ਫਹਨਾਥ ਨਲ ਜਮ-~
ਹੂਰੀਧਤ ਨੂਥ ਜਲਲਹਹ-ਖਾਨਲ ਪਾ ਦਿਤਾ ਾ 
ਜਲ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਜੂਨ, 1975 ਵਿਚ ਦਲਸ਼ ਵਿਚ ੟ਮਰਜਲ਼ਥਸੀ ਲਾ ਕਲ ਨਪਣੀ 
ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪਕਹਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਥ ਤਿਨਗ-ਪਤਹਤਰ ਦਿਤਦਲ ਤਾਥ ਲਸ਼ਕਾਥ ਨਲ ਩ਸ ਪਿਛਹਛਸ਼ਥ ਛਲਤੀ 
ਹੀ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਸਤਹਤਾ ਵਿਚ ਲਲ਼ ਨਫਣਾ ਸੀ ਾ ਪਰ ਫਹਨਾਥ ਨਲ ਸ਷ਖਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਨ ਾ 
ਹੁਣ ਜਦਸ਼ਥ ਕਿ ਧਸੀਥ ਸਾਰਲ ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਨੂਥ ਫਹਨਾਥ ਦੀਨਥ ਕਰਤੂਤਾਥ ਲਪ ਭਤਡ 
ਰਹਲ ਹਾਥ ਤਾਥ ਸਾਨੂਤ ਩ਹ ਵੀ ਸਸ਼ਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਕੀ ਫਹ ਧਜਿਹਲ ਕਤਮਾਥ ਲਪ 
ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਤਸ਼ਥ ਹੀ ਪਹਰਲਰਨਾ ਨਹੀਥ ਲਲ਼ਥਦਲ ਰਹਲ ? ਜਸ਼ ਪਹਰਧਾਨ ਮਤਤਰੀ ਧਦਾਲਤੀ ਫਲ਼ਸਲਲ 
ਨੂਤ ਮਤਨਣ ਤਸ਼ ਩ਨਕਾਰੀ ਹਸ਼ ਸਕਦਲ ਹਨ ਤਾਥ ਮੁਖਹਖ ਮਤਤਰੀ ਵੀ ਩ਹ ਸਸ਼ਚ ਸਕਦਲ ਹਨ 
ਕਿ ਕਾਨੂਤਨ ਫਹਨਾਥ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਥ ਵਿਗਾਡ ਸਕਦਾ ਾ 
ਮਲਰਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਩ਹ ਨਹੀਥ ਕਿ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨਲ ਭਾਰਤੀ ਰਜਨੀਤੀ ਵਿਚ 
ਭਹਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਲਪ ਰਾਹ ਖਸ਼ਲਹਹ ਦਿਤਹਤਾ ਹਲ਼ ਪਰ ਫਹਨਾਥ ਦੀਨਥ ਕਾਰਵਾਪਨਥ ਨਲ ਩ਹ 
ਪਹਰਭਾਵ ਜਰੂਰ ਪਲ਼ਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫਹ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਲ਼ਤਿਕ ਕੀਮਤਾਥ ਨੂਤ ਬਹੁਤੀ 
ਮਹਤਹਤਤਾ ਨਹੀਥ ਦਿਤਦਲ ਾ 
ਜਦਸ਼ਥ ਪਾਰਲੀਮਲ਼ਥਟ ਵਿਚ ਧਤਤੁਲਲ ਮਾਮਲਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹਸ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਥ ਸਹਰੀਮਤੀ 
ਗਾਥਧੀ ਨਲ ਸਦਨ ਵਿਚ ਨਫਣ ਤਕ ਦੀ ਖਲਚਲ ਵੀ ਨਹੀਥ ਕੀਤੀ ਾ ਸਗਸ਼ਥ ਫਹ ਭੁਵ-~
ਨਲਸ਼ਵਰ ਚਲਲ ਗਯ ਾ ਫਥਲ ਩ਕ ਪਤਹਤਰਕਾਰ ਨਲ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਪੁਛਹਛਿਨ ਕਿ ਕੀ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ 
ਸਹਰੀ ਧਤਤੁਲਲ ਦਲ ਮਾਮਲਲ ਬਾਰਲ ਕਸ਼ਪ ਪਹਰਲਸ਼ਾਨੀ ਤਾਥ ਨਹੀਥ ਹਸ਼ ਰਹੀ ? ਩ਸ 'ਤਲ ਸਹਰੀਮਤੀ 
ਗਾਥਧੀ ਨਲ ਗੁਸਹਸਲ ਵਿਚ ਫਤਹਤਰ ਦਿਤਹਤਾ : ``ਮਲ਼ਨੂਤ ਜਾਥ ਕਿਸਲ ਹਸ਼ਰ ਨੂਤ ਪਹਰਲਸ਼ਾਨੀ ਕਿਫਥ 
ਹਸ਼ਵਲ ?'' 
ਹਸ਼ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਦਾ ਩ਹ ਸਵਲ਼-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਠੀਕ ਹੀ ਹਸ਼ਯ ਾ 
ਧਤਤੁਲਲ ਵਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਧਗਲੀਨਥ ਨਮ ਚਸ਼ਣਾਥ ਤਲ ਩ਸ ਦਲ ਪਹਰਭਾਵ ਦੀ ਗਲਹਲ ਤਾਥ 
ਪਾਸਲ ਰਹੀ, ਩ਸ ਨਲ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਹੁਣਲ ਜਿਹਲ ਹਸ਼ਪਨਥ ਫਪ-ਚਸ਼ਣਾਥ ਵਿਚ ਕਾਥਗ-~
ਰਸ (਩ਤ.) ਦਲ ਜਲਤੂ ਹਸ਼ਣ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ ਧਡਿਕਹਕਾ ਨਹੀਥ ਪਾ਩ਨ ਾ 
ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਩ਹ ਜਾਪਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਬਲਨਿਯਮੀਨਥ ਨਾਲਸ਼ਥ 
ਗਤਢਿਨਥ ਦੀ ਚਸ਼ਣ ਨਤੀ-~ਜਿਨਥ ਲਪ ਜਿਨਦਾ ਮਾਰੁ ਸਾਬਤ ਹਸ਼ ਸਕਦੀ ਹਲ਼ ਾ 
ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨਲ ਨਪਣਲ ਲਿਸ਼ਕਵਲਥ 20-ਸੂਤਰੀ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮ ਨੂਤ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਸ਼ਧ 
ਕਲ ਪਲਸ਼ ਕੀਤਾ ਹਲ਼ ਾ ਪਰ ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਩ਹ ਨਹੀਥ ਭੁਲਹਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਫਹਨਾਥ ਦਾ 
ਪਹਿਲਾ 20-ਨੁਕਾਤੀ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮ ਫਹਨਾਥ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂਥ ਬਚਾਫਣ ਵਿਚ ਧਸਫਲ ਰਿਹਾ 
ਸੀ ਾ 
਩ਸ ਲਪ ਜਦਸ਼ਥ ਩ਸ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮ ਨੂਤ ਩ਕ ਵਾਰ ਫਲਰ ਸਸ਼ਧਣ ਦੀ ਲਸ਼ਡ ਪਵਲ ਤਾਥ 
ਸਹਰੀਮਤੀ ਗਾਥਧੀ ਨਲ਼ਤਿਕਤਾ ਸਬਤਧੀ ਩ਕ ਦਸ਼ ਨੁਕਤਲ ਜਰੂਰ ਪਾ ਲਲ਼ਣ ਾ ਧਜਿਹਾ ਨਾ 
ਹਸ਼ਯ ਕਿਤਲ.. .. .. .. 
+>

0 
﻿
CHANDAN AJIT SINGH
03-08-23
Punjabi
< ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ ਨਾਚ ਧਪਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਪਹਰਾਪਤੀ ਲਪ ਨਦਿ ਕਾਲ ਤਸ਼ਥ ਹੀ 
ਚਾਲੂ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਬਹਰਹਿਮਲਡ ਰੂਪੀ ਮਲ਼ਚ ਫਪਰ ਕਸ਼ਪ ਮਤਵਾਲਾ ਸਚਹਚ ਦਾ ਲਿਬਾਸ 
ਪਹਿਨੀ ਸੁਤਦਰਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਕਿਸਲ ਧਕਹਿ ਖੁਸ਼ੀ ਦਲ ਜਜਬਿਨਥ ਦਲ ਹਡ 
ਵਿਚ ਰੁਡਹਹਿਨ ਸਦਾ ਤਸ਼ਥ ਹੀ ਨਚਹਚਦਾ ਨ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਨਾਚ ਨੂਤ ਵਲਖਣ ਲਪ 
ਸਾਨੂਤ ਫਸ ਮਤਵਾਲਲ ਦਲ ਸਚਹਚ ਨੂਥ ਸਾਪਰਤਖਹਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਲਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹਲ਼ ਤਲ 
ਫਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਸ਼ਣ ਲਪ ਮਖ਷ਟਲ ਵੀ ਫਤਾਰ ਦਲਣਲ ਚਾਹੀਦਲ ਹਨ ਤਾਥ 
ਜਸ਼ ਧਸੀਥ ਮਹਾਥਕਵੀ ਵਾਲਟ ਵਿਟਹਟਮਲ਼ਨ ਜਾਥ ਪਹਰਸ਼. ਪੂਰਨ ਸਿਤਘ ਵਰਗਲ ਮਤਵਾਲਲ 
਩ਨਸਾਨ ਵਾਥਗ ਖੁਲਹਹਾ ਨਾਚ ਵਲਖਣ ਦਲ ਸਮਰਥਹਥ ਹਸ਼ ਸਕੀਯ ਾ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ ਨਾਚ 
ਜਸ਼ ਸਚਹਚ ਤਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਪਹਰਾਪਤੀ ਲਪ ਨਚਹਚਿਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ ਾ 
ਸਚਹਚ ਹਮਲਸ਼ਾ ਨਤਗਾ ਹੀ ਸ਼ਸ਼ਭਦਾ ਹਲ਼ ਜਿਵਲਥ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗਸ਼ਦ ਵਿਚ ਸਭ 
ਵਲਲ ਬੂਟਲ ਤਲ ਪ਷ਦਲ ਨਤਗਲ ਖਲਸ਼ਤਲ ਹਨ ਾ ਜਲ ਫਹਨਾਥ ਫਪਹਪਰ ਕਸ਼ਪ ਓਡਨ ਜਾਥ 
ਪਰਦਾ ਵੀ ਹਲ਼ ਤਾਥ ਫਹ ਰਬਹਬੀ ਧੁਤਦ ਹਲ਼ ਜਾਥ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਧੁਪਹਪ ਜਾਥ ਰਾਤ ਦਾ 
ਸਤਘਣਾ ਹਨਹਹਲਰਾ ਜਸ਼ ਨਪਣਲ ਨਿਘਹਘਲ ਕਲਾਵਲ ਵਿਚ ਵਸਤਾਥ ਨੂਤ ਲਲ਼ਣ ਫਪਰਤਤ ਫਿਰ 
ਧਲਸ਼ਪ ਹਸ਼ ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਧਜਿਹਲ ਸਚਹਚ ਧਗਹਗਲ ਝੂਠ ਦਲ ਖਲਸ਼ਣ ਦੀ ਹਿਮਤਤ ਨਹੀਥ 
ਹਸ਼ ਸਕਦੀ ਾ ਩ਥਲ ਮਲਰੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸਚਹਚ ਨੂਤ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਥ ਦਲ 
ਸਾਹਮਣਲ ਰੂਪਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਲ਼ ਕਿ ਨਖਰਕਾਰ ਸਚਹਚ ਕੀ ਹਲ਼ ? ਮਲਰਲ ਖਿਨਲ 
ਵਿਚ ਸਚਹਚ ਫਹ ਮੁਬਹਬਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਕਸ਼ਪ ਪਹਰਲਮੀ ਨਪਣੀ ਪਹਰਲਮਿਕਾ 
ਲਪ ਪਹਾਡੀ ਨਦੀ ਲਾਗਲ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ ਾ ਸਚਹਚ ਫਹ ਤਲਸਾ ਜਾਥ ਨਰੀ ਹਲ਼ ਜਿਸ 
ਨਾਲ ਚਟਹਟਾਨ ਛਿਥਹਥੀ ਪਲ਼ ਕਲ ਰਲਤ ਵਾਥਗ ਭੂਰ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ ਾ ਩ਥਲ ਮਲ਼ਨੂਤ ਸਚਹਚ ਦੀ 
ਪਹਰੀਭਾਸ਼ਾ ਲਭਹਭਣ ਲਪ ਖਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦਲ ਫਸ ਫਲਸਫਲ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਲ਼ਣਾ 
ਪਵਲਗਾ ਜਦ ਩ਕ ਩ਨਸਾਨ ਩ਸ ਝੂਠਲ ਸਤਸਾਰ ਨੂਤ ਤਿਨਗ ਕਲ ਖੁਦ ਜਤਗਲਾਥ 
ਵਿਚ ਵਸਣ ਲਗਹਗਾ ਸੀ ਕਿਫਥਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸਚਹਚ ਤਸ਼ਥ ਬਿਨਾਥ ਹਸ਼ਰ ਕੁਝ ਹਲ਼ 
ਹੀ ਨਹੀਥ- ਩ਸ ਕਾਰਨ ਵਸ਼ਹਸ਼ ਫਹ ਩ਨਸਾਨ ਬਾਗੀ ਹਸ਼ਕਲ ਸਮਾਜ ਨੂਥ ਕੁਝਹਝ 
ਸਮਲਥ ਲਪ ਤਿਨਗ ਕਲ ਜਤਗਲਾਥ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਨ ਸੀ ਾ ਜਤਗਲ ਵਿਰ 
ਰਹਿਤਦਿਨਥ ਫਸ ਨੂਥ ਩ਤਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹਸ਼਩ਨ ਜਿਵਲਥ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਚੁਪਹਪ ਩ਕ 
ਸਤਗੀਤਕ ਚੁਪਹਪ ਹਸ਼ਵਲ ਤਲ ਩ਸ ਚੁਪਹਪ ਨੂਥ ਤਸ਼ਡਨ ਲਪ ਜਤਗਲੀ ਪਤਛੀ ਕਦਲ 
ਕਦਾਪਥ ਖੁਸ਼ੀ ਦਲ ਜਜਬਲ ਵਿਚ ਩ਸ ਚੁਪਹਪ ਨੂਤ ਮਿਠਹਠਲ ਸ਼ਬਦਾਥ ਵਿਚ ਗਾ ਰਹਲ 
ਹਸ਼ਣ ਾ 
ਦਰਧਸਲ ਮਲਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਫਸ ਸਚਹਚਲ ਵਿਧਕਤੀ ਵਲਹਲ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਩ਹਨਾਥ ਸਭ 
ਭਲਤਾਥ ਤਸ਼ਥ ਡਾਣੂ ਹਸ਼ ਕਲ ਨਪਣਲ ਹਥਹਥੀਥ ਕਿਰਤ ਕਰਕਲ ਰਸ਼ਜੀ ਕਮਾਫ਩ਥਦਾ ਹਲ਼ ਤਲ ਩ਤਜ 
ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸ ਨੂਤ ਨਨਤਦ ਦੀ ਪਹਰਾਪਤੀ ਹੁਥਦੀ ਹਲ਼ ਾ ਩ਹ ਨਿਡਰ ਩ਨਸਾਨ 
਩ਸ ਦੁਨੀਨਥ ਦਾ ਧਸਲੀ ਸਿਰਜਕ ਹਲ਼ ਾ 
਩ਸ ਤਰਕਹਕੀ ਦਲ ਯੁਗਹਗ ਵਿਚ ਩ਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੀ ਲਲ਼ ਲਓ ਜਸ਼ ਲਹੂ 
ਪਸੀਨਾ ਩ਕ ਕਰਕਲ ਖਲਤ ਵਿਚ ਗਸ਼ਡੀ ਕਰਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਫਸਲਾਥ ਨੂਤ ਪਾਣੀ ਦਿਤਦਾ ਹਲ਼ ਤਲ 
ਧਤਨ ਫਗਾ ਕਲ ਬਚਹਚਲ ਬੁਢਹਢਲ ਧਤਲ ਔਰਤਾਥ ਦਾ ਢਿਡਹਡ ਭਰਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਜਲਕਰ ਫਹ ਨਪਣਲ 
ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਚਹਚਲ ਤਲ ਸੁਚਹਚਲ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ ਭਾਵਲਥ ਫਹ ਧਤਿ 
ਸਾਧਾਰਣ ਜਿਤਦਗੀ ਹੀ ਕਿਫਥ ਨਾ ਜੀਧ ਰਿਹਾ ਹਸ਼ਵਲ, ਫਸ ਦਾ ਸਚਹਚ ਫਹਨਾਥ ਸਭ 
ਵਿਧਕਤੀਨਥ ਤਸ਼ਥ ਬਲਵਾਨ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਝੂਠਲ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨੀਥ ਭਸ਼ਗ 
ਵਿਲਾਸਿਤਾਵਾਥ ਵਿਚ ਗਹਰਸਲ ਹਸ਼ਯ ਹਨ ਾ 
਩ਹੀ ਕਾਰਨ ਹਲ਼ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਧਜਿਹਲ ਹੀ ਕਿਸਲ ਸਚਹਚ 
ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਹਾਡਾਥ ਤਲ ਜਾ ਨਸਣ ਜਮਾਫਥਦਲ ਸਨ ਤਲ ਮਨ ਨੂਤ ਰਬਹਬੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਵਲਹਲ ਩ਕਾਗਰ ਕਰਕਲ ਨਪਣਲ ਨਪ ਨੂਤ ਩ਸ ਕਦਰ ਸ਼ੁਧਹਧ ਕਰ ਲਲ਼ਥਦਲ ਸਨ ਕਿ ਫਹ 
ਖੁਦ ਹੀ ਸਚਹਚ ਦਾ ਰੂਪ ਹਸ਼ ਨਿਬਡਦਲ ਸਨ ਾ ਪਰ ਸਮਾਜ ਵੀ ਸਾਡੀ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ 
਩ਕ ਜਰੂਰੀ ਧਤਗ ਹਲ਼ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਹਿਕਲ ਧਸੀਥ ਩ਕ ਦੂਜਲ ਦਲ ਧਤਗੀਕਾਰ ਬਣ 
ਸਕਦਲ ਹਾਥ ਾ ਩ਸ ਲਪ ਸਮਾਜ ਨੂਤ ਛਡਹਡ ਜਾਣਾ ਤਾਥ ਬੁਜਦਿਲੀ ਹਸ਼ਵਲਗੀ ਾ ਕਿਫਥ 
ਨਾ ਩ਸ ਦੀ ਬਲਹਤਰੀ ਲਪ ਧਸੀਥ ਫਸ ਸਚਹਚ ਦਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਪ ਥਸ਼ਡਹਹੀ 
ਥਸ਼ਡਹਹੀ ਚਰਨ ਧੂਡ ਨਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਤਸਕਹਰਿਤੀ ਧਰਥਾਤ ਰਿਸ਼ੀਨਥ ਮੁਨੀਨਥ ਤਸ਼ਥ ਹੀ 
ਲਲ਼ ਲਪਯ ਾ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧਹਧ ਨੂਤ ਵੀ ਤਾਥ ਫਪਰਾਮ ਹਸ਼ ਕਲ ਩ਸਲ ਸਚਹਚ ਦੀ ਪਹਰਾਪਤੀ 
ਲਪ ਜਤਗਲਾਥ ਵਿਚ ਜਾ ਕਲ ਸਤਨਿਨਸ ਲਲ਼ਣਾ ਪਿਨ ਸੀ ਤਲ ਫਸ ਨਲ ਩ਸ ਹੀਲਲ 
ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਫਦਲਸ਼ ਨੂਥ ਪਹਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਨ ਸੀ ਾ 
ਸਸ਼ ਸਚ ਦਲ ਵਧਲਰਲ ਨਲਡਲ ਹਸ਼ਣ ਜਾਥ ਸਚਹਚ ਨੂਤ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਧਸਲੀ 
ਹੀਲਾ ਩ਹਸ਼ ਹਲ਼ ਕਿ ਧਸੀਥ ਨਪਣਲ ਮੁਖਹਖ ਕਰਤਵਹਵ ਨੂਤ ਪਛਾਣੀਯ, ਮਸ਼ਹ ਦੀਨਥ ਤਤਦਾਥ 
ਹਸ਼ਰ ਪੀਡੀਨਥ ਕਰੀਯ, ਩ਕ ਦੂਜਲ ਦੁਖਹਖ ਨੂਤ ਜਾਣੀਯ ਧਤਲ ਕੁਦਰਤ ਦਲ ਧਨਲਕਾਥ 
ਚਸ਼ਮਿਨਥ ਤਸ਼ਥ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਥਹੁ ਟਿਕਾਣਾ ਲਭਹਭ ਸਕੀਯ ਾ ਨਪਣੀ 
ਜਿਤਦਗੀ ਵਿਚ ਸਚਹਚ ਤਲ ਪਵਿਤਹਤਰਤਾ ਨੂਤ ਥਾਥ ਦਲਪਯ ਾ ਮਾਨਵੀਥ ਪਿਨਰ ਨੂਥ ਰਸ਼ਮ 
ਰਸ਼ਮ ਵਿਚ ਸਾਥਭ ਲਪਯ ਤਲ ਩ਕ ਦੂਜਲ ਦਲ ਬਗਲ-ਗੀਰ ਹਸ਼ਪਯ ਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 
ਦਲਵ ਜੀ ਩ਸਲ ਕਾਰਨ ਮਹਾਨ ਸਨ ਕਿ ਫਹਨਾਥ ਸਚਹਚ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਗਾਪ ਾ ਸਚਹਚ 
ਦਾ ਪਹਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਤਲ ਸਚਹਚ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂਤ ਲਸ਼ਕਾਥ ਧਗਹਗਲ ਮਲਕ ਭਾਗਸ਼ ਤਲ 
ਭਾਪ ਲਾਲਸ਼ ਦੀਨਥ ਰਸ਼ਟੀਨਥ 'ਚਸ਼ਥ ਦੁਧਹਧ ਤਲ ਲਹੂ ਨੀਚਸ਼ਡ ਕਲ ਩ਹਸ਼ ਸਿਟਹਟਾ ਕਢਹਢਿਨ 
ਹਲ਼ ਕਿ ਸਚਹਚ ਮਹਾਥਬਲੀ ਹਲ਼ ਾ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਖੁਲਹਹਲ ਨਾਚ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਲਵ 
ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਸ਼ਯ ਤਲ ਧਸਾਡਲ ਲਪ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਧਨਲਕਾਥ ਭਲਤ ਖੁਲਹਹ 
ਕਲ ਰਖਹਖ ਗਯ ਾ ਜਿਨਹਹਾਥ ਦਲ ਪਲ਼ਰ ਚਿਤਨਹਹਾਥ ਫਪਹਪਰ ਚਲਹਲ ਕਲ ਧਸੀਥ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ 
ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਾਥ ਦੀ ਪਹਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਲ ਹਾਥ ਾ ਕੂਡ, ਝੂਠ ਤਲ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ 
ਹਨਲਰਲ ਤਸ਼ਥ ਦੂਰ ਜਾ ਸਕਦਲ ਹਾਥ ਾ ਨਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਸਚਹਚ ਦਲ ਪਹਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ 
ਪਛਾਣ ਸਕਦਲ ਹਾਥ ਾ ਩ਹੀ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ ਧਸਲੀ ਤਲ ਖੁਲਹਹਾ ਨਾਚ ਸੀ ਜਸ਼ ਗੁਰੂ 
ਨਾਨਕ ਦਲਵ ਜੀ ਨਲ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ ਲਸ਼ਕਾਥ ਵਿਚ ਪਹਰਸਾਰਣ ਕਰਕਲ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ 
ਘੁਤਡ ਚੁਕਹਕ ਦਲਤਾ ਾ ਧਨਲਕਾਥ ਕਸ਼ਹਜਲ ਪਰਦਲ ਫਤਾਰ ਦਿਤਲ ਾ 
ਦੁਨੀਨਥ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ ਧਗਿਨਨੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਹਸ਼ਵਲਗਾ ਜਸ਼ ਸੁਤਦਰਤਾ ਵਲਹਲ 
ਮੂਤਹ ਮਸ਼ਡ ਕਲ ਬਲ਼ਠਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਸਚਹਚ ਕਸ਼ਲਸ਼ਥ ਨੀਵੀਥ ਪਾ ਕਲ ਲਤਘਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਸਚਹਚ ਦੀ 
ਮਹਾਨਤਾ ਯਨਲ ਮਾਡਰਨ ਯੁਗਹਗ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਨੂਤ ਸੁਕਰਾਤ ਦਲ ਪਲਲ਼ਟਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ 
ਦਿਵਾ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਦਿਨ ਰਾਤ ਩ਸਲ ਸਚਹਚ ਦੀ ਖਸ਼ਜ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਕਰਿਨ 
ਕਰਦਲ ਸਨ 
ਕਾਰਨ ਵਸ਼ਹਸ਼ ਧਸੀਥ ਸਚਹਚ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤਸ਼ਥ ਬਿਨਾਥ ਨਹੀਥ ਰਹਿ ਸਕਦਲ 
ਤਲ ਧਜਹਜ ਦਲ ਯੁਗਹਗ ਵਿਚ ਩ਸ ਦੀ ਹਸ਼ਰ ਵੀ ਵਧਲਰਲ ਲਸ਼ਡ ਹਲ਼ ਾ ਜਦ ਧਸੀਥ ਨਪਣਲ 
ਸਾਹਮਣਲ ਜਿਤਦਗੀ ਵਿਚ ਫਲ਼ਲਲ ਭਹਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਠਗਹਗੀ, ਧਸ਼ਖਲਬਾਜੀ ਧਤਲ ਥਾਥ ਪੁਰ ਥਾਥ 
ਚਸ਼ਰਲ-ਬਜਾਰੀ ਨੂਤ ਵਲਖਦਲ ਹਾਥ ਜਿਸ ਨਲ ਜਿਤਦਗੀ ਨੂਤ ਚਿਬਹਬ-ਖਡਿਬਹਬਾ ਤਲ ਕਰੂਪ ਬਣਾ 
ਦਿਤਾ ਹਲ਼ ਾ 
ਧਸਲ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਚਹਚ ਸਾਨੂਤ ਕੁਦਰਤ ਦੀਨਥ ਚੁਪ-ਚੁਪੀਤੀਨਥ ਵਾਦੀਨਥ 
ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁਪਹਪ ਵਾਥਗ ਵਿਛਿਨ ਪਿਨ ਮਿਲਲਗਾ ਾ ਜਿਥਲ ਪਸ਼ਣ ਦੁਖਹਖ ਤਲ ਸੁਖਹਖ 
ਦਾ ਸਦੀਵੀਥ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਹਲ਼ ਾ ਝਖਹਖਡਾਥ ਤਸ਼ਥ ਬਾਧਦ ਬਾਰਸ਼ ਪਸ਼ਦਿਨਥ ਨੂਤ ਩ਨਸਾਨਾਥ 
ਵਾਥਗ ਨੁਹਾ ਕਲ ਨਵਾਥ ਜਸ਼ਬਨ ਤਲ ਜਵਾਨਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹਲ਼ ਾ ਪਰ ਫਹ ਧਖਹਖਾਥ ਕਿਥਸ਼ਥ 
ਲਭਹਭੀਯ ਜਸ਼ ਚੁਪਹਪ ਦਲ ਭਲਤ ਨਾਲ ਩ਕ ਸੁਰ ਹਸ਼ ਕਲ ਩ਸ ਮਹਾਨ ਸਚਹਚ ਦਲ ਦਰਸ਼ਨ 
ਕਰ ਸਕਣ ਾ ਫਹ ਕਤਨ ਕਿਥਸ਼ਥ ਲਿਨਪਯ ਜਸ਼ ਚੁਪਹਪ ਦਾ ਸਤਗੀਤ ਜਸ਼ ਕਿ ਸਭ ਤਸ਼ਥ 
ਵਧਲਰਲ ਸੁਰੀਲਾ ਹਲ਼ ਚੁਪਹਪ ਚਾਪ ਵਾਦੀ ਵਿਚਸ਼ਥ ਸੁਣ ਸਕਣ ਾ 
ਸਾ਩ਤਸ ਨਲ ਸਾਨੂਤ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਸਾਰਲ ਲਸ਼ਡੀਥਦਲ ਸੁਖਹਖ ਤਾਥ ਦਲ ਦਿਤਲ ਹਨ ਪਰ 
ਸਾਡਲ ਦਿਲਾਥ ਦੀਨਥ ਫਹ ਧਡਕਣਾਥ ਖਸ਼ਹ ਲਪਨਥ ਜਿਨਹਹਾਥ ਨਾਲ ਪਿਨਰ ਫਰਾਮਦਾ 
ਹਲ਼ ਤਲ ਚੁਪਹਪ ਚਾਪ ਹਲਠਾਥ ਨੂਤ ਨਫਣ ਤਸ਼ਥ ਪਹਿਲਾਥ ਩ਕ ਦੂਜ ਦਲ ਮਨ ਵਿਚ ਧਡਕ 
ਪਲ਼ਥਦਾ ਹਲ਼ ਤਲ ਰੂਹ ਧਜਿਹੀ ਸੁਗਮ ਰ਷ਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੁਸ਼ਨਾ ਫਠਹਠਦੀ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਹਜਾਰਾਥ 
ਬਲਬਾਥ ਤਲ ਟਿਬਬ-ਲਾਪਟਾਥ ਦੀ ਰਸ਼ਸ਼ਨੀ ਨੂਥ ਮਾਤ ਪਾ ਦਲਵਲ ਾ 
਩ਸ ਮਹਾਨ ਸਚਹਚ ਲਪ ਤਲ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ ਨਾਚ ਨਚਹਚਣ ਲਪ ਕੁਦਰਤ ਰਾਣੀ 
ਨਲ ਸਾਡਲ ਸਭਨਾਥ ਲਪ ਰਲਸ਼ਮੀ ਘਾਹ ਤਲ ਫੁਲਹਲ ਫਗਾਯ ਹਨ ਤਾਥ ਜਸ਼ ਧਸੀਥ ਖੁਸ਼ੀ ਤਲ 
ਪਿਨਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂਥ ਧਮੀਰ ਬਣਾ ਸਕੀਯ ਨਪਣੀ ਨਤਮਿਕ ਸ਼ਾਥਤੀ ਪਹਰਾਪਤ 
ਕਰ ਸਕੀਯ ਤਲ ਮਸ਼ਹ ਭਰੀਨਥ ਧਖਹਖਾਥ ਨਾਲ ਹਿਤਦੂ, ਸਿਖਹਖ, ਪਸਾਪ ਧਤਲ ਸਭ ਜਾਤਾਥ 
ਦਲ ਲਸ਼ਕ ਜਸ਼ ਩ਕਸ਼ ਨੂਰ ਦਾ ਕਹਰਿਸ਼ਮਾ ਹਨ ਩ਕ ਦੂਜਲ ਨੂਤ ਪਛਾਣ ਸਕੀਯ, ਪਿਨਰ 
ਕਰ ਸਕੀਯ ਤਲ ਬਗਲ-ਗੀਰ ਹਸ਼ਪਯ ਾ 
ਪਛਹਛਮੀ ਸਭਿਧਤਾ ਤਸ਼ਥ ਕਲਵਲ ਫਹ ਗਲਹਲਾਥ ਹੀ ਗਹਰਹਿਣ ਕਰੀਯ ਜਸ਼ ਸਾਡਲ ਲਪ 
ਲਾਹਲਵਤਦ ਹਨ ਾ ਬਾਕੀ ਸਾਡੀਨਥ ਜਡਹਹਾਥ ਤਾਥ ਨਪਣੀ ਸਤਸਕਹਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ ਜਿਸ 
ਨੂਥ ਧਸੀਥ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਭੁਲਹਲਦਲ ਜਾ ਰਹਲ ਹਾਥ ਾ ਮਨੁਖਹਖੀ ਰਿਸ਼ਤਲ ਤਿਡਕ ਰਹਲ ਹਨ ਾ 
਩ਨਹਹਾਥ ਤਿਡਹਹਕ ਰਹਲ ਰਿਸ਼ਤਿਨਥ ਦਲ ਬਚਾਧ ਲਪ ਸਾਨੂਤ ਨਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣਨਾ 
ਪਵਲਗਾ ਾ ਨਪਣੀ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ ਧਸਲੀ ਧੁਰਾ ਲਭਹਭਣਾ ਪਵਲਗਾ ਾ ਜਿਥਲ ਧਸ਼ਾਥਤੀ 
ਨਹੀਥ ਸਗਸ਼ਥ ਸ਼ਾਥਤੀ ਹਲ਼ ਾ ਜਿਥਲ ਨਫਰਤ ਨਹੀਥ ਕਲਵਲ ਪਿਨਰ ਹੀ ਪਿਨਰ ਹਲ਼ ਾ 
ਜਿਥਲ ਖੁਦਗਰਜੀ ਨਹੀਥ ਸਗਸ਼ਥ ਩ਕ ਦੂਜਲ ਲਪ ਪੂਰਨ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ ਸਮਰਪਣ 
ਲਪ ਰੂਹਾਥ ਤਾਤਘ ਰਹੀਨਥ ਹਨ ਾ 
ਮਹਾਥ ਕਵੀ ਟਲ਼ਗਸ਼ਰ ਨਲ ਵੀ ਸ਼ਾਥਤੀ ਨਿਕਲਤਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਩ਸਲ ਲਪ ਕੀਤੀ 
ਸੀ ਜਿਥਲ ਸਭ ਕ਷ਮਾਥ, ਸਭ ਮੁਲਕਾਥ ਦਲ ਲਸ਼ਕ ਩ਕਠਹਠਲ ਹਸ਼ ਕਲ ਩ਕ ਮਤਚ ਫਪਹਪਰ 
ਬਚਹਚਿਨਥ ਨੂਤ ਧਸਲੀ ਤਲ ਚਤਗਲਰੀ ਵਿਦਿਨ ਦਲ ਸਕਣ ਾ ਕੁਦਰਤ ਦਲ ਮਹਾਥ ਪਸਾਰ 
ਵਿਚ ਮਨੁਖਹਖੀ ਮਨ ਦੀਨਥ ਤਹਿਨਥ ਖਸ਼ਲਹਹਣ ਲਪ ਮਹਾਥ ਕਵੀ ਟਲ਼ਗਸ਼ਰ ਦਾ ਩ਹ 
ਮਹਾਨ ਸਕੂਲ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਸਲੀ ਦੀਖਿਨ ਤਲ ਪਹਰਲਰਨਾ ਲਪ ਩ਕ ਵਧੀਨ 
ਮਿਸਾਲ ਸੀ ਾ ਧਧਿਨਪਕ ਤਲ ਵਿਦਿਨਰਥੀ ਩ਕਠਹਠਲ ਬਲ਼ਠ ਕਲ ਜਿਤਦਗੀ ਦਲ 
ਪਾਠਕਹਰਮ ਨੂਤ ਪਡਹਹਦਲ ਦਲ ਵਾਚਦਲ ਸਨ ਾ 
ਹੁਣ ਵੀ ਯਨੀ ਤਲਜ ਰਫਤਾਰ ਜਿਤਦਗੀ ਵਿਚ ਜਲਕਰ ਕਸ਼ਪ ਭੁਨ, ਮਾਸੀ ਜਾਥ 
ਬੁਢਹਢੀ ਮਾਥ ਸਾਡਾ ਸਿਰ ਪਲਸ਼ਸੀ ਹਲ਼, ਸਾਨੂਤ ਪਿਨਰ ਕਰਦੀ ਹਲ਼ ਤਲ ਮਿਹਰ ਭਰਿਨ ਹਥਹਥ 
ਸਾਡਲ ਸਿਰ ਤਲ ਰਖਹਖਦੀ ਹਲ਼ ਤਾਥ ਕੁਦਰਤੀ ਹਲ਼ ਕਿ ਸਾਡੀਨਥ ਫਲਸਫਲ ਦੀਨਥ ਕਿਤਾਬਾਥ 
ਸਾਡਲ ਹਥਹਥਾਥ ਵਿਚਸ਼ਥ ਡਿਗ ਪਲ਼ਥਦੀਨਥ ਨਹ ਾ ਕਿਤਾਬਾਥ ਵਿਚ ਫਹ ਕੁਝ ਨਹੀਥ ਜਸ਼ ਮਾਥ 
ਦਲ ਸ਼ਬਦਾਥ ਵਿਚ ਹਲ਼ ਾ ਸਸ਼ ਜੀਵਨ ਨੂਥ ਸੁਤਦਰ ਬਣਾਫਣ ਲਪ ਸਾਨੂਤ ਲੁਕਹਕ ਲਪਲਟ 
ਪਰਹਹਲ ਰਖਹਖ ਕਲ ਸਚਹਚ ਨੂਥ ਧਪਣਾਫਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਜੀਵਨ ਨੂਤ ਸੁਤਦਰ ਬਣਾਫਣ 
ਲਪ ਲਸ਼ਡ ਹਲ਼ ਪਵਿਤਹਤਰ ਤਲ ਸਾਫ ਮਨਾਥ ਦੀ ਾ 
ਧਜਹਜ ਧਸੀਥ ਹਿਤਦੂ ਧਤਲ ਸਿਖਹਖ ਩ਸ ਸਚਹਚ ਨੂਥ ਪਛਾਨਣ ਲਪ ਯਤਨਸ਼ੀਲ 
ਹਸ਼ਪਯ ਾ ਯਨਲ ਬਡਲ ਜੁਲਮ ਤਸ਼ਦਹਦਦ ਤਸ਼ਥ ਬਾਧਦ ਫਸ ਮਜਹਹਬੀ ਜਨੂਤਨ ਨੂਤ ਧਲਵਿਦਾ 
ਕਹਿ ਦਲਪਯ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਵਾਥ ਤਲ ਮੁਤਹਤਰ ਸਦੀਵੀਥ ਨੀਥਦ ਸ਷ਥ ਚੁਕਹਕਲ ਹਨ ਾ ਬਿਰਧ 
ਮਾਵਾਥ ਤਲ ਧਨਲਕਾਥ ਜਵਾਨ ਧੀਨਥ ਜਿਨਹਹਾਥ ਪਰਿਵਾਰਾਥ ਨਾਲਸ਼ਥ ਵਿਛਡ ਗਪਨਥ ਹਨ, 
ਫਹਨਾਥ ਨੂਤ ਸ਼ਾਥਤੀ ਤਲ ਸੁਖਹਖ ਬਿਨਾਥ ਫਸ ਸਚਹਚਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਲ ਕ਷ਣ ਦਲ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ ? 
ਜਿਸ ਸਚਹਚਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਲ ਩ਹ ਸ਼ਬਦ ਫਚਾਰਲ ਸਨ, ਸਭ ਮਾਨਵ ਜਾਤਾਥ ਨੂਥ ਩ਕਸ਼ 
ਲਡੀ ਵਿਚ ਪਰਸ਼ਣ ਲਪ : 
`ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਭਲ ਯਕਲ ਪਹਿਚਾਨਬਸ਼' 
਩ਸ ਧਤਲ ਡੂਤਘਲ ਤਲ ਫਲਝਲ ਹਸ਼ਯ ਪਹਰਸ਼ਨ ਦਲ ਧਰਥ ਲਭਹਭਦਲ ਲਭਹਭਦਲ ਨਓ ! 
ਧਸੀਥ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਩ਕਸ਼ ਸ਼ੀਸ਼ਲ ਵਿਚ ਨਪਣਾ ਮੂਤਹ ਵਲਖੀਯ ਕਿ ਧਸੀਥ ਕ਷ਣ ਹਾਥ ? 
ਨਖਰਕਾਰ ਧਸੀਥ ਕ਷ਣ ਹਾਥ ? 
+>
0 
﻿
SINGH HARCHARAN
03-08-23
Punjabi
< ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਹਸ਼ਯ, ਧਤਗਰਲਜੀ ਧਖਬਾਰ `ਸਿਵਲ ੟ਡ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜਟ' 
ਲਾਹ਷ਰ ਦਲ ਸਥਪਾਦਕ ਧਤਲ ਪਹਰਸਿਧਹਧ ਲਲਖਕ ਕਿਪਲਿਤਗ ਨਲ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਬ ਤਲ 
ਪਛਹਛਮ ਕਦਲ ਨਹੀਥ ਮਿਲ ਸਕਦਲ, ਕਿਫਥਕਿ ਩ਹਨਾਥ ਦਲ ਜੀਵਨ, ਸਭਿਨਚਾਰ ਧਤਲ 
ਵਿਚਾਰਾਥ ਵਿਚ ਜਮੀਨ ਧਸਮਾਨ ਦਾ ਫਰਕ ਹਲ਼ ਾ 
ਕੁਝ ਸਾਲ ਹਸ਼ਯ ਰੂਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੀਲੀਨ ਧਹਿਰਨਬਰਗ ਸਤਸਾਰ 
ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹਸ਼਩ਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਨ਩ਨ ਸੀ ਾ ਦਿਲਹਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿਤਦਲ ਸਮੂਹ 
ਲਲਖਕਾਥ ਨਲ ਩ਕ ਸਵਾਗਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਿਤਹਤੀ ਸੀ ਾ ਭਾਰਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਥ ਨੂਤ ਸਤਬਸ਼ਧਨ 
ਕਰਦਿਨਥ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਪਹਿਲੀ ਗਲਹਲ ਫਸ ਨਲ ਩ਹ ਕਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਲ਼ਥ ਦੁਨੀਨਥ ਭਰ ਦੀ 
ਯਾਤਰਾ ਪਿਛਹਛਸ਼ਥ ਩ਸ ਸਿਟਹਟਲ 'ਤਲ ਪੁਜਹਜਾ ਹਾਥ ; ਰਤਗ ਰੂਪ, ਸ਼ਕਲਾਥ ਸੂਰਤਾਥ, ਲਿਬਾਸ, 
ਬਸ਼ਲੀਨਥ ਵਖਹਖਸ਼ ਵਖਹਖ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਪੂਰਬ ਤਲ ਕੀ ਪਛਹਛਮ ਮਨੁਖਹਖੀ ਫਿਤਰਤ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ 
ਫਰਕ ਨਹੀਥ ਾ ਤਲਜ ਰਫਤਾਰ ਜਤਤਰਾਥ ਨਲ ਸਮਲਥ ਤਲ ਸਥਾਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਘਟਾ 
ਦਿਤਹਤੀ ਹਲ਼ ਾ ਪੂਰਬ ਤਲ ਪਛਹਛਮ ਦਿਨਸ਼ ਦਿਨ ਩ਕ ਦੂਜਲ ਦਲ ਨਲਡਲ ਹਸ਼ ਰਹਲ ਹਨ ਾ 
ਸਾਥਝ 
ਤਿਤਨ ਚਾਰ ਦਫਾ ਮਲ਼ਨੂਤ ਪਛਹਛਮੀ ਦਲਸ਼ਾਥ ਵਿਚ ਘੁਤਮਣ ਫਿਰਨ ਦਾ ਮ਷ਕਾ ਮਿਲਿਨ 
ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਤਫਾ `ਰਾਣੀ ਜਿਤਦਾਥ' ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਲਸ਼ਕਾਰੀ ਦਲ ਸਬਤਧ ਵਿਚ ਤਾਥ ਕਲ਼ਨਲਡਾ ਤਲ 
ਧਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦਲਸੀ ਤਲ ਪਹਰਦਲਸ਼ੀ ਲਸ਼ਕਾਥ ਨੂਤ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਧਲਰਾ ਹੀ ਧਵਸਰ ਮਿਲਿਨ ਾ 
1958 ਵਿਚ ਤਾਸ਼ਕਤਦ ਵਿਚ ਵਰਹਰ-ਯਸ਼ੀਧਨ ਕਾਨਫਰਤਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਸ਼ਣ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ 
ਪਹਰਾਪਤ ਹਸ਼਩ਨ ਸੀ ਾ ਕੁਝ ਪੂਰਬੀ ਩ਲਾਕਿਨਥ ਦੀ ਸਾਡਲ ਵਨ ਤਲ ਸਭਿਨਚਾਰਾਥ ਨਾਲ ਸਾਥਝ 
ਕਰ ਕਲ ਮਲ਼ਨੂਥ ਬਹੁਤ ਹਲ਼ਰਾਨੀ ਨਹੀਥ ਸੀ ਹਸ਼ਪ ਪਰ ਕਪਥ ਪਛਹਛਮੀ ਥਾਵਾਥ 'ਤਲ ਖਿਨਲਾਥ 
ਸੁਭਾਵਾਥ ਦੀ ਸਾਥਝ ਦਲਖ ਕਲ ਮਲ਼ਥ ਕਾਫੀ ਪਹਰਭਾਵਿਤ ਹਸ਼਩ਨ ਾ 
1977 ਵਿਚ ਧਮਰੀਕਾ ਦਲ ਩ਕ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਗਲ ਩ਕ ਪਲਥਡੂ ਮਲਲਾ ਦਲਖਣ ਦਾ ਧਵਰਰ 
ਮਿਲਿਨ ਸੀ ਾ ਫਹ ਮਲ਼ਨੂਤ ਮਲਲਿਨਥ ਦਾ ਥਸ਼ਡਹਹਾ ਸੁਧਰਿਨ ਰੂਪ ਪਹਰਤੀਤ ਹਸ਼਩ਨ ਸੀ ਾ 
ਕਿਸਾਨਾਥ ਨਲ ਬਸ਼ਹਣੀ ਦਲ ਗਤਨਲ ਤਲ ਛਲਹਲੀਨਥ ਦੀਨਥ ਭਰੀਨਥ ਗਡਹਡਿਨਥ 'ਤਲ ਲਿਨ ਕਲ 
ਮਲਲਲ ਵਿਚ ਸੁਟਹਟੀਨਥ ਤਾਥ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲਸ਼ਕੀਥ ਟੁਟਹਟ ਕਲ ਪਯ ਾ ਸ਼ਲਘਲ ਨਾਲ ਘਾਹ ਨੂਥ ਩ਕ 
ਥਾਥ ਤਸ਼ਥ ਚੁਕਹਕ ਕਲ ਦੂਜਲ ਥਾਥ ਬਦਲਣ ਦੀ ਖਲਡ ਩ਕ ਜਟਹਟ ਭਰਾ ਨਲ ਜਿਤਹਤੀ ਾ ਮਲਲਲ 
ਘੁਤਮਦਿਨਥ ਤਲ ਪਲਥਡੂਨਥ ਨਾਲ ਗਲਹਲਾਥ ਕਰਦਿਨਥ ਮਲ਼ਨੂਤ ਪੂਰਬ ਤਲ ਪਛਹਛਮ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ ਫਰਕ 
ਨਾ ਲਗਹਗਾ ਾ 
ਪੂਰਬ ਤਲ ਪਛਹਛਮ ਵਿਚ ਜਲ ਜਾਹਰਾ ਫਰਕ ਹਲ਼ ਤਾਥ ਪਦਾਰਥਹਕ ਤਰਕਹਕੀ ਦਾ ਾ 
ਭਾਰਤ ਧਜਲ ਵੀ ਕਪਥ ਗਲਹਲਾਥ ਵਿਚ ਧਮੀਰ ਹਲ਼ ਪਰ ਲਸ਼ਕੀ ਗਰੀਬ ਹੁਨ ਾ ਪਛਹਛਮੀ ਮੁਲਕਾਥ 
ਵਿਚ ਦਸਤਕਾਰੀ ਩ਨਕਲਾਬ ਸ਷ ਸਾਲ ਪਹਿਲਸ਼ਥ ਨ਩ਨ ਾ ਵਿਗਿਨਨ ਤਲ ਟ਷ਕਨਾਲਸ਼ਜੀ 
ਸਦਕਾ ਫਹ ਲਸ਼ਕ ਵਧਲਰਲ ਫਨਹਨਤ ਹਸ਼ ਗਯ ਾ ਫਹਨਾਥ ਕਸ਼ਲ ਜੀਵਨ ਦਲ ਸਾਧਨ ਤਲ ਸਹੂਲਤਾਥ 
ਵਧਲਰਲ ਹਸ਼ ਗਪਨਥ ਾ ਧਸੀਥ ਸਦੀਨਥ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਨਥ ਜਤਜੀਰਾਥ 'ਚ ਜਕਡਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ 
ਨਰਥਿਕ ਤਲ ਰਾਜਸੀ ਤ਷ਰ 'ਤਲ ਪਛਡ ਗਯ ਾ ਸਾਡਲ ਬਜੁਰਗ ਧਰਤੀ ਦਲ ਸੁਖਹਖ ਨਰਾਮ 
ਤਿਨਗ ਕਲ ਨਤ-~ਮਿਕ ਫਡਾਰੀਨਥ ਲਾਫਣ ਵਲ ਵਧਲਰਲ ਲੀਨ ਹਸ਼ ਗਯ ਾ ਫਲਸਰੂਪ 
ਸਾਡਲ ਬਜੂ-~ਰਗ ਦਲਸ਼ ਦੀ ਜਾਨ ਮਾਲ ਧਤਲ ਨਨ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਰਖਹਖਿਨ ਵੀ ਨਾ ਕਰ 
ਸਕਲ ਾ ਩ਕ ਸਮਲਥ ਪੂਰਬ ਤਲ ਧਫਰੀਕਾ ਦਲ ਬਹੁਤਲ ਦਲਸ਼ ਪਛਹਛਮੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਥ ਦਲ 
ਧਧੀਨ ਹਸ਼ ਗਯ ਾ ਮਾਲਕਾਥ ਨਲ ਨਪਣੀ ਸਭਿਧਤਾ ਤਲ ਸਭਿਨਚਾਰ ਨੂਤ ਗੁਲਾਮਾਥ ਨਾਲਸ਼ਥ 
ਫਚਹਚਾ ਦਰਸਾ਩ਨ ਾ ਪੂਰਬੀ ਦਲਸ਼ਾਥ ਦੀ ਲੁਟਹਟ ਖਸੁਟਹਟ ਨਾਲ ਫਹ ਦਲਸ਼ ਹਸ਼ਰ ਮਾਲਾ ਮਾਲ 
ਹਸ਼ ਗਯ ਾ ਸਾਡੀ ਹਰ ਚੀਜ ਨੂਥ ਫਹ ਘਟੀਨ ਦਰਜਲ ਦੀ ਦਰਸਾਣ ਲਗਹਗਲ ਾ ਩ਥਲ ਤਰਕ 
ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮਲ਼ਕਾਲਲ ਨਲ ਸਾਡਲ ਧਮੀਰ ਸਤਸਕਹਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਨੂਥ ਵੀ ਘਟੀਨ 
ਕਿਹਾ ਾ 
ਗੁਣ 
ਪਰ ਫਨਹਨਤ ਪਛਹਛਮੀ ਦਲਸ਼ਾਥ ਦਲ ਲਸ਼ਕਾਥ ਵਿਚ ਕੁਝ ੟ਸਲ ਗੁਣ ਹਨ ਜਿਹਨਾਥ 'ਤਲ ਸਾਨੂਤ 
ਰਸ਼ਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਪਹਿਲੀ ਗਲਹਲ ਤਸ਼ਥ ਮਲ਼ਥ ਬਹੁਤ ਪਹਰਭਾਵਿਤ ਹਸ਼਩ਨ ਹਾਥ ਫਹ ਩ਹ 
ਹਲ਼ ਫਹ ਲਸ਼ਕ ਨਪਣਲ ਕਤਮ ਕਾਰ ਵਿਚ ਩ਤਨਲ ਮਗਨ ਹੁਤਦਲ ਹਨ ਕਿ ਦੂਸਰਲ ਵਲ ਝਾਕਦਲ ਤਕ 
ਨਹੀਥ ਾ ਩ਥਲ ਩ਸ ਤਸ਼ਥ ਧਸਲਸ਼ਥ ਫਲਟ ਹਲ਼ ਾ ਨਪਣਾ ਕਤਮ ਕਸ਼ਪ ਕਰਦਾ ਨਹੀਥ, ਦੂਸਰਲ ਦਲ 
ਕਤਮ ਵਿਚ ਰਸ਼ਕਾਥ ਪਾਣ ਵਿਚ ਨਪਣਾ ਵਕਤ, ਸ਼ਕਤੀ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਫਹਨਾਥ ਦਲ 
ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾ ਤਲ ਨਪਣਲ ਕਤਮ ਪਹਰਤੀ ਪਹਰਤਿਬਧਤਾ ਪਛਹਛਮੀ ਲਸ਼ਕਾਥ ਨੂਤ ਦਿਨਸ਼ਥ ਦਿਨ ਹਸ਼ਰ 
ਧਗਹਗਲ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹਲ਼ ਾ ਸਾਨੂਤ ਫਹਨਾਥ ਨਾਲ ਰਲਣ ਲਪ ਦੁਗਣੀ ਤਿਗਣੀ ਰਫਤਾਰ ਤਲ 
ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼ ਵਰਨਾ ਦਿਨਸ਼ਥ ਦਿਨ ਹਸ਼ਰ ਪਾਡਾ ਵਧਦਾ ਜਾਵਲਗਾ ਾ 
ਫਹਨਾਥ ਦਲ ਧਧਹਧਲ ਕਤਮ ਟਲ਼ਲੀਫਸ਼ਨ 'ਤਲ ਹੁਤਦਲ ਹਨ ਾ ਸਾਡਲ ਩ਥਲ ਘਤਟਿਨਥ ਵਿਚ ਹਸ਼ਣ ਵਾਲਲ 
ਕਤਮ ਦਿਨਾਥ ਵਿਚ ਤਲ ਦਿਨਾਥ ਦਲ ਮਹੀਨਿਨਥ ਵਿਚ ਹੁਤਦਲ ਹਨ ਾ 
ਫਥਲ ਜਿਤਦਗੀ ਦੀ ਗਡਹਡੀ ਬਲਹਦਹਦ ਤਲਜ ਹਲ਼ ਾ ਹਰ ਕਸ਼ਪ ਸਾਹਸ਼ ਸਾਹ ਹਸ਼਩ਨ ਦਿਸਦਾ 
ਹਲ਼ ਾ ਧਸੀਥ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵਧਲਰਲ ਨਰਾਮ ਪਸਤਦ ਹਲ਼ ਾ ਫਹ ਲਸ਼ਕ ਦਸ਼ ਦਿਨ ਖੂਬ ਸਲ਼ਰ- 
ਸਪਾਟਲ ਕਰਦਲ ਤਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਦਲ ਹਨ, ਪਰ ਪਤਜ ਦਿਨ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਮਜਦੂਰੀ 
ਕਰਕਲ ਾ ਫਹ ਲਸ਼ਕ ਸ਼ਨਿਚਰ ਤਲ ੟ਤਵਾਰ ਨੂਤ ਹਫਤਲ ਭਰ ਦਾ ਥਕਲਵਾਥ ਲਾਹ ਕਲ ਸਸ਼ਮਵਾਰ ਨੂਤ 
ਤਾਜਾ ਦਮ ਹਸ਼ ਕਲ ਨਪਣਲ ਕਤਮ ਫਤਲ ਫਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਥਦਲ ਹਨ ਾ 
਩ਕ ਹਸ਼ਰ ਗਲਹਲ ਜਿਸ ਤਸ਼ਥ ਮਲ਼ਥ ਬਹੁਤ ਪਹਰਭਾਵਿਤ ਹਸ਼਩ਨ ਹਾਥ, ਫਹ ਹਲ਼ ਫਥਲ ਕਿਰਤ 
ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਾ ਘਟੀਨ ਤਸ਼ਥ ਘਟੀਨ ਕਤਮ ਕਰਨ ਨੂਤ ਫਹ ਬੁਰਾ ਨਹੀਥ ਸਮਝਦਲ ਾ ਫਥਲ 
ਜਿਤਨਾ ਘਟੀਨ ਕਤਮ ਓਨਲ ਬਹੁਤਲ ਡਾਲਰ ਾ ਮਜਦੂਰ ਦਫਤਰਾਥ ਵਿਚ ਬਲ਼ਠਲ ਚਿਟਹਟਲ ਕਾਲਰਾਥ 
ਵਾਲਲ ਬਾਬੂਨਥ ਨਾਲਲਸ਼ਥ ਬਹੁਤਾ ਧਤਨ ਕਮਾਥਦਲ ਹਨ ਾ ਘਰਾਥ ਵਿਚ ਨਿਕਹਕਲ ਤਸ਼ਥ ਨਿਕਹਕਾ ਕਤਮ ਹਰ 
ਕਸ਼ਪ ਨਪ ਕਰਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਫਥਲ ਸਾਡੀਨਥ ਔਰਤਾਥ ਨੂਤ ਫਥਲ ਨਾਲਸ਼ਥ ਵਧਲਰਲ ਕਤਮ ਕਰਨਾ ਪਲ਼ਥਦਾ 
ਹਲ਼ ਾ 
ਤਲਜ ਗਤੀ 
ਸਮੁਚਹਚਲ ਤ਷ਰ 'ਤਲ ਪਛਹਛਮੀ ਦਲਸ਼ਾਥ ਵਿਚ ਪਥਜਾਬੀਨਥ ਦਾ ਚਤਗਾ ਪਹਰਭਾਵ ਹਲ਼ ਾ ਪਤਜਾਬੀ 
ਮਜਦੂਰ ਮਿਹਨਤੀ ਤਲ ਫਦਹਦਮੀ ਸਮਝਿਨ ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਪਡਹਹਲ ਲਿਖਲ ਸੂਝਵਾਨ ਪਤਜਾਬੀ 
ਮਾਨਸਿਕ ਤ਷ਰ 'ਤਲ ਸਤਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਥ ਾ ਫਹ ਚਤਗਾ ਖਾਥਦਲ ਪੀਥਦਲ, ਵਧੀਨ ਸਾਫ ਸੁਥਰਲ 
ਘਰਾਥ ਵਿਚ ਰਹਿਤਦਲ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂਤ ਧਜਲ ਤਕਹਕ ਸੁਪਨਲ ਪਤਜਾਬ ਦਲ ਲਲ਼ਥਦਲ ਹਨ ਾ ਪਰ 
ਨਵੀਥ ਪੀਡਹਹੀ ਨੂਤ ਪਤਜਾਬ ਤਲ ਪਤਜਾਬੀ ਸਭਿਨਚਾਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਪ ਲਗਾਫ ਨਹੀਥ ਾ 
ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਫਥਲ ਜਾਹਰਾ ਹੀ ਹਲ਼ ਾ ਰਤਗ ਤਲ ਨਸਲ ਦਲ ਝਗਡਲ ਧਮਰੀਕਾ 
ਨਾਲਸ਼ਥ ਩ਤਗਲਲ਼ਥਡ ਤਲ ਕਲ਼ਨਲਡਾ ਵਿਚ ਜਿਨਦਾ ਹਨ ਾ ਫਥਜ ਦਲਖਿਨ ਜਾਵਲ ਨਪਦਲ ਬਗਾਨਲ 
ਦਾ ਫਥਲ ਕਿਹਡਾ ਘਟਹਟ ਫਰਕ ਹਲ਼ ਾ ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਩ਕ ਪਤਜਾਬੀ ਨੂਤ ਮਦਰਾਸ ਵਿਚ 
ਜਾਥ ਩ਕ ਮਦਰਾਸ ਨੂਤ ਪਤਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਷ਖੀ ਨ਷ਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ ? ਮਜਦੂਰਾਥ ਦੀ ਹਰ 
ਥਾਥ ਲਸ਼ਡ ਤਲ ਕਦਰ ਹਲ਼ ਾ ਨੀਵਲਥ ਕਤਮਾਥ ਵਿਚ ਫਥਲ ਚਤਮ ਨਾਲਸ਼ਥ ਕਤਮ ਪਿਨਰਾ ਹਲ਼ ਾ 
ਸੁਸਤ ਤਲ ਵਿਹਲਡ ਦੀ ਫਥਲ ਕਸ਼ਪ ਲਿਹਾਜ ਨਹੀਥ ਕਰਦਾ ਾ ਵਡਹਡੀ ਤਸ਼ਥ ਵਡਹਡੀ 
ਸਿਫਾਰਸ਼ ਵੀ ਨਿਕਤਮਲ ਬਤਗਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਥ ਕਰ ਸਕਦੀ ਾ ਕਾਲਜਾਥ ਜਾਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਨਥ 
ਵਿਚ ਧਧਿਨਪਕਾਥ ਦਲ ਕਰਤਵਹਵ ਦੀ ਪਡਤਾਲ ਹੁਤਦੀ ਹਲ਼ ਾ ਹਾ਩ਰ (HIRE) ਕਰਨ ਪਿਛਹਛਲ 
ਨਿਕਤਮਲ ਬਤਦਲ ਨੂਤ ਫ਷ਰਨ ਕਢਹਢ ਦਿਤਾ (FIRE) ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼ ਾ ਩ਥਲ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਚਿਤਤਾਜਨਕ ਗਲਹਲ 
਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਩ਥਲ ਕਸ਼ਪ ਕਤਮ ਕਰ ਕਲ ਰਾਜੀ ਨਹੀਥ ਾ ਫਥਲ ਰਸਮੀ ਧਰਮ ਭਾਵਲਥ ਧਲਸ਼ਪ ਹਸ਼ 
ਰਿਹਾ ਹਲ਼ ਪਰ ਨਲਕ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕਤਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਫਹਨਾਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹਲ਼ ਾ ਩ਥਲ ਧਰਮ ਸਭ 
ਗੁਨਾਹਾਥ ਦੀ ਓਟ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਲ਼ ਾ 
ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਨਥ ਚੀਜਾਥ ਫਥਲ ਨਮ ਤਲ ਸਸਤੀਨਥ ਹਨ ਾ ਨਿਤ ਵਰਤਸ਼ਥ ਦੀਨਥ 
ਚੀਜਾਥ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦੀ ਸ਷ਖੀ ਪਹੁਤਚ ਵਿਚ ਹਨ ਾ ਸਰਮਾਯਦਾਰੀ ਨਿਜਾਮ ਹਸ਼ਣ ਕਰਕਲ 
ਧਨਾਢ ਜਾਣਦਲ ਹਨ ਕਿ ਜਲ ਮਜਦੂਰ ਚਤਗਾ ਚ਷ਖਾ ਖਾਣਗਲ ਤਾਥ ਹੀ ਹਡਹਡ ਭਤਨ ਕਲ ਕਤਮ 
ਕਰਨਗਲ ਾ ਫਲ਱ ਫਥਲ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਨਥ ਚੀਜਾਥ ਵਿਚ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਨਾਥ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਥ ਾ 
ਵਪਾਰਕ ਨੁਕਤਲ ਤਸ਼ਥ ਫਹ ਲਸ਼ਕ ਬਹੁਤ ਦਿਨਨਤਦਾਰ ਹਨ ਾ 
ਸਹੂਲਤਾਥ 
ਜਿਤਦਗੀ ਦੀਨਥ ਨਮ ਸਹੂਲਤਾਥ ਹਰ ਩ਕ ਨੂਤ ਸ਷ਖੀ ਤਰਹਹਾਥ ਪਹਰਾਪਤ ਹਨ ਾ ਧਧਹਧਲ 
ਕਤਮ ਟਲ਼ਲੀਫਸ਼ਨ ਤਲ ਹੁਤਦਲ ਹਨ ਾ ਹਵਾਪ ਜਾ ਰਲਲ, ਬਸਹਸ ਦਾ ਟਿਕਟ ਬੁਕਹਕ ਕਰਨ ਲਪ 
ਦਫਤਰਾਥ ਵਿਚਖਜਹਜਲ ਨਹੀਥ ਹਸ਼ਣਾ ਪਲ਼ਥਦਾ ਾ ਬਿਜਲੀ ਸਾਰਲ ਸਾਲ 'ਚ ਩ਕ ਮਿਤਟ ਲਪ ਵੀ 
ਨਹੀਥ ਜਾਥਦੀ ਾ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਲਸ਼ਡ ਩ਕਸਾਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕਲ ਬਲਬ ਨਦਿ ਦਾ ਕਪ ਕਪ 
ਸਾਲ ਖਰਾਬ ਨਹੀਥ ਹੁਤਦਲ ਾ ਫਸ਼ਨ ਦਾ ਨਵਾਥ ਕੁਨਲ਼ਕਸ਼ਨ ਲਲ਼ਣ ਲਪ ਬਸਹਸ ਫਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ 
ਲਸ਼ਡ ਹਲ਼ ਾ ਩ਥਲ ਪਤਜ ਪਤਜ ਸਾਲ ਨਵਲਥ ਕਨਲ਼ਕਸ਼ਨ ਲਪ ਫਡੀਕਣਾ ਪਲ਼ਥਦਾ ਹਲ਼ ਾ 
ਪਿਛਲਲ ਦਸ਼ ਸਤਸਾਰ ਯੁਧਹਧਾਥ ਨਲ ਫਹਨਾਥ ਦਲ ਕ਷ਮੀ ਸਰਮਾਯ ਵਿਚ ਧਤਨਹਹਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ 
ਹਲ਼ ਾ ਩ਸਲ ਕਰ ਕਲ ਨਵਾਜਾਪ ਦਲ ਸਾਧਨ ਫਹਨਾਥ ਨਲ ਬਹੁਤ ਕਰ ਲਯ ਹਨ ਾ ਸਡਕਾਥ 
ਥਿਨਲੀ ਵਾਥਗ ਪਧਰੀਨਥ ਹਨ ਾ ਸਲ਼ਥਕਡਲ ਹਜਾਰਾਥ ਮੀਲ ਬਤਦਾ ਬਲਖਟਕਲ ਸਫਰ ਕਰ ਸਕਦਾ 
ਹਲ਼ ਾ ਕਾਰਾਥ ਸਡਕਾਥ ਤਲ ਕੀਡੀਨਥ ਵਾਥਗ ਫਿਰਦੀਨਥ ਹਨ ਾ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਘਟਹਟਸ਼ਥ ਘਟਹਟ ਩ਕ 
ਕਾਰ ਜਰੂਰ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਤਸ਼ਥ ਬਗਲ਼ਰ ਫਥਲ ਕਿਸਲ ਦਾ ਗੁਜਾਰਾ ਨਹੀਥ ਕਿਫਥਕਿ ਕਾਰ ਫਥਲ 
ਧਵਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਲਸ਼ਡਾਥ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹਲ਼ ਾ 
਩ਹ ਠੀਕ ਹਲ਼ ਕਿ ਸਰਮਾਯਦਾਰਾ ਨਿਜਾਮ ਨਲ ਸਭ ਨੂਤ ਚਤਗੀ ਰਜਹਜਵੀਥ ਰਸ਼ਟੀ ਦਿਤਹਤੀ 
ਹਸ਼ਪ ਹਲ਼ ਾ ਩ਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਩ਹ ਨਹੀਥ ਕਿ ਕਾਮਲ ਮਜਦੂਰ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ ਸਤਤੁਸ਼ਟ ਹਨ ਜਾਥ 
ਫਹਨਾਥ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ ਜਾਗਹਰਿਤੀ ਨਹੀਥ ਫਥਲ ਵੀ ਹਡਤਾਲਾਥ ਹੁਤਦੀਨਥ ਹਨ, ਹਕਹਕਾਥ ਲਪ ਸਤਘਰਸ਼ 
ਜਾਰੀ ਹਲ਼ ਾ ਧਸਲ ਵਿਚ ਪਛਹਛਮੀ ਦਲਸ਼ਾਥ ਦੀ ਧਧਿਕ ਦ਷ਲਤ ਪੂਰਬੀ ਧਵਿਕਸਤ ਮੁਲਕਾਥ ਦੀ 
ਬਦ਷ਲਤ ਹਲ਼ ਾ ਧਗਹਗਲ ਯਸ਼ੀਨ ਤਲ ਧਫਰੀਕਾ ਦਲ ਗੁਲਾਮ ਦਲਸ਼ਾਥ ਦੀ ਨਰਥਿਕ ਲੁਟਹਟ-ਖਸੁਟਹਟ 
ਜਾਹਰਾ ਦਿਸਦੀ ਹੁਤਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਫਹ ਸਤਸਾਰ ਯੁਧਹਧ ਦਾ ਹਬਨ ਖਡਹਹਾ ਕਰ ਕਲ ਧਰਬਾਥ 
ਖਰਬਾਥ ਡਾਲਰਾਥ ਦਲ ਜਤਗੀ ਹਥਿਨਰ ਵਲਚਦਲ ਧਤਲ ਦਿਨਸ਼ਥ ਦਿਨ ਹਸ਼ਰ ਫਨਹਨਤ ਹਸ਼ ਰਹਲ ਹਨ ਾ 
+>
0 
﻿
Anonymous
03-08-23
Punjabi
<ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦਾ
ਜਨਮ

਩ਸ ਲਲਖ ਲਡੀ ਦਲ ਲਲਖਕ ਸਰਵਣ ਸਿਥਘ ਪਥਜਾਬੀ ਦਲ ਮਥਨਲ-ਦਥਨਲ ਖਲਡ ਲਲਖਕ ਹਨਾ
ਬਾਰਹਹਵੀਨਥ ਯਸ਼ੀਨਪ ਖਲਡਾਥ ਧਕਤੂਬਰ 94 ਵਿਚ ਹੀਰਸ਼ਸ਼ੀਮਾ ਵਿਚਸ਼ਥ ਹਸ਼ ਰਹੀਨਥ ਹਨਾ ਫਦਸ਼ਥ
ਤਕ ਫਹ ੟ਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਩ਤਾਹਿਸ, ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਦਿਲਚਸਪ ਨਜਾਰਲ, ਖਿਡਾਰੀਨਥ ਦਲ ਕਮਾਲ,
ਜਿਤਹਤਾਥ ਦਲ ਜਲਵਲ ਤਲ ਹਾਰਾਥ ਦੀਨਥ ਨਮਸ਼ਸ਼ੀਨਥ ਧਤਲਰਿਕਾਰਡਾਥ ਦਾ ਲਲਖਾ-ਜਸ਼ਕਾ ਪਲਸ਼
ਕਰਦਲ ਰਹਿਣਗਲਾ ਩ਹ ਕਾਲਮ ੟ਤਵਾਰ ਦਲ ਮਲ਼ਗਜੀਨ ਧਥਕ ਵਿਚ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਸ਼ੁਰੂ ਹਸ਼ਣ ਤਕ
ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਦਾ ਰਹਲਗਾਾ

ਯਸ਼ੀਨ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਡਹਡਾ ਮਹਾਥਦੀਪ ਹਲ਼ਾ ਲਗਪਗ ਦਸ਼-ਤਿਹਾਪ ਮਨਹਨੁਖ ਩ਸ
ਮਹਾਥਦੀਪ 'ਚਵਸਦਲ ਹਨਾ ਯਸ਼ੀਨਥ ਨੂਥ ਮਨਹਨੁਖੀ ਸਭਿਧਤਾਦਾ ਪਥਘੁਡਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਥਦਾ
ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਪੀਲੀਨਥ, ਗਥਦਮੀ ਤਲ ਸਾਥਵਲੀਥ ਨਸਲਾਥ ਦਾ ਘਰ ਹਲ਼ਾ ਩ਥਸ਼ਥ ਦਲ ਮੁਹਾਥਦਰਲ ਫੀਨਲ
ਨਕਹਕਾ ਮੁਥਹਾਥ ਤਸ਼ਥ ਲਲ਼ ਕਲ ਤਿਖਲ ਤਰਾਸ਼ਵਲਥ ਨਲ਼ਣ ਨਕਸ਼ਾਥ ਤਕ ਵਿਖਾਪਦਿਥਦਲ ਹਨਾ ਯਸ਼ੀਨਥ
ਦਾ ਹੁਸਨ ਕਿਸਲ ਨਾਲਸ਼ਥ ਘਹਘਟ ਨਹੀਥਾ ਨਾ ਯਸ਼ੀਨ ਦੀ ਦ਷ਲਤ ਘਹਘਟ ਹਲ਼ਾ੟ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਧਹਧ
ਨਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਚੀਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਧਤਾ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ, ਤਲਲ ਦਾ ਘਰ ਧਰਥ ਤਲ ਨਧੁਨਿਕ
ਤਕਨਾਲਸ਼ਜੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹਰੀ ਜਪਾਨ ਨਦਿ ਯਸ਼ੀਨਥ ਦਲ ਧਹਿਮ ਮੁਲਕ ਹਨਾ ਯਸ਼ੀਨਥ ਦੀ ਗਹਗਲ ਕੀਤਲ
ਬਿਨਾ ਦੁਨੀਨਥ ਦੀ ਗਹਗਲ ਧਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ਾ

ਫਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾਥ ਕਹਕੁਲ ਦੁਨੀਨਥ ਦੀਨਥ ਖਲਡਾਥ ਤਲ ੟ਸ਼ਸਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਯਸ਼ੀਨਥ ਦਲ ਚਾਲੀ
ਮੁਲਕਾਥ ਦੀਨਥ ਖਲਡਾਥ ਹਨਾ ਗਿਣਤੀ ਦਲ ਪਹਪਖਸ਼ਥ ਫਲੀਪਕ ਖਲਡਾਥ ਪਥਜ ਕੂ ਧਰਥ ਲਸ਼ਕਾਥ
'ਚਸ਼ਥ ਚਸ਼ਣਵਲਥ ਖਿਡਾਰੀਨਥ ਦਲ ਮੁਕਾਬਲਲ ਕਰਾਫਥਦੀਨਥ ਹਨ ਤਲ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਫਨਹਹਾਥ ਦਲ
ਵਿਚ ਵਿਚਾਲਲਾ 1992 ਪਿਛਹਛਸ਼ਥ 1996 ਓਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾਥਦਾ ਸਾਲ ਹਲ਼ ਤਲ 1990 ਪਿਛਹਛਸ਼ ਹੁਣ
1994 ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਸਾਲਾ ਨਫਥਦਲ ਧਕਤੂਬਰ ਵਿਚਜਪਾਨ ਦਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀਰਸ਼ਸ਼ੀਮਾ ਵਿਚ
ਬਾਰੁਵੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਹਸ਼ ਰਹੀਨਥ ਹਨਾ ਯਸ਼ੀਨ ਦੀ ਜੁਨਨੀ ਹੀਰਸ਼ਸ਼ੀਮਾ ਦਲ ਖਲਡ
ਮਲਦਾਨਾਥ ਨੂਥ ਰਰਥਗ ਭਾਗ ਲਾਫਣ ਲਪ ਤਿਨਰ ਹਸ਼ ਰਹੀ ਹਲ਼ ਤਲ ਤਕਡਲ ਮਾਡਲ ਦਲ ਨਿਤਾਰਲ
ਹਸ਼ਣ ਵਿਚ ਦਸ਼ ਕੁ ਮਹੀਨਲ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹਨਾ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ ਨੂਥ ਜਾਣਨ ਤਲ ਮਾਣਨ ਲਪ
਩ਨਹਹਾਥਦਲ ਪਿਛਸ਼ਕਡ ਫਤਲ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਫਚਿਤ ਹਸ਼ਵਲਗੀਾ ਨਓ ਵਲਖੀਯ ਩ਨਹਹਾਥ ਦਾ ਜਨਮ
ਕਿਵਲ ਹਸ਼਩ਨਥ ਤਲ ਩ਹ ਵਧੀਨਥ ਫਹਫੁਲੀਨਥ ਕਿਵਲਥ ? ਨਵੀਥ ਦਿਲਹਲੀ ਤਸ਼ਥ ਹੀਰਸ਼ਸ਼ੀਮਾ ਤਕ
ਪਹਪੁਜਦਿਨਥ ਩ਹ ਕਿਹਡਲ ਕਿਹਡਲ ਸ਼ਹਿਰਾ 'ਚਸ਼ਥ ਲਥਘੀਨਥ ?

ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਜਨਮ ਫਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾ ਦੀ ਰੀਸ ਨਾਲ ਹਸ਼਩ਨਾ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਸਮਲਥ
ਸਮਲਥ ਕਪ ਨਾਥ ਪਯ ਤਲ ਩ਨਹਹਾਥ ਦਾ ਩ਤਿਹਾਸ ਧਸਹਸੀ ਕੁ ਵਰਹਹਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹਲ਼ਾਨਵੀਨ
ਫਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾਥ 1896 ਵਿਚ ਬਾਕਾ਩ਦਗੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹਸ਼ ਗਪਨਥ ਸਨਾ ਫਨਹਹਾਥ ਨੂਥ ਵਲਖਦਿਨਥ
1913 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ `ਫਰੀ੟ਥਟਲ ਫਲੀਪਕ ਖਲਡਾਥ' ਦਲ ਨਾਥ ਥਹਥਲਲ ਫਿਲਪੀਨਸ ਦਲ ਸ਼ਹਿਰ
ਮਨੀਲਾ ਵਿਕਲ ਤਿਥਨ ਯਸ਼ਿਨਪ ਮੁਲਕਾਥ ਦਲ ਕੁਝ ਖਲਡ ਮੁਕਾਬਲਲ ਹਸ਼ਯਾ ਧਥਲਲ਼ਟਿਕਸ, ਤਲ਼ਰਾਕੀ,
ਲਾਧਨ ਟਲ਼ਨਿਸ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਬਾਲੀਬਾਲ ਤਲ ਬਲਸਬਾਲ ਦਲ ਖਲਡ ਮੁਕਾਬਲਿਨਥ 'ਚਸ਼ਥ ਫਿਲਪੀਨਸ
ਨਲ 141 ਧਥਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕਲ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪਹਰਾਪਹਤ ਕੀਤਾ, ਚੀਨ 42 ਧਥਕਾਥ ਨਾਲ ਦੂਜਲ
ਸਥਾਨ ਫਤਲ ਰਿਹਾ ਤਲ ਜਪਾਨ 16 ਧਥਕਾਥ ਨਾਲ ਫਾਡੀਾ 1915 ਵਿਚ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਨਾਥ
`ਫਾਰ ਪਸਟਰਨ ਯਸ਼ੀਨਟਕ ਖਲਡਾਥ' ਰਖਹਖ ਕਲ ਪਹਿਲਾਥ ਵਾਲੀਨਥ ਛਲ ਖਲਡਾਥ ਨਾਲ ਸਹਸਤਵੀਥ
ਸਾਪਕਲ ਦ਷ਡ ਰਲਾ ਲਪ ਗਪ ਤਲ ਪਹਿਲਾਥ ਵਾਲਲ ਤਿਥਨ ਮੁਲਕ ਹੀ ਖਲਡ ਮੁਕਾਬੀਲਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਸ਼ਯਾ ਖਲਡਾਥ ਚੀਨ ਦਲ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਥਘਾਪ ਵਿਚ ਹਸ਼ਪਨਥ ਜਿਥਲ ਚੀਨ ਨਲ 92 ਧਥਕ ਫਿਲਪੀਨਸ ਨਲ
72 ਤਲ ਜਾਪਨ ਨਲ 32 ਧਥਕ ਲਵਲਾ

1917 ਵਿਚ ਩ਹਸ਼ਥ ਖਲਡਾਥ ਜਪਾਨ ਦਲ ਸ਼ਹਿਰ ਮਲ਼ਦਾਨ ਵਿਚ ਨਪਣਲ ਲਸ਼ਕਾਥ ਸਾਹਮਣਲ ਖਲਡ ਦਾ
ਵਧਲਰਲ ਚਥਗਾ ਪਹਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਲ ਹਨਾ 1919 ਵਿਚ ਩ਹ ਖਲਡ' ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੀਲਾ ਵਿਚ ਹਸ਼ਪਨਥਾ
਩ਸ ਦ਷ਰਾਨ ਕ਷ਮਾਥਤਰੀ ਓਲੀਪਿਕ ਕਮਲਟੀ ਨਲ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ ਨੂਥ ਮਾਨਤਾ ਦਲ ਦਿਤਹਤੀ ਤਲ
ਪਥਜਵੀਥ ਵਾਰ 1921 'ਚ ਩ਹ ਖਲਡਾਥ ਸ਼ਿਥਘਾਪ ਵਿਚ ਹਸ਼ਪਨਥਾ ਩ਸ ਪਿਛਹਛਸ਼ 1923 'ਚ ਫਸਾਕਾ,
1925 'ਚ ਮਨੀਲਾ ਤਲ 1927 'ਚ ਫਿਰ ਸ਼ਿਥਘਾਪ ਵਿਖਲ ਩ਨਹਹਾਥ ਦਲ ਖਲਡ ਮੁਕਾਬਲਲ ਕਰਾਯ
ਗਯਾ ਧਗਹਗਲ ਤਸ਼ਥ ਩ਹ ਫਲ਼ਸਲਾ ਹਸ਼਩ਨ ਕਿ ਩ਹ ਖਲਡਾਥ ਫਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਸਥਨਹਹ 'ਚ ਹਰ
ਚਹੁਥ ਸਾਲਾ ਪਿਛਹਛਸ਼ਥ ਕਰਾਪਨਥ ਜਾਣਗੀਨਥਾ ਩ਫ ਩ਹ ਖਲਡਾਥ 1930 'ਚ ਟਸ਼ਕੀਓ ਵਿਖਲ
ਹਸ਼ਪਨਥਾ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ 'ਚ ਭਾਰਤ ਨਲ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਗ ਲਿਨਾ ਩ਸ ਪਿਛਹਛਸ਼ਥ ਮਲ਼ਥਬਰ
ਦਲਸ਼ਾਥ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਜ ਮਤਭਲਦ ਹਸ਼ ਗਯ ਤਲ 1934 ਦੀਨਥ ਖਲਡਾਥ ਨਾ ਹਸ਼ ਸਕੀਨਥਾ 1913 ਤਸ਼ਥ
1930 ਤਕ ਚਹਚਲ ਕਲ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਭਸ਼ਗ ਪਲ਼ ਗਿਨਾ

1934 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫਲੀਪਿਕ ੟ਸਸ਼ਸੀਯਸ਼ਨ ਦਲ ਸਕਹਕਤਰ ਪਹਰਸ਼. ਗੁਰੂ ਦਹਦਤ ਸਸ਼ਧੀ ਦੀ
ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨਾਲ `ਵਲ਼ਸਟਰਨ ੟ਸ਼ੀਨਟਕ ਖਲਡਾਥ' ਦਲ ਨਾਥ ਥਹਥਲਲ ਩ਨਹਹਾਥ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਪੁਨਰ
ਜਨਮ ਰਹਸ਼਩ਨਾ ਩ਹ ਖਲਡਾਥ ਨਵੀਥ ਦਿਲਹਲੀ ਤਲ ਪਟਿਨਲਲ 2 ਤਸ਼ਥ 4 ਮਾਰਚ 1934 ਨੂਥ ਹਸ਼਩ਨਾ
ਦਿਲਹਲੀ ਵਿਚ ਧਥਲਲ਼ਟਿਕਸ, ਹਾਕੀ ਤਲ ਟਲ਼ਨਿਸ ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਮੁਕਾਬਲਲ ਹਸ਼ਯ ਧਤਲ ਪਟਿਨਲਲ ਵਿਚ
ਤਲ਼ਰਨ ਤਲ ਵਾਟਰ ਪਸ਼ਲਸ਼ ਦਲਾ ਪਹਪਛਮੀ ਯਸੀਨਟਰ ਖਲਡਾਥ ਦੀ ਪਹਰਬਥਧਕੀ ਕਮਲਟੀ ਦਲ ਚਲਧਰਮਲ਼ਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿਥਦਰ ਸਿਥਘ ਤਲ ਨਨਰਲਰੀ ਸਕਹਕਤਕਰ ਪਹਰਸ਼. ਗੂਰੂ ਦਹਦਤ ਸਸ਼ਥਧੀ ਸਨਾ
ਮਹਾਰਾਜ ਭੂਪਿਥਦਰ ਸਿਥਘ ਫਦਸ਼ਥ ਭਾਰਤੀ ਫਲੀਪਿਕ ੟ਸਸ਼ਸ਼ੀਯਸ਼ਨ ਦਲ ਪਹਰਧਾਨ ਸਨਾ ਩ਨਹਹਾਥ
ਖਲਡਾਥ ਲਪ ਦਿਲਹਲੀ ਵਿਚ ਤਥਬੂਨਥ ਦਾ `ਫਲੀਪਿਕ ਪਿਥਡ' ਬਣਾ਩ਨ ਗਿਨ ਸੀਾ ਖਲਡਾਥ ਵਿਚ
ਕਲਵਲ ਚਾਰ ਮੁਲਕਾਥ ਲਥਕਾ, ਧਪਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਫਲਸਤੀਨ ਤਲ ਭਾਰਤ ਦਲ ਖਿਡਾਰੀਨਥ ਨਲ ਭਾਗ
ਲਿਨਾ ਭਾਰਤ ਦਲ ਖਿਲਾਡੀ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀਨਥ ਖਲਡਾਥ ਵਿਚ ਜਿਤਹਤਾ ਜਿਤਹਤਦਲ ਗਯਾ
ਹਾਕੀ ਦਲ ਮਲ਼ਚ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਨਲ ਧਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂਥ 5-0 ਗਸ਼ਲਾਥ ਫਤਲ ਹਰਾ਩ਨਾ 1938 ਦੀਨਥ
ਖਲਡਾਥ ਕਰਾਫਣ ਦੀ ਜਿਮਲਵਾਰੀ ਫਦਸ਼ਥ ਪਲਸਤੀਨ ਦਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤਲ਼ਲ ਧਵੀਵ ਨਲ ਲਪ ਜਸ਼ ਧਜਹਜ
ਕਹਕਲਹਹ ਩ਸਰਾਪਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹਲ਼ਾ ਪਰ ਦੂਜਲ ਵਿਸ਼ਵ ਯਹਯੁਧ ਦਲ ਖਤਰਲ ਕਾਰਨ ਩ਹ ਖਲਡਾਥ
ਨਾ ਹਸ਼ ਸਕੀਨਥਾ ਫਿਰ ਮਹਾਥਯਹਯੁਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹਸ਼ ਗਿਨ, ਤਲ ਖਲਡਾਥ ਦੀ ਗਹਗਲ ਭਹਭੁਲ ਜੀ ਩ਸ
ਵਿਚਾਰ ਤਸ਼ਥ ਬਡਲ ਪਹਰਭਾਵਤ ਹਸ਼ਯ ਤਲ ਫਨਹਹਾਥ ਨਲ ਕਾਨਫਰਥਸ ਵਿਚ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦੀ
ਲਸ਼ਡ 'ਤਲ ਜਸ਼ਰ ਦਲ ਕਲ ਸਭਨਾਥ ਡਲ਼ਲੀਕਲਟਾਥ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਨਾ 1948 ਵਿਚ
ਲਥਡਨ ਦੀਨਥ ਫਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾਥ ਸਮਲਥ ਕੁਝ ਯਸ਼ਿਨਪ ਮੁਲਕਾਥ ਦਲ ਨੁਮਾ਩ਥਦਲ ਨਪਸ ਵਿਚ
਩ਕਹਕਠਲ ਹਸ਼ਯ ਤਲ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦੀ ਰੂਪ-ਰਲਕਾ ਬਣਾਫਣ ਲਹਲਗਲਾ ਩ਕ ਚਾਰ ਮਲ਼ਥਬਰੀ ਕਮਲਟੀ
ਬਣਾਪ ਗਪ ਜਿਸਦਲ ਮਲ਼ਥਬਰ ਪਹਰਸ਼. ਗੁਰੂ ਦਹਦਤ ਸਸ਼ਥਧੀ ਤਸ਼ਥ ਩ਲਾਵਾ ਚੀਨ ਦਲ ਗੁਨ ਸੁਨ ਹਸ਼,
ਕਸ਼ਰੀਨਥ ਦਲ ਕਲ.ਜੀ ਸਿਨ ਤਲ ਫਿਲਪੀਨਸ ਦਲ ਜਾਰਜ ਪੀ. ਬਰਗਾਜ ਸਨਾ ਩ਸ ਚਾਰ ਮਲ਼ਥਬਰੀ
ਕਮਲਟੀ ਨੂਥ ਚਾਰ ਮਹਮੁਖ ਕਾਰਨ ਸ਷ਪਲ ਗਯਾ ਪਹਿਲਾਥ ਯਸ਼ੀਧਨ ੟ਮਲਚਿਓਰ ਧਥਲਲ਼ਟਿਕਸ
ਫਲ਼ਡਰਲਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ, ਦੂਜਾ ਩ਸ ਫਲ਼ਡਰਲਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹਲਠਾਥ 1950 ਵਿਚ
ਪਹਿਲੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਕਰਵਾਫਣਾ, ਤੀਜਾ ਹਰ ਚਹੁਥ ਸਾਲਾਥ ਬਾਧਦ ਯਸ਼ੀਨਡ ਚਾਲੂ ਰਖਹਖਣਾ
ਤਲ ਚ਷ਥਾ ਪਹਿਲੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਤਸ਼ਥ ਪਹਿਲਾਥ 1949 'ਚ ਫਰਵਰੀ ਦਲ ਮਹੀਨਲ ਨਵੀਥ
ਦਿਲਹਲੀ ਵਲਖਿ ਩ਕ ਩ਨਵੀਟਲਸ਼ਨ ਮੀਟ ਕਰਾਫਣੀਾ

ਫਰਵਰੀ 1949 ਵਿਚ ਦਿਲਹਲੀ ਵਿਖਲ ਩ਨਵੀਟਲਸ਼ਨ ਧਥਲਲ਼ਟਿਕਸ ਮੀਟ ਤਾਥ ਨਾ ਹਸ਼ ਸਕੀ ਪਰ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਲੀਪਿਕ ੟ਸਸ਼ਸੀਯਸ਼ਨ ਦਲ ਸਹਸਦਲ ਫਪਰ ਯਸ਼ੀਨਥ ਦਲ ਨ਷ ਮੁਲਕਾਥ ਨਲ ਨਪਣਲ
ਨੁਮਾ਩ਥਦਲ ਨਵੀਥ ਦਿਲਹਲੀ ਭਲਜਲਾ 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂਥ ਦਸ਼ ਦਿਨਾਥ ਦਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਥਦਰਲ
ਫਪਰਥਤ ਯਸਿਨਪ ਖਲਡ ਪਲ਼ਡਰਲਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਪ ਜਿਸ ਦਲ ਪਹਰਥਮ ਪਹਰਧਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ
ਯਾਦਵਿਥਦਰ ਸਿਥਘ ਤਲ ਸਕਹਕਤਰ/ਖਜਾਨਚੀ ਪਹਰਸ਼. ਗੁਰੂ ਦਹਦਤ ਸਸ਼ਥਧੀ ਨੂਥ ਬਣਾ਩ਨ ਗਿਨਾ
ਪਹਿਲੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ 1950 ਵਿਚ ਨਵੀਥ ਦਿਲਹਲੀ ਵਿਖਲ ਕਰਾਫਣ ਦਾ ਬੀਡਾ ਭਾਰਤ ਨ
ਚਹਚੁਕਿਨਾ

ਜਿਵਲਥ ਫਰਾਥਸ ਦਲ ਪੀਧਰਲ ਦਿ ਕੂਬਟਤਿਨ ਨੂਥ ਨਵੀਨ ਓਲੀਪਿਕ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾਕਿਹਾ
ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼ ਫਵਲਥ ਭਾਰਤ ਦਲ ਪਹਰਸ਼. ਗੁਰੂ ਦਹਦਤ ਸਸ਼ਧੀ ਨੂਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ
ਮਥਨਿਨ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ਾ ਪਹਰਸ਼. ਸਸ਼ਥਧੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਦਸਥਬਰ 1890 ਨੂਥ ਜਲਥਧਰਦਲ ਩ਕ
ਰਾ਩ਜਾਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚਹਸ਼ਪਨਸੀ ਤਲ ਫਹ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਫਮਰ ਭਸ਼ਗ ਕਲ 20 ਨਵਥਬਰ 1966 ਦਲ
ਦਿਨ ਸ਼ਿਮਲਲ ਦਲ ਨਲਡਲ ਸੁਬਾਥੂ ਵਿਚ ਪਰਲਸ਼ਕ ਸਿਧਾਰ ਗਯਾ ਫਨਹਹਾਥ ਨਲ ਨਪਣੀ ਪਡਹਹਾਪ,
ਜਲਥਧਰ, ਲਾਹਸ਼ਰ ਤਲ ਕਲ਼ਥਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਮੁਕਥਮਲ ਕਰ ਕਲ ਩ਥਦ਷ਰ ਤਲ ਲਾਹ਷ਰ
ਪਹਰਸ਼ਫਲ਼ਸਰੀ ਤਲ ਪਹਰਿਥਸੀਪਲੀ ਕੀਤਕੀਾ ਫਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਓਲੀਪਿਕ ਲਹਿਰ ਲਿਨਫਣਤਲ
ਫਲ਼ਲਾਫਣਦਲ ਧਲਥਬਰਦਾਰ ਸਨਾ 1924 ਤਸ਼ਥ 36 ਤਕ ਫਹ ਪਥਜਾਬ ਓਲੀਪਿਕ ੟ਸਸ਼ਸੀਯਸ਼ਨ ਦਲ
ਸਕਹਕਤਰ ਤਲ 36 ਤਸ਼ਥ 45 ਤਕ ਫਹ ਖੁਦ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਹਪਧਰ ਦਲ ਧਥਲੀਟ ਤਲ ਹਾਕੀ
ਖਿਡਾਰੀ ਸਨਾ

ਨਵੀਥ ਦਿਲਹਲੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਕਰਾਫਣ ਲਪ ਰਾਜ ਪਹਪਬ ਕਸ਼ਲ ਨਲ਼ਸ਼ਨਲ
ਸਟਲਡੀਧਮ ਫਸਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹਸ਼਩ਨਾ ਪਰ ਧਨ ਦੀ ਟਸ਼ਟ ਨ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ
ਮਿਥਹਥਲ ਸਮਲਥ ਫਰਵਰੀ 1950 ਵਿਚ ਨਾ ਹਸ਼ ਸਕੀਨਾ ਪਲ਼ਸਲ ਩ਕਹਕਠਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ
ਪਹਰਗਟਾਫਥਦਿਨਥ ਪਹਰਸ਼. ਸਸ਼ਥਧੀ ਨਲ ਨਪਣਲ ਧਹੁਦਲ ਤਸ਼ਥ ਧਸਤੀਫਾ ਦਲ ਦਿਤਹਤਾਾ ਫਸ ਸਮਲਥ
ਭਾਰਤੀ ਕਹਰਿਕਟ ਕਸ਼ਟਰਸ਼ਲਬਸ਼ਰਡ ਦਲ ਪਹਰਧਾਨ ਯ. ੟ਸ. ਝਡੀਮਲ਼ਲਸ਼ ਜਸ਼ `ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਪਸ਼ਰਟਸ
ਸਲਹਲਬ' ਦਲ ਸਕਹਕਤਰ ਵੀ ਸਨ, ਩ਕ ਲਹਲਖ ਰੁਪਯ ਦੀ ਸਹਾ਩ਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਡਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸਲ਼ਨਾ
ਦਲ ਜਨਰਲ ਚੀਫ ਕਲ. ੟ਮ. ਕਰਿਨਪਾ ਨਲ ਖਿਡਾਰੀਨਥ ਦੀ ਰਿਹਾ਩ਸ਼ ਦਾ ਬਾਰ ਚਹਚੁਕ ਲਿਨਾ
ਨਲ਼ਸ਼ਨਲ ਸਟਲਡੀਧਮ ਦਲ ਨਲਡਲ ਹੀ ਸਲ਼ਨਾ ਦਲ ਦਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਨ ਭਵਨ ਩ਕ ਮਕਸਦ ਲਪ ਵਰਤਸ਼ਥ 'ਚ
ਲਿਨਥਦਲ ਗਯਾ

ਫਰਵਰੀ 1950 ਤਸ਼ਥ ਪਛਡਦੀਨਥ ਖਲਡਾਥ ਪਹਿਲਾਥ ਨਵਥਬਰ 50 'ਤਲ ਜਾ ਪਪਨਥ ਤਲ ਪਿਛਹਛਲ ਫਸ
ਤਸ਼ਥ ਵੀ ਪਛਡ ਗਪਨਥਾ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡ ਫਲ਼ਡਰਲਸ਼ਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿਥਗ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤਸ਼ਥ ਩ਲਾਵਾ
ਫਿਰਪੀਨਸ, ਸਿਨਮ, ਩ਥਡਲਨਲਸ਼ੀਨ, ਬਰਮਾ, ਸੀਲਸ਼ਨ, ਨਿਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਲ ਧਫਗਾਨਿਸਤਾਨ
ਦਲ ਨੁਮਾ਩ਥਦਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਸ਼ਯ ਸਨਾ ਩ਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੀਟਿਥਗ 31 ਜੁਲਾਪ 1950 ਨੂਥ ਫਿਰ ਨਵੀਥ
ਦਿਲਹਲੀ 'ਚ ਹਸ਼ਪਾ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿਥਗ ਵਿਚ ਫਲ਼ਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਨ ਸੀ ਕਿ ਧਥਲਲ਼ਟਿਕਸ, ਤਲ਼ਰਾਰੀ,
ਟਲ਼ਨਿਸ, ਹਾਕੀ, ਬਲਸਬਾਲ, ਬਾਸਕਟਬਾਲ, ਵਾਲੀਬਾਲ, ਫੁਟਬਾਲ, ਮਹਮੁਕਲਬਾਜੀ ਤਲ
ਕੁਸ਼ਤੀਨਥਯਾਨੀ ਦਸ ਪਹਰਕਾਰ ਦੀਨਥ ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਮੁਕਾਬਲਲ ਕਰਾਯ ਜਾਣਗਲਾ ਦੂਜੀ ਮੀਟਿਥਗ
ਵਿਚ ਖਲਡਾਥ ਦੀ ਗਿਣਤੀਘਹਘਟ ਕਰ ਦਿਤਹਤੀ ਗਪ ਤਲ ਫਲ਼ਸਲਾ ਹਸ਼਩ਨਕਿ ਹੁਣ਩ਹ ਖਲਡਾਥ 1951
ਵਿਚ 15 ਫਰਵਰੀ ਤਸ਼ਥ 15 ਮਾਰਚ ਦਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਰਾ ਦਿਤਹਤੀਨਥ ਜਾਣਾਪਰ
ਦੂਜੀਨਥ ੟ਸ਼ਿਨਪਖਲਡਾਥ 1954 'ਚ ਹੀ ਹਸ਼ਣਾ ਦੂਜੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਕਰਾਫਣ ਦੀ
ਜਿਮਲਵਾਰੀ ਫਿਲਪੀਨਸ ਦਲ ਸ਼ਹਿਰ ਮਨੀਲਾ ਨਲ ਚਹਚੁਕ ਲਪਾ

਩ਸ ਫਲ਼ਸਲਲ ਪਿਛਹਛਸ਼ ਪਹਿਲੀਨਥ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਕਰਾਫਣਲਪ ਤਿਨਰੀ ਜਥਗੀ ਪਹਪਧਰ ਫਤਲ ਸ਼ੁਰੂ
ਕਰ ਦਿਤਹਤੀ ਗਪਾ ਸਹਸਤ ਧਠਹਠ ਮਹੀਨਲ ਦਲ ਵਕਫਲ ਵਿਚ ਸਟਲਡਿਧਮ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਹਹਾਥ ਤਿਨਰ
ਹਸ਼ ਗਿਨਾ ਸਿਥਡਰ ਦਾ ਟਰਲ਼ਕ ਵਿਛ ਗਿਨ ਤਲ ਟਰਲ਼ਕ ਦਲ ਫਪਰਲਲ ਪਾਸਲ ਸਾਪਕਲ ਪਹਪਟੀ ਬਣ ਗਪਾ
ਤੀਹ ਹਜਾਰ ਦਰਸ਼ਕਾਥ ਲਪ ਪ਷ਡੀਨਥ ਪਲਹਲਸਤਰ ਹਸ਼ ਗਪਨਥਾ ਤਲ਼ਰਨ ਤਲਾਬ ਤਲ ਹਸ਼ਰ ਖਲਡ ਭਵਨ
ਤਿਨਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਲਡਲ ਪਲ਼ਥਦੀਨਥ ਫ਷ਜੀ ਬਲ਼ਰਕਾਥ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿਤਹਤੀਨਥ ਗਪਨਥਾ

4 ਮਾਰਚ 1951 ਤਕ ਸਭ ਤਿਨਰੀਨਥ ਮੁਕਥਮਲ ਹਸ਼ ਗਪਨਥਤਲ ਯਸ਼ਿਨਪ ਮੁਲਕਾਥ ਦਲ ਰਥਗ ਬਰਥਗਲ
ਪਰਚਮ ਨਵੀਥ ਦਿਲਹਲੀ ਦਲ ਨਲ਼ਸ਼ਨਲ ਸਟਲਡੀਧਮ ਦੀਨਥ ਬਾਹੀਨਥ ਫਤਲ ਲਹਿਰਾਫਣ ਲਹਲਗਲਾ ਭਾਰਤ
ਦਲ ਪਹਰਥਮ ਪਹਰਧਾਨਮਥਤਰੀ ਪਥਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਲ ਯਸ਼ੀਨਥ ਦਲ ਖਿਡਾਰੀਨਥ ਨੂਥ
ਨਾਧਰਾ ਦਿਤਹਤਾ, "ਖਲਡ ਨੂਥ ਖਲਡ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਖਲਡਸ਼ਾ" ਩ਹ ਨਾਧਰਾ `ਧਗਹਗਸ਼' ਲਪ ਯਸ਼ਿਨਪ
ਖਲਡਾਥ ਦਾ ਧਨਿਖਡ ਧਥਗ ਬਣਗਿਨਾ ਫਿਰ ਯਸ਼ਿਨਪ ਖਲਡਾਥ ਦਲ ਮਾਟਸ਼ `੟ਵਰ ਨਨਵਰਡ' ਯਾਨੀ
`ਹਮਲਸ਼ਾਥ ਧਗਾਥਹ ਨੂਥ ਫਤਲ ਧਮਲ ਕਰਦਿਨਥ ਯਸੀਨਥ ਦਲ ਖਿਡਾਰੀ ਖਲਡ ਮੁਕਾਬਲਿਨਥ ਵਿਚ
ਜੂਝਣ ਲਹਲਗਲਾ
+>
0 
﻿
JAS GURBAKSH
03-08-23
Punjabi
< ਸਤਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸਲ ਵਿਧਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਧਤਲ ਫਹਦੀ ਸਮਾਜ ਨੂਤ ਦਲਣ 
ਪਿਛਹਛਲ ਜਿਥਲ ਹਸ਼ਰ ਕਾਰਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਲ ਹਨ ਫਥਲ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦਾ ਮਹਤਹਤਵ ਵੀ ਘਟਹਟ 
ਨਹੀਥ ਾ ਜਲ ਩ਹ ਮਹਾਨ ਵਿਧਕਤੀ ਩ਨਹਹਾਥ ਮਹਾਨ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦਾ ਗਤਭੀਰ ਧਧਿ੟ਨ 
ਕਰ ਕਲ ਮਨੁਖਹਖੀ ਜਿਤਦਗੀ ਤਲ ਸਤਸਾਰ ਦਲ ਸਚਹਚ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁਤਚਲ ਹੁਤਦਲ ਤਾਥ ਸ਼ਾ਩ਦ ਫਹ 
ਧਜਿਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਲ ਸਿਖਰ ਧਤਲ ਲਸ਼ਕ ਕਲਿਨਣ ਲੂਤ ਪਹਰਾਪਤ ਨਾ ਹਸ਼ਯ ਹੁਤਦਲ ਾ ਮਿਸਾਲ 
ਦਲ ਤ਷ਰ 'ਤਲ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਥ ਪਹਰਸਿਧਹਧ ਚਿਤਤਕ ਡਾ. ਧਤਬਲਦਕਰ ਦੀ ਨਪਣੀ 
ਨਿਜਹਜੀ ਲਾ਩ਬਰਲਰੀ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 50,000 ਪੁਸਤਕਾਥ ਸਨ ਾ ਫਨਹਹਾਥ ਸਸਤਲ ਸਮਿਨਥ 
ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸਹਰੀ ਰਾਜਗਸ਼ਪਾਲਚਾਰੀਨ ਩ਨਹਹਾਥ ਪੁਸਤਕਾਥ 
ਦਾ ਦਸ਼ ਲਖਹਖ ਰੁਪਯ ਦਲਣ ਨੂਤ ਤਿਨਰ ਸੀ ਾ ਕਿਸਲ ਵਿਧਕਤੀ ਦਲ ਜੀਵਨ ਧਤਲ ਫਹਦੀ 
ਸਮਾਜ ਨੂਤ ਦਲਣ ਦਲ ਸਬਤਧ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦਲ ਮਹਤਹਤਵ ਦਾ ਧਤਦਾਜਾ ਩ਸ ਗਲਹਲ ਤਸ਼ਥ 
ਵੀ ਲਾ਩ਨ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਵੀਹਵੀਥ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਚਿਤਤਕ ਨਲਡਸ ਹਕਸਲਲ, 
ਜਿਸ ਨਲ ਸਤਸਾਰ ਨੂਤ ਮਹਾਨ ਗਾਣਪਪ ਰਚਨਾ `ਨਵੀਥ ਤਕਡੀ ਦੁਨੀਨਥ' ਦਿਤਹਤੀ, ਰਸ਼ਜ 
ਹੀ 15-16 ਘਤਟਲ ਪਡਹਹਨ ਲਿਖਣ 'ਤਲ ਗੁਜਾਰਦਾ ਸੀ ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਸਾਰਲ 
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਫਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਧਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਲ ਸਾਰਲ ਦਾ ਸਾਰਾ `੟ਨਸਾਪਕਲਸ਼ਪੀਡੀਨ 
ਬਰੀਟਲ ਨਿਕਾ' ਪਡਹਹਿਨ ਤਲ ਵਿਚਾਰਿਨ ਸੀ ਾ 
ਫਨਹਹੀਵੀਥ ਸਦੀ ਦਲ ਮਹਾਨ ਮਨੁਖਹਖਤਾਵਾਦੀ ਚਿਤਤਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨਲ ਛਸ਼ਟੀ ਫਮਰ 
ਵਿਚ ਹੀ ਸਤਸਾਰ ਦੀਨਥ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤਾਥ ਪਡਹਹ ਕਲ ਩ਤਨੀ ਸਿਨਣਪ ਤਲ ਸਤਜੀਦਗੀ ਹਾਸਲ 
ਕਰ ਲਪ ਸੀ ਕਿ ਫਹਦੀ ਸੁਝ ਤਸ਼ਥ ਪਹਰਭਾਵਤ ਹਸ਼ ਕਲ ਫਹਤਸ਼ਥ ਵੀ ਵਡਹਡੀ ਫਮਰ ਦਲ ਸਾਥੀ 
ਫਹਨੂਤ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਫਮਰ ਵਿਚ ਹੀ `ਫਾਦਰ ਮਾਰਕਸ' ਕਹਿਣ ਲਗਹਗ ਪਯ ਸਨ ਾ 
ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕਾਥ ਪਡਹਹਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਲਗਨ ਬਾਰ ਫਹਦੀ ਜਿਥਦਗੀ ਦੀ 
਩ਕ ਬਡੀ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ਹਲ਼ ਾ ਗਲਹਲ ਩ਫਥ ਹਲ਼ ਕਿ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨਪਣਲ 
ਧਧਿ੟ਨ ਕਰਾਜ ਲਪ ਹਰ ਰਸ਼ਜ ਲਤਡਨ ਮਿਬਜੀਧਮ ਜਾਥਦਾ ਹੁਤਦਾ ਸੀ ਾ ਫਹ ਫਥਲ 
ਕਪ ਵਾਰ ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦਲ ਧਧਿ੟ਨ ਵਿ ਖੁਭਹਭਾ ਰਹਿਤਦਾ ਾ ਩ਕ ਦਿਨ 
ਫਹ ਲਾ਩ਬਰਲਰੀ ਦੀ ਩ਕ ਨੁਕਹਕਰ ਵਿਚ ਨਪਣਲ ਧਧਿ੟ਨ ਵਿਚ ਩ਤਨੀ ਗਹਿਰਾਪ ਨਾਲ 
ਖੁਭਹਭਿਨ ਹਸ਼਩ਨ ਸੀ ਕਿ ਫਹਨੂਤ ਩ਹ ਵੀ ਨਾ ਖਬਰ ਰਹੀ ਕਿ ਲਾ਩ਬਰਲਰੀ ਦਾ ਸਮਾਥ 
ਖਤਮ ਹਸ਼ ਚੁਕਹਕਿਨ ਹਲ਼ ਧਤਲ ਫਹ ਫਵਲਥ ਹੀ ਕਮਰਲ ਵਿਚ ਬਲ਼ਠਾ ਰਿਹਾ ਾ ਚ਷ਥਕੀਦਾਰ ਨ਩ਨ 
ਤਲ ਫਹ ਨਪਣਲ ਨਲਮ ਧਨੁਸਾਰ ਕਮਰਲ ਨੂਤ ਤਾਲਾ ਲਾ ਕਲ ਚਲਾ ਗਿਨ ਾ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ 
ਫਵਲਥ ਹੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਧਤਦਰ ਬਤਦ ਰਿਹਾ ਾ ਸਵਲਰਲ ਚ਷ਥਕੀਦਾਰ ਨਲ ਨ ਕਲ ਤਾਲਾ ਖਸ਼ਲਹਹਿਨ 
ਤਾਥ ਫਹ ਩ਹ ਦਲਖ ਕਲ ਬਹੁਤ ਹਲ਼ਰਾਨ ਹਸ਼਩ਨ ਕਿ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਕਮਰਲ ਦੀ ਩ਕ 
ਨੁਕਹਕਰ ਵਿਚ ਖਾਮਸ਼ਸ਼ ਨਪਣਲ ਧਧਿ੟ਨ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹਲ਼ ਾ ਪਡਹਹਨ ਦੀ ਧਜਿਹੀ ਹਲ਼ਰਰਾਨਕੁਨ 
ਲਗਨ ਸੀ ਩ਸ ਵਿਧਕਤੀ ਦੀ ਾ 
ਪੁਸਤਕਾਥ ਪਡਹਹਨ, ਸਤਭਾਲਣ ਤਲ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਧਹਿਮੀਧਤ ਨੂਥ ਧਿਨਨ ਵਿਚ 
ਰਖਹਖਦਿਨਥ ਸਵਰਗੀ ਡਾ. ੟ਮ. ੟ਸ. ਰਤਧਾਵਾ ਨਲ ਚਤਡੀਗਡਹਹ ਦੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰੀ 
ਸਮਲਥ ਩ਸ ਗਲਹਲ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਨਨ ਰਖਹਖਿਨ ਕਿ ਪਤਜਾਬੀ ਲਸ਼ਕ ਖਾਣ, ਪੀਣ਩ ਤਲ ਹਤਢਾਫਣ 
ਨੂਤ ਹੀ ਜਿਤਦਗੀ ਦਾ ਧਹਿਮ ਕਤਮ ਸਮਝਦਲ ਹਨ, ਫਹ ਪੁਸਤਕਾਥ ਪਡਹਹਣ ਤਲ ਖਰੀਦਣ਩ ਨੂਥ 
ਬਹੁਤ ਮਹਤਹਤਵ ਨਹੀਥ ਦਿਤਦਲ, ਸਗਸ਼ਥ ਫਹ ਩ਹਨੂਤ ਵਾਧੂ ਤਲ ਬਸ਼ਝਲ ਕਤਮ ਸਮਝਦਲ ਹਨ ਾ 
ਣਸਲ ਲਪ ਫਨਹਹਾਥ ਫਦਸ਼ਥ ਚਤਡੀਗਡਹਹ ਦਲ 17 ਸਲ਼ਕਟਰ ਦਾ ਩ਕ ਹਿਸਹਸਾ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦੀਨਥ ਦੁਕਾਨਾਥ 
ਲਪ ਵਿਸ਼ਲਸ਼ ਤ਷ਰ 'ਤਲ ਰੀਜਰਵ ਕਰਵਾ਩ਨ ਧਤਲ ਩ਹ ਵਿਸ਼ਲਸ਼ ਧਾਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਪ ਕਿ ਩ਥਸ਼ਥ 
ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਪ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਧਤਦਾ ਜਾਥ ਕਾਰਸ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਥ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਲਗਾ ਾ ਧਜਿਹਾ ਩ਸ 
ਕਰ ਕਲ ਕੀਤਾ ਗਿਨ ਕਿਫਥਕਿ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦਲ ਮੁਕਾਬਲਲ ਹਸ਼ਰ ਕਾਰਸ਼ਬਾਰ ਨਰਥਿਕ ਤ਷ਰ 'ਤਲ 
ਵਧਲਰਲ ਲਾਹਲਵਤਦ ਹਨ ਾ 
ਸਥਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਥ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਮਰਸ਼ੀਧਲ ਤਲ ਫਪਭਸ਼ਗਤਾਵਾਦੀ ਸਭਿਨਚਾਰ 
ਪਲ਼ਦਾ ਹਸ਼ਣ ਧਤਲ ਟੀ. ਵੀ., ਫਿਲਮਾਥ ਤਲ ਰਲਡੀਓ ਵਰਗਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਤਚਾਰ ਮਾਧਿਧਮਾਥ 
ਰਾਹੀਥ ਵਧ ਰਹਲ ਧੂਤਨਥਧਾਰ ਗੁਮਰਾਹਕੁਨ ਪਹਰਚਾਰ ਕਾਰਨ ਪੁਸਤਕਾਥ ਖਰੀਦਣ ਤਲ ਗਤਭੀਰ 
ਧਧਿ੟ਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਿਨਸ਼ਥ ਦਿਨ ਘਟਹਟ ਹੁਤਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਲ਼ ਾ ਗਤਭੀਰ ਪੁਸਤਕਾਥ ਦਲ ਗਤਭੀਰ 
ਧਧਿ੟ਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ੟ਵਲਥ ਕੁਝ ਕੁ ਗਿਣਲ ਮਿਥਲ `ਸਿਰ ਫਿਰਲ' ਲਸ਼ਕਾਥ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹਸ਼ ਕਲ 
ਰਹਿ ਗਿਨ ਹਲ਼ ਾ ਪਹਰਸਿਧਹਦ ਧਤਗਰਲਜ ਲਲਖਕ ਓਸਕਾਰ ਵਾ਩ਲਡ ਨਲ ਸ਼ਾ਩ਦ ਩ਸਲ ਕਰ 
ਕਲ ਕਿਹਾ ਸੀ, ``ਪਿਛਲਲ ਸਮਿਨਥ ਧਤਦਰ ਪੁਸਤਕਾਥ ਵਿਦਵਾਨ ਲਸ਼ਕਾਥ ਦੁਨਰਾ ਲਿਖੀਨਥ 
ਜਾਥਦੀਨਥ ਸਨ ਧਤਲ ਜਨ ਸਾਧਾਰਣ ਩ਨਹਹਾਥ ਨੂਤ ਪਡਹਹਦਾ ਸੀ, ਪਹਰਤਤੂ ਧਜਹਜ ਕਲਹਲਹਹ ਪੁਸਤਕਾਥ 
ਨਮ ਲਸ਼ਕਾਥ ਦੁਨਰਾ ਲਿਖੀਨਥ ਜਾ ਰਹੀਨਥ ਹਨ ਧਤਲ ਪਹਰਤਤੂ ਪਡਹਹਨ ਵਾਲਾ ਕਸ਼ਪ ਨਹੀਥ ਾ'' 
ਵਰਤਮਾਨ ਧਤਲ ਨਫਣ ਵਾਲਲ ਸਮਲਥ ਧਤਦਰ ਪੁਸਤਕਾਥ ਪਡਹਹਨ ਦੀ ਗਤਭੀਰ ਰੁਚੀ ਨੂਤ 
ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਡਹਡੀ ਚੁਣ਷ਤੀ ਜਨ ਸਤਚਾਰ ਦਲ ਸਰਕਾਰੀ ਤਲ ਗਲ਼ਰਸਰਕਾਰੀ ਮਾਧਿਧਮਾਥ ਜਿਵਲਥ 
ਪੀਲੀ ਪਤਹਤਰਕਾਰੀ, ਟੀ. ਵੀ., ਵੀਡੀਓ, ਸਿਨਮਾ ਤਲ ਰਲਡੀਓ ਨਦਿ ਤਸ਼ਥ ਹਲ਼ ਾ ਦਿਨਸ਼ਥ 
ਦਿਨ ਨਮ ਲਸ਼ਕਾਥ ਦਲ ਦਿਮਾਗ ਩ਨਹਹਾਥ ਸਤਚਾਰ ਮਾਧਿਧਮਾਥ ਦੁਨਰਾ ਪਹਰਸਾਰਤ ਪਹਰਸ਼ਗਰਾਮਾਥ ਰਾਹੀਥ 
ਮਲਹਲਲ ਜਾ ਰਹਲ ਹਨ ਧਤਲ ਨਪਣਲ ਨਲਲ-ਦੁਨਲਲ ਬਾਰਲ ਸਸ਼ਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਪਹਰਕਿਰਿਨ 
ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹਸ਼ ਰਹੀ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਕਿ ਧਤੀ ਖਤਰਨਾਕ ਰੁਝਾਨ ਹਲ਼ ਾ 
ਫਰਦੂ ਦਲ ਬਿਹਤਰੀਨ ਲਲਖਕਾਥ ਵਿਚਸ਼ਥ ਕਹਰਿਸ਼ਨ ਚਤਦਰ ਦਲ ਜਿਕਰ ਤਸ਼ਥ ਬਿਨਾਥ ਵੀ ਩ਹ 
ਬਿਰਤਾਥਤ ਧਧੂਰਾ ਰਹਲਗਾ ਾ ਭਾਰਤੀ ਧਫਸਾਨਾਨਿਗਾਰਾਥ ਵਿਚਸ਼ਥ ਮਲ਼ਨੂਤ ਪਹਰਲਮ ਚਤਦ ਤਸ਼ਥ ਬਾਧਦ 
ਕਹਰਿਸ਼ਨ ਚਤਦਰ ਤਲ ਮਤਟਲ ਨਲ ਡੂਤਘੀ ਤਰਹਹਾਥ ਪਹਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹਲ਼ ਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦਸ਼ਥ ਮਲ਼ਥ 
ਕਹਰਿਸ਼ਨ ਚਤਦਰ ਦੀਨਥ ਚਸ਼ਣਵੀਨਥ ਕਹਾਣੀਨਥ ਪਡਹਹੀਨਥ ਸਨ ਤਾਥ ਩ਹ ਮਲਰਲ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਨੂਤ 
਩ਵਲਥ ਛੂਹ ਗਪਨਥ ਜਿਵਲਥ ਗੁਲਾਮ ਧਲੀ ਦੀਨਥ ਗਜਲਾਥ ਾ ਩ਹ ਸਚਹਚਮੁਚਹਚ ਩ਕ ਜਾਦੂਮਪ 
ਧਨੁਭਵ ਸੀ - ਫਹਦੀਨਥ `ਸਸਤਲ ਸਿਰ, `ਭਗਤ ਰਾਮ', `ਚਾਲੂ ਭਤਮੀ', `ਪਿਸ਼ਾਵਰ 
੟ਕਸਪਹਰਲ਼ਸ', `ਪਤਘੂਡ' ਤਲ `ਟਸ਼ਨ' ਵਰਗੀਨ ਨਫੀਸ ਕਹਾਣੀਨਥ ਹਮਲਸ਼ਾਥ ਸਤਸਾਰ ਦੀਨਥ 
ਬਿਹਤਰੀਨ ਕਹਾਣੀਨਥ ਵਿਚ ਗਿਣੀਨਥ ਜਾਣਗੀਨਥ ਾ `ਜਦਸ਼ਥ ਖਲਤ ਜਾਗਲ' ਤਲ `ਰਾਧਸ਼ ਦੀ 
ਨਤਮ ਕਥਾ' ਫਹਦਲ ਮਾਧਰਕਲ ਦਲ ਨਾਵਲ ਹਨ ਾ ਜਿਨਹਹਾਥ ਦਿਨਾਥ ਵਿਚ ਫਰਦੂ ਵਿਚ 
ਯ਷ਨ-ਮਨਸ਼ਵਿਗਿਨਨ ਦਲ ਨਾਥ 'ਤਲ ਩ਸਮਤ ਚੁਗਤਾਪ ਵਲਸ਼ਥ `ਲਿਨਫ' ਤਲ `ਕਾਲੀ ਸਲਵਾਰ' 
ਤਲ `ਧਸ਼ਕ' ਵਲਸ਼ਥ `ਫਬਾਲ' ਵਰਗੀਨਥ ਯ਷ਨ ਸਤਬਧਾਥ 'ਤਲ ਨਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀਨਥ ਲਿਖੀਨਥ 
ਜਾ ਰਹੀਨਥ ਸਨ, ਕਹਰਿਸ਼ਨ ਚਤਦਰ ਨਲ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ 'ਤਲ ਨਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀਨਥ ਲਿਖ 
ਕਲ ਫਰਦੂ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਦਿਸਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿਤਹਤੀ ਾ ਫਹ ਩ਕ ਸੁਚਲਤ ਬਹੁ-ਪਖਹਖੀ ਲਲਖਕ 
ਸੀ ਜਸ਼ ਨਪਣੀ ਲਿਖਤਾਥ ਨੂਥ ਸਮਾਜ ਦਲ ਕਸ਼ਝਲ ਤਲ ਪਿਛਾਥਹਖਿਚੂ ਪਖਹਖਾਥ ਦੀ ਚੀਰ-ਫਾਡ ਲਪ 
਩ਕ ਨਿਪੁਤਨ ਕਾਵਿ ਵਰਤਦਾ ਹਲ਼ ਾ 
0 
﻿
Anonymous
03-08-23
Punjabi
(a) ਁ।ੋ ੊ë੫  ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ। s=26 ੇ੮ੇ ੇ੮ੇ ਁ਍ìë ੊ë ëë । ੉ਃ। ੍੨û
੉ ੇ  ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ਆëੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। s/n = 26/52 = 1/2 ੍੨û
(b) ਁ।ੋ ੊ë੫ ੍í਎ ਃ। ਈ੮ਈਁ। ੊੮ ੊੮ ਁ਍ìë ੊ë ë । ੉ਃ। ੍੨ ੉ ੇ
 ੍í਎ ਃ੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ਆëੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 13/52 = 1/4 ੍੨û
(c)  ਊ।ਃੋ।੍ 4 ਁ਍ìë ਆ।ੇ ë । ੉ਃ। ੍੨, ੉ ੇ ਊ।ਃੋ।੍   ਃì
੉਋।੊ëਁ। 1
4/52= ੍੨û
13
(d) ਈ।ਆ ਃ। ਐ੮।  ਁ਍ì੧ ਆ।ੇ ë । ੉ਃ। ੍੨; ਈ।ਆ ਃ੧ ਐ੮੧ ਃì ਆëੇ  ਃì
੉਋।੊ëਁ। 1/52 ੍੨û ੉ ੇ ਈ।ਆ ਃ੧ ਐ੮੧ ਃ੧ ਆ। ਆëੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
1-1/52=51/52 ੍੨û
(੊੧੫ ਈ੮਍ੋਆ 1-4)
੧਍  ਃ਎ì ਃ੧ $S ਃì ਍।ੋì ਆî ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਆ ਃì ੉਋।੊ëਁ। p ੍੨ ਁ। $pS ਆî
੉ਃì ੉ਈ੨੧ੋਆ (expectation) ਃ੧ ੍ਆû
ਃ।਍੍  2:  ਂ੨ੇ੧ ੊ë 2 ੇ।ੇ ਁ੧ 3 ।ੇì ੧ਃ। ੍ਆû ੧਍ x  ੇ।ੇ ੧ਃ ੧
ਁਃ ੉ਆî $S ਎ëੇਃ੧ ੍ਆ. ੉ਃì ੉਋।੊ਆ। ਈਁ। ਍੫û
ਂ੨ੇ੧ ੊੫  ੇ।ੇ ੧ਃ   ਃì ੉਋।੊ëਁ। p=2/5 ੍੨ ੉ ਁ਍੮੍। ੉ ਃì
੉਋।੊ਆ। $(2/5)5=$2 ੍੨û
(੊੧੫ ਈ੮਍ੋਆ 5)
ਃ੫ । ੯ëਃ। ਆ।੊। ਆî ëਆ੮੍। ੊ë੫  ਈ਍ ੊ë  ਁ੫ ੯ëਃ। ਆ੊।ਈ਍
੉੧ ਆî  ਃîì ਁ੧ ਎ëੇì ੉ੇî੉ë੊(mutually exclusive) ਃ੧ ੍ਆ ë੊੧ ਁ।੉
੊ë੫  ੊।਍ì ੊ë  íੇ।਎ ਁ੧  ਊ੧਎ ë । ਎ëੇì ੉ੇî੉ë੊ ੍੨ ਈ਍ਁî
 íੇ।਎ ਁ੧  ੍í਎ ਃ। ਈ੮ਈਁ। ë । ੉ੇî੉ë੊ ਆ੍ì ੍ਆû
ਃ।਍੍  3 : ਁ।ੋ ੊ë੫  íੇ।਎ ।  ਊ੧਎   ਃì ੉਋।੊ëਁ। ਈਁ। ਍੫û
ëë ਁ।ੋ ੊ë 4 íੇ।਎ ਁ੧ 4 ਊ੧਎। ੍ਆ $=8 ਁ੧ p=8/13  íੇ।਎
ਃ੧   ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/13 ਁ੧  ਊ੧਎ ਃ੧   ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/13 ੍੨ ਁ੧
ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ। 2/13=1/13+1/13 ੍੨û
੉ ਃ।਍੍  ਁ੫ ੍੧ ੇë੧ ੉ëਅ੮ਅ।ਁ ਃì ਈ੯ਁ।ੇ ੍íਃì ੍੨û
੉ëਅ੮ਅ।ਁ A:  ਈ਍ ੊ë ਎ëੇì ੉ੇî੉ë੊ ਆ।੊। ਃ੧ ੉਎î੍ ੊ë੫ ë੉੧ 
ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ। ਆ੮੍। ਃ੧ ੇ੮ੇ ੇ੮ੇ ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ। ਃ। ੫੯ ੍੨û
ਃ੫ ਆ।੊। A ਁ੧ B ਆî ੉íਁਁ਍ ਆ।੊। ਃ੧ ੍ਆ ੧਍  ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਃ।
ਃîì ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਁ੧ ੫ ੉਍ ਆ੍ì ਈ੨ਃ।û ë੊੧ ë ਃ੫ ਎í੍਍੧ ।ੇ  ਃì ë਍ë ੊ë
ë੉੧ ਃ੧ ੊ì ë਍  ਃ। ਃî੧ ਃ੧ ë਍  ਁ੧ ੫ ੉਍ ਆ੍ì ਈ੨ਃ।û ਈ਍ਁî  ਁ।ੋ ੊ë੫ ਃ੫
ਈ੮ਈਁ੧ ੮  ੊੧ੇ੧, ਃîì ੊।਍ì ੊ë  ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਆ ਃì ੉਋।੊ëਁ। ੉ ਁ੧
ਆë਍਋਍ ੍੨ ë ਈ੍ëੇì ੊।਍ì ੊ë  ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ। ਈ੮਍।ਈਁ ੍੫ ੉ì । ਆ੍ìû
ë੍ì ਃ੫ ਆ।੊। ਆî ਈ਍ਁਁ਍ ਃ੧ ੍ਆû
ਃ।਍੍  4 :  ਂ੨ੇ੧ ੊ë 4 ੉ਉ੯੧ਃ ।ੇì ੧ਃ। ੍ਆû  ਃî੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë 3 ੉ਉ੯੧ਃ
ਁ੧ 6 ।ੇì ਁ੧  ਁì੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë 1 ੉ਉ੯੧ਃ ਁ੧ 5 ।ੇì ੧ਃ। ੍ਆû ੧਍ ੍਍
 ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫ 1 ੧ਃ ì ।੊੧ ਁਃ ੉਋।੊ëਁ। ਈਁ। ਍੫ ë ੍ ੉।਍ì ੉ਉ੯੧ਃ ੧ਃ।
੍ਆû
1 ੧ਃ ਈ੍ëੇ੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫ 8 ਁ਍ìë ੊ë੫ ë੉੧  ਁ਍ì੧ ਇ।ੇ, ਃî੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫
9 ਁ਍ìë ੊ë੫ ë੉੧  ਇ।ੇ ਁ੧ ਁì੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫ 6 ਁ਍ìë ੊ë੫ ë੉੧  ਆ।ੇ
ì । ੉ਃì ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। ੍਍  ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫ ੧ਃ ੧ 3 ੧ਃ। 8, 9, 6 ਁ਍ìë
ਆ।ੇ ì । ੉ਃì ੍ਆû ਈ੍ëੇ੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੉ਉ੯੧ਃ ੧ਃ 4 ਁ਍ìë ਆ।ੇ, ਃî੧
ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫ 3 ਁ਍ìë ਃí਍।, ਁì੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫ 1 ਁ਍ì੧ ਆ।ੇ ਁ੧ ੉ ਁ਍੮੍। ੍਍  ਂ੨ੇ੧
੊ë੫  ੧ਃ ੧ 3 ੉ਉ੯੧ਃ ੧ਃ। 4, 3, 1 ਁ਍ìë ਆ।ੇ ì । ੉ਃì ੍ਆû
੉ ਁ਍। ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ। 4.3.1 1
= ੍੨
8.9.6 36
ëë  ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੉ਉ੧ਃ ੧ਃ ੮  ਃì  ਃî੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੉ਉ੧ਃ ੧ਃ
  ਁ੧ ੫ ੉਍ ਆ੍ì ਈ੨ਃ। ੉ ੇ ੉।। ੉ਊਅ ਁëਆ ੉íਁਁ਍ ਏਆ।੊। ਆ।ੇ
੍੨û ਈ੍ëੇ੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੉ਉ੧ਃ ੧ਃ ਃ੧ ਆëੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 4/8, ਃî੧ ੊ë੫ 3/9 ਁ੧
ਁì੧ ੊ë੫ 1/6 ੍੨û ëë ੍਍  ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੧ਃ ੧ 3 ੉ਉ੧ਃ ੧ਃ। ਃ੧
  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 4 3 1 ੍੨ ੫ ਈ਍ ਃëਁì  ੉਋।੊ëਁ। ਃ੧ ਊ਍।ਊ਍ ੍੨û
-- -- --
8 9 6
੉ ੇ ੉ ਃ।਍੍  ਁ੫ ੍੧ ੇë੧ ੉ëਅ।ਁ। ਃì ਈ੯ਁ।ੇ ੍íਃì ੍੨û
੉ëਅ੮ਅ।ਁ B:  ਈ਍ ੊ë ੉íਁਁ਍ ਆ।੊। ਃ੧  ੉਎î੍ ਃì ੉।਍ì ਆ।੊। ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਃì
੉਋।੊ëਁ। ਆ੮੍। ਃì ੇ੮ੇ ੇ੮ੇ ੉਋।੊ëਁ। ਃ। í ਆਉੇ ੍੨û
ਈ਍ਁਁ਍ ਆ।੊। ੉ਊਅì ੉ëਅ੮ਅ।ਁ C:- ੧਍  ਆ। ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ। P1 ੍੨
ਁ੧ ੉ ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਈë੫  ਃîì ਆ। ਃ੧ ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ। P2 ੍੨ ਁ। ਃ੫੍।
ਆ।੊। ਃ੧ ੉ ੮਍਎ ੊ë ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ। P1 , P2 ੍੨û
ਃ।਍੍  5 :  ਁ।ੋ ੊ë੫ 2 ਈ੮ਈਁ੧ ë੮੧  ੍ਆû ੉਋।੊ëਁ। ਈਁ। ਍੫ ë ਃ੫੊੧ ਈ੮ਈਁ੧
ਁ੉੊ì਍। (ਊ।ਃੋ।੍,ਊ੧਎,íੇ।਎)੊।ੇ੧ ੍੫ ੧ ੧਍(a)ਃî। ਈ੮ਈਁ। ë  ਁ੫ ਈ੍ëੇ। ਈ੍ëੇ੧ ë੮੧
 ਈ੮ਈਁ੧ ਆî ਃíਊ।਍। ਁ।ੋ ੊ë ਍ë ੮। ੍੫੊੧(b)ਃî। ਈ੮ਈਁ। ë੮  ਁ੫ ਈ੍ëੇ। ਈ੍ëੇ੧
ë੧  ਈ੮ਈਁ੧ ਆî ਃíਊ।਍। ਁ।ੋ ੊ë ਆ ਍ë ੮। ੍੫੊੧û
(a) ëë ਃ੫੊੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਈî਍ì ਁ।ੋ ੊ë੫ ੧  ੍ਆ,੉ ੇ ੍ ਃ੫ ੉íਁਁ਍ ਆ।੊। ੍ਆû
 ੊।਍ì ੊ë  ਁ੉੊ì਍   ਃì ੉਋।੊ëਁ। 12/52 ੍੨,੉ ੇ ੇ। 
ੋ਍ਁ। ਆí੉।਍ ਃ੫ ਁ੉੊ì਍।   ਃì ੉਋।੊ëਁ। 12/52 . 12/52 = 9/169 ੍੨û
(b) ਂ੧ ਃ੫ ਈ਍ਁਁ਍ ਆ।੊। ੍ਆû ਈ੍ëੇì ੊।਍ì ੊ë  ਁ੉੊ì਍ ਆëੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
12/52 ੍੨û ੍í  ਊ।ì ਁ।ੋ ੊ë 51 ਈ੮ਈਁ੧ ੍ਆ ëਆ੮੍। ੊ë 11 ਁ੉੊ì਍। ੍ਆû ੉ ੇ ਃîì
੊।਍ì ੊ë  ਁ੉੊ì਍ ਆëੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 11/51 ੍੨û ੉ ੇ ਃ੫ ਁ੉੊ì਍। ਆëੇ 
ਃì ੉਋।੊ëਁ। 12 . 11 = 11
-- -- ੍੨û
52 51 221 (੊੧੫ ਈ੮਍ੋਆ 6-10)
ਃ।਍੍  6 : 2 ਎í੍਍੧ 6 ੊।਍ì ।ੇ੧ ।ਃ੧ ੍ਆû
੉਋।੊ëਁ। ਈਁ। ਍੫(a) ë ਈ੍ëੇ੧ ।਍ ।ੇ। ੊ë 7 ੊੧। ਁ੧ ਃî੧ 2 ੊ë ਆ੍ì
੊੧। (b) ë ੍î-ਊ੍î (exactly) ।਍ ।ੇ। ੊ë 7 ੊੧।û
 ।ੇ ੊ë 7   ਃì ੉਋।੊ëਁ। p=1/6 ਁ੧ 7 ਃ੧ ਆ   ਃì
੉਋।੊ëਁ। q=1-p=5/6 ੍੨û
(a) ਈ੍ëੇ੧ 4 ।ੇ। ੊ë 7 ੊੧। ਁ੧ ਃî੧ 2 ੊ë ਆ੍ì ੊੧।, ੉ ਃì ੉਋।੊ëਁ।
1 . 1 . 1 . 1 . 5 . 5 = 25
- - - - - - ੍੨û
6 6 6 6 6 6 46,656
(b) 4 ।ੇ। ਆî ëਆ੮੍। ੊ë 7 ੊੧। =15 ਁ਍ìë ਆ।ੇ í ੧ । ੉ਃ੧ ੍ਆûëë
੍ 15 ਁ਍ì੧ ਎ëੇì ੉ੇî੉ë੊ ਆ।੊। ੍ਆû ਁ੧ ਆ੮੍। ੊ë੫ ë੉੧  ਃì
੉਋।੊ëਁ। ੍੨ ਁ। 6 ।ੇ। ੊ë੫ ੍î-ਊ੍î 4 ।ੇ। ੊ë 7 ਃ੧   ਃì
੉਋।੊ëਁ। ੍੨û
੉ ਃ।਍੍  ਁ੫ ੍੧ ੇë੧ ੉ëਅ।ਁ ਃì ਈ੯ਁ।ੇ ੍íਃì ੍੨û
੉ëਅ।ਁ D: ੧਍  ਈ਍ ੊ë ë੉੧  ੊।ਈ਍  ਃ੧ ਆ ਃì ੉਋।੊ëਁ। p ਁ੧ ੉ਃ੧
ਆ ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ। q ੍੨ ਁਃ ੉ਃ੧, n ਈ਍। ੊ë੫ r ੊।਍, ੊।ਈ਍  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
(੊੧੫ ਈ੮਍ੋਆ 11-12)
ਈ੮਍ਏ੫ë ੉਋।੊ëਁ।: ੧਍ n ਈ਍। ੊ë  ਆ। ਆî S ੊।਍ ੊।ਈ਍ਃ੧ ੍੫ ੊੧ë ।੊੧,
ਁਃ ë ੍ ਆ। ਋੊ë ਈ਍ ੊ë ੊।ਈ਍੧ì, ਃì ਈ੮਍ਏ੫ë ੉਋।੊ëਁ। ਃì ਈ਍ë਋।ੋ।
ਆíਈ।ਁ p=s/n ੍੨û ë੍ì ੉਋।੊ëਁ।੊। ਁ੧ ਋਍੫੉। ੊੧ ਈ੨਎।ਆ੧ ਁ੧ ਈ੮਍ਏ੫ ìਁì
 ਆë਍ì । (observations) ਃì ੉ë ਁ੧ ਆë਍਋਍ ੍íਃ। ੍੨û ਃ।਍੍  ੊੫ ì੊ਆ
ਊì਎। ਈਆì ਈ ੧ ਊì਎੧ ਃì ëੋਁ (premium) ਃì ਃ਍ ਈ੮਍ਏ੫ë ੉਋।੊ëਁ।੊। ਁ੧ ਅ।਍ëਁ
਍ਃì ੍ਆû ੉ ਎ਆ੫਍ਂ ੇ ੍  ੊਍੮੍ë ਃì ਊ੍íਁ ੉।਍ì ਆë਍ì । ਁ੧
ਅ।਍ëਁ  ਎੬ਁ ੉।਍ ì (mortality table) ਈ੮਍ਏ੫ ਍ਃì ੍ਆû
਎੬ਁ ਃ। ਎੮਍ìਆ ਁ਍ਊ। ੧ਊੇ (American Experience Table) ੉।਍੧ ਃ੉ ੉।ੇ
ਃì ਎਍ ੊।ੇ੧ 100,000 ਊë ਁ੫ ੋí਍î ੍íਃ। ੍੨ ਁ੧ ੉ ੉਎î੍ ਃì ੉ë ੉îëਁ ਍ਃ।
੍੨ ë੍੯੧ ੉ ਁ੫ ਊ।ਃ ੍਍ ੉।ੇ ਎਍ਃ੧ ੍ਆû ੉ ੧ਊੇ ਆî ੉ਁ੧਎।ੇ ਍ਆ ੊ë, ੍੯
਎ਆ ੇë ।੊੧। ë  ëਁì ੉਋।੊ëਁ। ੇ ਈ਍ ਊëਆ ìਁ੧  ੉।਍੧ ਆëਐ਎ ਈ੮਍ਏ੫ë
੉਋।੊ëਁ। ੇ ੊ì ੇ।î ੍੫ ੧û
ਃ।਍੍  7:- ੉਋।੊ëਁ। ਈਁ। ਍੫ ë  20 ੉।ੇ ਃì ਎਍ ੊।ੇ। ਎ਆ੮ਆí (a)  ੉।ੇ ਃ੧
ਃ੬਍।ਆ ੍ì ਎਍ ।੊੧। (b) ੇ੧ 10 ੉।ੇ। ਃ੧ ਃ੬਍।ਆ ਎਍ ।੊੧। (c) 75 ੉।ੇ ਃì ਎਍
ਁ ਈí੧।û
(a) 10 ੉।ੇ ਃì ਎਍ ੊।ੇ੧ 100,000 ਎ਆ੮ਆí। ੊ë੫ 92,637 ਎ਆ੮ਆí 20 ੉।ੇ ਃì
਎਍ ਁ ìਃ੧ ੍ਆû 92,637 ੊ë੫ 723 ਎ਆ੮ਆ ੉।ੇ ਃ੧ ਃ੬਍।ਆ ਎਍ । ੧û
20 ੉।ੇ ਃì ਎਍ ੊।ੇ੧ ਃ਎ì ਃì ੉।ੇ ਃ੧ ਃ੬਍।ਆ ਎਍ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
723
= 0.0078 ੍੨û
92,637
(b) 20 ੉।ੇ ਃì ਎਍ ਁ ਈí  ੊।ੇ੧ 92,637 ਎ਆ੮ਆ। ੊ë੫ 85,441 ਎ਆ੮ਆí 30 ੉।ੇ
ਃì ਎਍ ਁ ਈíਃ੧ ੍ਆû ੉ ੇ 92,637 - 85,441 = 7,196 ਎ਆ੮ਆí 10 ੉।ੇ
ਃ੧ ਃ੬਍।ਆ ਎਍ ।ਃ੧ ੍ਆû ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ।
7,196
= 0.0777 ੍੨û
92,637
(c) 20 ੉।ੇ ਃì ਎਍ ੊।ੇ੧ 92,637 ìਃ੧ ਎ਆ੮ਆí। ੊ë੫ 26,237 ਎ਆ੮ਆí 75 ੉।ੇ।
ਃì ਎਍ ਁ੧ ਈíਃ੧ ੍ਆû ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ।
26,237
= 0.2832
92,637 (੊੧੫ ਈ੮਍ੋਆ 13)

੍ੇ੮ੇ ìਁ੧ ੍੫ ਈ੮਍ੋਆ

1.  ਂ੨ੇ੧ ੊ë 3 ੉ਉ੯੧ਃ, 4 ੇ।ੇ ਁ੧ 5 ।ੇì ੧ਃ। ੍ਆ ਁ੧ ੉ ੊ë੫  ੧ਃ
 ì ੍੨û ë ੉਋।੊ëਁ। ੍੨ (a) ë ੍ ੉ਉ੯੧ਃ ੍੨ (b) ë ੍ ੉ਉ੯੧ਃ । ੇ।ੇ ੍੨ (c)ë
੍ ੇ।ੇ ਆ੍ì ੍੨û
ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੧ਃ n=3+4+5=12 ਁ਍ìë ਆ।ੇ ì । ੉ਃì ੍੨û
(a)  ੉ਉ੯੧ਃ ੧ਃ s =3 ੊੮ ੊੮ ਁ਍ìë ਆ।ੇ ì । ੉ਃì ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। ੉ਉ੯੧ਃ
੧ਃ ੧ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ। p=s/n=3/12=1/4 ੍੨û
(b) ਂ੧  ੉ਉ੯੧ਃ ।  ੇ।ੇ ੧ਃ  ì ੍ì ੉ਉੇਁ। ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। s=3+4=7
੍੨ ਁ੧ ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ। 7/12 ੍੨û
(c) ੇ।ੇ ੧ਃ ੧ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ। p=4/12=1/3 ੍੨û ì ੍੫ ੧ਃ ੇ।ੇ ਆ੍ì
੍੨ ੉ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1-p=1-1/3=2/3 ੍੨û ੍ ਈ੮਍ੋਆ ੉ ਁ਍੮੍। ੊ì ੍ੇ੮ੇ ìਁ।
। ੉ਃ। ੍੨ ë੊੧ (b) ìਁ। ੍੨û
2. ੧਍ ਃ੫ ਎í੍਍੧ ।ੇ੧ । û ੍ ë ੉਋।੊ëਁ। ੍੨ ë (a) ੉।਍ì ।ੇ। ੊ë ੫੯ 7
੊੧ (b) ੉।਍ì ।ੇ। ੊ë ੫੯ 8 ੊੧(c) ੉।਍ì ।ੇ। ੊ë 10 । 10 ਁ੫
੯ëਃ। ੊੧ (d) ਃ੫੊੧ ਎í੍਍ë ਁ੧ ੫ ë੍ì ੉ë ੊੧û ਃ੫ ਎í੍਍੧ 6X6=36
ਁ਍ìë ਆ।ੇ ਈ।੉੧ ਈੇ ੉ਃ੧ ੍ਆû
(a) 7 ਃ। ੫੯ 6 ਁ਍ìë (1,6 ; 6,1 ; 2,5 ; 5,2 ; 3,4 ; 4,3 ) ੊ë  ੉ਃ। ੍੨
੉ ਁ਍੮੍। ।ੇ ੊ë 7 ਃì ੉਋।੊ëਁ। 6/36=1/6 ੍੨û
(b) 8 ਃ। ੫੯ 5 ਁ਍ìë (2,6; 6,2; 3,5; 5,3; 4.4) ੊ë  ੉ਃ। ੍੨, ੉ ਁ਍੮੍।
।ੇ ੊ë 8 ਃì ੉਋।੊ëਁ। 5/36 ੍੨û
(c) ਂ੧ 10.11 । 12 ੉í  ਃì ੍ì ੉ਉੇਁ। ੍੨, ëë 10 ਃ। ੫੯ 3 ਁ਍ìë
ਆ।ੇ 11 ਃ। 2 ਁ਍ìë ਆ।ੇ ਁ੧ 12 ਃ। 1 ਁ਍ì੧ ਃí਍।  ੉ਃ। ੍੨û ੉
ਁ਍੮੍। ੉਋।੊ëਁ। (3+2+1)36=1/6 ੍੨û
(d) ੉਋।੊ëਁ। ë ਃî। ਎í੍਍। ੊ì ਈ੍ëੇ੧ ਎í੍਍੧ ੊।ੇì ੍ì ੉ë ੊ë।੊੧।, 1/6 ੍੨û
੍ ਈ੮਍ੋਆ ੉ਉ੯ੇਁ।੊। 1,1 , 2,2 , ਃë ਃë ਃì ੉ë ë ੧ ੊ì ੍ੇ੮ੇ ìਁ। ।
੉ਃ। ੍੨û
3. ੧਍ ਈ ੉ë੧ (coins)।ੇ੧ । ,੉਋।੊ëਁ। ੍੨ ë (a)੉।਍ë ਃ੧ ë੍਍੧(heeds) ੍ì
 ੧(b)ì ਁëਆ। ਃ੧ ë੍਍੧  ੧(c)੫  ਁëਆ। ਃ੧ ë੍਍੧  ੧û
੍਍  ੉ë੮। 2 ਍ìë ਆ।ੇ ਈੇ। । ੉ਃ। ੍੨,੉ ਁ਍੮੍। 5 ੉ë੮੧ ਁ਍ìë
੊ë ਈੇ। । ੉ਃ੧ ੍ਆ(ਂ੧ ੉ì ੍ ਎ਆਃ੧ ੍। ë HHHTT ਁ੧ THHHT ੊੮ ੊੮
ਈ਍ë ।਎ ੍ਆ)
(a) ਈ ë੍਍੧ ੉ë਍ਉ੯  ਁ਍ì੧ ੊ë  ੉ਃ੧ ੍ਆ,੉ ੇ 5 ë੍਍ë ਃ੧ ।ੇ੧
।  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/32 ੍੨û
(b) ì ਁëਆ ë੍਍੧ ਁ਍ìë ੊ë  ੉ਃ੧ ੍ਆ, ੉ ਁ਍੮੍। ì 3 ë੍਍ë
ਃ੧ ।ੇ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 10/32=5/16 uw>
(c) ਂ੧ ì ਁëਆ, ì ।਍ । ì ੉।਍੧ ë੍਍ë ਃ੧ ੉í  ਃì ੍ì ੉ਉੇਁ। ੍੨û ì ਁëਆ
ë੍਍੧ 10 ਁ਍ìë ੊ë  ੉ਃ੧ ੍ਆ, ì ।਍ ë੍਍੧ 5 ਁ਍ìë ੊ë ਁ੧ ੉।਍੧
ë੍਍੧ 1 ਁ਍ì੧ ੊ëû ੉ ਁ਍੮੍। ੫  ਁëਆ ë੍਍੧ ੉í  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
(10+1+1)/32=1/2 ੍੨û
4. ੧਍  ਁ।ੋ ੊ë੫ ਁëਆ ਈ੮ਈਁ੧ ë੧ । ,੉਋।੊ëਁ। ਎।ੇî਎ ਍੫ ë (a)੉।਍੧ ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ੧ ੍ਆ
(b)੉।਍੧ ੫ ਍(same suit)ਃ੧ ਈ੮ਈਁ੧ ੍ਆ(c)੉।਍੧ ਐ੮ਐ੧ ੍ਆû੉।਍੧ ਐ੮ਐ੧ ੍ਆû ਁ।ੋ ੊ë੫
ਁëਆ ਈ੮ਈਁ੧ ਁ਍ìë ੊ë ë੧ । ੉ਃ੧ ੍ਆû
(a) 3 ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ੧ 26 ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁë ੊ë੫ ਁ਍ìë ੊ë ë੧ । ੉ਃ੧ ੍ਆû ੉
ਁ਍੮੍।  ੍ì ੊।਍ ਁëਆ ੇ।ੇ ਈ੮ਈਁ੧ ë  ਃì ੉਋।੊ëਁ।

(b)  ਍ íਆ  ੇ 4 ਁ਍ì੧ ੍ਆ ਁ੧ ੉ ਍ ਃ੧ ਁëਆ ਈ੮ਈਁ੧ í ਆ ੇ
ਁ਍ì੧ ੍ਆû ੉ ਁ਍੮੍। ੫ ਍ ਃ੧ ਁëਆ ਈ੮ਈਁ੧ ë੧ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ।

੍ ਈ੮਍ੋਆ ੉ ਁ਍੮੍। ੊ì ੍ੇ੮ੇ ìਁ। । ੉ਃ। ੍੨:ਈ੍ëੇ। ëë ੍੫ ਈ੮ਈਁ। ਍
ਃ੉ਃ। ੍੨û ੍í  ਁ।ੋ ੊ë 51 ਈ੮ਈਁ੧ ëਆ੮੍। ੊ë੫ 12 ੉ ਍ ਃ੧ ੍ਆ, ੉ ੇ ੇ੧
ਃ੫ ਈ੮ਈਁ੧ ੉੧ ਍ ਃ੧ ë੧ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ।

(c) 4 ਏ੮ਏë ੊ë੫ 3 ਏ੮ਏ੧ 4 ਁ਍ìë ੊ë í ੧ । ੉ਃ੧ ੍ਆ ਍ਂ।ਁ ੇ੫੯ìਃì
੉਋।੊ëਁ। ੍੨û
5.  ੇ।਍ì ੊ë $20 ਃ। ਆ।਎ ੍੨ ਁ੧ 100 ë ੊ë ੮í੧ ੍ਆû ੉ ਃ਎ì, ë੉
ਈ।੉ 8 ë ੍ਆ,ਃì ì ੉਋।੊ਆ। ੍੨ ?
ਃ਎ì ਃ੧ ਆ।਎ ëਁ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 8/100 ੍੨ ਁ੧ ੉ਃì ੉਋।੊ਆ।
8/100($20)=$1.60 ੍੨û
6.  ਂ੨ੇ੧ ੊ë 8 ।ੇì ੧ਃ। ਁ੧  ਃî੧ ਂ੨ੇ੧ ੊ë 1 ੉ਉ੧ਃ ਁ੧ 6 ।ੇì ੧ਃ।
੍ਆû  ਂ੨ੇ। í ë ੮। ੍੨ ਁ੧ ੉ ੊ë੫ 1 ੧ਃ ì  ੍੨û ì ੉਋।੊ëਁ। ੍੨
ë ੍ ੉ਉ੧ਃ ੧ਃ ੍੨ ?
ਃî੧ ਂ੨ੇ੧ ਃ੧ í ੧ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/2 ੍੨ ਁ੧ ੉ ਂ੨ੇ੧ ੊ë੫  ੉ਉ੯੧ਃ ੧ਃ ੧
।  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/7 ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/2(1/7)=1/14 ੍੨û
7.  ਁ।ੋ ੊ë੫  ਃî੧ ਁ੫ ਊ।ਃ ਃ੫ ਈ੮ਈਁ੧ ੮੧  ੍ਆû ì ੉਋।੊ëਁ। ੍੨ ë(a)ਈ੍ëੇ।
੮ ਃ। íੇ।਎ ਁ੧ ਃî। ੍í਎ ਃì ਊ੧਎ ੍੫੊੧।û (b)ਈ੍ëੇ। ੮ ਃ। ਃî। ੍í਎ ਃ।
ਈ੮ਈਁ। ੍੫੊੧।(c)ਃ੫੊੧ ਈ੮ਈਁ੧ ੮ ਃ੧ । ਃ੫੊੧ ੍í਎ ਃ੧ ੍ਆû
(a) ਈ੍ëੇ੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ੮ ਃ੧ íੇ।਎ ੍੫  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/52 ਁ੧ ਃî੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ੍í਎ ਃì
ਊ੧਎ ੍੫  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/15 ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ।(1/52)(1/51)
=1/2652 ੍੨û
(b) ਈ੍ëੇ੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ੮ ਃ੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃì ੍੫  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 13/52 ਁ੧ ਃî੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ੍í਎
ਃ੧ ਈ੮ਈਁ੧ ਃ੧ ੍੫  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 13/51 ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। ੇ੫੯ìਃì ੉਋।੊ëਁ।
13 13 13
--.-- = ੍੨
52 51 204
(c) ਃ੫੊੧ ਈ੮ਈਁë ਃ੧  ।੉ ਍ ੊।ੇ੧ ੍੫  ਃì ੉਋।੊ëਁ। 13 12
--. -- = ੍੨û
52 51
੉ ਁ਍੮੍। ੉਋।੊ëਁ।,ë ਃ੫੊੧ ਈ੮ਈਁ੧ ੮ ਃ੧ ੍ਆ । ਃ੫੊੧ ੍í਎ ਃ੧ ੍ਆ,
13 12 13 12 2
-- .-- +-- .-- = ੍੨û
52 51 52 51 17
8.  ਈ੮਍ੋਆ ਁ੧ A,B ਁ੧ C ੇ੮ੇ ੇ੮ੇ ਎ ਍ਃ੧ ੍ਆû ੧਍ ਆ੮੍। ਃ੧ ੉ਆî ੍ੇ ਍ਆ
ਃì ੮਍਎੊।਍ ੉਋ëਁ।੊। 1/2, 1/3, 2/5 ੍ਆ, ਈ੮਍ੋਆ ੍ੇ੮ੇ ੍੫ ।  ਃì ੉਋।੊ëਁ। ੫û
ਈ੮਍ੋਆ ੍ੇ੮ੇ ੍੫ ।੊੧। ਃ ਁ ਁëਆ੧ ੉ਉੇ ਆ੍ì ਍੍ë ।ਃ੧û ੉ਃ੧ ਆ ਃì
੉਋।੊ëਁ। 1 1 2 1 ੍੨û ੉ ਁ਍੮੍। ਈ੮਍ੋਆ ਃ੧ ੍ੇ੮ੇ ੍੫  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
-- . -- .--= --
2 3 5 5
1 4
1 - -- = -- ੍੨>
5 5
9. A  ੉ë੮। ।ੇਃ। ੍੨ ਁ੧ ੧਍ ë੍਍। ੊੧ ਁ। ੍ ਊ।੯ì ëਁ੮ਁਃ। ੍੨, ੧਍ ੉ë੮੧ ਃ।
਎îਅ। ਈ।੉।(tail)੊੧ ਁ। ੉ë੮੧ ਆî ਆ੮੍। ੍ì ੋ਍ਁ। ੍੧ B ।ੇਃ। ੍੨ ਁ੧ ੉੧ ਁ਍੮੍।
ਊ।੯ì ੇਃì ੍੨û ੧਍ ੋ਍ਁ $15 ਃì ੍੫੊੧û ਁਃ੮ਃ ੍਍  ਃì ੉਋।੊ਆ। ੮੫û
੉ì ਈ੍ëੇ। A ਃ੧ ëਁ੮ਁ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। ਃ। ੍ë੉।ਊ ੇ।ਃ੧ ੍।û ੍ ਈ੍ëੇì
।ੇ ਁ੧ ੍ì ëਁ੮ਁ੧ ੉ ੇ ਃì ੉਋।੊ëਁ। 1/2 ੍੨û ੉ਃì ਃîì ।ੇ (਍ਂ।ਁ A
ਈ੍ëੇ। ।ੇ ੧ ਎îਅ। ਈ।੉। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨, B ।ੇ ੧ ਎îਅ। ਈ।੉। ਈ੮਍।ਈਁ੧ ਍ਃ। ੍੨,
ਉ੧਍ A ।ੇ ੧ ë੍਍। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨) ੊ë ëਁ  ਃì ੉਋।੊ëਁ। ੍੨,
੉ਃì ਁìì ।ੇ (਍ਂ।ਁ A ਈ੍ëੇ। ।ੇ੧ ਎îਅ। ਈ।੉। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨, B ।ੇ੧
਎îਅ੮ਅ। ਈ।੉। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨, A ।ੇ੧ ਎îਅ੮ਅ। ਈ।੉। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨, B ।ੇ ੧ ਎îਅ੮ਅ।
ਈ।੉। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨ ਁ੧ ਉ੧਍ ।ੇ੧ ë੍਍। ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਃ। ੍੨)੊ë ëਁ  ਃì ੉਋।੊ëਁ।
੍੨ ਁ੧ ਃë ਃë û੉ ਁ਍੮੍। A ਃ੧ ëਁ  ਃì ੉਋।੊ëਁ।

ਁ੧ ੉ਃì ੉਋।੊ਆ। 2
--($15)=$10 ੍੨û
3
ਁਃ B ਃì ੉਋।੊ਆ। $ 5 ੍੨û
10. X ਃ੫ ਎í੍਍ë ਆî ।ੇ ੧ 5 ਃ। ੫੯ ੉íਃ। ੍੨û ੉਋।੊ëਁ। ਎।ੇî਎ ਍੫ ë ੍ 7 ਃ੧ ੉í 
ਁ੫ ਈ੍ëੇ।  ੊।਍ì ੍੫਍ 5 ੉í੧।û
X ëਁ੧। ੧਍ ੍ ੇì ।ੇ ੊ë 5 ਃ। ੫੯ ੉í੮੧ । ੉ ।ੇ ੊ë ਆ ਁ।
5 ਁ੧ ਆ ੍ì 7 ੉í੧ ਈ਍ਁî ੇì ੊ë 5 ੉í੮੧ ਁ੧ । ੍ ë੉੧ ੊ì ।ੇ। ੊ë ਆ

0 
﻿
Gill, P.S.
03-08-23
Punjabi
<Gill, P.S. - Atom Ate Is Da Nucleus>

<
ਊ੍íਁ ੉਎੧ ਁ ਎  ë੍। ੫੧ ਁ੫ ੫।   ਎ਆë ।ਃ।
਍ë੍। ë੉ਃ੧ ੍੫਍ í੯੧ ਆ੍ì ੉ਆ ìਁ੧ । ੉ਃ੧û ੍í  ੉ì । ਃ੧ ੍।
ë ਎ ਃ। ਈ । ।। ੊ì ëੇ ੍íਃ। ੍੨û ਎ í ਎îੇ  ।
ਃ। ਊ ë ੍íਃ। ੍੨ ੫ ਎।ਃ੧ ਃì ਍ਆ। ਃ। ।਍  ਊ ਃ੧ ੍ਆ ਈ਍ਁî ੍
  ਆ੧ ੫੧ ੍íਃ੧ ੍ਆ ë ੊੧੧ ਆ੍ì । ੉ਃ੧û ਎ਆí੮ì ੮, ੋਁìੋ।ੇì
í਍ਃਊìਆ ਃì ੉੍।ਁ। ਆ।ੇ  ੉੨ì਎ì਍ ਃ੧ ਃ੉ ੍।਍੊੧ ਋। ਃ੧
।਍ ਃì ੊੉ਁ। ੊੧ ੉ਃì ੍੨ ਈ਍ਁî ਎ ੉ ੉ì਎। ਁ੫  ੍੯।਍
-8
í । ੫੧ ੍íਃ੧ ੍ਆû ਎ ਃ। ।਍ ੇ਋ 10 ੉੨:਎ì: ੍੨û ੫
  ਎ ਆî ਍ਃ੧ ੍ਆ ਆ੮੍। ਃ। ।਍ ੋਁìੋ।ੇì í਍ਃਊìਆ ਃí਍।
੊੧ì । ੉  ਏ੫ ੊੉ਁ। ਃ੧ ਃ੮ਃ ਃ। ੇ਋  ਍ਊ੊। ਋। ੍íਃ।
੍੨û ਎ਆ ੇ, ੉।੧ ਎।ਈ ਃ। ਈ੨਎।ਆ। ੉ ਁ਍੮੍। ਉ੨ੇ ।ਃ। ੍੨ ë ੉ਃ।
 ੉੨:਎ì:  ੍੯।਍ ਎ìੇ ਃ੧ ਊ਍।ਊ਍ ਋।੉ਃ। ੍੨û ੉ ਈ੨਎।ਆ੧ ਈ਍
਎ ਃ। ਍ਅ-੊ë੉  ੉੨:਎ì: ਋।੉੧।û ੊।੉ਁ੊ ੊ë, ਎ì
-13
ਆëੇì੉ ਃ। ।਍ 10 ੉੨:਎ì: ੍੨, ੫ ਎ ਃ੧ ਃ੮ਃ ਁ੫ ੇ਋
੉੬ ੍।਍ í । ੮ ੍੨û
ਈ੍ëੇ। ੉ì ਎। ਃì ੊ë।਍ ਍ਃ੧ ੍।, ëਆ੮੍। ਁ੫ ੉਋ ਈਃ।਍ਂ।
ਃì ਍ਆ। ੍íਃì ੍੨û 1869 : ੊ë  ਈ੮਍੉ëਅ੮ਅ ਍î੉ì ੊ëëਆì,
਎੨ੇìਉ੯ ਆ੧ ਅ਍ਁì ਈ਍ ਈ੮਍।ਈਁ ਁਁ੮ਁ। ਆî ੊਍ਁì
੉।਍ ì ੊ë ਈ਍੫û ੉ ਃ੧ ਎੍।ਆ ਎ ਃ। ਅ।਍ ਁëਆ ੍੫਍
੊ëëਆì (ਉ਍।੉ì੉ì ੊ëëਆì ੇ੊।੯ì, ਍਎ਆ ੊ëëਆì ਍ë਍
ਁ੧ ਍੧੯ ੊ëëਆì ।ੇਆ) ਃì ੫। ੉ਆ ëਆ੮੍। ੊ë ਆ੮੍। ਆ੧
਍੉। ë ਈ੮਍ਁë੮਍ë੊। ੊ë ਋। ੇ੨ ਍੍੧ ਁਁ੮ਁ। ਃì í੮-ਊਃì ਃ। ਅëਆ
ìਁ।û ।ੇਆ ਆ੧ ੊੮ ੊੮ ਁਁ੮ਁ। ਃ੧ ਎। ਃ੧ ੉।ਈ੧ ਈí ਆë਍ਅ।਍ëਁ
਍ਆ ਃì ੫ੋëੋ ìਁìû ਎ ਆ੧ ਆëî ੧ ੍੧ ਋।਍ ੊।ੇ੧ ੍íਃ੧ ੍ਆ ë
ਆ੮੍। ਆî ਁ੫ੇë ਆ੍ì । ੉ਃ।û ।ੇਆ ਆ੧ ਆ੮੍। ਃ। ਋।਍ ੍।੮਍੫ਆ
਎ ਃ੧ ੉।ਈ੧ ਎।ਈë ੫ ੉਋ ਁ੫ ੍੬ੇ। ਎ ੍੫  ਍੧ ੉ ਃ। ਋।਍
। ਎ਆ ੇë ëû ਊ਍੯ìੇì੉, ੫ ë ੉੊ìਆ
ਃ੧ੌ ਃ। ੊ëëਆì ੉ì, ਆ੧ ੉ìਆ ਆî ਎ì ਋।਍ ਃ੧ ਎ë਍ ੇ
੊਍ਁë ëë ।ੇਆ ਃì ਈ੮਍ ।ੇì ੊ë ੉ ਃ। ਋।਍ 16 ਃ ਊ਍।ਊ਍
੍੨û ਍੉।  ੊ëëਆì ਃì ਍੯।਎ਃì ਆí੉।਍ ੉ìਆ, ë੊੧ ë
੍ ੍੊। ੊ë ਎੬îਃ ੍੨, ੇ ਎ì ਋।਍ 16 ਁ੧ ਎ì ੉ë 8
ਆë੉ëਁ ੍੫ û ੉ ਆ੊੧ ਈ੨਎।ਆ੧ ਆí੉।਍ ੍।੮਍੫ਆ ਎ ਃ। ਋।਍
1.0080 ਊ  ।ਃ। ੍੨û ਎ ੉ëਅ੮ਅ੧ ਁ੬਍ ਁ੧ ਈ੮਍੧  ੊ë ਆ੍ì 
੉ਃ੧, ੉ ੇ ਆ੮੍। ਊ।਍੧ । ।਍ì ੊ëਁਈਆ ੊ëਅì ਃì ੊਍ਁ੫
਍੧ ਈ੮਍।ਈਁ ìਁì ।ਃì ੍੨û
ਈ੮਍ë਍ਁ ਍îਈ ੊ë 92 ਎îੇ ਁਁ੮ਁ ੇ਋੮਋੧ । í੧ ੍ਆ ਁ੧ ਋ëਆ ਋ëਆ
ਈਃ।਍ਂ ਆ੮੍। ਃ੧ ੍ì ਏ੬ë ਍îਈ ੍ਆû ੍।੮਍੫ਆ ਁ੧ ।਍ਊਆ ਁਁ੮ਁ ਋ëਆ
਋ëਆ ਆíਈ।ਁ। ੊ë ਎ëੇ ੧ ਊ੍íਁ ੉।਍੧ ਈਃ।਍ਂ। ਆî ਆ਎ ਃ੧ਃ੧ ੍ਆ ë੊੧
ë ਈ੨਍੫ੇ, ਈ੨਍।ਉ੯ëਆ ਎੫਎, ਍ਊ੯, ਁ।਍ਈìਆ ਃ। ਁ੨ੇ ਁ੧ ੍੫਍ ਆ੧
੊੉ਁ।û
੉।਍੧ ਃ੧ ੉।਍੧ ਁਁ੮ਁ ਈî਍ì ਁ਍੮੍। ਎ì ਍îਈ ੊ë ਎੬îਃ ੍íਃ੧ ੍ਆû
਎।ਃ੧ ਃ੧    ੊ë ਍ਊ। ਃì ë ਁì ੊ë ਎ ੍੫ ੉ਃ੧ ੍ਆû
ਃ।੍਍  ੇ, ਁ।ਊ੧ ਃ।  í੯। ੇ੊੫û ੧਍ ë੉੧ ੌਁìੌ।ੇì
í਍ਃਊìਆ ਆ।ੇ ੊੧ë ।੊੧ ਁ। ਈ੍ëੇ। ਅ।ਁ ਃ੧ ੮਍ë੉ੇ ਆ੯਍  ੧û
ਆ੮੍। ੮਍ë੉ੇ। ੊ë ਎  ਆëਏ਎ëਁ ਁ਍ਁìਊ ੊ë ੍íਃ੧ ੍ਆû ਁ।ਊ੧
ਃì ਅ।ਁ ੊ë ਎। ਃì í਎੨਍ ਁ਍ਁìਊ ëਁ਍ 1 ੊ë ਃ਍੉। 
੍੨û ëਁ਍ 1 ੊ë ੉਎ਁੇ ੊ë ਎ì ਁ਍ਁìਊ ਃ਍੉।  ੍੨,
੍ ਁ਍ਁìਊ ਁ।਍। ੊ë í੯੧ ੫ੇë ਃ੧ ੉਎î੍ ੊। ।ਈਃì ੍੨û
੊।੉ਁ੊ ੊ë ਈ਍ੇ੧ ëਁ਍ ੊ëੇ। ਆ਎îਆ। ਁë ੉।ਅ।਍  ੍੨û ਅ।ਁ੊ì
੉ਁ੮੍। ਃ। ੊ਅ੧਍੧ ਋। ੇ੨੮੮਍।ਆ। ਆ।ੇ ਋਍ë ੍íਃ। ੍੨ ੫ ਊëੇì ਃ੧ ੫੧
ਁ੫ ੫੧   ੍íਃ੧ ੍ਆ ਁ੧ ਎ì ਍ਆ। ਃ।   ੍ਆû ਁ।ਊ੧ ਃ੧ ਎।
੊ë।਍ ੫ ੍ਃ੮ਃ-ਊਃì ਆ੍ì ੍íਃìû ਂ੫ ਁ ë ੍ ੊ì ੉ਈੌ
ਆ੍ì ੍íਃ। ë ë੍੯। ੇ੨੮੮਍।ਆ ë੍੯੧ ਎ ਆ।ੇ ੉ਊਅëਁ ੍੨û ਍੫ਅ
ਈਃ।਍ਂ। ੊ë, ਎ ਈ ੧ ੇ੨੮੮਍।ਆ। ਆî ੯ì ਍ਃ੧ ੍ਆû ੍
਎ ਈ੉ ੊ë ਎ëੇ ੧ ਋।ਁ ਋।ਁ ੋੇ। ਁ੧ ।਍ ਃ੧  î ਊ ।
ੇ੨ਃ੧ ੍ਆû ੉ਆ 1800 . ੊ë, ਈ਍। ਆ੧ ੉í। ਃëਁ੮ਁ।
ë ੉਋ ਁਁ੮ਁ। ੊ë ੍।੮਍੫ਆ ਎  ਎îੇ । ੍੨ ਁ੧ ë੉੧ ੊ì
ਁਁ੮ਁ ਃ। ਎ì ਈí ੍।੮਍੫ਆ ਎ ਃ੧ ਈí ਃ। ੫ ਈî਍  í  ੍੫ ।
ੇ।੯਎ì ੍੨û ਎ì ਈí। ਊ।਍੧ ਈ਍। ਃì ੉ ਈੇਈਆ। ਆ੧ ਁਁ੮ਁ। ਃ੧
੉੍ì ਎ì ਋।਍ ਆë਍ਅ।਍ëਁ ਍ਆ ੊ë ੉੍।ਁ। ìਁìû
਍੉।  ੊ëëਆì ੇ ਎   ੊੉ਁî ਊ ì ਍੍ì ੍੨
ëë ੍ ਆ੮੍। ਃ੧ ੉í਎੧ੇ ਁ੫ ਆ੧ ਋।ਁ ਃ੧  î ਁë਍ ਍ ੉ë ੍੨û
੍ ਍੉। ë ੊ëਅì ਃì ੊਍ਁ੫ ਃí਍। ਎ ਆî ਆੌ ਆ੍ì ਍
੉ëû ਋।੊੧ ਎ì ।। ।ਉì ëੇ ë੉਎ ਃ। ੍੨, ਉë਍ ੊ì ੉ਃì
਍ਆ। ਊ੍íਁ ੉।ਅ।਍  ੍੨û ਈ੮਍ë਍ਁ ਍îਈ ੊ë ਈੇਊ੮ਊਅ 92 ਁਁ੮ਁ। ੊ë
੊ ੊ ਋।ਁ ਃ੧ 92 ੍ì ਎ ੍ਆ ੫ ਁਁ੮ਁ। ਃì ਎।਍ਁ ਃì ੮।
੍ਆû ੉।਍੧ ਃ੧ ੉।਍੧ ਎ ਁëਆ ਎îੇ  ।-ੇ੨੮੮਍।ਆ, ਈ੮਍੫।ਆ ਁ੧
ਆë੮਍।ਆ ਁ੫ ਍੧ । ੉ਃ੧ ੍ਆû ਆ੮੍।  । ਃ। ਏ੫ ੉ਂ।ਆ ਁ੧ ੊਍ ਆ
ìਁ। ।੊੧।û ਈ੮਍ë਍ਁì ੊ë ਈੇਊ੮ਊਅ ਁ੧ ਈëੇ੧ ।ੇ੮੍ì ੉।ੇ। ਃ੧
ਃ੬਍।ਆ ਈ੮਍ਏ੫ੋ।ੇ। ੊ë ਊ ।  ੉।਍੧ ਁਁ੮ਁ। ੊ë ਆ੮੍। ਁëਆ। ਎îੇ  ।
ਃì ਋ëਆ ਋ëਆ í੮-ਊਃì ੍íਃì ੍੨û ੉ ੊ëੌ੧ ਃ੧ ੊ë੉ਂ।਍ ਁ੫ ੉੫
਍ਃ੧ ੍੫ ਂ੧ ਆ੮੍। ਈ੮਍ਏ੫। ਃ। ਊëਆ ਆ੍ì ìਁ। ।੊੧। ੫ ਆ੮੍।  ।
੉ਊਅì । ।਍ì ਈ੮਍।ਈਁ ਍ਆ ੇ ੊ì੍੊ì ੉ਃì ਃ੧ ੋí਍î ੊ë ìਁ੧ û
ਂ੧ ੧੊ੇ ੊ëਈ ਆ੯਍ì ੍ì ਈ੧ੌ ìਁ। ।੊੧।û
੉।੧ ਈ੮਍੧  ੊ë  ਍ë੍। ਎।ਃ੧ ਃ। ਈ੮਍ਁ੮ ਍îਈ।ਁ਍  ਆ੮੍। ਎îੇ
 । ਃì ਈíਆ਍-ਁ਍ਁìਊ ਁ੫ ਊëਆ। ੍੫਍ í ੊ì ਆ੍ìû ਊ਍ਉ੯ ਃ। ਈëੇ ।,
੫ੇ੧ ਃ। ਊੇ । ਁ੧ ਎ ਊਊ ਃ। ਉ੮ । ੉ ਈíਆ਍-ਁ਍ਁìਊ ।਍  ੍ì
੉਋੊ ੍ਆû ਎ì ੊ë੉ਉ੫ ੊ë ਎ ਃ। ਅí਍-੧ਃ਍ì ਋।,
ਆëੇì੉ ੊ì ੋ।਎ੇ ੍íਃ। ੍੨û ੇ।਍ ਍ਃ਍ਉ੫਍
ਆ੧ ਈ ੧ ਈ੮਍ਏ੫। ਃ੧ ਃ਍।ਆ ਎ ਃì ਆ।਋ì ਆî ੇ਋੮਋ë ਁ੧ ੉ ਆî
ਆëੇì੉ ਃ। ਆ। ਃëਁ੮ਁ।û
ੇ੨੮੮਍।ਆ ਃì ੫ ਃ। ਁë੍।੉ ।ਉì ਈí਍। । ੍੨û ੍ ੫ ਉ੨਍।੧
ਃì ਊëੇ-ਈ  ੧ਁ਍ ੊ë ìਁì 
੫। ਁ੫ ਍਋ ੍੫ û ੉ਆ 1891 : ੊ë ੉੫ਆì ਆ੧
ਊëੇ ।਍ ਃì । ਃ। ਆ। ੇ੨੮੮਍।ਆ ਁ੊ì ìਁ।û ëë
੍ ।਍ ਁë ੉î਎  । ਃí਍। ੫ ।ਃ। ੉ì, ੉੫ ਆ੮੍।  । ਃ।
ਆ। ੊ì ੇ੨੮੮਍।ਆ ੍ì ਈ੮਍ੇëਁ ੍੫ ëû ਈ੮਍੉ëਅ੮ਅ ਎਍ìਆ ਋੬ਁë
੊ëëਆì ਎ëੇì।ਆ ਆ੧ ੇ੨੮਍।ਆ ਃ। ੉੍ì ।਍ ਎।ਈë
-10
੫ 4.774*10 :਎:ਏî: ਈ੮਍।ਈਁ ੍੫û ੧. ੧. ।਎੉ਆ
ਆ੧ ੇ੨੮੮਍।ਆ ਃ੧ ।਍ ਁ੧ ਈí ਃ। ਆíਈ।ਁ,
17
c/m=5.273*10 :਎:ਏî: ਈ੮਍ਁë ੮਍।਎, ਆë਍ਅ।਍ëਁ ਍ ੇë
-28
੉ìû ਆ੮੍। ਃ੫਍। ਎ë ਁì ਁ੫ ੇ੨੮੮਍।ਆ ਃ। ਈí m=9.106*10
੮਍।਎, ਈ੮਍।ਈਁ ੍íਃ। ੍੨û
੉।ਆì ੇ ੊ëëਆì ਆ੧ ਎। ਃ੧ ਈí ਎।ਈ  ੇ 
੍੫਍ ਈí । ਃì ੊਍ਁ੫ ìਁì ੍੨û ੍ । ਈ੮਍੫।ਆ ਃ੧ ਈí ਁ੧
ਅ।਍ëਁ ੍੨ ë੉ ਃ। ਋।਍ 1 ਎ਆë ë ੍੨û ਈ੮਍੫।ਆ ਃ੧ ।਍ ਃì
਎।ਁ਍। ੊ì । ਃ੧ ਊ਍।ਊ਍ ਎ਆì ।ਃì ੍੨û
਎ ਃì ਆ।਋ì ਍ਂ।ਁ ਆëੇì੉ ਁ੧ ੊ë।਍ ਍ਆ ਁ੫ ਈ੍ëੇ।
੉ì ਋੬ਁë ੊ëëਆì ਃí਍। ੊ë੉ëਁ ਎ ਃì ਁ੉੊ì਍ ੊ੇ
ਅëਆ ਃ੧û ੉ ਁ੉੊ì਍ ੊ë ੍।੮਍੫ਆ ਁ੫ ੋí਍î ੍੫ ੧ ੍ìੇì਎
ੇìਂì਎, ।਍ਊਆ, ੉ìਆ ਁ੧ ਏî਍੧ਆì਎ ਁ ਃ੧ ਁਁ੮ਁ ੋ।਎ੇ ੍ਆû
ਊ੫੍਍ ਁ੧ ਍ਃ਍ਉ੫਍ ਆ੧ 1911-12 : ੊ë ਆëੇì ਎ ਃì ੉ਂ।ਈਆ।
ìਁìû ਆ੮੍। ਃ੧ ਆëੇì ਎ ਃ੧ ਃ੫ ਎í੮ ੇ੮  ੉ਆ: (i) ੍਍ ਎ ਃì
ਆ।਋ì ਅਆ-।਍ëਁ ਆëੇì਎ ਁ੫ ਊ ì ੍íਃì ੍੨ ਁ੧ ਍ë -।਍ëਁ
ੇ੨੮੮਍।ਆ ੉ ਆ।਋ì ਃíੇ੧ ਆë੉ëਁ ੮਍੍ë-ਈਂ੮ਂ। ੊ë í਎ਃ੧ ੍ਆû
(ii) ਎ ਊëੇ ਁ੬਍ ਁ੧ ਃ।੉ìਆ ੍íਃ। ੍੨ ë੉ ਍੧ ਆëੇì੉
ਃ। ਅਆ ।਍ ਁ੧ ੉ ਃíੇ੧ ੧੯੧ । ਍੍੧ ੇ੨੮੮਍।ਆ। ਃ। ਍ë  ।਍
ਊ਍।ਊ਍ ੍íਃ। ੍੨û ਆëੇì੉ ੊ë ਈ੮਍੫।ਆ ਁ੧ ਆë੮਍।ਆ ਎੬îਃ ੍íਃ੧
੍ਆ ੉ ੇ ਎ ਃ। ਅëਁ਎ ਋।਍ ੉ ਈ਍ ੧ਃ਍ëਁ ੍íਃ। ੍੨û
 ੍੫਍ ਁਂ੮ਂ ੫ ਎ ਃì ਃ।੉ìਆਁ। ਁ੫ ੉੊੨-੉ëਅ੮ਅ ੍੫: ਆë੮਍।ਆ
ਃ। ।਍ ੉ëਉ਍ ੍੫  ਍੧ ੍਍ ਎ ੊ë ਈ੮਍੫।ਆ। ਁ੧ ੇ੨੮੮਍।ਆ। ਃì
੉ë ਊ਍।ਊ਍ ੍íਃì ੍੨û ਊ੫੍਍-਍ਃ਍ਉ੫਍ ਎ ਃì ਅ।਍ਆ। ਆî ਎í੮
਍ ੧ ੊਍ਁì ੉।਍ ì ਃ੧ ਁਁ੮ਁ। ਃì ੊ ਃì ੊ëë, ਆ੮੍। ਃ੧ ਎।
੊ëੇ੧ ੧੯੧ । ਍੍੧ ੇ੨੮੮਍।ਆ। ਃ੧ ਅ।਍ ਁ੧ ìਁì । ੉ਃì ੍੨û ੉
਍੧ ੍ì ਆ੮੍। ੊ëëਆì ਃí਍। ìਁì ੫। ਎ ਃì । ।਍ì
ੇ  ੍ë਎ ਃ਎ ੉ਆû
ਊ੫੍਍ ਆ੧ ਈ਍ ਃ੉੮੉੧ ਎।ੇ ਆî ੍ë਍੧ ੇ੨੮੮਍।ਆì ਎, (਍ਂ।ਁ
੍।੮਍੫ਆ) ੇ ੊਍ਁëû ੍।੮਍੫ਆ ਎ ਃ੧ ਆëੇì੉ ੊ë
੧੊ੇ  ਈ੮਍੫।ਆ ੍íਃ। ੍੨ ਁ੧ ੉ ਃíੇ੧  ੍ì ੇ੨੮੮਍।ਆ, ੧੯੧
।ਃ। ੍੨û ੉ ਎।ੇ ਃ੧ ਅ।਍ ਁ੧ ਊ੫੍਍ ਆ੧ ਁਁ੮ਁ। ਃ੧ ਈ੮਍।ੋì ੉ਈ੨੮੮਍਎
ਃì ੉ਉ੯ੇ ੊ëë ìਁìû ਎ì ੉ਈ੨੮੮਍਎ ਃ੧ ਅëਆ ਁ੫ ਎ì
ਆëੇì੉ ਃíੇ੧ í਎ ਍੍੧ ੇ੨੮੮਍।ਆ। ਃì ਁ਍ਁìਊ ਊ।਍੧ ੉਎í੮ì
। ।਍ì ਈ੮਍।ਈਁ ੍੫ ।ਃì ੍੨û
ਃ੫ ë੉੧ ਈਃ।਍ਂ ਆî ੇ। ੊ë ਍਎ ìਁ। ।੊੧ ।
ë੉੧ ੨੉ ੊ë੫ ਊëੇ ë੉।਍ ੇ। ।੊੧ ਁ। ੉ਈ੨੮੮਍਎ ਃ੧
ਈ੮਍ਁ੮ਁ ਁ੧ ਈ।਍-੊੨ ì ੧ਁ਍ ੊ë ੊ëë਍  ਃ। ਁ੉਍ਆ ੍íਃ। ੍੨û
੧਍ ੉ ੊ëë਍  ਆî  ੉ਈ੨੮੮਍੫੮਍।ਉ੯, ੫ ੊ëë਍  ਆî ੉ ਃ੧ ਋ëਆ
਋ëਆ ਍। । ਁ਍ ੇਊ। ਃ੧ ਆ਎îਆë ੊ë ੊ë਋।ëਁ ਍ਃ। ੍੨, ਃí਍।
ਈ਍ë ।੊੧ ਁ। ੍  ਍੧।੊। ਃ।  ਆë੉ëਁ ਆ਎îਆ। ਋।੉ਃ।
੍੨, ë੉ ਆî ੉ਈ੨੮੮਍਎ ੍ëਃ੧ ੍ਆû ੍ ੉ਈ੨੮੮਍਎ ੊ëë਍  ਁ੉਍ëਁ
਍ ਍੍੧ ਁਁ੮ਁ ਃ। ੇ੮ ë ੍íਃ। ੍੨û ëë ੍ ਁਁ੮ਁ ਃ੧ ਎ ਁ੫
ਆ਎ ੇ੨ਃ। ੍੨ ë੉ ਍੧ ੉ ਆî ਎ì ੉ਈ੨੮੮਍਎ ਃ। ਆ। ਃëਁ੮ਁ। ë
੍੨û ੍।੮਍੫ਆ ਃ। ੉ਈ੨੮੮਍਎ ੉਍ੇ ਁ੧  ਍੧।੊। ਃ। ੉੮਍੍ë ੍íਃ। ੍੨û
਋।਍੧ ਁਁ੮ਁ। ੇ ੉ਈ੨੮੮਍਎ ëੇ ਍îਈ ਅ।਍ ੇ੨ਃ। ੍੨û
਎ਆ ੇ, ੇ੨੮੮਍।ਆ, ੍।੮਍੫ਆ ਎ ੊ë (ëਁ਍ 2), ਈ੮਍੫।ਆ
ਃíੇ੧  ੫ੇ ਃ।਍੧ ੊ë ੮਍ ੇ।ਃ। ੍੨û ੍ ਆ।਋ì ਃíੇ੧
਎ì ੫ੇ੧ ੊ë ëਁ੧ ੊ì ੍੫ ੉ਃ। ੍੨û ਃ੫ ਎ ਆî ਁ।ਈਆ । ë੉੧
੍੫਍ ੊ëਅì ਃí਍। ਁ੧ëਁ ìਁ। ।੊੧ ਁ। ੉ਈੇ। ìਁì ਍। ਃì
਎।ਁ਍। ਆí੉।਍ ੇ੨੮੮਍।ਆ ੊੧ ਍ਅ-੊ë੉ ਃ੧ ੮਍੍ë-ਈਂ੮ਂ ਃ। ਅ।਍ ì
੍੫ ।ਃ। ੍੨û ਃ੫ ੇ੨੮੮਍।ਆ ਎ ਃì ੉।ਅ।਍  ੊੉ਂ। ੊।ੇ੧ ਎íੇ੧
੮਍੍ë-ਈਂ੮ਂ ਁ੧ ਈ਍ਁਃ। ੍੨ ਁ। ੮਍੍ë  ìਁì ੍ ੊।ਅî ਍। ਈ੮਍।ੋì
੊ëë਍  ਃ੧ ਍îਈ ੊ë ਁë ਃ੧ਃ। ੍੨û ੍ ਎ ੇ੨੮੮਍।ਆ 
੯੮੯ਈ੧ (ਈ) ੊ë ਁ੧  ੊।਍ ਃ੫ । ੊ਅì ੯੮੯ਈë ੊ë ਈî਍। ਍ਃ।
੍੨û ਁ੉਍ëਁ ੊ëë਍  ਆî ੉ਈ੨੮੮਍੫੮਍।ਉ੯ ੊ë੫ ੇ। ੧ ਆë੧੯ ੇë
।ਃ। ੍੨ ਁ੧ ੉ਈ੨੮੮਍਎ ਃì ਁ੉੊ì਍ ੇ । ੉ਃì ੍੨û ੉ਈ੨੮੮਍਎ ਃì
਍੧।੊। ਋ëਆ ਋ëਆ ਁ਍ ੇਊ। । ੊੮਍ëਁ੮ਁì ਆî ਈ੮਍ ਍ਃì ੍ਆû
ੇ।੉ìੇ ੉ëਅ੮ਅ।ਁ ਁ੫ ੇ, ਊ੫੍਍ ਃ੧ ੉ëਅ੮ਅ।ਁ ਆ੧ ੉ëਅ੮ਅ ਍ ਃëਁ। ë
ë੉੧ ਆë੉ëਁ ੮਍੍ë-ਈਂ੮ਂ ਈ਍ ੧੯੧ । ਍੧੍। ੇ੨੮੮਍।ਆ ਍। ੊ëë਍ਁ
ਆ੍ì ਍ਃ।û ë੍। ੮਍੍ì-ਈਂ੮ਂ ਎ ਃì ੉ਂ। ੊੉ਂ। ਃ। ਈ੮਍ਁì ੍੨û
੍਍ ਎ ੊ë ë੍ì  ੊੉ਂ।੊। ੉਋੊ ੍ਆ ëਆ੮੍। ੊ë ਍।
੉ਂë਍ ਍੍ëਃì ੍੨ ਈ਍ਁî  ੊੉ਂ। ਁ੫ ਃî੉਍ì ਁ í਎ ਆëਏ਎।
ਆí੉।਍ ਊਃੇਃì ੍੨û
ਊ੫੍਍ ੉ëਅ੮ਅ।ਁ ਆî ੍।੮਍੫ਆ ਁ੫ ੊ਅ੧਍੧ ëੇ ਎ì ।ë ੇ
੊ì ੊਍ਁë ëû ਆ੮੍। ਃì ੉ਈ੨੮੮਍਎ì ੊ëë ੇ ਊ੫੍਍ ੉ëਅ੮ਅ।ਁ
ਆî ੉੫ਅë ëû ੉।਎਍ਉ੨ੇ ਆí੉।਍: ੇ੨੮੮਍।ਆ।
ਃ੧ ੮਍੍ë-ਈਂ੮ਂ ੮਍ì ਆ੍ì ੉੫ ੇëਈ੉ì (।।਍) ੍ਆ ਁ੧ ਆ੮੍।
ਃì ਁ੧ ਍ਉ੯ਁ।਍ ।਍  ਈ੮਍਋।੊ ਆî ੮੫ ੍ੇ੧ ਆ੍ì ìਁ। । ੉ਃ।û
ਆ੮੍। ੉੫ਅ। ਃì ੊਍ਁ੫ ਍੧ ੉ਈ੨੮੮਍਎ì ਍੧।੊। ਃì ੉î਎ ਍ਆ। ਃì
੊ë੉ਁ।਍ ਈî਍੊ ੊ëë ੉਋੊ ੍੫  ੍੨û

+>
0 
﻿
Singh Bant
03-08-23
Punjabi
ਮਗਰ ਪਚਾਸ ਸਾਲ ਸੇ ਉਪਰ ਸੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਧਾ ਮਗਰ ਪਚਾਸ ਸਾਲ ਸੇ ਉਪਰ ਸੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਧਾ
ਕਹਾਵੇ ਹੈ। ਸੋ ਵੀ ਬਾਲਾ ਕੀ ਨਯਾਈਂ ਭੋਗ ਸੇ ਵਰਜਤ ਹੈ ।।ਸਿਖੋ ਵਾਚ ।।
ਹੋ ਭਗਵਨ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਸੇ ਨੀਚੇ ਕੀ ਬਾਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਔਰ 50 ਸਾਲ ਸੇ
ਊਪਰ ਬ੍ਰਿਧਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਕਿਸ ਲੀਏ ਵਰਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਸੋ ਕਹੁ
।। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੋ ਵਾਚ ।। ਹੋ ਸਿਖ ਸਾਸਤ੍ਰ ਮੇਂ ਲਿਖਾ ਦੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਯਦੀ
ਤਰਣ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਬ੍ਰਿਧ ਪੁਰਖ ਵੀ ਰਮਣ ਕਰੇਗਾ ਤੋ ਸੋ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਿਧ ਵੀ
ਆਪ ਤਰਲਾਤਾ ਕੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਐਰ ਯਦੀ ਬ੍ਰਿਧਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਜਵਾਨ
ਪੁਰਖ ਰਮਨ ਕਰੇ ਤੋ ਸੋ ਆਪ ਵੀ ਬੂਢਾ ਹੋਵੇਗਾ ਸੋ ਇਸ ਹੇਤੂ ਸੇ ਪੁਰਖੋਂ ਕੋ
ਚਾਹਿਏ ਕਿ ਬ੍ਰਿਧਾ ਅਰ ਬਾਲਾ ਸਂਗਯਾ ਕੋ ਛੋਡ ਕਰ ਤਰਣ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ
ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਰਮਨ ਕਰੇ ਸੋ ਪੁਰਖ ਆਯੂ ਵਾਨ,ਅਲਪ ਬ੍ਰਿਧ, ਅਰ ਦੇਹਿ
ਵਰਣ, ਬਲ,ਅਸਥਿਰਤਾ, ਹਰਿਸਟ ਪੁਸਟ, ਇਨ ਗੁ਩ੋ ਸਂਜੁਗਤ ਹੋਵੇ ਹੈ।
ਐਰ ਬਾਲਾ ਵਾ ਬ੍ਰਿਧਾ ਇਸਤ੍ਰੀਉਂ ਸੇ ਰਿਤੂ ਕੇ ਅਭਾਵ ਹੋਨੇ ਸੇ ਵਿਸਯੇ ਜ੍ਜਨਯ
ਆਨਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ। ਅਰ ਗਰਭ ਮੇਂ ਨੁਤਫ ਵੀ ਨਹੀਂ ਠੈਹਰੇਗਾ।
ਅਰ ਪੁਰਖ ਕੀ ਆਯੂ ਵੀ ਖੀਣ ਹੋਜਾਵੇ ਹੈ ਅਰ ਸ੍ਰਿਸਟਾਚਾਰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ
ਰੇਹੇਗਾ ਇਸ ਹੇਤੂਸੇ ਇਨ ਸਂਗਯਾ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀਉਂ ਸੇ ਭੋਗ ਨਾ ਕਰੋ।
।।ਸਿਖ ਪ੍ਰਸਨ।। ਹੇ ਗੁਰੂ ਪੂਰਬ ਆਪਨੇ ਕਹਾ ਥਾ ਕਿ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਭੋਗ
ਕਾ ਕਰਨਾ ਸਾਸਤ੍ਰਕਾਰੋਂ ਨੇ ਵਰਜਨ ਕੀਆ ਹੈ ਸੋ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਸੇ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ
ਸੇ ਸਾਸਤ੍ਰਕਾਰੋਂ ਨੇ ਮਨਾ ਕਿਆ ਹੈ ਸੋ ਕਰੋ ।। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੋ ਵਾਚ।। ਹੇ ਸਿਖ
ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੇ ਸਾਥ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਨੇ ਸੇ ਅਤੀ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਤ
ਕੋ ਕੌਨ ਨਹੀਂ ਜਣਦਾ ਹੈ ਸੋ ਹੇ ਮਿਤ੍ਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂਂ ਉਗਾਹੀ ਦਸਦਾ ਹਾਂ ਸੁਨੋ।
ਦੇਖੋ ਜਗਤ ਜਨਨੀ ਜਨਕ ਦੁਲਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਚਂਦ੍ਰ ਜੀ ਕੀ ਪਰਮ ਪਿਆਰੀ
ਸਰੇ ਜਗਤ ਕੀ ਮਹਿਤਾਰੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਤਿਸਕੇ ਹਰਣ ਕਰਨੇ ਸੇ ਜਿਸ ਗਤੀ
ਕੋ ਲਂਕਾ ਪਤੀ ਰਾਵਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੂਯਾ ਹੈ ਤਿਸ ਕੋ ਕੋਣ ਨਹੀਂ ਜਨਦਾ ਹੈ। ਮੋ
ਉਸਕਾ ਹਾਲ ਰਮਾਯਣੋਂ ਦ੍ਵਰਾ ਸਭ ਕੋ ਮਲੂਮ ਹੈ। ਪੁਨਾ ਇਤਨਾ ਬਡ਼ਾ
ਬਲੀ ਜੋ ਬਾਲੀ ਥਾ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸਕੋ ਸਨਮੁਖ ਹੋਕਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ
ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਯੁਧ ਨਾ ਕੀਆ ਤੀਸ ਬਾਲੀ ਨੇ ਜਬ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਯਾਨੇ ਰੁਮਾ
ਨਾਮ ਜੋ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੈ ਤਿਸਸੇ ਜਬ ਬਾਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕੀਤੀ ਤੋ
ਸੋ ਤਤਖਿਨ ਹੀ ਮਾਰਾ ਗਿਆ। ਪੁਨਾ ਪਂਜੋ ਪਾਂਡਵੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰਮ ਪਿਆਰੀ
ਪਤੀਬ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਜੋ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਹੈ ਤਿਸਸੇ ਪੀਤੀ ਕਰਨੇ ਦੀ ਇਛਾ
ਵਾਨ ਜੋ ਕਰੀਚਕ ਹੈਂ ਸੋ ਉਨੋ ਕਾ ਹਾਲ ਜੋ ਹੂਆ ਹੈ ਸੋ ਕਿਸਸੇ ਛਿਪਾ ਹੂਆ
ਹੈ ਸੋ ਸਬਕੋ ਜਾਹਿਰ ਹੈ। ਔਰ ਉਰਬਸੀ ਅਪਛਰਾਂ ਕੀ ਪਰੀਤੀ ਕਰਨੇ ਕਰਕੇ
ਪ੍ਰੂਰਵਾ ਰਾਜਾ ਨ਷ਟਤਾ ਕੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਤਾ ਭਯਾ । ਪੁਨਾ ਗੋਤਮ ਰਿਖੀ ਦੀ
ਇਸਤ੍ਰੀ ਜੋ ਅਹਿਲਯਾ ਤਿਸ ਸੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਕੇ ਇਂਦਰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ
ਪਰ ਹਜ਼ਾਰ ਭਗੋ ਕਾ ਸਰਾਪ ਲੇਤਾ ਭਯਾ। ਇਨਸੇ ਆਦਿ ਲੇਕਰ ਅਨੇਕਾਂ
ਹੀ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੀ ਸਂਗਤ ਕਰਨੇ ਕਰਕੇ ਸਰਬਂਸ ਨਸ਼ਟ ਕਰਵਾ ਕਰ ਆਖੀਰ
ਆਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸੋ ਉਨਕਾ ਹਾਲ ਆਪ ਪੌਰਾਣੇਂ ਸੇ ਦਰਿਆਫਤ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੈ। ਇਸ ਹੇਤੂ ਸੇ ਹੇ ਸਿਖ ਆਪਨੇ ਜੀਉਨੇ ਕੇ ਲੀਏ ਵਾ ਆਪਨੇ
ਸੁਖ ਵਾ ਯਸਕੋ ਵਾਸਤੇ ਯਾ ਆਪਨੀ ਨਿਰੋਗਤਾ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਵਾ ਆਪਨੇ ਧਨ
ਕੀ ਰਖ਼ਯਾ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੇ ਸਾਥ ਗਮਨ ਕੀ ਇਛਾ ਸੁਪਨੇ ਮਾਤ੍ਰ ਵੀ
ਨਾ ਕਰੇ ਅਰ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਤੁਛ ਸੁਖ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੇ ਗਮਨ ਕੀ ਇਛਾ
ਕਰਦਾ ਹੈ ਸੋ ਕਿਸ ਕਿਸ ਅਰਨਥ ਕੋ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਪੁਨਾ ਹੋਰ ਵੀ
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕਾਰੋਂ ਨੇ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਗਮਨ ਮੇ ਅਨਰਥ ਸੂਚਨਾ ਕਰਾਏ ਹੈਂ। ਆਯੂ
ਕੀ ਖੀਣਤਾ,ਵਿਕਰਲਤਾ,ਸਂਸਾਰ ਮੇ ਹਾਸੀ,ਸਂਸਾਰ ਮੇਂ ਨਿਂਦਾ,ਧਨ ਕੀ
ਹਾਨੀ,ਤੁਛਤਾ, ਦੀਨਤਾ,ਨਿਰਲਜਤਾ, ਅਰਕਪਟਤਾ,ਰਾਜ ਡਂਡ, ਪੁਨਾ
ਮਰ ਕਰ ਦੁਰਗਤੀ ਕੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਨਾ, ਅਰ ਉਭੇ ਲੋਕਾ ਤਿਸਕੇ ਭਿਰਸ਼ਟ
ਹੋਣੇ,ਸੋ ਯਹਿ ਸਾਰੇ ਅਨਰਥ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਗਾਮੀ ਪੁਰਖ ਕੋ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਅਤ:ਏ ਵਸਤ ਪੁਰਖੋਂ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕਾ ਸਰਬ ਥਾ ਪਰੀ ਤਿਆਗ
ਕਰੋ।।ਸਿਖੋ।। ਵਾਚ।। ਹੇ ਭਗਵਨ ਜਿਨੋਂ ਪੁਰਖੋਂ ਸੇ ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੇ ਭੋਗ
ਬਿਲਾਸ ਸੇ ਨਾ ਰਹਿਆ ਜਵੇ ਤੋ ਪੀਛੇ ਕਿਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਏ।। ਸ੍ਰੀ
ਗੁਰੋ ਵਾਚ ਹੇ ਸਿਖ ਯਹਿ ਖਿਆਲ ਤੋ ਮਹਾਂ ਮੂਰਖੋਂ ਕੇ ਹੈਂ ਲਾਇਕ
ਪੁਰਖੋਂ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਏਕ ਤੋ ਯਹੀਂ ਬਾਤ ਹੈ ਅਰ ਦੂਜਾ ਜੇਕਰ ਨਾ ਰਹਾ
ਜਾਇਗਾ ਤੋ ਪੂਰਬਲੇ ਸਾਰੇ ਅਨਰਥ ਜੋ ਕਥਨ ਕੀਤੇ ਹੈਂ ਸੋ ਸਾਰੇ ਤਿਸ ਪੁਰਖ
ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੈਂ। ਅਰ ਤੀਜਾ ਯਹੀ ਵੀ ਆਪਨੇ ਦਿਲ ਮੇਂ ਜਾਨੋਂ
ਕਿ ਜੋ ਅਸਲ ਸਿਸ਼ਟ ਘਰ਩ੇ ਕੀ ਔਰਤੇ ਹੈਂ ਸੋ ਉਨਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ਗੀ
ਤੋ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬਿਭਚਾਰਨੀ,ਵਾ ਅਤੀ ਲੋਭਨੀ ਬਹੁਤ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਚਗਲ
ਹੋਵੇਗੀ ਅਲਬਤ੍ਤਾ ਸੋ ਮਿਲੇ। ਅਗਰ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਇਤਨੇ ਗੁਣਾਂ
ਸਂਜੁਗਤ ਹੈ ਸੋ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਹੈ ਸੋ ਕਿਸੀ
ਪੁਰਖ ਕੇ ਹਾਥ ਨਹੀਂ ਆਵੇ ਹੈ। ਹਾਂ ਮਂਨਿਆਂ ਕਿ ਮਂਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਤਂਤ੍ਰ ਮੇਂ ਤੋ
ਆਚਿਂਤਨੀਯ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਨਸੇ ਤੋਬਹੁਤ ਕਿਆ ਕਹੀਏ ਜੋ ਕਿ ਲਿਖ
ਦੇਖਾ ਹੈ ਰੁਂਦਤੀ, ਇਂਦ੍ਰਣੀ, ਲਛਮੀ,ਵਾ ਪਾਰਬਤੀ ਆਦਿਕ ਮਤਂਰੋਂ ਮੇ
ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ ਕਰਕੇ ਆਪ ਉਨਸੇ ਕਾਮ ਲੇਤੇ ਹੈਂ। ਸੋ ਹੇ ਸਜਨੋਂ ਜੇਕਰ ਕੁਝ
ਕਾਲ ਜ਼ਿਦਂਗਾਨੀ ਰਹੀ ਤੋ ਮਂਤਰ ਯਂਤਰਂ ਤਂਤਰ ਚੁਟਕਲੇ ਅਰ ਮਾਰਨ ਮੋਹਨ
ਵਸੀਕਰਣ ਕਾ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਾਂਤ੍ਰਕ੍ਕ ਗ੍ਰਂਥੋਂਸੇ ਅਰ ਦੇਸ
ਦੇਸ਼ਾਂਤੋਂ ਸੇ ਰਟਨ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਜੋ ਮਹਾਤਮੋਂ ਸੇ ਹਾਸਲ ਕੀਏ ਹੂਏ
1ਉਂ ਸਤਿਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ।
ਉਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾਯਤਨ:
।।ਦੋਹਰਾ।।
ਸਰਬ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ਆਨ ਕੋ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਗੁਰ ਦੇਵ।।
ਜਾਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਲਵਲੇਸਸੇ ਦੁਤੀ ਧਯਾਇ ਬ੍ਰਣੇਵ।।1।।

ਸਿਖੋ ਵਾਚ।। ਚੋਪਈ ।।ਨਮੋ ਨਮੋ ਹੇ ਦੀਨਾਂ ਬਂਦੋ। ਕਰ ਉਪ-
ਦੇਸ਼ ਕਟੇ ਸਬ ਫਂਦੇ। ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਵਗੁਣ ਕੀ ਹਜਾਰ। ਤਿਨਕੋ ਕਹਿਤੇ ਲਹੋ
ਨਾ ਪਾਰ।। 2।। ਇਸਤਰੀ ਅਵਗੁਣ ਭਾਂਜਨ ਜਾਨੀ। ਸ੍ਰਿਸਟ ਗੁਨਾ ਨਹੀਂ
ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨੀ। ਜੇਕਰ ਰੁਣ ਉਤਮ ਹੈ ਕੋਈ। ਕਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੁਹੀ ਭਖੋ ਸੋਈ।।
3।।ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਮੈਂ ਆਪਸੇ ਯਹੀ ਪੁਛਦਾ ਹਾਂ ਆਪਨੇ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਉਂ
ਕੇ ਐਗਣ ਹੀ ਹਰ ਸੂਰਤ ਸੇ ਕਥਨ ਕੀਏ ਹੈਂ ਅਰ ਮੈਨੇ ਵੀ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ
ਸਰਵਣ ਕੀਏ ਹੈਂ ਇਸਤੇ ਮੈਂ ਯਹੀ ਜਾਨ ਲਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਉਂ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼੍ਟ
ਗੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ੍ਰਿਸਟ ਗੁਣ
ਹੋਤਾ ਤੋ ਮੈਨੂਂ ਆਪ ਜਰੂਰ ਕਹਤੇ ਸੋ ਕਹਾ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ
ਹਾਂ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗੁਣ ਕੋਈ ਹੋਨਾਂਹੀ ਨਹੀਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ
ਗੁਣ ਇਸਤਰੀ ਮੇਂ ਹੋਤਾ ਤੋ ਸੋ ਤੁਸਾਂ ਮੈਨੂਂ ਜਰੂਰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਸੋ ਕਹਾ ਨਹੀ ਸੋ
ਇਸਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕੋਈ ਸ੍ਰਿਸਟਗੁਣ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀ।ਅਗਰ ਕੋਈ ਸ੍ਰਿਸਟਗੁਣ
ਹੈ ਤੋ ਆਪ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਤੀ ਬਰਨਨ ਕਰੋ ਜੀ ।।ਇਤੀ ।।
ਸ੍ਰਿ ਗੁਰੋ ਵਾਚ ।। ਹੇ ਸਿਖ ਯਹੀ ਤੋ ਤੂਂ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਹੈਂ ਕਿ ਐਸੀ ਕੋਈ
ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਅਰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਮੇਂ ਐਗਣ ਹੀ ਹੋਵੇ
ਗੁਣ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾਂ ਜਨੋ ਨੇ ਲਿਖਾ ਹੈ 'ਹੈ ਗੁਣ ਐਗੁਣ
ਸਭ ਵਿਖੋ ਇਨ ਬਿਨ ਜਂਤ ਨਾ ਕੋਈ'ਮਗਰ ਪ੍ਰਿਥ ਮੇ ਅਧਯਾਇ ਮੇਂ ਇਸਤ੍ਰੀ
ਕੇ ਅਗਣ ਹੀ ਕਹੀ ਹੈਂ ਗੁਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਾ ਸੋ ਨਾ ਕਹਿਣੇ ਮੇਂ ਯਹਿ
ਕਾਰਣ ਸੁਣੋ। ਸੋ ਪ੍ਰਿਥ ਮੇਂ ਤੋ ਯਹਿ ਹੇਤੂ ਹੇ ਕਿ ਏਕ ਪਰਸਂਗ ਮੇਂ ਦੂਸਰਾ ਪਰਸਂਗ
ਕਹਿਣੇ ਸੇ ਸਰੋਤਾ ਕੀ ਵਿਰਤੀ ਅਸਅਤ ਬਿਸਤ ਅਰਥਾਤ ਇਸਥਿਰ ਨਹੀਂ
ਰਹਿਤੀ ਇਸ ਹੇਤੂ ਸੋ ਅਵਗੁਣੋ ਮੇਂ ਮਿਲੇ ਹੂਏ ਗੁਣ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ। ਪੁਨਾ
ਦੂਜਾ ਹੇਤੂ ਯਹੀ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੋਤਾ ਦੀ ਜਗ੍ਗਯਾਮਾ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਤੀ ਹੈ।
ਮੋ ਕਿਆ ਜਾਨੇ ਕਿ ਇਮਤਰੀ ਕੇ ਗੁਣ ਮੁਣਨੇ ਦੀ ਤੇਰੀ ਜਗ੍ਗਯਾਮਾ ਹੈਸੀ ਯਾ
ਨਹੀਂ। ਸੋ ਅਬ ਤੈਨੂਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਵੀ ਜਗ੍ਗਯਾਸਾ ਹੋਈ
ਹੈ। ਔਰ ਸੋ ਗੁਣ ਤੁਸਾਂ ਮੈਨੁਂ ਪੂਛੇ ਹੈਂ ਸੋ ਅਬ ਦੂਸਰੇ ਅਧਯਾਇ ਮੇਂ ਤੈਨੂਂ
ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਪੈਰਾ ਤਲੀਉਂ ਸੇ ਲੇਕਰ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤਕ ਸਂਪੁਰਨ
ਕਹਿਤਾ ਹਾਂ ਤੁਮ ਮਨ ਕੋ ਅਕਾਗਰ ਕਰੇ ਸਰਵਣ ਕਰੋ। ਸੋ ਹੇ ਸਿਖ! ਇਸ
ਮਾਇਕ ਸ੍ਰਿ਷ਟੀ ਮੇਂ ਦੋ ਪਦਾਰਥ ਦੁਰਲ੍ਲਭ ਦੇਖਣੇ ਮੇਂ ਆਤੇ ਹੈਂ।
ਏਕ ਤੋ ਸਬ ਸੇ ਦੁਰਲ੍ਲਭ ਪਦਾਰਥ ਬ੍ਰਹਮ ਗਯਾਨ ਹੈ ।।
ਸੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਕਾ ਮਹਾਤਮ ਕੈਸਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ
ਦ੍ਵਾਰਾ ਯਹੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਕਰ ਅਰ ਤਿਸ ਗਿਆਨ ਕਾ ਅਭਯਾਸ ਕਰ ਇਸ
ਸਂਸਾਰ ਕੇ ਆਵਾ ਗੌਣ ਸੇ ਜੀਵ ਛੂਟ ਜਾਵੇ ਹੈ।। ਸੋ ਗਿਯਾਨਕਾ ਸਰੂਪ ਬੇਦਕੇ
ਵਾਕ ਐਸਾ ਦਸਦੇ ਹੈ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹਮਾਸਮੀ ਪੁਨਾ ਗਿਆਨ ਦੇਵਤੂ ਕੈਲਯਂਨਾ
ਨਿਯਾ ਪਂਥਾ ਵਿਦ੍ਦਿਤੇ ਐਨਾਯ ਇਤੀ ਸ਼ੁਰਤੇ।। ਅਰਬ ਸਤ ਚਿਤ ਆਨਂਦ
ਰੂਪ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਹਂਸੋ ਮੈਹਾਂ ਪੁਨਾ ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੋ ਐਨਾਯ ਨਾਮ ਮੋਖਕਾ
ਹੈ ਸੋ ਉਸ ਮੋਖ ਯਾਨੇ ਮੁਕਤੀ ਰੂਪੀ ਅਸਥਾਨ ਯਾਨੇ ਘਰ ਮੇਂ ਪਹੁਚਾਨੇ
ਵਾਸਤੇ ਸਤੀ ਚਿਤ੍ਤ ਆਨਂਦ ਰੂਪ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਕਾ ਜੋ ਪ੍ਰਤਖ੍ਖ
ਗਿਆਨ ਹੈ ਸੋ ਵਹੁ ਏਕ ਗਯਾਨ ਹੀ ਕੇਵਲ ਮੋਖਕੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਹੈ,ਤਿਸ
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਸੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਅਨਿਯਾ ਪਂਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਰਾਸਤਾ ਮੋਖ
ਕਾ ਨਹੀਂ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਜੋ ਪਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤਿਸ ਬ੍ਰਹਮਕਾ ਜੋ ਪ੍ਰਤ੍ਤਖ
ਯਾਨੋ ਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਹਾਂ ਐਸਾ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ ਸੋ ਗਿਯਾਨਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕੇ ਦੇਨੇ
ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਂਨਯ ਮੋਖਕਾ ਹੇਤੂ ਕੋਈ ਉਪਾਉ ਨਹੀਂ।। ਹੇ ਸਿਖ ਯਹੀ ਖਿਆਲ
ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਵਾਨੋ ਕਾ ਨਿਰਗੁਣ ਉਪਾਸ਼ਕੋ ਕੇ ਹੈ।। ਪੀਛੇ ਰਹੇ ਅਗਿਆਨੀ
ਵਾ ਪਾਮਰ ਵਾ ਵਸ਼ਟੀ।। ਸੋ ਤਿਨੋ ਕੇ ਖਿਆਲ ਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸਂਸਾਰ ਮੇਂ
ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇ ਹਿਨਾ ਦੁਰਲਭ੍ਭ ਪਦਾਰਥ ਸੁਖ ਕਾ ਹੇਤ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।।
ਸੋ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੀ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯਦਿਵਾ ਇਸਤਰੀ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੇ ਅਰ
ਉਸਕੋ ਭੋਗ ਸੇ ਜੋ ਸੁਖ ਵਾ ਦੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤਿਸ ਸੁਖ ਵਾ ਦੁਖ ਕੋ ਸਂਪੂਰਨ
ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਨਿਤਯਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨਭਵ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਹੈ।। ਸੋ ਉਸ ਸੁਖ ਵਾ
ਦੁਖ ਕੀ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ਹੈ ਸੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਂ ਆਗੇ ਤੀਸਰੇ ਅਧਿਯਾਇ ਮੇਂ ਕਹੂਗਾ
।ਇਤੀ।।ਔਰ ਦੂਸਰਾ ਖਿਆਲ ਤਿਨੋ ਕਾ ਯਹਿ ਭੀ ਹੈ।।ਕਿ ਜਿਸ ਵਕਤ ਇਸਤਰੀ
ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੇ ਹੀ ਉਨਕੋ ਗੁਣੋ ਵਾ ਔਗੁਣੋ ਕੇ ਹਰ ਵਕਤ
ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਦੇ ਹੈ ਸੋ ਉਨਕੇ ਖਿਆਲੋ ਕੋ ਦੇਖਕੇ ਹੇ ਸਿਖ ਪੂਰਬ ਇਸਤਰੀਉਂ ਕੇ
ਔਗਣੋਕਾ ਨਰੂਪਣ ਕੀਆ ਕਿਉਂ ਜੋ ਭਲਾਉਨ ਔਗਨੋਂਕੋ ਦੇਖ ਸੋਚ ਸਮਝਕੇ
ਗਯਾਨਕੇ ਸਾਧਨੋਮੇਂ ਹੀ ਲਗਜਾਵੇਯ ਤੇ ਇਸਤਰੀਉ ਕੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹੇ।। ਸੋ ਅਬ
ਉਨ ਗੁਣੋ ਕਾ ਨਰੂਪਣ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਨਾਂ ਕੋ ਤੁਮਨੇ ਪੂਛਾ ਹੈ ਸੋ ਇਨ ਗੁਣੋ ਕੇ
ਕਹਿਣੇ ਦਾ ਵੀ ਵਹੁ ਹੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜੋ ਮਤਲਬ ਔਗਣ ਕਹਿਣੇ ਦਾ ਸੀ।। ਸੋ
ਹੇ ਸਿਖ ਤੁਮ ਆਪਨੇ ਮਨ ਕੋ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰੋ।।ਇਤੀ।।
0 
﻿
Bawa P.K.
03-08-23
Punjabi
<ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂਂ ਸਂਧੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੁਧ੍ਧ ਦੀਆਂ ਘਟ-
ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਂਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ
ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਕਿ ਇਸ ਯੁਧ੍ਧ ਵਿਚ ਹਾਰ ਸਲਿਊਕਸ ਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂਂ ਅਪਮਾਨ-
ਭਰੀ ਸਂਧੀ ਕਰਨੀ ਪਈ।
(4) ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜਿਤ੍ਤਾਂ-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤ੍ਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਕਈ
ਹੋਰ ਬਦੇਸ਼ਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਗੁਜਰਾਤ, ਕਾਠੀਆਵਾਡ਼ ਅਤੇ ਦਖ੍ਖਣ ਨੂਂ ਜਿਤ੍ਤ ਲਿਆ। ਦਖ੍ਖਣ ਚਂਦਰ
ਗੁਪਤ ਮੋਰੀਆ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇਕ ਅਂਗ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਕਲਿਂਗ ਦੇਸ਼
ਨੂਂ ਹੀ ਫਤਹਿ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦਖ੍ਖਣ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ
ਨਤੀਜਾ ਕਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਅਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਆ
ਚੁਕ੍ਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਬਿਂਦੂਸਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਤ੍ਤਿਆ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਉਹ ਚਂਦਰ-
ਗੁਪਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਂਗ ਬਣ ਚਕ੍ਕੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਡਾ: ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ
ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ-
ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜੂਨਾਗਡ਼੍ਹ ਦੇ ਰੁਦਰਦਮਨ ਦੇ ਲੇਖ
ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਂਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਾਸ਼ਟਰ ਵੀ ਚਂਦਰ-
ਗੁਪਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਅਂਗ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਇਕ ਗਵਰਨਰ
ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਂਜਾਈ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ
ਮੈਮੁਲਨਰ ਅਤੇ ਪਾਰਨਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਨੇ
ਦਖ੍ਖਣ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਨੂਂ ਜਿਤਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਹੋਰ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤ੍ਤਰੀ ਮੈਸੂਰ
ਨਾਲ ਵੀ ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਦਾ ਕਾਫੀ ਗੂਡ਼ਾ ਸਂਬਂਧ ਸੀ।
ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ- ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਂਦਰ-
ਗੁਪਤ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਂਗਾਲ ਤੋਂ ਉਤ੍ਤਰ-ਪਛ੍ਛਮ ਵਿਚ ਹਿਂਦੂ-ਕੂ਷ ਪਰਬਤ ਤਕ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਰ ਵਿਚ
ਹਿਮਾਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਂਦਿਆਚਲ ਦੇ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦਖ੍ਖਣ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ
ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਬਲ, ਹੀਰਾਤ, ਕਂਧਾਰ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ, ਪਂਜਾਬ, ਉਤ੍ਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ
ਬਂਗਾਲ, ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਕਠੀਆਵਾਡ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇ਷ ਷ਾਮਲ ਸਨ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ
ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਭਾਗ ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਨ।
ਮੌਤ-ਪਰਾਣ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਂਦਰਗੁਪਤ
ਨੇ ਲਗਪਗ ਚੌਵ੍ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 298 ਈ: ਪੂ: ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਜੈਨ ਮਂਤ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਂਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜੈਨ
ਮਤ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਖ੍ਖਣ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵਰਤ ਰਖ੍ਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿਤੇ।
ਯਾਦ ਰਖ੍ਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ
1. ਆਰਂਭਿਕ ਜੀਵਨ- ਕਈ ਵਿਚਾਰ, ਨਂਦ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਰਾਜ
ਕੁਮਾਰ ਜਾਂ ਇਕ ਸੈਨਿਕ ਸਰਦਾਰ, ਕੌਟਲ੍ਲਿਆ, ਪਂਜਾਬ ਵਿਚ ਜਾਣਾ।
2. ਜਿਤ੍ਤਾਂ- ਪਂਜਾਬ, ਮਗਧ, ਸੈਲਯੂਕਸ ਤੋਂ ਕਂਧਾਰ, ਹੀਰਤ, ਕਾਬਲ਼
ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਲੈਣਾ, ਰੁਦਰ ਦਮਨ ਦੇ ਲੇਖ ਤੋਂ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ
ਮੌਮੂਲਨਰ ਅਤੇ ਪਾਰਨਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਖ੍ਖਣ ਜਿਤ੍ਤਣਾ।
3. ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ- ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬਂਗਾਲ ਤੋਂ
ਪਛ੍ਛਮ ਵਿਚ ਹਿਂਦੂ ਕੁਸ਼ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਤਕ, ਉਤਂਰ ਵਿਚ ਹਿਮਾਲਾ ਤਕ, ਦਖ੍ਖਣ
ਵਿਚ ਷ੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਵੀ ਕੂਝ ਭਾਗ।
4. ਮੌਤ- 298 ਈ. ਪੂ. ਜੈਨ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਤ ਦੁਆਰਾ ਮੌਤ।
ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ (ਜਾਂ ਮੌਰੀਆਂ) ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬਂਧ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰਬਂਧ ਦਾ ਸਂਖੇਪ ਵਰਣਨ
ਕਰੋ।
ਜਾਂ
ਸਂਖੇਪ ਵਿਚ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬਂਧ ਸਂਬਂਧੀ ਲਿਖੋ।
ਉਤ੍ਤਰ- ਚਂਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂਂ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਵਿਚ
ਪਰੋ ਕੇ ਵਿ਷ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਕ ਜੇਤੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ
ਇਕ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਉਚ੍ਚੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧਕ ਵੀ ਸੀ। ਚਾਣਿਕ ਵਰਗੇ ਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ
ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਉਤ੍ਤਮ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬਂਧ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ
ਨੂਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਂਸਾ ਡਾ: ਵੀ. ਏ. ਸਮਿਥ ਨੇ
ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ, "ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ
ਕਿਤੇ ਚਂਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬਂਦ ਸੀ।"
(ਓ) ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬਂਧ
1. ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ-
(1) ਰਾਜਾ- ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਰਵਉਚ੍ਚ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜਾ ਹੁਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜੀ ਅਚੇ ਗੈਰ-ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸੇ ਦੇ
ਹਥ੍ਥ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਆਪ ਕਾਨੂਂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂਂਨ ਜਾਇਜ਼
ਮਂਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਕੋਈ ਤੋਡ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਮਂਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਚ੍ਚ-ਕਰਮ-
ਚਾਰੀਆਂ ਨੂਂ ਰਾਜਾ ਆਪ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਨੌਕਰੀਆ ਤੋਂ ਹਟਾ
ਵੀ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਨੀਤੀ ਉਹ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਵਖ੍ਖ-
ਵਖ੍ਖ ਹਿਸ੍ਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖਬਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਨੂਂ ਆਪ ਦੇਖਦਾ
ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਨੂਂ ਵੀ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ
ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਤੇ ਕਂਟਰੋਲ ਰਹਿਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡ੍ਡਾ ਜਜ੍ਜ ਹੁਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰ-
ਪਖ੍ਖ ਇਨਸਾਫ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡ੍ਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੁਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਫੌਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡ੍ਡਾ
ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਹੁਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਯੁਧ੍ਧ ਵੇਲੇ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ
ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਾਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਹਥ੍ਥਾਂ ਵਿਚ
ਹੁਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲ ਵਿਚ ਰਹਿਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹਡ਼ਾ ਸੁਂਦਰਤਾ ਵਿਚ ਬੇਜੋਡ਼ ਸੀ।
ਰਾਜੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਬਡ਼ੀ ਸਜ-ਧਜ ਨਾਲ ਲਗ੍ਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਡ਼ਾਈਆਂ ਵੇਖਣ
ਦਾ ਸ਼ੋਕੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਰਖ੍ਖਿਆ
ਲਈ ਉਹ ਅਂਗ-ਰਖਿਅਕ ਰਖ੍ਖਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂਂ ਖਾਸ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।
ਚਂਦਰ ਗੁਪਤ ਦੀ ਹਕੁਮਤ ਰਾਜਤਂਤਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹਕ੍ਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬੇਪਨਾਹ ਸਨ
ਪਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਖੁਦ-ਮੁਖਤਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪ-ਹੁਦਰਾ ਹਾਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ
ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਧਿਆਨ ਰਖ੍ਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਟਲ੍ਲਿਆ ਦੇ ਇਸ ਅਸੂਲ ਤੇ ਅਮਲ
ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ "ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੈ, ਪਰਜਾ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿਚ ਹੀ
ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਧਰਮ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਉਸ ਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਂਕੁਸ਼ ਸਨ।
ਉਹ ਪਰਜਾ ਨੂਂ ਆਪਣੀ ਸਂਤਾਨ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ
ਰਹਿਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਂਬਂਧ ਵਿਚ ਮੈਗਸਥਨੀਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-
ਚਂਦਰ ਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਂਮ ਕੀਤੇ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਸਡ਼ਕਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਖੇਤੀ ਨੂਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ,ਸਿਂਜਾਈ
ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧ ਕੀਤਾ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਖ੍ਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਵਪਾਰ ਨੂਂ ਉਤਸ਼ਾਹ
ਦਿਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪਰੋਪਕਾਰ ਦੇ ਕਂਮ ਕੀਤੇ। ਮੌਰੀਆ
ਰੈਜ ਇਕ ਪੁਲੀਸ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆਂ ਸਮਰਾਟ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਕਂਮ ਹੀ ਨਹੀਂ
ਕਰਦਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਰਾਜ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕਂਟਰੋਲ ਸਂਬਂਧੀ ਕਂਮ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ
ਕਂਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।
(2) ਮਂਤਰੀ ਪਰੀਸ਼ਦ- ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ
ਮ਷ਵਰੇ ਲਈ ਇਕ ਮਂਤਰੀ ਪਰੀਸ਼ਦ ਹੁਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜ ਦੇ ਮਗਚ੍ਚਚਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਂਮਾਂ ਵਿਚ
ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਂਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਕੂਮਤ ਦੇ
ਕਂਮਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਂਬਂਧ ਨਹੀਂ ਹੁਂਦਾ ਸੀ।ਚਾਣਿਕ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
+>

0 
﻿
HAGUE REWAL SINGH
03-08-23
Punjabi
< ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਉਪਭੋਗੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 
ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਹੁਁਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਹ ਉਪਲਬਧ 
ਵਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ 
ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 
ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪਾਂ ਨੂਁ ਰੇਖਾ-ਚਿਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ । ਪਰਁਤੂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ 
ਉਥੇ ਹੀ ਸਁਭਵ ਹੈ ਜਿਥੇ ਵਸਤਾਂ ਦੋ ਹੋਣ । ਅਸਾਂ ਇਸ ਔਕਡ਼ ਨੂਁ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਆਇ 
3 ਵਿਚ ਮੁਦ੍ਰਾ ਨੂਁ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਁਨ ਲਇਆ ਸੀ । ਪਰ 
ਇਹੋ ਜੇਹਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਸਁਤੋਖਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁਁਦਾ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂਁ ਕੇਵਲ ਇਹ 
ਮਾਨਿਅਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਿਤ੍ਤੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਥਿਰ ਹਨ । ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਮਸ੍ਸਿਆ ਨੂਁ ਦੋ-ਵਿਮਾਈ 
ਰੇਖਾ-ਚਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ । ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਸਁਤੁਲਨ ਨੂਁ ਰੇਖਾ-ਚਿਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਦਸ੍ਸਣ ਲਈ ਸਾਨੂਁ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਵਿਮਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੁਁਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਸ੍ਸਣੀ ਸਁਭਵ ਨਹੀਂ 
ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸਾਨੂਁ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਲ ਪਰਤਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ 
ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਅਸੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਜਿਥੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਸਁਬਁਧ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । 
ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਸਁਭਵ ਹੋਇਆ, ਅਸੀਂ ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਵੀ ਲਾਭ 
ਉਠਾਵਾਂਗੇ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂਁ ਜਾਣ ਜਾਵਾਂਗੇ ਜਿਹਡ਼ੀਆਂ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ 
ਹੁਁਦੀਆਂ । 
ਆਓ ਵੇਖੀਏ ਸਾਨੂਁ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਿਅਤਾਵਾਂ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵੀ 
ਇਸ ਮਾਨਿਅਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚਲਦੇ ਰਹਾਂਗੇ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਵੇਕਪੂਰਣ ਹੁਁਦਾ 
ਹੈ । ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਮਁਨਾਂਗੇ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀ ਸਦਾ ਅਧਿਕਤਮ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ 
ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂਁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 
ਮਹਤ੍ਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬਧ੍ਧ ਕਰਕੇ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ 
ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਖਿਚ੍ਚ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਅਸਾਂ ਹੁਣ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ । ਇਸ ਕਁਮ ਲਈ ਸਾਨੂਁ ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਨਤਾ 
ਵਕ੍ਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਤਿਁਨ ਮਾਨਿਅਤਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਸਾਨੂਁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਁ ਅਜੇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਥੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ । ਪਹਲੀ, ਅਸੀਂ ਇਹ 
ਮਾਨਿਅਤਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਵਸਤਾਂ 
ਕਿਨ੍ਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਅਁਤਰ 
ਵੀ ਕਿਨ੍ਨੇ ਪਏ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ । ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਮਁਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਉਪਭੋਗੀ 
ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਖ ਵਖ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਯੋਗ (ਓ ਯੋਗ) ਨੂਁ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਯੋਗ (ਅ ਯੋਗ ) 
ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਉਹ ਅ ਯੋਗ ਨੂਁ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਸਰੇ ਏ ਯੋਗ ਨਾਲੋਂ 
ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦੇਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਏ ਨੂਁ ਓ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ । 
ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਅਧਿਮਾਨ ਸਕਰਮਕ ਹੁਁਦੇ 
ਹਨ । ਪਾਠਕ ਆਪ ਇਸ ਮਾਨਿਅਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿਟ੍ਟੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ 
ਇਹ ਮਾਨਿਅਤਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਇਕ ਉਪਭੋਗੀ ਦੋ ਯੋਗਾਂ, ਤ ਅਤੇ ਥ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਨ ਹੈ, 
ਪਰ ਥ ਨੂਁ ਦ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਵਸ਼੍ਸ਼ ਤ ਨੂਁ ਦ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 
ਤਰਜੀਹ ਦੇਵੇਗਾ । ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮਁਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ 
ਸਕਰਮਕਤਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁਁਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਮਾਨਿਅਤਾ ਅਧਿਆਇ 
3 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਾਨਿਅਤਾ ਕਿ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂਁ ਨਹੀਂ ਕਟਦੇ, ਨਾਲ 
ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ । 
ਦੂਜੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਮਾਨਿਅਤਾ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਜੇ ਇਕ ਉਪਭੋਗੀ ਦੋ ਯੋਗਾਂ, ਓ ਅਤੇ ਅ, 
ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਓ ਵਿਚ ਇਕ ਵਸਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅ ਵਿਚਲੀ ਉਸ ਵਸਤ ਦੀ 
ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਓ ਵਿਚ ਘਟ੍ਟੋਂ ਘਟ੍ਟ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਸਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅ ਵਿਚਲੀ 
ਉਸ ਵਸਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਲੋਂ ਘਟ੍ਟ ਹੋਵੇਗੀ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਇਕ ਯੋਗ ਓ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਸਤ 
ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅ ਵਿਚਲੀ ਉਸ ਵਸਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਲੋਂ ਘਟ੍ਟ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪਹਲੇ ਯੋਗ ਨੂਁ ਦੂਜੇ 
ਨਾਲੋਂ ਅਵਸ਼੍ਸ਼ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਹ ਮਾਨਿਅਤਾ ਅਧਿਆਇ 3 ਵਿਚ 
ਦਿਤ੍ਤੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ ਸਦਾ ਖਬ੍ਬੇ ਤੋਂ ਸਜ੍ਜੇ ਪਾਸੇ, 
ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਨੂਁ, ਢਲਾਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ । 
ਤੀਜੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਧਿਮਾਨ- 
ਮਾਪਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਡ਼ੀ ਮਾਨਿਅਤਾ ਇਸ ਮਾਨਿਅਤਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ 
ਮੂਲ ਬਿਁਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਤਲ੍ਲ ਹੁਁਦੇ ਹਨ । ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਚੁਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰਾਂ 
ਦੀ ਉਤਲ੍ਲਤਾ ਦੀ ਮਾਨਿਅਤਾ ਦਾ ਪਹਲਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ 
ਉਪਰਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਁਦੂ ਸਥਿਰ ਸਁਤੁਲਨ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੁਁਦਾ ਹੈ । ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ ਦੀ ਕੋਈ 
ਵੀ ਢਲਾਨ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ-ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ੀ ਹੁਁਦਾ 
ਹੈ । ਉਪਰੋਕਤ ਮਾਨਿਅਤਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦਿਤ੍ਤਾ ਹੋਇਆ ਯੋਗ 
ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਕੀਮਤ-ਆਮਦਨੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਕੋਈ ਵੀ ਦਿਤ੍ਤੀ 
ਹੋਈ ਕੀਮਤ-ਰੇਖਾ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸਪਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ 
ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ ਨਾਲ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਿਁਦੂਆਂ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ 
ਸਕਦੀ । 
ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਉਤਲ੍ਲਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ' ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ 
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵਸਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਾਉਂਦਾ 
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਸਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਜਿਸ ਦੀ 
ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਸਤ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । 
ਜਿਥੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਦੀਆਂ 
ਮਾਨਿਅਤਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਗੀਆਂ : ਅਸੀਂ ਮਁਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਭੋਗੀ 
ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਅਧਿਕਤਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਹੁਁਦਾ ਹੈ, ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ 
ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਪਧ੍ਧਰ ਹੁਁਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਸਁਭਵ ਯੋਗ 
ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ । ਇਹ ਮਾਨਿਅਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 
ਯੋਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਯੋਗ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਕੀਮਤ-ਆਮਦਨੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖ਼ਰੀਦਿਆ 
ਜਾਵੇਗਾ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਯੋਗ ਉਪਭੋਗੀ ਵਲੋਂ ਕੀਮਤ-ਆਮਦਨੀ ਦੀ 
ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਪਰ ਕੀਮਤ-ਆਮਦਨੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦਿਤ੍ਤੀ 
ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਯੋਗ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਜਾਵੇਗਾ । 
ਜਿਥੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਇਸ ਤੀਜੀ ਮਾਨਿਅਤਾ ਨੂਁ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਦੇ 
ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਅਁਕਿਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਿਥੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਨਾ 
ਮਁਨ ਲੈਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁਁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਸਤ ਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ, ਦੂਜੀ ਵਸਤ ਥ ਦੇ 
ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਹਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨ ਦੂਜੀ ਦੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਮਾਤ੍ਰਾ 
ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਪਭੋਗੀ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵਕ੍ਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਁਦਾ 
ਹੈ-ਅਥਵਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਦੀ ਪਹਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਁਦਾ ਹੈ । ਜਿਥੇ 
ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਕ ਵਸਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੀ ਦੇ 
ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਜੇਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂਁ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਤੇ 
ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜਿਸ ਵਸਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਮਾਪੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ 
ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਪਭੋਗੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨ ਚਁਗੀ ਹੁਁਦੀ 
ਹੈ ਤੇ ਨ ਮਁਦੀ । ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀ ਦੀ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂਁ 
ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਘਟਾ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਏ । ਜੇ ਤ, ਥ ਅਤੇ ਦ ਤਿਁਨ 
ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਦੀ ਦਿਤ੍ਤੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂਁ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ 
ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪਹਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨ ਵਧੇਰੇ ਚਁਗੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਨ ਮਁਦੀ । ਉਦਾਹਰਣ 
ਵਜੋਂ, ਜੇ ਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਾ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਥ ਅਤੇ ਦ, ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਘਟਾ 
ਕੇ ਅਥਵਾ ਥ ਨੂਁ ਵਧਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦ ਨੂਁ ਘਟਾ ਕੇ ਭਾਵ ਦ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਥਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਤੇ ਥ ਦੀ 
ਮਾਤ੍ਰਾ ਘਟਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵਧ੍ਧ ਘਟ੍ਟ ਕਰ ਕੇ ਉਪਭੋਗੀ ਨੂਁ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਦੀ 
ਪਹਲੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਟਿਕਾਈ ਰਖ੍ਖਣਾ ਸਁਭਵ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਨਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ 
ਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਉਪਰ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਵਖ੍ਖ ਵਖ੍ਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣ ਦੀ 
ਸਁਭਾਵਨਾ ਹੈ । ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦਾ 
ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਤਿਁਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਸਁਬਁਧਿਤ ਹੋ 
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ! ਇਸ ਸਁਬਁਧ ਵਿਚ ਜਿਹਡ਼ਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਦਿਤ੍ਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ 
ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਦਿਤ੍ਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜੇ ਉਪਭੋਗੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਸਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਾ 
ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂਁ ਬਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਟ੍ਟੋਂ ਘਟ੍ਟ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਸਤ ਦੀ 
ਹਾਨੀਪੂਰਕ ਮਾਤ੍ਰਾ ਘਟਾ ਕੇ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਦੀ ਪਹਲੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਹੀ ਰਖ੍ਖਿਆ ਜਾਵੇ, 
ਤਾਂ ਉਸ ਵਸਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਘਟ੍ਟੋ ਘਟ੍ਟ ਇਕ ਵਸਤ 
ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ । 
ਆਓ, ਹੁਣ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂਁ 
ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਁਬਁਧ ਵਿਚ ਉਪਭੋਗੀ ਦੀ ਸਁਤੁਲਨ-ਸਥਿਤੀ 
ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਖ ਵਖ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ । ਅਸੀਂ ਇਹ ਕੁਝ ਤ, ਥ 
ਅਤੇ ਦ, ਤਿਁਨ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਕਰਾਂਗੇ । ਤਿਁਨ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 
ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਦੋ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਸਤਾਂ ਦੇ 
ਵਿਚਾਰ ਸਮੇਂ ਖਡ਼ੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂਁ ਕਾਫ਼ੀ 
ਸਰਲ ਵੀ ਰਖ੍ਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਾਨਿਅਤਾ ਤੋਂ ਚਲਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਉਪਭੋਗੀ 
ਦਿਤ੍ਤੀ ਆਮਦਨੀ ਉਤੇ ਤ, ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੀਆਂ ਵਖ ਵਖ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਖ਼ਰੀਦਦਾ ਹੋਇਆ ਸਁਤੁਲਨ 
ਵਿਚ ਹੈ । ਆਓ, ਹੁਣ ਮਁਨ ਲਈਏ ਕਿ ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਿਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਥ ਅਤੇ ਦ 
ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉਹੀ ਰਹਁਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿਚ 
ਘਾਟਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਨ੍ਨੀ ਕੁ ਤਬਦੀਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਨੀ ਕੁ ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ 
ਦੇ ਘਾਟੇ ਨੂਁ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ । ਹੁਣ ਕਿਉਂਜੋ ਤ ਵਸਤ ਸਾਖੇਪ ਤੌਰ ਤੇ ਸਸਤੀ ਹੈ 
ਇਸ ਲਈ ਉਪਭੋਗੀ ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਤ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਖ਼ਰੀਦੇਗਾ । ਪਰ ਕਿਉਂਜੋ 
ਉਸ ਦੀ ਕੁਲ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂਁ ਸਥਾਈ ਰਖ੍ਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥ ਘਟ੍ਟ ਖ਼ਰੀਦੇਗਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ 
ਦੋਵੇਂ ਘਟ੍ਟ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚਁਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਆਮਦਨੀ 
ਵਿਚ ਘਾਟਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤ ਅਤੇ ਥ ਦੀ ਰਲਵੀਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਇਨ੍ਨੀ ਕੁ ਘਟਾ 
ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਭੋਗੀ ਵਲੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਵਾ ਯੋਗ (ਅ) ਉਤਨੀ ਹੀ 
ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜਿਤਨੀ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਪਹਲੇ ਯੋਗ (ਓ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ 
ਹੁਁਦੀ ਸੀ । ਅਸਾਂ ਜਿਹਡ਼ਾ ਵੀ ਕੋਈ ਆਮਦਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਹੈ । ਅਗ੍ਗੋਂ 
ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਁਬਁਧ ਰਖ੍ਖਾਂਗੇ । 
ਹੁਣ, ਕਿਉਂਜੋ ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਿਗ ਪਈ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਤ 
ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਵਿਚ 
ਘਾਟਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੋਈ ਚਁਗੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ 
ਲਗ੍ਗੀ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਘਟ੍ਟ 
ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੋਵੇਗੀ । ਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਉਪਭੋਗੀ, ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਿਗ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਥ ਅਤੇ 
ਦ ਦੋਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟ੍ਟ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਖਰੀਦੇਗਾ । ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਁਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 
ਅਸੀਂ ਕਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਥ ਵਸਤ ਦ ਦੇ ਉਲਟ ਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ ਵਸਤ ਥ ਦੇ 
ਉਲਟ ਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਹੈ । ਜੇ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸਥਾਈ ਰਹਿਁਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 
ਮਾਨਿਅਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ), ਤਾਂ ਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਘਟ ਜਾਏਗੀ । 
ਅਸੀਂ ਪਹਲਾਂ ਹੀ ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿਚ ਵੇਖ ਚੁਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਨ੍ਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ, ਜੇ 
ਉਪਭੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਅਧਿਕਤਮ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ 
ਵਸਤ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖ ਨਕਦ ਕੀਮਤਾ 
ਨਾਲ ਸਮੀਕਰਣ ਕਰੇ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿਚ ਜੇ ਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਥ ਅਤੇ 
ਦ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾ ਵਿਚ, ਘਟ ਜਾਏ ਤਾਂ ਤ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦਾ ਵਧਣਾ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦਾ 
ਹੈ । ਕਿਉਂਜੋ ਅਸੀਂ ਮਁਨ ਲਇਆ ਹੁਁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਸਥਾਈ ਹਨ, 
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵੀ ਸਥਾਈ ਹੋਵੇਗਾ । ਜਦ ਤਕ ਤ ਦੀ 
ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਘਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਪਭੋਗੀ ਤ 
ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸਁਬਁਧ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਁਤੁਲਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਾਰਣ ਇਹ 
ਕਿ ਤ ਦੀ ਨਕਦ ਕੀਮਤ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੀਆਂ ਨਕਦ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖ ਡਿਗ ਪਈ ਹੁਁਦੀ ਹੈ । 
ਕਿਉਂਜੋ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮਁਨ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਪਭੋਗੀ ਹਾਲੀ ਵੀ ਸਾਪੇਖ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸੀਮਾਂਤ 
ਮਹਤ੍ਤਾ ਨਾਲ ਸਮੀਕਰਣ ਕਰ ਰਹਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤ ਦੀ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੇ 
ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਅਵਸ਼੍ਸ਼ ਘਟ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ । 
ਵਸਤ ਤ ਦੇ ਸਸਤਾ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਤ,ਥ,ਦ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾਵਾਂ ਉਪਰ ਜੋ 
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂਁ ਇਸ ਢਁਗ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਁਤੋਖਜਨਕ 
ਨਹੀਂ । ਕਿਉਂਜੋ ਅਸੀਂ ਮਁਨ ਲਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਿਤ੍ਤੀਆਂ 
ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਾਂ ਸਮਸਿਆ ਨੂਁ ਨਿਰੋਲ ਉਪਭੋਗੀ ਦੇ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ 
ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਿਆ । ਉਪਰਲੀ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਸਁਬਁਧ ਮਁਡੀ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ 
ਬਣਿਆ ਰਹਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂਁ ਉਕ੍ਕਾ ਛਡ੍ਡ ਦੇਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ । 
ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਵਿਚਾਰੀਏ ਕਿ ਜੇ ਉਪਭੋਗੀ ਕੋਲ ਤ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਧਾ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਥ 
ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਥਾਈ ਰਖ੍ਖੀ ਜਾਏ ਅਤੇ, ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸ ਨੂਁ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਗਵੀਂ ਪਧ੍ਧਰ ਤੇ 
ਰਖ੍ਖਿਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰੇਗਾ । ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਨੂਁ ਕਿਸੇ ਚਁਗੇਰੀ 
ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪਹੁਁਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਪਰ ਦਿਤ੍ਤੇ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮਾਂ 
ਅਨੁਸਾਰ ਦ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂਁ ਘਟਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ । 
ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤ ਦੀ ਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਅਵਸ਼੍ਸ਼ ਹੀ ਘਟੇਗੀ, 
ਕਿਉਂਜੋ ਥ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਥਾਈ ਬਣਾਈ ਰਖ੍ਖਣ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਁਬਁਧ ਦੋ ਵਸਤਾਂ 
ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਰਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਤ ਅਤੇ ਦ ਦੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਈ 
ਤਬਦੀਲੀ ਥ ਦੀ ਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਉਪਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਏਗੀ । ਕਿਉਂਜੋ 
ਥ ਨੂਁ ਸਥਾਈ ਰਖ੍ਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗੀ ਨੂਁ ਅਧਿਮਾਨ-ਮਾਪ ਦੀ ਸਗਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰਖ੍ਖਣ 
ਲਈ ਦ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਵਸ਼੍ਸ਼ ਘਟਾਉਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣ ਸਿਟ੍ਟਾ 
ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਥ ਦੀ ਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਘਟ ਜਾਏਗੀ । ਦ ਦੀ ਥ ਦੇ 
ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਵਧ ਜਾਏਗੀ । ਕਾਰਣ ਇਹ ਕਿ ਹੁਣ ਦ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਥ ਵਧੇਰੇ 
ਹੈ । ਇਹ ਉਪਰ ਕਹੀ ਗਲ੍ਲ ਨੂਁ ਕੇਵਲ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਕਹਣ ਦੇ ਤੁਲ੍ਲ ਹੈ । (ਇਸ ਵਾਰੀ 
ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤਁਤਰ ਰਹ ਕੇ) ਜੇ ਥ ਅਤੇ ਦ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਮਤ-ਅਨੁਪਾਤ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਈ 
ਰਖ੍ਖਿਆ ਜਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਁਨ ਲਇਆ ਗਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਦ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਘਟਾਈ ਜਾਵੇ, 
ਤਾਂ ਥ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵੀ ਘਟਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਕੇਵਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਥ ਦੀ ਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ 
ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਨੂਁ ਥ ਅਤੇ ਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । 
ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਥ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਥਾਈ ਰਖ੍ਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਘਟਾ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਂਦੀ 
ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਥ ਦੀ ਦ ਦੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਾਂਤ ਮਹਤ੍ਤਾ ਅਵਸ਼੍ਸ਼ ਘਟ 
ਜਾਣੀ ਹੁਁਦੀ ਹੈ । 
ਹੁਣ ਤਕ ਜਿਸ ਸਿਟ੍ਟੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਪਹੁਁਚੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ 
ਡਿਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗੀ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਸ੍ਵਰੂਪ ਉਹ ਤ ਦੀ 
ਵਧੇਰੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਸਁਤੁਲਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁਁਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸਁਤੁਸ਼ਟੀ 
ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁਁਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੂਜੀ ਵਸਤ ਜਿਸ ਦੀ ਘਟ੍ਟ ਮਾਤ੍ਰਾ ਖ਼ਰੀਦੀ 
ਜਾਵੇਗੀ, ਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਵਿਕਲਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਁਬਁਧਿਤ ਵਸਤ ਨੂਁ ਤ ਦੀ 
ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਿਤ ਵਸਤ ਕਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪਰਁਤੂ ਹੁਣ ਤਕ ਅਸਾਂ ਆਮਦਨੀ ਦੀਆਂ ਘਾਟਾ 
ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਣ ਵਾਪਰੇ ਆਮਦਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂਁ ਬਾਹਰ ਰਖ੍ਖਿਆ ਹੈ । 
ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਮਦਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂਁ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੈ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ? ਉਸ ਹਾਲਤ 
ਵਿਚ ਉਪਭੋਗੀ ਲਈ ਤ ਦੇ ਸਸਤੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਥ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਘਟਾ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ 
ਹੋਵੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਤ ਅਤੇ ਥ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਉਪਰ ਦਸ੍ਸੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਵਸਤਾਂ 
ਵੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ । ਜੇ ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਿਗਣ ਨਾਲ ਆਮਦਨੀ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਥ (ਜਾਂ ਦ) ਦੀ ਮਾਂਗ ਵਧਾ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਜੋ ਉਪਭੋਗੀ 
ਦੀ ਅਸਲ ਆਮਦਨੀ ਕਿਤੇ ਵਧ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਥ (ਜਾਂ ਦ) ਦੀ ਮਾਂਗ ਦੀ 
ਆਮਦਨੀ-ਲਚਕ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਤ ਦੇ ਸਸਤਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਥ (ਜਾਂ 
ਦ) ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਮਁਗੀ ਜਾਏ, ਭਾਵੇਂ ਤ ਅਤੇ ਥ (ਜਾਂ ਦ) ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ 
ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ । 
+>
0 
﻿
KOHLI SITA RAM
03-08-23
Punjabi
< ਹੁਣ ਤਕ ਤਾਂ ਸਾਨੂਁ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹੋ 
ਦਸ੍ਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸੇ 
ਨੂਁ ਭਁਗ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਲਈ ਜਁਗ ਛੇਡ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰੀ ਸਿਖ੍ਖਾਂ ਦੇ ਗਲ ਹੀ ਮਡ਼੍ਹੀ 
ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਪਰ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ 
ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰੀ ਕੇਵਲ ਸਿਖ੍ਖਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ । ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 
ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ, ਪਁਜਾਬ ਨੂਁ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲੈਣ ਦਾ । 
ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । 1837 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਰ । 
ਹੈਨਰੀਫ਼ੇਨ, ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿਁਘ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ 
ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪਰਬੀਨ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ 
ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਹਡ਼ੇ ਚੁਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਲਾਹੌਰ, ਅਁਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ 
ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਸਨ । ਇਞਁ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸ 
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿਁਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ । ਅਤੇ ਪਿਛ੍ਛੋਂ 
ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਟਾਂ ਨੂਁ ਅਁਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ 
ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ । ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਿਹਡ਼ੀ ਧਡ਼ੇ-ਬਾਜ਼ੀ ਆਰਁਭ ਹੋ ਚੁਕੀ 
ਸੀ, ਸਰ ਹੇਨਰੀਫ਼ੇਨ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਲਗਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ । 
ਜੂਨ 1838 ਈ. ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਮਿਲਟਰੀ ਸੈਕ੍ਰੇਟਰੀ, ਵਿਲੀਅਮ 
ਔਜ਼ਬਰਨ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਈ 
ਦਿਨ ਠਹਿਰਿਆ । ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- 'ਸਾਨੂਁ 
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪਿਛ੍ਛੋਂ, ਝਟ ਹੀ ਇਕ ਵਡ੍ਡਾ ਲਸ਼ਕਰ ਲੈ ਕੇ, 
ਪਁਜਾਬ ਨੂਁ ਆਪਣੇ ਪੇਟੇ ਪਾ ਲਈਏ । ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਊਠ 
ਵਰਗੀਆਂ ਲਁਮੀਆਂ ਤੇ ਉਚ੍ਚੀਆਂ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਪਁਜਾਬ 
ਵਰਗੀ ਨਿਕ੍ਕੀ ਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਕੀ ਹਸਤੀ ਰਖਦੀ ਹੈ ?' 
1840 ਈ. ਵਿਚ, ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਏਜੇਂਟ ਮੈਗਨਾਟਨ ਨੇ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ 
ਗੌਰਮਿਁਟ ਨੂਁ ਤਜਵੀਜ਼ ਭੇਜੀ ਕਿ ਪਸ਼ੌਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ 
ਵਖ੍ਖ ਕਰ ਕੇ (ਭਾਵ ਖੋਹ ਕੇ) ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । 
ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੇ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂਁ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ - 
'ਸਾਨੂਁ ਏਡੀ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਦੀ ਪਈ ਹੈ ? ਥੋਡ਼ੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਡੋਗਰਾ-ਪਾਰਟੀ 
ਅਤੇ ਸਁਧਾਵਾਲੀਆ-ਪਾਰਟੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਲਡ਼ਾਈ ਝਗਡ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਁਜਾਬ ਦੋ 
ਹਿਸ੍ਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵਁਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪਿਸ਼ੌਰ ਹੀ ਨਹੀਂ 
ਸਗੋਂ ਸਿਧ੍ਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ 
ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਾਬਲ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ ਦੇਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । 
ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ, 1841 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਤ ਵਿਚ, 
ਜਿਹਡ਼ਾ ਉਸ ਨੇ ਇਁਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵਡ੍ਡੇ ਜਰਨੈਲ, ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵਿਲਿਁਗਟਨ ਨੂਁ 
ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਪੁਛ੍ਛ ਕਰ ਭੇਜੀ ਕਿ 'ਪਁਜਾਬ ਵਿਰੁਧ ਮੁਹਿਮ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ 
'ਤੇ ਤੋਰੀ ਜਾਵੇ ? ਮੈਂ ਇਸ ਸਁਬਁਧੀ ਆਪ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ 
ਉਤਾਵਲਾ ਹਾਂ ।' ਇਸ ਚਿਠ੍ਠੀ-ਪਤ੍ਤਰ ਦੇ ਸਁਬਁਧ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਰਡ ਵਿਲਿਁਗਟਨ ਨੇ 
ਹਿਁਦ ਦੀ ਗੌਰਮਿਁਟ ਨੂਁ ਸਲਾਹ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਲਾਹ ਦਾ ਹੀ ਸਿਟ੍ਟਾ ਸੀ 
ਕਿ ਬਁਬਈ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ 60 ਜਾਂ 70 ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤਿਆਰ 
ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਡ਼ ਪੈਣ 'ਤੇ ਝਟ-ਪਟ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਉਤ੍ਤੇ ਪੁਲ੍ਲ 
ਬਨ੍ਹ ਕੇ, ਪਁਜਾਬ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ ਜਾਵੇ । 
ਇਸ ਦੇ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਤਾਂ ਅਁਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਜੋ 
ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਿਁਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਖੁਲ੍ਲ੍ਹਮ-ਖੁਲ੍ਲ੍ਹਾ ਪਁਜਾਬ ਦੀ 
ਕਿਸਮਤ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ 
ਅਁਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਚਿਠ੍ਠੀਆਂ ਵਿਚ 
ਸਿਖ੍ਖਾਂ ਨਾਲ ਲਡ਼ਾਈ ਦੀ ਗਲ੍ਲ-ਕਥ੍ਥ ਲਿਖਣੀ ਆਰਁਭ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ ਸੀ । ਇਸ ਤੋਂ 
ਵਧ, ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਤਾਂ ਪਁਜਾਬ ਉਤ੍ਤੇ ਚਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਅਁਤਮ ਤਾਰੀਖ਼ 
ਵੀ ਨਿਯਤ ਕਰ ਰਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਲਗ-ਪਗ ਹੀ ਜਁਗ ਛਿਡ਼ ਵੀ 
ਪਈ ! ਵਡ੍ਡੇ ਜਁਗੀ ਲਾਟ (ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵਿਲਿਁਗਟਨ) ਦੇ ਨਾਉਂ ਉਹ ਦੋ-ਤਿਁਨ 
ਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ - 'ਪਁਜਾਬ ਵਿਚ ਜੋ ਨਾਟਕ ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਚਿਆ ਜਾ 
ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਇਸੇ ਪਰਕਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਘਨ 
ਨਾ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਪਁਜਾਬ ਨਿਰ-ਸਁਦੇਹ ਸਾਡੇ ਹਥ੍ਥ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ।' ਉਹ ਇਁਞ ਵੀ 
ਲਿਖਦਾ ਹੈ - 'ਮੇਰੀ ਦਿਲੀ ਇਛ੍ਛਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵਾਪਰੇ 
ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਸੀਂ ਨਵਁਬਰ 1845 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ 
ਕਰ ਕੇ, ਪਁਜਾਬ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਈਏ । ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਪੂਰੀ 
ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰਹਦ੍ਦੀ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂਁ 
ਵਧ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਕਤ੍ਤ੍ਰ ਕਰ ਕੇ, ਪਕ੍ਕਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਲਵਾਂਗੇ ।' 
1838 ਈ. ਤਕ ਦਰਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਂ 'ਤੇ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ 
ਇਕ ਹੀ ਛਾਉਣੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ 3,000 ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 
12 ਤੋਪਾਂ ਸਨ । ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅਁਤ ਵਿਚ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਛਾਉਣੀ 
ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਥ੍ਥੇ 5,000 ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 12 ਤੋਪਾਂ ਰਖੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਇਸ 
ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਅਁਬਾਲਾ, ਕਸੌਲੀ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛਾਉਣੀਆਂ 
ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਗੋਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਰਖ੍ਖੇ ਗਏ । ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ 
14,000 ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 48 ਤੋਪਾਂ ਰਖੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਉਸ ਪਿਛ੍ਛੋਂ ਲਾਰਡ 
ਹਾਰਡਿਁਗ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ 22,000 ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 
28 ਤੋਪਾਂ ਇਹਨਾਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿਤ੍ਤੀਆਂ । ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਸਤ 
ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਁਦਰ ਅਁਦਰ, ਅਰਥਾਤ 1838 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵਁਬਰ 1845 ਈ. 
ਤਕ, ਜਁਗ ਛਿਡ਼ਨ ਤੋਂ ਥੋਡ਼ਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਪਁਜਾਬ ਦੇ ਕੋਲ 
ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ 3,000 ਨਫ਼ਰੀ ਅਤੇ 12 ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਆਰਁਭ ਹੋ ਕੇ 
44,000 ਨਫ਼ਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਤੋਪਾਂ ਤੀਕ ਜਾ ਪਹੁਁਚੀ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ 
ਬਁਬਈ ਤੋਂ 70 ਦੇ ਲਗ-ਪਗ ਨਵੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਆ 
ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਬਰਾਡਫ਼ੁਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ 
ਨੂਁ ਲਿਆ ਖਡ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਨਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂਁ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਲਾਹਾਂ ਅਤੇ 
ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂਁ ਬਾਕਾਇਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਵੈਦ ਵੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ 
ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ ਗਈ । ਸਗੋਂ ਮੇਜਰ ਬਰਾਡਫ਼ੁਟ ਨੇ ਤਾਂ, ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ 
ਹੀ, ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਉ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਲਾਹੌਰ 
ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਅਲਮਦਾਰੀ ਸੀ । 22 ਮਾਰਚ, 1845 
ਈ. ਨੂਁ ਸਰਦਾਰ ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਅਦਾਲਤੀ ਕੁਝ ਕੁ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ 
ਤੋਂ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਇਆ, 
ਮੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਉਂ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ 
ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ, ਅਰਥਾਤ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ 
ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਬਰਾਡਫ਼ੁਟ ਇਸ ਗਲ 'ਤੇ ਅਡ਼ ਗਿਆ 
ਕਿ ਉਹ (ਸ੍ਰ: ਲਾਲ ਸਿਁਘ) ਤੁਰਤ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵੇ । ਜੇ ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਆਪਣੇ 
ਆਪ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰਖਦਾ ਤਾਂ ਸਁਭਵ ਸੀ ਕਿ ਗਲ੍ਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ । ਲਾਲ ਸਿਁਘ 
ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਮੁਡ਼ ਪਿਆ । ਪਰ ਮੇਜਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਡ਼ੇ 
ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿਤ੍ਤੀ । ਬਰਾਡਫ਼ੁਟ ਜਾਣ ਬੁਝ੍ਝ ਕੇ ਲਡ਼ਾਈ ਛੇਡ਼ਨੀ 
ਚਾਹੁਁਦਾ ਸੀ । 
ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂਁ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕੋਈ ਬਁਦਾ ਕਿਵੇਂ ਇਨਕਾਰ 
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਁਜਾਬ ਉਤ੍ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, 
ਸਚ੍ਚ-ਮੁਚ੍ਚ ਲਡ਼ਾਈ ਤੋਂ ਛੁਟ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਾ ਛਡ੍ਡੀ । ਹਰ ਇਕ 
ਪਁਜਾਬੀ, ਜਿਹਨੂਁ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਤਁਤਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਤਾ ਵੀ ਹਿਤ੍ਤ 
ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਚੁਪ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਸੀ ? ਕੀ 
ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਹੀ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿਁਦਾ ਕਿ ਅਁਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਁਜਾਬ 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1809 ਈ. ਦੀ ਸਁਧੀ ਨੂਁ ਭਁਗ ਕਰਨ ਦਾ 
ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਸਤੇ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ 
ਡਟੀਏ ? ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂਁ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ 
ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਿਁਦਾ । ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਭੈਡ਼ੀ ਜਁਗੀ-ਚਾਲ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ 
ਸਕਦੀ ਸੀ ? 
ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਦਸ੍ਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ 
'ਜੇ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਲ 
ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ । ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ 
ਹੋਵੇਗੀ ।' ਮਲੂਮ ਹੁਁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਡ਼ਕ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ । ਗਵਰਨਰ 
ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿਁਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ - '12 ਦਸਁਬਰ ਸ਼ਾਮ 
ਵੇਲੇ ਤੀਕ ਸਿਖ੍ਖਾਂ ਵਲੋਂ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਦੇ ਭਁਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ 
ਕੀਤੀ ਗਈ । 13 ਤਾਰੀਖ਼ ਮੈਨੂਁ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ 
ਕਰਨਾ ਆਰਁਭ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਹੈ । ਸੋ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਁਗ ਦਾ ਇਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ 
ਤੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਸਿਖ੍ਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਇਸ ਘਡ਼ੀ ਤੋਂ ਅਁਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣਗੇ ।' 
ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਵਕੀਲ ਜੋ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪਾਸ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ 
ਸੀ, ਉਸ ਨੂਁ ਤਾਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ 3 ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ ਹਟਾ ਦਿਤ੍ਤਾ ਸੀ । ਦੂਜੇ 
ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 3 ਦਸਂਬਰ ਨੂਁ ਹੀ ਜਁਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ 
ਸੀ । 6 ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ ਮੇਰਠ ਅਤੇ ਅਁਬਾਲੇ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂਁ ਕੂਚ 
ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿਤ੍ਤਾ ਗਿਆ । 11 ਤਾਰੀਖ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿਤ੍ਤੇ । 12 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂਁ 
ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਕਮਾਨ ਅਫ਼ਸਰ ਆਪ ਦੋਵੇਂ ਅਁਬਾਲਿਉਂ ਤੁਰ ਪਏ । 
ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬਰਗੇਡ 13 
ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ ਦਿਨ ਛੁਪੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਁਢੇ ਪੁਜ੍ਜ ਗਏ ਸਨ । ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਇਁਨੀਆਂ 
ਬੇਡ਼ੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਿਆਂ । ਇਁਞ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ 
ਟੋਲੇ ਬਣ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਰਿਆ ਨੂਂ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਇਹ 
ਸਾਰੀ ਗਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਡ਼੍ਹਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਅਁਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈ, ਨਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਲੋਂ । ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ 
ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਪਤਾ ਲਗਾ ਹੈ । ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਁਮਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂਁ 
ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖ਼ਿਆ ਹੈ :- 
ਪਹਿਲੇ ਪਾਰ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤੂਁ ਮਲ੍ਲ ਸਾਡਾ, 
ਆਪੇ ਖਾ ਗੁਸ੍ਸਾ ਤੈਥੀਂ ਆਵਨੀਗੇ ! (48) 
ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਵੀ ਫਿਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :- 
ਸੁਣ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਫ਼ਰਁਗੀ ਦੀ ਚਡ਼੍ਹੇ ਸਭੇ, 
ਫ਼ੌਜਾਂ ਬੇਮੁਹਾਰੀਆਂ ਹੋਇ ਤੁਰੀਆਂ । (69) 
12 ਤੇ 13 ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ ਚਾਰ ਬਰਗੇਡ - ਬਰਗੇਡ-ਫ਼ੌਜ-ਖ਼ਾਸ, ਬਰਗੇਡ-ਰਤਨ ਸਿਁਘ 
ਮਾਨ, ਬਰਗੇਡ-ਮਹਿਤਾਬ ਸਿਁਘ ਤੇ ਬਰਗੇਡ-ਬਹਾਦਰ ਸਿਁਘ - ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਁਢੇ ਤਕ 
ਪੁਜ ਗਏ । ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਨਫ਼ਰੀ 18,440 ਤੇ 60 ਤੋਪਾਂ ਸਨ । ਪਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ 
ਕਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੇਡ਼ੀਆਂ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ । 
ਸੋ, ਦੋ ਦਿਨ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਇਕਠ੍ਠੀਆਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਲਗ ਗਏ ਅਤੇ 14 ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ 
24 ਬੇਡ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਁਮ ਆਰਁਭ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ ਗਿਆ । 
15 ਦਸਁਬਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਾਰ ਹੋ 
ਗਏ ਅਤੇ 16 ਦਸਁਬਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਵੀ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ । ਪ੍ਰਤੀਤ 
ਹੁਁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਢਿਲ-ਮਠ੍ਠ ਕਰ 
ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭੇਤੀ ਏਜੈਂਟ ਸ਼ਮਸਦ੍ਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਕਸੂਰੀਏ ਨੂਁ 12 
ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ, ਕਪਤਾਨ ਨਿਕਲਸਨ ਕੋਲ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂਁ 
ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ 'ਮੈਂ ਦੋ ਦਿਨ ਤਕ ਘੋਡ਼-ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ, ਜਿਸ ਦੀ 
ਗਿਣਤੀ ਅਠ੍ਠ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਾਗੇ-ਚਾਗੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਪੈਦਲ 
ਪਲਟਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ ।' ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅਖਵਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ 
'ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮਁਤਵ ਤਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂਁ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ, 
ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਰ ਜਿਤ੍ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ' । 
16 ਦਸਁਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 6 ਮੀਲ ਦੂਰ ਡੇਰੇ 
ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲਗੇ ਘੋਡ਼-ਸਵਾਰਾਂ ਨੂਁ ਉਡੀਕਣ, ਜੋ ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਨਾਲ ਸਨ ਅਤੇ 
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਕੇ ਪਤ੍ਤਣ ਨੂਁ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ । ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਢਿਲ੍ਲ-ਮਠ੍ਠ 
ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂਁ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ 
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਹਾਲੇ 17 ਦਸਁਬਰ ਨੂਁ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆ 
ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਲ੍ਲੇ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ । 
ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋਡ਼-ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਪੁਜ੍ਜ ਗਈ । ਹੁਣ ਖ਼ਾਲਸੇ ਲਈ 
ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਪਰ ਲਾਲ ਸਿਁਘ ਦਾ 
ਮਁਤਵ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ । 
+>
﻿
Kundra
03-08-23
Punjabi
< ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹਾਜਨਪਦ -- ਉਪ੍ਰੋਕਤ 16 ਮਹਾ ਜਨਪਦਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਤਂਤਰ ਅਤੇ ਗਣਰਾਜ ਦੋਵੇਂ 
ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵਜ੍ਜੀ, ਮਲ੍ਲ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿਧ ਗਣਰਾਜ ਸਨ ਅਤੇ ਮਗਧ, ਵਤਸ, ਅਵਂਤੀ 
ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਾਜਤਂਤਰ ਸਨ। ਗਣਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਪਰਜਾ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ 
ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜਤਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਲੋਕ ਖਾਨਦਾਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। 
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਵਂਤੀ, ਕੌਸ਼ਲ, ਵਤਸ ਅਤੇ ਮਗਧ ਹੀ 
ਮਹਤਤਾ-~ਭਰੇ ਚਾਰ ਰਾਜ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ 16 ਮਹਾਜਨਪਦਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠਾਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ --

(1) ਕਾਸ਼ੀ -- ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰਹਿਂਦੀ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ 
ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨ ਬਨਾਰਸ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ 
ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ ਕਿਉਂਤਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉਤਰ ਵਿਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਦਖਣ ਵਿਚ ਅਸੀ ਨਾ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ 
ਸਨ। ਬਨਾਰਸ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਦਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਉਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਯੁਧ ਹੁਂਦੇ ਰਹਿਂਦੇ ਸਨ। ਕੌਸ਼ਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ 
ਨੂਂ ਅਂਗ ਅਤੇ ਮਗਧ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲਡ਼ਾਈਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਨੂਂ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਜਾ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਤੇ ਕਬਜਾਂ ਜਮਾ 
ਲਿਆ। 
(2) ਕੌਸ਼ਲ -- ਕੌਸ਼ਲ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਅਵਧ ਦਾ ਸੂਬਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਯੁਧਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ ਸੀ। ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ 
ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਹਾਕੌਸ਼ਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ 
ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂਂ ਬਹੁਤ ਵਧਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਗਧ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸਂਬਂਧ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ 
ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਸੇਨਜੀਤ ਗਦ੍ਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ 
ਬੁਧ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੁਧ ਧਰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹਾਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂਂ ਹਰਮਨ 
ਪਿਆਰਾ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ ਬਡ਼ੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਂਦਾ 
ਸੀ। ਸ਼ਾਕ ਇਸ ਦੇ ਪਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਂਦੇ ਸਨ। 
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਦਾਸ-ਪੁਤਰੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ 
ਇਕ ਲਡ਼ਕਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਰੁਧਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸੇਨਜੀਤ ਨੂਂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਪਤਾ 
ਲਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁਂਡੇ ਨੂਂ ਛਡ ਦਿਤਾ ਪਰ ਬੁਧ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ 
ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਫੇਰ ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂਂ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕ੍ਕਰ ਲੈਣੀ ਪਈ। 
ਪ੍ਰਸੇਨਜੀਤ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਿਂਬਸਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਮਗਧ ਨੂਂ 
ਦੇ ਦਿਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 
ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੇਨਜੀਤ ਵਿਚ ਲਡ਼ਾਈ ਛਿਡ਼ ਪਈ। ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਖਰ 
ਇਸ ਝਗਡ਼ੇ ਦਾ ਅਂਤ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸੇਨਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ 
ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅਂਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪੁਤਰ ਵਿਰੁਧਕ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਪ੍ਰੇਸਨਜੀਤ 
ਮਦਦ ਲਈ ਮਗਧ ਨਠ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂਂ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਜਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਬਾਹਰ 
ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ ਮਗਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
(3) ਅਂਗ -- ਇਹ ਰਾਜ ਮਗਧ ਦੇ ਪਛ੍ਛਮ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਅਜੋਕਾ ਭਾਗਲਪੁਰ ਅਤੇ 
ਮੁਂਘੇਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚਂਪਾਨਗਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰ 
ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਹਮਦਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਗਧ ਨੂਂ 
ਹਰਾਇਆ। ਬਿਂਬਸਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂਂ ਮਗਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
(4) ਮਗਧ -- ਈਸਾ ਤੋਂ ਕੋਈ 65 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਗਧ ਰਾਜ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮਹਤਵ ਪੂਰਨ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ 
ਦੀ ਨੀਂਹ ਜਰਾਂਸਂਧ ਦੇ ਪਿਉ ਬ੍ਰਹਿਦ੍ਰਥ ਨੇ ਰਖੀ। ਉਹ ਇਕ ਉਚੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਪਰ 
ਪਾਂਡਵ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਂਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਨੂਂ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਦਿਉਤ 
ਬਂਸ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਗ ਬਂਸ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਗ ਦਾ ਰਾਜ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। 
ਅਂਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਗਯਾ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਾਜਗ੍ਰਹਿ ਸੀ। ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤਿਂਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਲ ਮਾਲੂਮ 
ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਹਾਲ ਅਸੀਂ ਪਕ੍ਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, 
ਪਂਜਵਾਂ ਰਾਜਾ ਬਿਂਬਸਾਰ ਸੀ। ਉਸ (547-495 ਈ: ਪੂ:) ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁਤਰ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ 
(495-462 ਈ: ਪੂ:) ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਗਧ ਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਗਧ 
ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਂਬਸਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। (ਮਗਧ ਰਾਜ ਦੀ ਉਨਤੀ ਲਈ 
ਅਗ੍ਗੇ ਦਿਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3 ਨੂਂ ਦੇਖੋ।)

(5) ਵਜ੍ਜੀ -- ਰੇ ਡੇਵਿਡਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜ੍ਜ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਠ੍ਠ ਕਬੀਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ 
ਵਿਚ ਲਿਛਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸੀ
ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਿਥਲਾ ਸੀ ਜਿਹਡ਼ੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕੇਂਦਰ 
ਸੀ। ਲਿਛਵੀ ਕਸ਼ਤ੍ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਂਸ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਤਂਤਰਤਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਲਡ਼ਾਕੂ ਲੋਕ 
ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-~ਧਾਨੀ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਜਿਹਡ਼ੀ ਵਜੀ ਸਂਘ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ
ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਮਹਲ੍ਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ 
ਰਖਿਆ ਲਈ ਤਿਂਨ ਦੀਵਾਰਾਂ ਸਨ। ਮਹਾਵੀਰ ਮੁਆਮੀ ਦੀ ਮਾਤ ਲਿਛਵੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਹੀ ਇਕ 
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ। ਲਿਛਵੀ ਬੁਧ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੁਧ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗਏ। ਦੂਜੀ ਬੁਧ 
ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਮਹਾਨਤਾ 
ਸੀ।

(6) ਮਲ੍ਲ -ਮਲ ਇਕ ਗਣਰਾਜ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਸਨ। ਇਕ ਭਾਗ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 
ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਾਵਾ ਸੀ। ਬੋਧੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹਤਵ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ 
ਨੇ ਅਂਤਮ ਭੋਜਨ ਪਾਵਾ ਵਿਚ ਹੀ ਖਾਧਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ 
ਵਿਚ ਉਹ ਚਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਮਲ ਕਸ਼ਤ੍ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬਂਸ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦੇ ਬਡ਼ੇ ਭਗਤ 
ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਂਸਕ ਸਨ। ਲਿਛਵੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਬਡ਼ੇ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਯੁਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਰਖਿਆ 
ਲਈ ਮਲ ਅਤੇ ਲਿਛਵੀ ਇਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬੁਧ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ 
ਅਤੇ ਇਸ ਨੂਂ ਮਗਧ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
(7) ਚੇਦੀ -- ਇਹ ਰਾਜ ਵਰਤਮਾਨ ਬੁਂਦੇਲਖਂਡ ਵਿਚ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਕਤੀਮਹੀਨੀ ਇਸ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਖਾਰਵੇਲ ਦੇ ਹਾਥੀ-ਗੁਫਾ 
ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਲਾ ਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਲਿਂਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ 
ਰਿਹਾ। ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਰਾਜ ਢਹਿਂਦੀਆਂ ਕਲਾ ਵਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

(8) ਵਤਸ -- ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਹਬਾਦ ਦੇ ਆਲੇ-~ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ 
ਸਨ। ਇਹ ਰਾਜ ਬਡ਼ਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੌਸਂਭੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 
ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਂਢੇ ਤੇ ਆਬਾਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਬਂਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ 
ਰਾਜ ਤੇ ਉਦਿਅਨ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਪਰਤਾਪੀ ਅਤੇ 
ਯੁਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਹ ਲਡ਼ਾਈ ਵਾਸਤੇ ਫੌਜ ਨੂਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 
ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹਦ੍ਦਾਂ ਤੇ ਕੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਂਬਂਧ ਦੂਜੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ 
ਸ਼ਾਂਤੀ-ਭਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮਗਧ ਅਤੇਪਛ੍ਛਮ ਵਿਚ ਅਵਂਤੀ ਰਾਜ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ 
ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਟਕ੍ਕਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੂਂ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਅਤੇ ਅਵਂਤੀ ਦੇ 
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਦਿਉਤ ਨਾਲ ਲਡ਼ਾਈਆਂ ਲਡ਼ਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਉਦੈਨ ਨੇ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ-ਸਂਬਂਧ 
ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਅਵਂਤੀ ਦੇ ਹਾਕਮ ਪ੍ਰਦਿਉਤ ਨੇ ਇਸ਼ ਰਾਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਇਆ 
ਅਤੇ ਉਸ ਨੂਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੈਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਡਾ: ਬੀ. ਸੀ ਲਾਅ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ 
ਕਿ `ਜੇ ਉਦੈਨ ਨੇ ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਂਬਂਧ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੁਂਦੇ ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਾਂਭੀ ਮਗਧ ਅਤੇ ਅਵਂਤੀ ਦੀ 
ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਠਹਿਰ ਸਕਦਾ।' ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਦੇਨ ਬੁਧ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ, 
ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂਂ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂਂ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ। 
ਉਦੇਨ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤ ਰਾਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਸ ਦੇ `ਸਪਨ 
ਵਾਸਵਦਤ੍ਤਾ'ਅਤੇ ਹਰਸ਼ ਦੇ `ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਿਕਾ' ਏਤੇ `ਰਤਨਾਵਲੀ' ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਹੀਰੋ ਹੈ। 
ਉਦੈਨ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਵਂਤੀ ਰਾਜ ਵਿਚ 
ਮਿਲ ਗਿਆ। 
(9) ਕੁਰੂ -- ਕੁਰੂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦਿਲ੍ਲੀ ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 
ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਂਦਰਪ੍ਰਸਤ (ਆਧੁਨਿਕ ਦਿਲ੍ਲੀ) ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਇਂਨੀ ਮਹਾਨਤਾ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਂਨੀ ਵੇਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਆਪਣੀ ਅਕਲਮਂਦੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਨ। 
ਯੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੌਰਵਿਆ ਨਾਮੀ ਸਰਦਾਰ ਇਥੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯਾਦਵ, ਭੋਜ ਅਤੇ 
ਪਾਂਚਾਲ ਆਦਿ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜ ਨੇ ਗਣਤਂਤਰਾਤਮਕ ਰੂਪ 
ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

(10) ਪਾਂਚਾਲ -- ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਰੁਹੇਲਖਂਡ ਡਿਵੀਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ 
ਹਿਸ੍ਸੇ ਸਨ। ਉਤਰੀ ਪਾਂਚਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਹੀਛਤਰ ਅਤੇ ਦਖਣੀ ਪਾਂਚਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਂਪਿਲ 
ਸੀ। ਕਂਨੌਜ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਗੁਆ ਚੁਕਾ 
ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਰਾਜਤਂਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। 
(11) ਅਸ੍ਸਕ -- ਇਹ ਰਾਜ ਅਵਂਤੀ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਸੀ। ਬੁਧ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂਂ 
ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਂਢੇ ਤੇ ਆਬਾਦ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟੇਨ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ 
ਤੈ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ।

(12) ਅਵਂਤੀ -- ਅਵਂਤੀ ਰਾਜ ਵਤਸ ਰਾਜ ਦੇ ਪਛ੍ਛਮ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ 
ਆਧੁਨਿਕ ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹਿਸ੍ਸੇ ਸਨ। ਉਤਰੀ ਅਵਂਤੀ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉਜੈਨੀ ਅਤੇ ਦਖਣੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਹਿਸ਼ਮਤੀ ਸੀ। ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਪ੍ਰਦਿਉਤ 
ਨਾਮੀ ਰਾਜ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬੁਧ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂਂ ਬਡ਼ਾ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਦਸਿਆ ਗਿਆ 
ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਗਧ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਦੈਨ ਨੂਂ ਹਰਾਇਆ। ਪਰ 
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਡ਼ਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਨਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਪ੍ਰਦਿਉਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ 
ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਰਸਹਦਾਂ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ। ਪਂਜਵੀ ਸਦੀ ਈ: ਪੂ: ਵਿਚ ਇਸ 
ਦੇ ਆਖਰੀ ਰਾਜੇ ਨੂਂ ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਗ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂਂ ਮਗਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
ਇਹ ਰਾਜ ਬੁਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਾਜਤਂਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।

(13) ਮਤਸੇ -- ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਅਲਵਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ 
ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰੀ ਸੀ। ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂਂ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਹਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ 
ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜ ਹੁਣ ਚੇਦੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹੀ 
ਹਿਸ੍ਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੇਦੀ ਅਤੇ ਮਤਸੇ ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

(14) ਸੂਰਸੈਨ -- ਇਹ ਰਾਜ ਮਤਸੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦਖਣ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਰਾਜਾਧਾਨੀ ਮਥਰਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਵਂਤੀ ਪੁਤਰ ਬੁਧ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ 
ਨਾਲ ਮਥਰਾ ਬੁਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 
ਅਵਂਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਸੈਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਸਂਬਂਧ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਵ ਸ਼ਾਖ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ 
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂਂ ਮਗਧ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
(15) ਗਂਧਾਰ -- ਇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਰਾਵਲ ਪਿਂਡੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ 
ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਥੇ ਦੇਸ਼-ਬਦੇਸ਼ 
ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈ: ਪੂ: ਵਿਚ ਇਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ 
ਸਰੀਨ ਨਾਮੀ ਇਕ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਂਬਸਾਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਵਂਤੀ ਦੇ 
ਹਾਕਮ ਪ੍ਰਦਿਉਤ ਨੂਂ ਵੀ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਗਧ ਨਾਲ ਮਿਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਦੂਤ ਵੀ ਉਥੇ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਫਲਤਾ 
ਨਾ ਮਿਲੀ। 
(16) ਕਂਬੋਜ -- ਇਸ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਉਤਰੀ ਹਿਸ੍ਸਾ ਪਾਮੀਰ ਅਤੇ ਬਦਖ੍ਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 
ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਾਜੌਨੀ ਜਾਂ ਰਾਜਪੁਰਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਰਾਜਤਂਤਰੀ ਸਰਕਾਰ 
ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਥੇ ਸਂਘੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬਂਧ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ। ਪਂਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈ: ਪੂ: ਵਿਚ ਈਰਾਨ 
ਦੇ ਹਾਕਮ ਡੇਰੀਅਸ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। 
2. ਚਾਰ ਵਡੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ -- ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋਡ਼ਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ 
ਉਪਰੋਕਤ 16 ਮਹਾਜਨਪਦ ਕਾਇਮ ਸਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝਗਡ਼ਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿਂਦਾ 
ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ 4 ਰਾਜ ਹੀ ਮੁਖੀ ਰਹੇ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕਮਜ਼ੋਰ 
ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਚਾਰ ਮੁਖੀ ਰਾਜ ਵਤਸ, ਅਵਂਤੀ, ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਮਗਧ ਸਨ। 
(1) ਵਤਸ ਰਾਜ -- ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਇਲਾਹਬਾਦ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ 
ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਲਾਹਬਾਦ ਦੇ ਪਾਸ ਕੌਸਂਭੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰ ਇਕ ਵਡਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ 
ਸੀ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਂਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਰਾਜਾ ਉਦੈਨ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹਦੇ 
ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਚਂਗੇ ਸਂਬਂਧ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਵਤਸ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਲ ਮਗਧ ਤੇ ਪਛਮ ਵਲ ਅਵਂਤੀ 
ਰਾਜ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂਂ ਸਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਲਡ਼ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਮਰਾਟ ਉਦੈਨ 
ਦੇ ਅਵਂਤੀ, ਮਗਧ ਅਤੇ ਅਂਗ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸਬਂਧ ਵੀ ਸਨ ਪਰ ਉਦੈਨ 
ਦੇ ਉਤਰ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਾਦ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ ਅਵਂਤੀ ਵੀ ਹੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। 
(2) ਅਵਂਤੀ ਰਾਜ -- ਅਵਂਤੀ ਰਾਜ ਵਤਸ ਰਾਜ ਦੇ ਪਛ੍ਛਮ ਵਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ 
ਸਮਰਾਟ ਪ੍ਰਦਿਓਦ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੈਤਾ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਾਈਂ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। 
ਇਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਲਡ਼ਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਜਾਣ 
ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਡ਼ਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਤਸ ਦੇ ਰਾਜ ਉਦੈਨ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਅਵਂਤੀ 
ਦਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਦਿਓਤ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂਂ ਆਪਣੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਾਜਗ੍ਰਹਿ ਨੂਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ ਪਿਆ ਪਰ 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ: ਪੂ: ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ ਮਗਧ 
ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਾਜ ਬੁਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। 
(3) ਕੌਸ਼ਲ ਰਾਜ -- ਕੌਸ਼ਲ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਜੋਕਾ ਅਵਧ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 
ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਯੋਧਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਇਕਸਬਾਕੂ ਨੇ ਇਹਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ ਸੀ। ਬੁਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੇ ਰਾਜਾ 
ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ੍ਤ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਕ ਰਾਜ (ਜਿਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਜਂਮੇ ਸਨ) ਕੌਸ਼ਲ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਹੀ 
ਸੀ। ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਦਾ ਪਕ੍ਕਾ ਮਿਤ੍ਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਖ ਤਕਲੀਫ ਵੇਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ 
ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਝਗਡ਼ਾ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ 
ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਂਤ ਵਿਚ ਇਸ ਝਗਡ਼ੇ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਤਦ ਹੋਇਆ ਜਦ ਪਰਸੇਨ ਜਿਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਡ਼ਕੀ ਦਾ 
ਵਿਆਹ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ। ਅਂਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪੁਤਰ ਵਿਰੁਧਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਵਿਰੁਧ 
ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤਾ। ਪ੍ਰਸੇਨਜਿਤ ਮਦਦ ਲਈ ਮਗਧ ਵਲ ਨਸ ਗਿਆ ਪਰ ਅਜਾਤ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ 
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਜਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਂਤ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ ਮਗਧ 
ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 
(4) ਮਗਧ ਰਾਜ -- ਈਸਾ ਤੋਂ ਕੋਈ 650 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਗਧ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸਿਸੂ ਨਾਗ ਰਾਜ 
ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹੇਦ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ। ਸਿਸੂ ਨਾਗ ਦਾ ਰਾਜ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। 
+>
0 
﻿
SINGH HARKIRAT
03-08-23
Punjabi
<SINGH, H-PUNJABI SHABAD ROOP>

<ਊਡੀਕਣੀ,
ਉਡਾਇਆ (ਭੂਕੀ) ਓਡੀਣੀਆਂ;
[ਉਢਾਏ, ਉਡੀਕਣ (ਸਂਬਂਰੂ)
ਉਡਾਈ, ਉਡੀਕਣੇਂ]
ਉਡਾਈਆਂ; ਉਡੀਕਦਾ (ਵਰਕਿ)
ਉਡਾਈਆਂ] [ਉਡੀਕਦੇ,
ਉਡਾਈਦਾ (ਕਰਮ ਹੂ)-- ਉਡੀਕਦੀ,
[ਉਡਾਈਦੇ, ਊਡੀਕਦੀਆਁ;
ਉਡਾਈਦੀ, ਉਡੀਕਤਿਆਂ]
ਉਡਾਈਤੀਆਂ] ਉਡੀਕਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)--
ਉਡਾਵਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)-- [ਉਡੀਕੀਏ,
[ਉਡਾਈਏ, ਉਡੀਕੇਂ
ਉਡਾਏਂ, ਉਡੀਕੋ,
ਉਡਾਓ, ਉਡੀਕੇ,
ਉਡਾਏ, ਉਡੀਕਣ]
ਉਡਾਉਣ] ਉਡੀਕਾਗਾ/ਉਡੀਕਾਂਗੀ (ਭਵਿ)--
ਉਡਾਵਾਂਗਾ/ਉਡਾਵਾਂਗੀ (ਭਵਿ)- [ਉਡੀਕਾਂਗੇ/ਉਡੀਕਾਂਗੀਆਂ,
ਊਡਾਵਾਂਗੇ/ਉਡਾਵਾਂਗੀਆਁ, ਊਡੀਕੇਂਗਾ/ ਉਡੀਕੇਂਗੀ,
ਉਡਾਏਂਗਾ/ਉਡਾਏਂਗੀ, ਉਡੀਕੋਗੇ/ ਉਡੀਕੋਗੀਆਂ,
ਉਡਾਉਗੇ/ਉਡਾਉਗੀਆਂ, ਉਡੀਕੇਗਾ/ ਉਡੀਕੇਗੀ,
ਉਡਾਏਗਾ/ਉਡਾਏਗੀ, ਉਡੀਕਣਗੇ/ ਉਡੀਕਣਗੀਆਂ]
ਉਡਾਉਣਗੇ/ਉਡਾਉਣਗੀਆਂ] ਉਡੀਕਿਆ (ਭੂਕਿ)--
ਉਡਾਈ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) [ਉਡੀਕੇ,
ਉਡਾਣ (ਨਾਂ, ਇਲਿਂ) ਉਡੀਕੀ,
ਉਡਣਾਂ (ਬਵ) ਉਡੀਕਿਆਂ,
ਉਡਾਰੀ (ਨਾਂ, ਇਲਿਂ) ਉਡੀਕਿਆਂ]
ਉਡਾਰੀਆਂ (ਬਵ) ਉਡੀਕੀਤਾ (ਕਰਮ ਰੂ)
ਉਡਾਰੂ (ਵਿ) ਉਡੀਕੂਂ (ਸਂਭਃ)--
ਉਡੀਕ (ਨਾਂ ਇਲਿਂ) [ਉਡੀਕੀਂ,
ਉਡੀਕਾਂ (ਬਵ) ਊਡੀਕਿਉ,
ਉਡੀਕੇ (ਉਡੀਕ ਵਿਚ] ਉਡੀਕੂ'
ਉਡੀਕ (ਕਿ, ਸਕ):-- ਉਣ (ਕਿ, ਸਕ):--
ਉਡੀਕਣਾ (ਅਮਿਕਿ)-- ਉਣਦਾ (ਵਰਕਿ):--
[ਉਡੀਕਣੇ, ਉਣਦੇ,
ਉਣਦੀ, ਉਣਂਜਾ (ਸਂਖਿ ਵਿ),
ਉਣਦੀਆਂ; ਉਣਂਜਵਾਂ,
ਉਣਦਿਆਂ] ਉਣਂਜਵੀਂ,
ਉਣਨਾ (ਆਸਿਕਿ)-- ਉਣਂਜਵੇਂ (ਸਂਬਂਰ, ਇਵ)
[ਉਣਨੇ, ਉਣਂਜਾਂ
ਉਣਨੀ, ਉਣਂਜੀਂ
ਉਣਨੀਆਂ; ਉਣਤਾਲੀ (ਸਂਖਿ ਵਿ)
ਉਣਨ (ਸਂਬਂਰੂ); ਉਣਤਾਲੀਂ
ਉਣਨੋਂ] ਉਣਤਾਲੀਵਾਂ
ਉਣਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)-- ਉਣਤਾਲੀਵੀਂ
[ਉਣੀਏ, ਉਣਤਾਲੀਵੇਂ (ਸਂਬਂਗੂ ਇਵ)
ਉਣੇਂ, ਉਣਤੀ (ਨਾਂ, ਇਲਿਂ)
ਉਣੋ, ਉਣ੍ਣਤੀ (ਸਿਖਿ ਵਿ)
ਉਣੇ, ਉਣਤੀਂ
ਉਣਨ] ਉਣ੍ਣਤੀਆਂ
ਉਣੀਗਾ/ਉਣਾਂਗੀ (ਭਵਿ)-- ਉਣ੍ਣਤੀਵਾਂ
[ਉਣਾਂਗੇ/ਉਣਾਗੀਆਂ, ਉਣ੍ਣਤੀਵੀਂ
ਉਣੇਂਗਾ/ਉਣੇਂਗੀ, ਉਣ੍ਣਤੀਵੇਂ (ਸਂਬਂਗੂ, ਇਵ)
ਉਣੋਗੇ/ ਉਣੇਗੀਆਂ, ਉਣਵਾ (ਕਿ, ਦੋਪੇ):--
ਉਣੇਗਾ/ਉਣੇਂਗੀ, ਉਮਵਾਉਣਾ (ਅਮਿਕਿ)--
ਉਣਨਗੇ/ ਉਣਨਗੀਆਂ] ਉਣਵਾਉਣੇ,
ਉਣਿਆ (ਭੁਕਿ)-- ਉਣਵਾਉਣੀ,
[ਉਣੇ, ਉਣਵਾਉਣੀਆਂ;
ਉਣੀ, ਉਣਵਾਉਣ (ਸਂਬਂਰੂ);
ਉਣੀਆਂ; ਉਣਨਾਉਣੇਂ]
ਉਣਿਆਂ] ਉਣਵਾਉਂਦਾ (ਵਰਕਿ)--
ਉਣੀਦਾ (ਕਰਮ ਹੂ)-- [ਉਣਵਾਊਂਦੇ,
[ਉਣੀਦੇ, ਉਣਨਾਉਂਦੀ,
ਉਣੀਦੀ, ਉਣਨਾਉਂਦੀਆਂ,
ਉਣੀਤੀਆਂ] ਉਣਵਾਉਂਦਿਆਂ]
ਉਣੁਂ (ਸਂਭ)-- ਉਣਨਾਉਂ (ਸਂਭ)--
[ਉਣੀਂ, [ਉਮਵਾਈਂ,
ਉਣਿਉ, ਉਣਵਾਇਉਂ,
ਉਣ] ਉਣਵਾਉ[
ਉਣਵਾਇਆ (ਭੁਕਿ)-- ਉਣਾਉਣਾ (ਅਮਿਕਿ)--
[ਉਣਵਾਏ, [ਉਣਾਉਣੇ,
ਉਣਵਾਈ, ਉਣਾਉਣੀ,
ਉਣਵਾਈਆਂ; ਉਣਾਉਣੀਆਂ;
ਉਣਵਾਇਆਂ] ਉਣਾਉਣ (ਸਂਬਂਰੂ);
ਉਣਵਾਈਦਾ (ਕਰਮ ਰੁ)-- ਉਣਾਉਣੇਂ]
ਉਣਵਾਈਦੇ, ਉਣਾਉਂਦਾ (ਵਰਕਿ)--
ਉਣਵਾਈਦੀ, [ਉਣਵਾਉਂਦੇ,
ਉਣਵਾਈਤੀਆਂ] ਉਣਾਉਂਦੀ,
ਉਣਵਾਵਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)-- ਉਣਾਉਂਦਿਆਂ,
[ਉਣਵਾਈਏ, ਉਣਾਉਂਦਿਆਂ]
ਉਣਵਾਏ, ਉਣਾਉ (ਸਂਭ)
ਉਣਵਾਉ, [ਉਣਾਈਂ,
ਉਣਵਾਏ, ਉਣਾਇਉ,
ਉਣਵਾਉਣ] ਉਣਾਉ]
ਉਣਵਾਵਾਂਗਾ/ਉਣਵਾਵੀਂਗੀ (ਭਵਿ)- ਉਣਾਦਿਆ (ਭਿਕਿ)--
[ਉਣਵਾਵਾਂਗੇ/ਉਣਵਾਵਾਂਗੀਆਂ, [ਉਣਾਏ,
ਉਣਵਾਏਂਗਾ/ਉਣਵਾਏਂਗੀ, ਉਣਾਈ,
ਉਣਵਾਉਗੇ/ਉਣਵਾਉਗੀਆਂ, ਉਣਾਈਆਂ,
ਉਣਵਾਏਗਾ/ ਉਣਵਾਏਗੀ, ਉਣਾਇਆਂ]
ਉਣਵਾਉਣਗੇ/ਉਣਵਾਉਣਗੀਆਂ] ਉਣਾਈਤਾ (ਕਰਮ ਰੂ)--
ਉਣਵਾਂ (ਵਿ) [ਉਣਾਈਦੇ,
ਉਣਵੀਂ ਉਣਾਈਦੀ,
ਉਣਵੀਆਂ ਉਣਾਈਦੀਆਂ]
ਉਣਵੇਂ ਉਣਾਵਾਂ (ਸਂਭਾਬੇ)--
ਉਣਵਿਆਂ (ਸਂਬਗੂ, ਬਵਃ [ਉਣਾਈਏ,
ਉਣਵਾਈ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) ਉਣਾਏਂ,
ਉਣਤਰ (ਸਖਿਵਿ) ਉਣਾਉ,
ਉਣਤਰਵਾਂ ਉਣਾਏ,
ਉਣ੍ਣਤਰਵੀਂ ਉਣਾਉਣ]
ਉਮਤਰਵੇਂ (ਸਂਬਰੂ ਇਵ) ਉਣਵਾਂਗਾ/ਉਣਾਵਾਂਗੀ (ਭਵਿ)--
ਉਣ੍ਣਤਰਾਂ [ਉਣਵਾਂਗੇ/ਉਣਾਵਾਂਗੀਆਂ,
ਉਣ੍ਣਤਰੀਂ ਉਣਾਏਁਗਾ/ਉਣਾਏਂਗੀ,
XXX XXX
ਉਣਾਏਗਾ/ਉਣਾਏਗੀ, ਉਤਪਾਦਿਤ (ਵਿ)
ਉਣਾਉਣਗੋ/ਉਣਾਉਣਗੀਆਂ,] ਉਤਭੁਜ
ਉਣਾਈ (ਨਾਂ, ਇਲਿਂ) ਉਤ੍ਤਮ (ਵਿ)
ਉਣਾਸੀਂ (ਸਂਖਿ ਵਿ) ਉਤ੍ਤਮਤਾ (ਨਾ, ਇਲਿਂ)
ਉਣਾਸੀਂ ਉਤ੍ਤਰ (ਨਾਂ, ਪੁਃ) [ਪਾਹਾਡ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ]
ਉਣਾਸੀਆਂ ਉਤ੍ਤਰ-ਖਂਡ (ਨਾਂ, ਪੁ)
ਉਣਾਸੀਵਾਂ ਉਤ੍ਤਰੀ (ਵਿ)
ਉਣਾਸੀਵੇਂ (ਸਂਬੇਰੂ) ਉਤ੍ਤਰ (ਨਾ, ਪੂ) [ਜਿਵਾਬ]
ਉਣਾਸੀਵੀਂ ਉਤ੍ਤਰਾਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਬਵ)
ਉਣਾਹਠ (ਸਿਖਿ ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰ (ਕਿ, ਅਕ):--
ਉਣਾਹਠਵਾਂ ਉਤ੍ਤਰਦਾਂ (ਵਰਕਿ)--
ਉਣਾਹਠਵੇਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਇਵ) [ਉਤ੍ਤਰਦੇ,
ਉਣਾਹਠਵੀਂ ਉਤ੍ਤਰਦੀ,
ਉਣਾਹਠਾਂ ਉਤ੍ਤਰਦੀਆਂ,
ਉਣਾਹਠੀਂ ਉਤ੍ਤਰਤਿਆਂ]
ਉਣਾਨਵੇਂ (ਸਿਖਿ ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰਨਾ (ਅਮਿਕਿ)--
ਉਣਾਨਵਾਂ [ਉਤ੍ਤਰਨੇ,
ਉਣਨਵੇਂ (ਸਂਬਂਰੁ, ਇਵ) ਉਤ੍ਤਰਨੀ,
ਉਣਾਨ੍ਰਵਿਆਂ ਉਤ੍ਤਰਨੀਆਂ,
ਉਣਾਨ੍ਰਵੀਂ ਉਤ੍ਤਰਨ (ਸਂਬਂਰੂ);
ਉਤਸਵ (ਨਾ, ਪੁ) ਉਤ੍ਤਰਨੇਂ]
ਉਤਸਵਾਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਬਵ) ਉਤ੍ਤਰਾਂ (ਸਂਭਾਬੋਃ)--
ਉਤਸ਼ਾਹ (ਨਾਂ, ਪੁ) [ਉਤ੍ਤਰੀਏ,
ਉਤਸ਼ਾਹ-ਹੀਣ (ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰੇਂ,
ਉਤਸ਼ਾਹੀ (ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰੋਂ,
ਉਤਸੁਕ (ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰੇ,
ਉਤਸੁਕਤਾ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) ਉਤ੍ਤਰਨੀ]
ਉਤਕਰ਷ (ਨਾ, ਪੁ) ਉਤ੍ਤਗਂਰਾਂਗਾ/ਉਤ੍ਤਰਾਂਗੀ (ਭਵਿ)--
ਉਤਕਰਸ਼ਣ (ਨਾ, ਪੁ) [ਉਤ੍ਤਰਾਂਗੇ/ਉਤ੍ਤਰਾਂਗੀਆਁ,
ਉਤਕਰ਷ੀ (ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰੇਂਗਾ/ਉਤ੍ਤਰੇਂਗੀ,
ਉਤਪਤੀ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) ਉਤ੍ਤਰੋਗੇ/ਉਤ੍ਤਰੋਗੀਆਂ,
ਉਤਪਨ (ਵਿ) ਉਤ੍ਤਰੇਗਾ/ਉਤ੍ਤਰੇਗੀ,
ਉਤਪਾਦਕ (ਨਾਂ, ਪੁ) ਉਤ੍ਤਰਨਗੇ/ਉਤ੍ਤਰਨਗੀਆਁ]
ਉਤਾਪਾਦਨ (ਨਾ, ਪੁਃ) ਉਤ੍ਤਰਿਆ (ਭੁਕਿ)--
[ਉਤ੍ਤਰੇ, ਉਤਰਵਾਈਆਂ;
ਉਤ੍ਤਰੀ, ਉਤ੍ਤਰਵਾਇਆਂ]
ਉਤ੍ਤਰੀਆਂ ਉਤਰਵਾਈਦਾ (ਕਰਮ ਰੂ)--
ਉਤ੍ਤਰਿਆਂ] [ਉਤਰਵਾਈਦੇ,
ਉਤ੍ਤਰੀਦਾ (ਕਰਮ ਰੂ) ਉਤ੍ਤਰਵਾਈਦੀ,
ਉਤਰੂਂ (ਸਂਭ)-- ਉਤ੍ਤਰਵਾਈਤਿਆਂ]
[ਉਤ੍ਤਰੀਂ, ਉਤਰਵਾਵਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)--
ਉਤ੍ਤਰਿਊ, [ਉਤਰਵਾਈਏ,
ਉਤ੍ਤਰੂ] ਉਤਰਵਾਏਂ,
ਉਤ੍ਤਰ-ਅਧ੍ਧ (ਨਾਂ, ਪੁ) ਉਤਰਵਾਊ,
ਉਤ੍ਤਰ-ਅਧਿਕਾਰ (ਨਾ, ਪੁ) ਉਤਰਵਾਏ,
ਉਤ੍ਤਰ-ਅਧਿਕਾਰੀ (ਨਾਂ, ਪੁ) ਉਤਰਵਾਊਣ ]
ਉਤ੍ਤਰ-ਅਧਿਕਾਰਿਆਂ (ਸਂਬਂਰੂ,ਬਵ) ਉਤਰਵਾਂਵਾਂਗਾ/ਉਤਰਵਾਂਵਾਂਗੀ (ਭਾਵੇ)--
ਉਤ੍ਤਰਦਾਇਕ (ਵਿ) [ਉਤਰਵਾਵਾਂਗੇ/ਉਤਰਵਾਵਾਂਗੀਆਂ,
ਉਤ੍ਤਰਦਾਈ (ਵਿ) ਉਤਰਵਾਏਂਗਾ/ਉਤਰਵਾਏਗੀਂ,
ਉਤਰਵਾ (ਕਿ, ਦੋਪੇ):-- ਉਤਰਵਾਓਗੇ/ਉਤਰਵਾਓਗੀਆਂ,
ਉਤਰਵਾਉਣਾ (ਅਮਿਕਿ)-- ਉਤਰਵਾਏਗਾ/ ਉਤਰਵਾਏਗੀ,
[ਉਤਰਵਾਉਣੇ, ਉਤਰਵਾਉਣਗੇ/ਉਤਰਵਾਉਣਗੀਆ]
ਉਤਰਵਾਉਣੀ, ਉਤਰਾ (ਕਿ. ਪੇਃ) :--
ਉਤਰਵਾਉਣੀਆਂ; ਉਤਰਾਉਣਾ (ਆਮਿਕਿ)--
ਉਤਰਵਾਉਣ (ਸਂਬੇਰੂ); [ਉਤਰਾਉਣੇ,
ਉਤਰਵਾਉਣੇਂ] ਉਤਰਾਉਣੀ,
ਉਤਰਵਾਉਂਦਾ (ਵਰਿਕ) ਉਤਰਾਉਣੀਆਂ;
[ਉਤਰਵਾਉਂਦੇ, ਉਤਰਾਉਣ (ਸਂਬਂਰੂ);
ਉਤਰਵਾਉਂਦੀ, ਉਤਰਾਉਣੇਂ ]
ਉਤਰਵਾਉਦਿਆਂ, ਉਤਰਾਉਂਦਾਂ (ਵਰਕਿ)--
ਉਤਰਵਾਉਂਦਿਆਂ] [ਉਤਰਾਉਂਦੇ,
ਉਤਰਵਾਉਂ, (ਸਂਭ)-- ਉਤਰਾਉਂਦੀ,
[ਉਤਰਵਾਈਂ, ਉਤਰਾਉਦਿਆਂ,
ਉਤਰਵਾਇਓ, ਉਤਰਾਉਂਦਿਆਂ,
ਉਤਵਾਉ] ਉਤਰਾਉਂ (ਸਂਭ)--
ਉਤਰਵਾਇਆ (ਭੁਕਿ)-- [ਉਤਰਾਈਂ
XXX XXX
XXX XXX
ਉਤਰਾਇਆ (ਭੂਕਿ)-- ਉਤਲੇਰੀਆਂ
[ਉਤਰਾਏ, ਉਤਲੇਰੇ
ਉਤਰਾਈ ਉਤਲੇਰਿਆਂ (ਸਂਬਂਰੂ ਬਵ)
ਉਤਰਾਇਆਂ; ਉਤਾਂਹ (ਕਿਵਿ)
ਉਤਰਾਇਆਂ] ਉਤਾਂਹ-ਉਤਾਹ
ਉਤਰਾਈਦਾ (ਕਰਮ ਰੂ)-- ਉਤਾਰ (ਕਿ, ਸਕ):--
ਉਤਰਾਈਦੇ, ਉਦਾਰਦਾ (ਵਰਕਿ)--
ਉਤਰਾਈਦੀ, [ਉਤਾਰਦੇ,
ਉਤਰਾਈਦੀਆਂ] ਉਦਾਰਦੀ,
ਉਤਰਾਵਾਂ (ਸਂਬਾਂਬੇ)-- ਉਤਾਰਦੀਆਂ;
[ਉਤਰਾਈਏ, ਉਤਾਰਦਿਆਁ]
ਉਤਰਾਏਂ, ਉਤਾਰਨਾ (ਅਮਿਕਿ)--
ਉਤਰਾਓ, [ਉਤਾਰਨੇ,
ਉਤਰਾਏ, ਉਤਾਰਨੀ,
ਉਤਰਾਉਣ] ਉਤਾਰਨੀਆਂ;
ਉਤਰਾਵਾਂਗਾ/ਉਤਰਾਵਾਂਗੀ (ਭਵਿ)-- ਉਤਾਹਨ (ਸਂਬਂਰੂ);
[ਉਤਰਾਵਾਂਗੇ/ਉਤਰਾਵਾਂਗੀਆਂ, ਉਤਾਰਨੋਂ]
ਉਤਰਾਏਂਗਾ/ਉਤਰਾਏਁਗੀ, ਉਤਾਰਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)
ਉਤਰਾਓਗੇ/ਉਤਰਾਓਗੀਆਂ, [ਉਤਾਰੀਏ,
ਉਤਰਾਏਗਾ/ਉਤਰਾਏਗੀ, ਉਦਾਰੇਂ,
ਉਤਰਾਉਣਗੇ/ਉਤਰਾਊਣਗੀਆਂ] ਉਤਾਰੋ,
ਉਤਰਾਈ (ਨਾਂ, ਇਲਿਂ) ਉਤਾਰੇ,
ਉਤਰਾਈਉਂ ਉਦਾਰਨ ]
ਉਤਰਾ-ਚਡ਼ਾ (ਨਾਂ, ਪੁ) ਉਦਾਰਾਂਗਾ/ਉਦਾਰਾਂਗੀ (ਭਵਿ)--
ਉਤਰਾਵਾਂ-ਚਡ਼ਾਵਾਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਬਵ) [ਉਤਾਰਾਂਗੇ/ਉਦਾਰੇਂਗੀਆ,
ਉਤਲਾ (ਨਾਂ, ਪੁਃ [ਪਰਮਾਤਮਾ] ਉਤਾਰੇਗਾਂ/ਉਤਾਰੇਗੀਂ,
ਉਤਲੇ (ਸਂਬਂਰੂ) ਉਤਾਰੋਗੇ/ਉਤਾਰੋਗੀਆਂ,
ਉਤਲਾ (ਵਿ) ਉਦਾਰੇਗਾ/ਉਦਾਰੇਂਗੀ,
ਉਤਲੀ XXX
XXX XXX
XXX XXX
ਉਤਲਿਆਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਬਵ) ਉਦਾਰੀ,
ਉਤਲੇਰਾ (ਵਿ) ਉਤਾਰੀਆਂ;
ਉਤਲੇਰੀ ਉਤਾਰਿਆਂ]
ਉਦਾਰੀਦਾ (ਕਰਮ ਰੂ)-- ਉਥ੍ਥਲਣਾ (ਅਮਿਕਿ)--
[ਉਤਾਰੀਦੇ, [ਉਥ੍ਥਲਣੇ,
ਊਤਾਰੀਦੀ, ਉਥ੍ਥਲਣੀ,
ਉਤਾਰੀਦੀਆਂ] ਉਤ੍ਥਲਣੀਆ;
ਉਤਾਰਂ (ਸਂਭ)-- ਉਥ੍ਥਲਣ (ਸਂਬਰੂ);
[ਉਤਾਰੀਂ, ਉਥ੍ਥਲਣੇਂ]
ਉਤਾਰਿਉ, ਉਥ੍ਥਲਦਾ (ਵਰਕਿ)--
ਉਤਾਰੀ] [ਉਥ੍ਥਲਦੇ,
ਉਤਾਰਾ (ਨਾ,ਪੁ) ਉਥ੍ਥਲਦੀ,
ਉਦਾਰੇ ਉਥ੍ਥਲਦੀਆਂ;
ਉਤਾਰਿਆਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਬਵ) ਉਤ੍ਥਲਦਿਆਂ]
ਉਤਾਰੂ (ਵਿ) ਉਥ੍ਥਲਾਂ (ਸਂਭਾਬੋ)--
ਉਤਾਵਲ (ਨਾ, ਇਲਿਂ [ਲਹਿਂ] ਉਥ੍ਥਲੀਏ,
ਉਤਾਵਲਾਂ (ਬਵ) ਉਥ੍ਥਲੇਂ,
ਉਤਾਵਲਾ (ਵਿ) ਉਥ੍ਥਲੇ,
ਉਤਾਵਲੀ ਉਥ੍ਥਲੇ,
ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਉਧ੍ਧਲਣ]
ਉਤਾਵਲੇ ਉਥ੍ਥਲਾਂਗਾ/ਉਥ੍ਥਲਾਂਗੀ (ਭਵਿ)--
ਉਤਾਵਲਿਆਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਥਵ) [ਉਥ੍ਲ਼ਾਂਗੇ/ਉਥ੍ਥਲਾਗੀਆਂ,
ਉਦਾਡ਼ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) ਉਥ੍ਥਲੇਂਗਾ/ਉਥ੍ਥਲੇਂਗੀ,
ਉਤ੍ਤੂ (ਨਾ, ਪੁ) ਉਥ੍ਥਲੋਗੇ/ਉਥ੍ਥਲੋਗੀਆਂ,
ਉਤ੍ਤੂਗਰ (ਨਾ, ਪੁ) ਉਥ੍ਥਲੇਗਾ/ਉਥ੍ਥਲੇਗੀ,
ਉਤ੍ਤਗਰਾਂ (ਸਂਬਂਰੂ, ਥਵ) ਉਥ੍ਥਲਣਗੇ/ਉਥ੍ਥਲਣਗੀਆਂ]
ਉਤ੍ਤਗਰੀ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) ਉਥ੍ਥਲਿਆ (ਭੁਕਿ)--
ਉਤ੍ਤੇ (ਕਿਵਿ) ਉਥ੍ਥਲੇ,
ਉਤ੍ਤੇ-ਉਤ੍ਤੇ (ਕਿਵਿ) ਉਥ੍ਥਲੀ,
ਉਤ੍ਤੇ-ਥ੍ਥਲੇ (ਕਿਵਿ) ਉਥ੍ਥਲੀਆਂ,
ਉਤੇਜਕ (ਨਾ, ਇਲਿਂ) ਉਥ੍ਥਲੀਦਾ (ਕਰਮ ਰੂ)--
ਉਤ੍ਤੋਂ [ਉਥ੍ਥਲੀਦੇ,
ਉਤ੍ਤੋਂ-ਉਤ੍ਤੋਂ (ਕਿਵਿ) ਉਥ੍ਥਲੀਦੀ,
ਉਤ੍ਤੇ-ਥ੍ਥਲੀ (ਕਿਵਿ) ਉਥ੍ਥਲਾਦੀਆਂ]
ਉਤ੍ਤੇ-ਡ਼ਿਤ੍ਤੀ (ਕਿਵਿ) ਉਥ੍ਥਲੂਂ (ਸਂਭ)--
ਉਥ੍ਥਲ (ਕਿ, ਸਕ):-- [ਉਥ੍ਥਲੀ,
ਉਤ੍ਥਲਿਉ, [ਉਥਲਵਾਵਾਂਗੇ/ਉਥਲਵਾਵਾਂਗੀਆ,
ਉਥਲੂ] [ਉਥਲਵਾਏਂਗਾ/ਉਥਲਵਾਏਁਗੀ,
ਉਥਲਵਾ (ਕਿ, ਦੋਪ੍ਰੋ) :-- ਉਥਲਵਾਓਗੇ/ਉਥਲਵਾਓਗੀਆਂ,
ਉਥਲਵਾਉਣਾ (ਅਮਿਕਿ)-- ਉਥਲਵਾਂਏਗਾ/ਉਥਲਵਾਏਗੀ,
[ਉਥਲਵਾਉਣੇ, ਉਥਲਵਾਉਣਗੇ/ਉਥਲਵਾਉਣਗੀਆਂ]
ਉਥਲਵਾਉਣੀ, ਉਥਲਾ (ਕਿ,ਪ੍ਰੇ):--0
ਉਥਲਵਾਉਣੀਆਂ, ਉਥਲਾਉਣਾ (ਅਮਿਕਿ)--
ਉਥਲਵਾਉਣ (ਸਂਬਂਰੂ); [ਉਥਲਾਉਣੇ,
ਉਥਲਵਾਉਣੋਂ] ਉਥਲਾਉਣੀ,
ਉਥਲਾਉਂਦਾ (ਵਰਕਿ)-- ਉਥਲਾਉਣੀਆਂ;
[ਉਥਲਵਾਉਂਦੇ, ਉਥਲਾਉਣ (ਸਂਬਂਰੂ);
ਉਥਲਾਉਂਦੀ, ਉਥਲਾਉਣੋਂ ]
ਉਥਲਵਾਉਂਦੀਆਂ; ਉਥਲਾਉਂਦਾ (ਵਰਕਿ)--
ਉਥਲਵਾਉਂਦਿਆਂ] [ਉਥਲਾਉਂਦੇਂ,
ਉਥਲਵਾਉਂ (ਸਂਭ)-- ਉਥਲਾਉਂਦੀ,
[ਉਥਲਵਾਈਂ, ਉਥਲਾਉਂਦੀਆਁ;
ਉਥਲਵਾਇਉ, ਉਥਲਾਉਂਤਿਆਂ,]
ਉਥਲਵਾਉ] ਉਥਲਾਊਂ (ਸਂਭ)--
ਉਥਲਵਾਇਆਂ (ਭੁਕਿ)-- [ਉਥਲਾਈ,
[ਉਥਲਵਾਏ, ਉਥਲਾਇਉ,
ਉਥਲਵਾਈ, ਉਥਲਾਉ]
ਉਥਲਵਾਈਆ; ਉਥਲਾਇਆਂ (ਭੂਕਿ)--
ਉਥਲਵਾਇਆਂ] [ਉਥਲਾਏ,
ਉਥਲਵਾਈਦਾ (ਕਰਮ ਰੂ)-- ਉਥਲਾਈ,
[ਉਥਲਵਾਈਦੇ, ਉਥਲਾਈਦਾਂ]
ਉਥਲਵਾਈਦੀਆਂ] ਉਥਲਾਈਦਾ (ਕਰ੍ਮ ਰੂ)--
ਉਥਲਵਾਵਾਂ (ਸਂਭਾਂਬੋ)-- [ਉਥਲਾਈਦੇ,
[ਉਥਲਵਾਈਏ, ਉਥਲਾਈਦੀ,
ਉਥਵਵਾਏ, ਉਥਲਾਈਦੀਆਂ]
ਉਥਲਵਾਓ,
ਉਥਲਵਾਏ,
ਉਥਲਵਾਉਣ]
ਉਥਲਵਾਵਾਂਗਾ/ਉਥਵਾਵਾਂਗੀ (ਭਵਿ)--
+>
0 
﻿
SINGH TARAN
03-08-23
Punjabi
<(2) ਩ਸ ਬਾਮਪ ਦਾ ਵਿ਷ਾ ਖੁ਷ੀ (Bliss) ਹਲ਼ ਤਾਥ ਤਲ:

(ਓ) ਸਿਖ ਧਰਮ ਧਨੁਸਾਰ `ਖੁ਷ੀ' (ਧਨਥਦ) ਪਹਰੀਭਾ਷ਾ (Definition) ਗੀ ਹਲ਼?

(ਧ) `ਧਨਥਦ' ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹਲ਼? ਤਲ ਸਭ ਤਸ਼ ਮਹਾਨ ਸੁਨਲ ਚਸ਼ ਹਲ਼ ਫਹ ਩ਹਾ

(XXX) ਕਿ ਧਨਥਦ ਪਰਾਪਤੀ ਦਲ ਸਿਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਰਾਲਲ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹਨ? (3) ਩ਕ ਹਸ਼ਰ
ਮਹਾਨਸੁਨਲ ਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਮਨੁਖਹਖ ਪਹਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਧਥ਷ ਹਲ਼ ਤਾਥ ਫਿਰ ਩ਹ ਧਨਥਦਹੀਣ (ਦੁਖੀ)
ਕਿਫਤ ਹਲ਼? ਕਿਹਡੀਨਥ ਗਲਹਲਾਥ ਹਨ ਜਿਨਹਹਾਥ ਨਲ ਩ਸਦੀ ਖੁ਷ੀ ਨੂਥ ਨਾ਷ ਕੀਤਾ ਹਸ਼਩ਨ ਹਲ਼
ਭਾਵ:

(ਓ) ਮਾ਩ਨ ਕੀ ਹਲ਼?
(ਧ) ਸਹਸਾ ਕੀ ਹਲ਼? ਨਦਿ ਾ

(1)

(ਓ) ਕਵਾ਩ਤ ਤੂਰੀ ਧਫਥਦੀ ਹਲ਼ਕਿ `਩ਹ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਧਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨਲ ਨਪਣਲ ਪੁਤਹਤਰ
ਮਲਹਰੀ ਜੀ ਦਲ ਪੁਤਹਤਰ `ਧਨਥਦ' ਜੀ ਦਲ ਜਮਨ ਤਲਸਥਨ XXX ਪ: ਵਿਚ ਫਚਾਰਨ ਕੀਤੀ' (ਵਲਖਸ਼
ਸ਼ਬਦਾਰਥ, XXX )ਾ ਩ਹ `ਧਨਥਦ' ਜੀ ਫਹ ਦੀ XXX ਜਿਨਹਹਾਥ ਦਲ ਪੁਤਰ ਬਾਬਾ `ਸੁਥਦਰ' ਜੀ
ਹਸ਼ਯ, ਜਿਨਹਹਾਥ ਨਲ ਗੂਰੂ ਨਪ XXX ਸਥਗਤ ਨੂਥ ਧਥਤਮ ਫਪਦਲ਷ `ਸਦੂ' (ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਸਫਾ
XXX ਕੀਤਾ ਹਲ਼ਾ ਗੂਰੂ ਸਾਹਿਬਾਵ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਲਚ XXX ਮਸ਼ਕਿਨਤ ਨੂਥ ਵਾਹਿਗੂਰੂ ਦੀ
ਦਾਤ ਸਮਝ ਕਲ ਮਾਣਦਲ ਹਨ XXX ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਩ਹ ਰਾਜ-ਜਸ਼ਹ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਧਹਧ XXX (ਨਸਾ,
ਸਸ਼ਰਠਿ, ਬਿਵਾਵਲ) ਤਸ਼ਥ ਪਤਾ ਲਹਲਗਦਾ XXX ਗੁਰੂ ਦੀ ਧਰਲਗਤਾ, ਮੁਡ ਧਥਮਹਰਿਤਸਰ ਨਫਣ
XXX ਰਾਮ-ਰਾਜ ਦਲ ਵਾਪਰਨ ਤਲ ਨਪਣਲ ਭਰਾ ਪਹਰਿਥੀ XXX ਤਲ ਮੁਲਹੀ ਦਲ ਟਲਣ ਤਲ ਖੁ਷ੀ
ਮਨਾਥਦਲ ਾ ਪਰ ਖੁ਷ੀਕਿਵਲਥ XXX ਩ਹ ਩ਨਹਹਾਥ ਸ਼ਬਦਾਥ ਦੀ ਸਧਿਰਟ ਬਹ ਹਲ਼ ਚਸ਼ ਸੁਖਮਨੀ ਦੀ
ਧਸਟਪਦੀ 6 ਦੀ ਹਲ਼ ਭਾਵ-ਛਤੀ ਧਥਮਹਰਿਤ, ਸੁਗਥਧ, ਮਥਦਰਿ, ਰਥਗਰਸ, ਪਾਟ ਪਟਥਬਰ, ਸਲਚ
ਸਸ਼ਪਜਲ਼ ਨਦਿ ਤਸ਼ਥ ਵਰਜਿਨ ਨਹੀਥ ਹਲ਼ ਪਰ ਩ਨਹਹਾਥ ਨੂਥ ਮਾਣਨ ਵਿਚ ਜਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਷ੁਕਰਾਨਲ
ਦੀ ਰਹਰਖੀ ਹਲ਼-ਦਾਤ ਪਿਨਰੀ ਕਰ ਕਲ ਦਾਤਾਰ ਨੂਥ ਵਿਸਾਰਨਾ , ਩ਹ ਫਹ ਕਰਤਵ ਤਹਲ਼ ਜਸ਼
ਮਨੁਖਹਖੀ ਖੁ਷ੀ ਨੂਥ ਕਦਲ ਕਾ਩ਮ ਨਹੀਥ ਰਹਿਣ ਦਿਥਦਾ, ਨਮ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਤਲ ਧਰਮਾਰਥਕ
ਸਥਬਥਧ ਵਿਚ ਵੀਾ ਸਸ਼ ਜਦਸ਼ਥਕਸ਼ਪ ਖੁ਷ੀ ਦਾ ਮਸ਼ਕਾ ਬਣਲ, ਜਸ਼ ਜਸ਼ ਷ਕਤੀਨਤ ਫਹ ਮਸ਼ਕਾ ਪਲ਼ਦਾ
ਕਰਨਵਿਚ ਸਹਾ਩ਕ ਹਸ਼ਪਨਥ, ਹਨ, ਫਨਹਹਾਥ ਦਾ ਧਥਨਵਾਦ ਜਰੂਰੀ ਹਲ਼ਾ ਰਬਹਬ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਮਹਾਨ
੟ਸੀ ਷ਕਤੀ ਹਲ਼ ਜਿਹਡੀ ੟ਸਲ ਢਸ਼ਧ ਢੁਕਾਥਦੀ ਹਲ਼ ਜਸ਼ ਯਕੀਨਨ ਮਨੁਕਹਖੀ ਸਮਝ ਤਲ ਵਸੀਲਲ
ਤਸ਼ਥ ਪਰਲਰਲ ਹਨ, ਮਨਖਹਖਾਥ ਦਾ ਵੀ ਧਥਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼ ਜਿਹਡਲ ਨਹਾ਩ਕ ਹਸ਼ਯ ਹਨ,
ਜਿਵਲਥ ਕਸ਼ਪ ਸਾਧਾਰਨ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਦਾ ਹਲ਼ ਤਲ, `ਪਰਵਲ਷' ਵਿਚ ਕਿਥਨਲ ਲਸ਼ਕਾਥ ਦਾ ਧਥਨਵਾਦ
ਕਰਦਾ ਹਲ਼ਾ `ਧਥਨਵਾਦ ਕਰਨਾ' ਨਪਣਲ ਨਪ ਹੀ ਖੁ਷ੀ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹਲ਼--`ਧਥਨਵਾਦ' ਕਹਿਣ ਦਲ
ਧਸੂਲ ਨੂਥ ਤਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਨਤ ਧਪਣਾਦੀ ਹਲ਼ਾ

(ਧ) ਬਾਣੀ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਹਲ਼ਾ ਜਲ ਧਸੀਥਕਦਲ ਰਾਗਾਥ ਦਲ ਪਹਰਬਥਧ ਨੂਥ ਠੀਕ ਸਮਝਿਨ
ਹਸ਼ਵਲ ਤਾਥ ਛਟ ਩ਹ ਪਤਾ ਲਗਹਗਦਿਨਥ ਹੀ ਕਿ ਩ਹ ਸ਼ਬਦ ਫਸ ਰਾਗ ਦਾ ਹਲ਼, ਸਾਨੂਥ ਫਸ ਦਲ
ਵਿ਷ਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਤਾ ਲਗਹਗ ਸਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼ ਜਿਵਲਥ ਸਾਨੂਥ ਕਾਥਡ ਦਾਨਾਥ ਪਤਾ
ਲਗਹਗਦਿਨਥ ਝਟਹਟ ਪਤਾ ਲਗਹਗਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ ਩ਸ ਦਾ ਮਜਮੂਨ ਩ਹ ਹਸ਼ਵਲਗਾਾ ਪਰ ਩ਹ ਕਥਮ ਘਟਹਟ
ਲਸ਼ਕ ਹੀ ਕਰਨਗਲਾ `ਰਾਮਕਲੀ' ਰਾਗ `ਯਸ਼ਗੀਨਥ' ਦਾ ਪਿਨਰਾ ਰਾਗ ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤਲ ਸ਼ਬਦ
`ਯਸ਼ਗੀਨਥ' ਨੂਥ ਸਸ਼ਬਸ਼ਧਨ ਕੀਤਲ ਹਨਾ `ਯਸ਼ਗ' ਦਾ ਮਥਤਵ `ਮਨ ਦਾ ਕਾਬੂ' ਹਲ਼ ਤਲ ਗੂਰੂ
ਸਾਹਿਬ ਧਥਨਦੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ `ਮਨ ਦਲ ਕਾਬੂ' ਤਲ ਲਗਹਗ ਭਗਹਗ ਧਧਹਧੀਨਥ ਪਓਡੀਨਥ ਲਿਖ
ਰਹਲ ਹਨਾ ਸਿਧਾਥਤਕ ਷ਬਦ `ਯਸ਼ਗ' ਦਲ ਵਰਤ ਰਹਲ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂਥ ਯਸ਼ਗ ਦਲ ਮਥਤਵ
ਨਾਲ ਮਤ ਭਲਦ ਨਹੀਥ ਸੀ, ਸਾਧਨਾ ਨਾਲਸੀਾ ਫਹ ਸਾਧਨ ਨਪਣਲ ਦਹਦਸਦਲ ਹਨ ਪਰਮਥਤਵ ਫਹਗਸ਼ ਹੀ
ਰਖਹਖਦਲ ਹਨ (ਮੁਥਦਾ ਸਥਤਸ਼ਖ ਹੀ ਦਲਖ ਲਓ)ਾ ਕਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਵਿ਷ਾ `ਮਨ ਦਾ ਕਾਬੂ'
ਹਸ਼ਵਲਗਾ ਤਲ ਸਿਧਾਥਤਕ ਸ਼ਬਦ ਯਸ਼ਗ ਦਲ ਵਧਹਦ ਹਸ਼ਣਗਲਾ

ਬਾਣੀ ਮ: 3 ਦੀ ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਬਡੀ ਹੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗਹਗਲ ਹਲ਼ ਩ਸ ਬਾਣੀ ਦਲ ਸਥਬਥਧ ਵਿਚ ਸਥਸਾਰ
ਕਹਿਥਦਾ ਹਲ਼ ਕਿ `ਬੁਢਲਪਾ ਫਹ ਸੁਥਦਰ ਹਲ਼ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਲ ਦੁਖਾਥਦੀਨਤ ਨਦੀਨਥ ਡਿਗਦੀਨਤ
ਹਨਾ' ਬੁਢਲਪਲ ਨਾਲ ਧਸੀਥ ਜਰੂਰ ਨਿਰਾਸ਼ਵਾਦੀ ਹਸ਼ ਜਾਥਦਲ ਹਾਥਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਧਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ
ਵਿਚਾਰ ਹਲ਼ ਕਿ ਧਸੀਥ ਨਦਾ ਹੀ ਖੁ਷ ਰਹਿ ਸਕਦਲ ਹਾਥ, ਗੁਰਮੁਖ ਬੁਢਹਢਲ ਨਹੀਥ ਹੁਥਦਲ,
`ਕਾਲੀ ਧਫਲੀ ਸਾਹਿਬ' ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹਲ਼ਾ ਪਰ ਕਲਵਲ ਕਹਿਣਾ ਹਸ਼ਰ ਗਲ ਹਲ਼ਾ ਫਨਹਹਾਥ `ਧਨਥਦ'
ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹਲ਼ਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਡਹਡਾ ਸਿਧਾਥਤ ਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ
ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਪਣੀ ਸ਼ਖ਷ਥੀਧਤ ਹੀ ਪਰਗਟ ਕਰ ਸਰਦਾ ਹਲ਼ ਹਸ਼ਰ ਕੁਝ ਨਹੀਥਾ ਩ਨਹਹੀਥ ਵਲਡਰੀ
ਫਮਰ ਵਿਚ ਩ਨਹਹੀਥ ਨ਷ਾਵਾਦੀ, ਖੁ਷ੀ ਭਰਪੂਰ, ਰਸ ਵਿਚ ਛਲਕਦੀ ਬਾਣੀ ਫਨਹਹਾਥ ਦੀ ਖੁ਷ੀ
ਦੀ ਪਧਹਧਰ ਦਾ ਪਰਤਹਤਖ ਸਬੂਤ ਹਲ਼ਾ ਫਹ ਫਦਸ਼ਥ ਩ਸ `ਲਿਵ' ਵਿਚ ਲਗਹਗਲ, ਚਦਸ਼ਥ ਸਥਸਾਰ
ਸਥਮਕਾਰ ਤਸ਼ਥ ਹਟਾ ਦਿਤਹਤਾ ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼, ਫਦਸ਼ਥ ਩ਕ ਕ਷ਮ ਦੀ ਜਿਥਮਵਾਰੀ ਸਥਭਾਲੀ ਚਦਸ਼ਥ
ਲਸ਼ਕ ਮਤ ਰੀਣ ਤਲ ਸਤਹਤਰਲ ਬਹਹਹਤਰਲ ਹਸ਼ ਜਾਥਦਲ ਹਨ, ਤਲ ਫਦਸ਼ਥ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ; ਘਸ਼ਡਲ ਦੀ
ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਤਲ ਪਥਜਾਬ ਤਸ਼ਥ ਹਰਤੁਨਰ ਤੀਕ ਘਸ਼ਡਲ ਤਲ ਸਫਰ ਕੀਤਾ ਤਲ ਩ਕ ਩ਨਕਲਾਬੀ
ਲਹਿਰ ਦੀ ਧਗਵਾਪ ਕੀਤੀ ਤਲ ਫਸ ਸਮਲਥ ਫਹ ਭਾਰਤ ਦਲ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਵਧਹਧ ਧਗਾਥਹ ਵਧੂ ਤਲ
ਖੁਲਹਹ ਵਿਚਾਰੀਯ (Liberal) ਮਹਾਥ ਪੁਰ਷ ਸਨਾ ਫਹ ਩ਸ ਪਖਹਖ ਤਸ਼ਥ ਨਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਨਪ ਹੀ
ਹਨ ਤਲ ਩ਹ ਬਾਣੀ ਩ਸਗਹਗਲ ਦਾਸਬੂਤ ਹਲ਼ਾ

(ਸ) ਹਰ ਖੁ਷ੀ ਗਮੀ ਦਲ ਮਸ਼ਕਲ ਤਲ ਰਲਜਾਨਾ ਸਮਾਰਾਮਾਥ ਦਲ ਭਸ਼ਗਾਥ ਤਲ ਩ਹ ਬਾਣੀ (ਸਥਖਲਪ
ਰੂਪ) ਪਡਹਹੀ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਰੂਰ ਬਡੀ ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਨਿਤਨਲਮ ਦੀ ਹੀ ਬਾਣੀ
ਬਣ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ ਤਲ `ਰਹਰਾਸਿ' ਵਿਚ ਨਿਤਨਲਮ ਦਲ ਤਸ਼ਰਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਲ਼ਾ

(ਓ) ਖੁ਷ੀ (ਧਨਥਦ) ਩ਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿ਷ਾ ਹਲ਼ਾ ਪਰ ਖੁ਷ੀ ਕੀ ਹਥਦੀ ਹਲ਼? ਭਾਵ ਫਹ `ਨਦਰ਷'
ਕੀ ਹਲ਼? ਚਲ ਩ਸ ਗਹਗਲ ਦਾ ਗਿਨਨ ਨਾ ਹਸ਼ਵਲ ਤਾਥ ਫਸ ਨਦਰ਷ ਨੂਥ ਪਰਾਪਤ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹਲ਼?
਩ਸਲ ਬਾਣੀ ਦਲ ਨਧਾਰ ਤਲ ਩ਸ ਸੁਨਲ ਦਲ ਕਪ ਫਤਹਤਰ ਦਿਤਹਤਲ ਜਾ ਸਕਦਲ ਹਨਾ ਮਲ਼ਥ
ਰਬਹਬ-ਬਖ਷ੀ ਬੁਧਹਧ ਧਨੁਸਾਰ ਫਤਹਤਰ ਦਿਥਦਾ ਹਲ਼, ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਥ ਕਿ ਸਰਬ ਪਰਵਾਨ ਹਸ਼ਵਲ,
ਪਰ ਮਲਰਲ ਕਸ਼ਪ ਲੁਕਹਕਲ ਮਥਤਵ ਩ਹ ਫਤਹਤਰਦਲਣ ਵਿਚ ਨਹੀਥ ਹਨ, ਸਮਝ ਹੀ ਩ਨਹਹੀਥ ਹਲ਼ਾ
ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਲ ਧਥਤਲੀ ਪਓਡੀ ਵਿਚ ਩ਹ ਫਤਹਤਰ ਦਰਜ ਹਲ਼ਾ ਖੁ਷ੀ ਩ਕ ਸਥਗੀਤਮਪ
ਧਵਸਥਾਤ ਹਲ਼, ਩ਕ ਧਨਹਦ ਰਾਗ ਹਲ਼, ਩ਕ ਨਪਣਲ ਨਪ ਨਾਵ, ਨਪਣਯ ਨਲਲ ਦੁਨਲਲ ਨਾਲ, ਨਪਣ
ਨਦਰ਷ ਨਾਲ, ਨਪਣਲ ਦਲ਷ ਤਲ ਤਸ਼ਮ ਨਾਲ, ਨਪਣਲ ਩਷ਟ ਤਲ ਪਹਰਭੂ ਨਾਲ ਩ਕ-ਸੁਰਤਾ ਹਲ਼, ਩ਹ
਩ਕ `ਰਾਗ ਰਤਨ' ਦੀ ਧਵਸਥਾ ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਸਸ਼ਥਦਰਲ ਵਾਲੀ ਧਵਸਥਾ ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਸਥਸਾਰ ਸਥਗੀਤ ਹਲ਼ਾ
਩ਹਸਭਾ ਕਾਸਲ ਨਾਲ ਩ਕ ਸੁਰ ਹਸ਼ਣਾ ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਩ਕ-~ਸੁਰਤਾ ਕੀ ਹਲ਼? ਩ਸ ਦੀ ਵਿਨਖਿਨ ਸਾਰਲ
ਧਨਥਦੂ ਸਹਿਬ ਵਿਚਹਚ ਹਲ਼ਾ

1. ਨਪਣਲ-ਨਪ ਨਾਲ ਩ਕ-ਸੁਰ ਹਸ਼ਣਾ ਸਭ ਤਸ਼ਥ ਕਠਨ ਚੀਜ ਹਲ਼ਾ To be at peace with
oneself--਩ਹ ਤਲ ਤਦ ਹਸ਼ ਸਰੀਦਾ ਹਲ਼ ਚਲ ਪਹਿਲਾਥ ਨਪਣਪ ਲਿਵ ਜਾਥ ਨਦਰ਷ ਪਤਾ ਲਗਹਗ ਜਾਯ
ਕਿ ਮਲਰਾ ਸਹੀ ਮਥਤਵ ਕੀ ਹਲ਼? ਮਮਲਰੀ ਧਸਲੀਨਤ ਕੀ ਹਲ਼? ਮਲ਼ਥ ਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੂਥਦਾ ਹਾਥ?
ਮਲਰਾ ਨਮੂਨਾ ਕਸ਼ਣ ਹਲ਼? ਮਲਰਾ ਮਲਰਲ ਮਨ ਤਲਕਿਥਨਾ ਕਾਬੂ ਹਲ਼? ਮਲਰਲ ਩ਥਦਹਰਿਨਥ (ਸਰੀਰ,
ਸਰਵਣ, ਰਸਨਾ, ਕਰਨ) ਨਾਲ ਕੀ ਸਥਬਥਧ ਹਲ਼? ਤਲ ਩ਨਹਹਾਥ ਤਲ ਮਲਰਾ ਕਾਬੂ ਕਿਨਹਹਾਥ ਹਲ਼?
ਮਲਰੀ ਧਗਿਨਨਤਾ ਕੀ ਹਲ਼? ਩ਹ ਸਾਰੀਨਤ ਗਲਹਲਾਥ ਬਿਵਕੁਲ, ਧਨਥਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਨਥ ਵਖਹਖਰੀਨਥ
ਪਓਡੀਨਥ ਨੂਥ ਸਾਹਮਣਲ ਰਖਹਖ ਕਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਥਾ ਵਲਕਸ਼ ਪਫਡੀਨਥ 6, 9, 13, 14,
15, 20, 31, 32, 39ਾ

ਜਿਹਡਾ ਨਪਣਲ ਨਪ ਨਾਲ ਩ਕ-ਸੂਰ ਨਹੀਥ ਫਸ ਪਾਲਸ ਖੁ਷ੀ ਕਿਥਲ, ਭਾਵਲਥ ਫਹ ਕਿਡਹਡਾ ਧਮੀਰ
ਹਸ਼ਵਲ? 2. ਜਸ਼ ਮੁਨੁਖਹਖ ਕਿਸਲ ਨਦਰ਷ ਪਿਛਹਛਲ ਨਹੀਥ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਸ਼ਪ `ਲਿਵ' (ਪਫਡੀ 6)
ਤਲ ਕਸ਼ਪ `ਖਸ਼ਜ' (ਪਫਡੀ 13) ਨਹੀਥ, ਫਹ ਕੀ ਖੁ਷ ਹਸ਼ ਸਕਦਾ ਹਲ਼? ਕਿਸਲ ਕਥਮ ਮਗਰ ਪਿਨ
ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਖੁ਷ੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਲ਼ਾ ਸਥਸਾਰਕ ਕਥਮ ਵੀ ਕਿਸਲ ਹਦਹਦ ਤੀਕ ਩ਹਖੁ਷ੀ ਦਲ ਦਿਥਦਾ
ਹਲ਼ ਪਰ ਜਿਨਹਹਾਥ ਨਦਰਸ਼ ਫਚਹਚਾ ਤਲ ਵਿ਷ਾਲ ਹਸ਼ਵਲਤਲ ਜਿਨਹਹੀਥ ਪਰਾਪਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਗਨ
ਮਥਗਦੀ ਹਸ਼ਨਲ, ਩ਤਨੀ ਹੀ ਖੁ਷ੀ ਵਧਹਧ ਹੁਥਦੀ ਹਲ਼ਾ ਧਨਥਦ ਦਾ ਨਦਰ਷ `ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਲ
ਸਿਥਘਾਸਨ' ਤਲ ਜਾ ਚਡਹਹਨਾ ਹਲ਼, ਸਾਰਥਗਪਾਣ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਣਾ ਹਲ਼ਾ `ਦਰਗਾਹ ਬਾਹ ਲੁਡਾਣ'
ਵਾਲਾ ਹਲ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਨਥ ਸਾਰੀਨਤ ਸ਼ਕਤੀਨਥ ਨੂਥ, ਫਸ ਨੂਥ ਨਪ ਵੁ, ਵਸ ਕਰਨਾ ਹਲ਼ਾ ਪਰ
ਨਿਕਹਕਲ ਨਿਕਹਕਲ ਨਦਰ਷ ਸਿਦਹਧਕਰਨ ਬਿਨਾ ਕਦਲਕਸ਼ਪ ਵਡਹਡਾ ਨਦਰ਷ ਸਿਦਹਧ ਨਹੀਥ ਹਸ਼਩ਨਾ

ਨਪਣਾ ਕਥਮ ਲਭ ਲਲ਼ਣਾ ਤਲ ਫਸ ਕਥਮ ਵਿਚ ਤਨ ਮਨ ਪਾ ਸਰਣਾ ਤਲ ਫਸ ਦਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਖੁ਷ੀ
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਣਾ ਹੀ ਖੁ਷ ਮਨੁਖਹਖ ਦਲ ਲਛਹਛਣ ਹਨਾ

ਧਨਥਦ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਩ਹ ਸਪ਷ਟ ਹਲ਼ ਚਲ ਧਿਨਨ ਨਾਲ ਧਧਿ੟ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਯਾ ਪਹਰਭੂ ਨਾਲ ਩ਕ-ਸੁਰ
ਹਸ਼ਣਾ ਨਦਰਸ਼ ਹਲ਼ਾ

3. ਪਰ ਨਦਰ਷ ਬਣਾਣ ਲਪ ਨਪਣਲ ਨਪ ਦਾ ਗਿਨਨ, ਨਪਣੀ ਮਾ਩ਨ ਤਲ ਸਮਰਖਹਖਾ ਦਾ ਪਤਾ ਹਸ਼ਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹਲ਼, ਕਿਧਰਲ `ਜਾਤ ਦੀ ਕਸ਼ਹਡ ਕਿਰਲੀ ਸ਼ਤੀਰ ਨੂਥ ਜਹਜਫਾ' ਮਾਰਨ ਦਾ ਯਤਚਨ ਕਰ
ਲਯਾ ਪਰ ਮਨੁਖਹਖ ਦੀ ਧਸਲੀਧਤ ਗੁਰੂ ਨਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਲ ਬਡੀ ਬਲੀ ਤਰਹਹਾਥ ਨਪਣੀ ਸਾਰੀ
ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਲ ਩ਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ (ਵਲਖਸ਼ ਮਨ ਤਲ ਪਫਡੀਨਥ-2, 10, 11, 15, 18) ਦਹਦਸੀ
ਹਲ਼ਾ ਮਨੁਖਹਖ ਦਾ ਖਾਨਦਾਨ ਰਬਹਬ ਹਲ਼, ਫਸ ਦਾ ਫਸਤਾਦ ਰਹਰਬ ਦਾ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਹਲ਼, ਫਸਦੀ
ਸਮਰਖਹਖਾ ਧਥਾਹ ਹਲ਼, ਫਹ਩ਸ ਨਦਰਸ਼ ਨੂਥ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਸਰਦਾ ਹਲ਼ਾ

4. ਭਾਵਲਥ ਤਾਕਤ ਸਮਰਖਹਖਾ ਕਿਥਨੀ ਹੀ ਹਸ਼ਵਲ ਪਰ ਚਲ ਨਪਣਲ ਨਪ ਤਲ ਕਾਬੂ ਨਹੀਥ ਹਲ਼ ਤਾਥ
ਤਾਕਤ ਜਾ਩ਨ ਹਸ਼ ਜਾਥਦੀ ਹਲ਼ਾ ਨਪਣਲ ਮਨ, ਩ਦਹਰਿਨ ਤਲ ਕਾਬੂ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਧਦੀ ਜਰੂਰੀ
ਹਲ਼ਾ ਩ਹਦਲਸਾਧਨ ਦਸਹਸਲ ਹਨ ਤਲ ਪਰਲਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹਲ਼ ਕਿ ਸਹਵਲ਼ ਕਾਬੂ ਪਰਾਪਤ ਕਰਸ਼ਾ

(ਯ) ਧਨਥਦ ਹਸ਼਩ਨ, ਨਨਥਦ ਪਰਾਪਤੀ ਲਪ ਸਹਵਲ਼-ਕਾਬੂ, ਸਹਵਲ਼-ਗਿਨਨ ਨਦਿ ਦਲ ਸੁਝਾਧ ਹਸ਼ ਗਯਾ
ਪਰ ਵਡਹਡੀ ਗਹਗਲ ਤਲ ਩ਹ ਹਲ਼ ਕਿ ਩ਸ ਸਹਵਲ਼-ਕਾਬੂ ਨਦਿ ਦਲ ਸਧਨ ਕੀ ਹਨ? ਩ਹ ਸਾਰਲ ਦਹਦਲਸ
ਹਸ਼ਯ ਹਨ, ਸਿਧਹਧਲ ਵੀ ਤਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਫਪਰਲੀਨਥ ਗਹਗਲਾਥ ਵਿਚ ਵੀ ਨ ਜਾਥਦਲ ਹਨਾ

1. ਩ਕ ਨਦਰ਷, ਲਗਨ ਪਿਨਰ ਤਲ ਸਹਵਲ਼-ਕਾਬੂ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦਾ ਸਹਸਚਾ ਵਿਚਾਰ (ਪਖਥਡ
ਨਹੀਥ) ਹੀ ਩ਸ ਪਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਸਹਾ਩ਕ ਹਲ਼ਾ

--ਮਨੁਖਹਖੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਧਥਾਹ ਷ਕਤੀ ਹਲ਼ਾ ਩ਸ ਤਲ ਹੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਧਾਰ ਹਲ਼ਾ
ਮਨਸ਼-ਵਿਗਿਨਨਕ ਹਲ਼ ਩ਹ ਢਥਗਾ

2. ਪਰ ਹਸ਼ਰ ਗਹਗਲਾਥ ਵੀ ਦਹਦਸੀਨਤ ਹਨ, ਤਲ ਸਬ ਤਸ਼ਥ ਪਹਿਲੀ ਪਓਡੀ ਵਿਚ ਩ਹੀ ਗਹਗਲ ਹਲ਼,
`ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ 'ਾ ਩ਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹਲ਼ ਕਿ ਕਿਸਲ ਨੂਥ ਸਤਿਗੁਰੂ
ਪਹਰਾਪਤ ਹਲ਼? ਩ਸ ਵਿਨਖਿਨ ਗੁਰੂ ਧਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਲ ਨਪਣਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚਸ਼ਥ ਹਸ਼ ਹਸ਼ਣੀ ਜਾਹੀਦੀ
ਹਲ਼ ਜਿਨਹਹਾਥ ਩ਹ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹਲ਼ਾ

(1) ਗੁਰੂ ਧਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂਥ ਨਪਣਾ ਧਮੂਨਾ (modeਾ) ਜਿਸ ਤਲ ਫਨਹਹਾਥ ਨਪਣਾ ਜੀਵਨ
ਢਾਲਣਾ ਪਸਥਦ ਕੀਤਾ, ਲਭਹਭ ਗਿਨ ਤਲ ਫਨਹਹਾਥ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਦਾਧ ਤਲ ਲਾ ਦਿਤਹਤਾ, ਸਾਰਲ
ਕਰਮ ਭੁਲਾ ਦਿਤਹਤਲਾ ਨਪਣੀ model personality ਦਾ ਵਿ਷ਾਵਾਸ ਨ ਗਿਨਾ

(2) ਫਸ ਦਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਧਨਸ਼ਖੀ ਲਗਨ ਨਜਰ ਨ ਗਪ ਤਲ ਫਸ ਦੀ ਨਤਮਾ ਨੂਥ ਫਸ ਦਲ ਷ਬਦ ਵਿਚਸ਼ਥ
ਪਰਤਖਹਖ ਵਲਖਿਨਾ

(3) ਩ਸ ਸ਼ਖਸੀਧਤ -ਕਾਬੂ ਨਾਲ ਪੁਰੀਨਤ ਹੁਥਦੀਨਥ ਹਨ, ਩ਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ, ਕਲਵਲ ਩ਸ
ਦਹਰਿ਷ਟੀ-ਕਸ਼ਣ ਤਸ਼ਥ ਸਸ਼ਚਣ ਦੀ ਲਸ਼ਡ ਹਲ਼:

ਮਨੁਖਹਖੀ ਮਨ ਨਲ ਟੀਕ ਰਾਹਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਸ਼ ਜਾਯ, ਕਮਾਲ ਕਰ ਸਰਦਾ ਹਲ਼, ਩ਹ
਩ਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਿਛਸ਼ਕਡ ਹਲ਼, ਮਨਸ਼-ਵਿਗਿਨਨਕ ਪਿਛਸ਼ਕਡਾ

ਫਪਰਲਲ ਸਿਧਹਧਲ ਤਰੀਕਲ ਹਨ ਪਰ ਰੁਕਾਵਟਾਥ ਤਸ਼ਥ ਜਾਣੂ ਹਸ਼ਣਾ ਬਡਾ ਲਭਾਕਾਰੀ ਸਾਬਤ
ਹੁਥਦਾ ਹਲ਼ਾ ਭਾਵ ਸਥਸਾਰ ਦਲ ਤਜਰਬਲ ਤਸ਼ਥ ਲਾਭ ਫਟਾਫਣਾ ਕੀ ਮੁ਷ਕਲਾਥ ਩ਸ ਮਾਰਗ ਦਲ
ਪਥਧਾਓਨਥ ਨੂਥ ਨਪਨਥ ਤਲ ਫਨਹਹਾਥ ਕਿਵਲਥ ਕੀਤੀਨਥ? ਩ਸ ਦਲ ਸੁਝਾਧ `ਸਹਸਾ' ਤਲ `ਮਾ਩ਨ'
ਦੀਨਥ ਪਫਡੀਨਥ ਵਿਚ ਕਿਤਲ ਹਨਾ ਩ਹ ਦਸ਼ਵਲਥ ਧਸਲ ਵਿਚ ਩ਕਸ਼ ਚੀਜ ਹਨ ਜਾਥ ਩ਕਸ਼ ਗਹਗਲਾ
ਕਮਾਲ ਦਾ ਵਿ਷ਲਲ਷ਨ ਹਲ਼ ਩ਸ ਵਿ਷ਲ ਦਾ, 9ਵੀਥ ਤਸ਼ਥ 20ਵੀਥ ਪਫਡੀ ਤੀਕਾ

1 ਮਾ਩ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਤਲ ਪਾਪ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਰੂਚੀ ਹਲ਼ ਭਾਵ ਸਰੀਰ, ਜੀਭ, ਕਥਨਾਥ, ਹਥਹਥਾਥ ਦਾ
ਗਲਤ ਜਾਥ ਘਥਟੀਨਥ ਩ਸਤਲਮਾਲ, ਜਿਸ ਨੂਥ ਧਥਤਲੀਨਥ ਪਫਡੀਨਥ ਵਿਚ ਹਦਹਦਿਨ ਹਲ਼ਾ ਮਨ
਩ਨਹਹਾਥ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹਲ਼ਾ `ਮਨ-ਮਲ਼ਲਾ' ਹਸ਼ਯ ਤਾਥ ਸਬ ਕੁਝ ਮਾਲਾ ਹਸ਼ ਜਾਥਦਾ ਹਲ਼ਾ ਩ਹਸ਼ ਪਾਪ
ਹਲ਼ਾ ਩ਹ ਮਾ਩ਨ ਹਲ਼, ਩ਸ ਦਾ ਗਿਨਨ ਨਾ ਹਸ਼ਣਾ ਹੀ `ਸਹਸਾ' ਹਲ਼ਾ

2. ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਲ ਩ਸ ਨੂਥ ਖੂਬ ਸਮਝਾ਩ਨ ਹਲ਼ ਕਿ ਮਨੁਖਹਖ ਕਿਫਥ
+>
0 
﻿
Singh Nihal
03-08-23
Punjabi
<ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ
1.ਪ੍ਰਸ਼ਸਕੀ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਜ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕਾਰਜ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ
ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂਂਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਦੇ
ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂਂ ਅਖ੍ਖਰ-ਅਖ੍ਖਰ ਅਤੇ ਭਾਵਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਧ ਸਹਿਤ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ; 'ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ
ਵਿਧਾਨ' ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ; ਕਾਨੂਂਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਿਆਇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦੇ
ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂਂ ਸਂਚਲਿਤ ਕਰਨਾ, ਆਦਿ।
ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਨੀਤੀ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ
ਰਾਜਨੀਤਿਗ੍ਗ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਅਧਕਾਰੀ ਭਾਈਵਾਲ ਹਨ।1 ਦੂਜੇ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਅਜੇਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ
ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮਂਤ੍ਰੀ ਇਕਲੇ ਹੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰੀ
ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੀਭਾਗ, ਨੀਤੀ ਬਣਉਣ ਸਂਬਂਧੀ ਪੂਰਬ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਕਂਮ
'ਸਂਗਠਿਤ ਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਕਠਿਨ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਉਪਰਂਤ' ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਧਾਈ ਪ੍ਰਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਅਥਵਾ ਬਿਲਜ਼ ਅਧਿਆਦੇਸਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਨੂਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ
ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਮੁਸਵਦੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਅਂਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ
ਸਂਮਿਲਿਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ, ਨਿਆਇ-ਅਧਿਕਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਿਆਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਣੇ
ਆਦਿ ਦੇ ਕਂਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਹਿਸ੍ਸੇ ਦਾ ਉਲੇਖ ਪਿਛ੍ਛੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕ੍ਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਵੀ
ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁਕੀ ਹੈ ਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧ੍ਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਫਰਜ਼
ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਂਤ੍ਰੀ-ਮਂਡਲ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਂਬਂਧਿਤ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ
ਨੀਤੀ ਨੂਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਿਛ੍ਛੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ ਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਆਨੁਸਾਰ
ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋ. ਵਿਕਾਵਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਇਸ ਗਲ੍ਲ ਦਾ ਘਟ੍ਟ ਹੀ
ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਉਤ੍ਤਰਦਾਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ
ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁਧ੍ਧ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।1
ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅਧ੍ਧ ਵਿਚ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਕੀ
ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਨਿਸ਼ਠਾ-ਪੂਰਣ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੀ ਪਰਂਪਰਾ ਪਕ੍ਕੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ
ਸਦੀ ਦੇ ਆਰਂਭ ਤੋਂ ਇਹ ਪਰਂਪਰਾ ਅਨੇਕ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਸਥਿਰ ਰਹੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ 'ਇਕ ਸਨਕੀ ਜਾਂ
ਮਨੁਖਤਾਹੀਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲਾ ਅਤੇ, ਸ਼ਾਇਦ, ਵਧੇਰੇ ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ' ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਕ
ਕਾਰਿਆਲੇ ਦੇ ਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂਂ ਜਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗਾ ਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁਖ
ਸਂਸਦ-ਮੈਂਬਰ ਸਂਸਦ ਵਿਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪਛ੍ਛਮੀ ਕਂਢੇ ਵਾਲੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕਂਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੇਤਨ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹੀ ਉਸ
ਨੂਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗੇਗਾ ਕਿ ਸਂਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੇਤਨ ਨੂਂ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣਾ,
ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਂਗ ਭਾਵੇਂ ਵੇਤਨ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਦੀ,
ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਅਜੇਹਾ ਉਤ੍ਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮਂਤ੍ਰੀ ਨੂਂ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ
ਸਂਸਦ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਨੁਕਸ ਨਹੀਂ ਕਢ ਸਕੇਗਾ, ਅਰਥਾਤ ਲਾ-ਜਵਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।2
ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ
ਆਪਣੇ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਨੂਂ ਨਿਸ਼ਠਾ-ਪੂਰਣ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਉਘ੍ਘਾ
ਉਦਾਹਰਣ ਸਰ ਆਇਵਰ ਜੈਨਿਂਗਸ ਨੇ ਦਿਤ੍ਤਾ ਹੈ। '1932 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਯੂਨਾਇਟਿਡ ਕਿਂਗਡਮ ਆਖਿਰ, ਇਕ
ਸਂਰਕਸ਼ਣਵਾਦੀ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਤ੍ਤ-ਮਂਤ੍ਰਾਲੇ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਆਫ ਟ੍ਰੇਡ ਦੇ
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਆਪਣੀ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣ ਸਂਰਕਸ਼ਣਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਾ ਛਡ੍ਡੀ। ਉਥੇ,
ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਅਜੇਹਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਰੁਧ੍ਧ ਦ੍ਰਿਡ਼੍ਹ ਵਿਚਾਰ ਰਖਣ
ਵਾਲੇ ਸਥਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ-ਪਤ੍ਤਰ ਇਸ ਲਈ ਦੇ ਦਿਤੇ ਕਿ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਨੇਤਾ ਆਪਣੀਆਂ
ਨੀਤੀਆਂ ਨੂਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਰੂਪ ਦੇ ਸਕਣ। ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ
ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ '1924 ਈ. ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ
ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਉਥ੍ਥੇ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ
ਜਿਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਡ਼੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਭੂਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ
ਪਰਂਪਰਾਵਾਂ ਨੂਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਪਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੌ ਨਾਲੋਂ ਘਟ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੋਈ।
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਂਬਂਧਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰੈਮਜ਼ੇ ਮੈਕਡਾਨਲਡ ਦੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇਹੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋ
ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਂਭਵ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਫਰ ਵੀ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਮੈਕਡਾਨਲਡ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ
ਵਿਦੇਸ਼ ਮਂਤ੍ਰੀ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਿਹਡ਼ਾ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦਾ ਨਿਜੀ-ਸਕਤ੍ਤਰ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ
ਮੈਕਡਾਨਲਡ ਦਾ ਵੀ ਨਿਜੀ ਸਕਤ੍ਤਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿਆ।' ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰ ਆਈਵਰ
ਜੈਲਿਂਗਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ,'ਇਹ ਸਚ੍ਚ ਹੈ ਕਿ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿਚ
ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਹਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੇ
ਦਲ ਨੂਂ ਜਨਮ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ।
ਦਲ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਲੋਕ-ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਹਡ਼ੇ ਕੁਝ ਮਹਤ੍ਤਵ-ਪੂਰਣ ਪਦਾਂ ਤੇ ਲਗੇ
ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ 1924, 1929 ਜਾਂ 1945 ਈ. ਵਿਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਦਮ ਉਠਾਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਪਈ;
ਸਗੋਂ 1924 ਈ. ਵਿਚ ਲੇਬਰ-ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮਂਤ੍੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਸੇਵਾਵਾਂ
ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ'।1
ਸਰ ਆਈਵਰ ਜੈਨਿਂਗਸ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪੁਜਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਜੇਹਾ ਪ੍ਰਮਾਣ
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿਧ੍ਧ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਥ੍ਥੇ ਲੋਕ-ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਵਿਚਾਲੇ
ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਪਟ-ਪ੍ਰਬਂਧ ਚਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਾਂ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ
ਨਿਰਪਖਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਾਇਕ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਕ੍ਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਜੇਹੇ ਪ੍੍ਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ
ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਚ੍ਚ-ਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਰ
ਆਈਵਰ ਜੈਨਿਂਗਸ ਨੇ ਕਈ ਅਜੇਹੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿਧ੍ਧ ਹੁਂਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਉਚ੍ਚ-ਸੈਨਿਕ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁਧ੍ਧ ਕਪਟ-ਪ੍ਰਬਂਧ ਕੀਤੇ। ਅਂਤ ਵਿਚ, ਸਰ ਹੈਨਰੀ
ਵਿਲਸਨ ਨੇ 1916 ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸਂਯੁਕਤ ਮਂਤ੍ਰੀ-ਮਂਡਲ ਦੇ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਸਂਬਂਧੀ ਕਪਟ-ਪ੍ਰਬਂਧਾਂ
ਵਿਚ ਹਿਸ੍ਸਾ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘਟ੍ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ।2
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਲ੍ਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲੋਕਤਂਤਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ
ਸਫਲ ਸਂਚਾਲਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਵਿਚਾਲੇ ਪੂਰੀ
ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਂਬਂਧੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਂਪਰਾਵਾਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ
ਹਨ, ਉਹੋ ਜੇਹੀਆਂ ਪਰਂਪਰਾਵਾਂ ਦੁਜੇ ਲੋਕਤਂਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ
ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿਚ 1921 ਤੋਂ 1947 ਈ. ਤਕ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂਂ ਸੁਗਮਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ
ਚਲਾਣ ਸਂਬਂਧੀ ਕਠਿਨਾਈ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
-ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਂਗ੍ਰੇਜ਼ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਚਂਗੇ ਸਂਬਂਧ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ, ਅਨੇਕ ਮਾਮਲਿਆਂ
ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਅਥਵਾ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂਂ ਲੋਕ-ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਇਛ੍ਛਾ-ਪੂਰਕ
ਮਿਲਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। 1919 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ
ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਤਂਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਲਇਆ ਸੀ। ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ
ਮੈਂਬਰਾਂ, ਰਾਜਪਾਲਾਂ, ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ-ਮਂਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ
ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਉਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ. ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਲਈ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿਮ੍ਮੇਦਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ,
ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ
ਕਰਕੇ ਸਨ 1919 ਅਤੇ 1935 ਦੀਆਂ ਸੁਧਾਰ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਅਨੁਪਾਤਕ
ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ
ਉਪਬਂਧ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਦਲੀ
ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਂਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂਂ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ
ਸਂਭਵ ਨ ਹੋ ਸਕਿਆ; ਅਤੇ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂਂ ਉਚ੍ਚ-ਲੋਕ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ
ਮਿਲਵਰਤਨ ਨ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕਾਰਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂਂ ਰਾਜਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਰ
ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਿਯਂਤ੍ਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਲਂਡਨ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਂਬਂਧੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ
ਮਂਤ੍ਰੀ ਪਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਥਾਈ ਮੁਖੀ ਸਿਧ੍ਧੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ
ਜਨਰਲ ਤਕ ਪਹੁਂਚਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਸਂਨ 1947 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤਂਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ ਨੂਂ ਇਕ ਮਹਾਨ
ਸਮਸ੍ਸਿਆ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪਇਆ। ਅਂਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਇਕ ਵਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕ੍ਕੋ ਵੇਲੇ ਸੇਵਾ
ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਧਿਰਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵਡ੍ਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ
ਤਰ੍ਹਾਂ 1947 ਵਿਚ ਲਗ ਭਗ 600 ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ. ਅਥਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛਡਿਆ। ਦੇਸ ਨੂਂ ਕੇਵਲ 400
ਆਈ.ਸੀ.ਐਸ. ਅਥਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਂਡ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸਮਸ੍ਸਿਆਵਾਂ ਦਾ
ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪਇਆ ਅਤੇ ਇਂਜ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਚੁਕਣਾ ਪਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨਿਤਿਕ
ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਂਮ ਵਿਚ
ਲੋਕ-ਸੇਵਾਕਾਂ ਦੀ ਵਡ੍ਡਮੁਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਉਦਾਰਤਾ ਸਹਿਤ ਉਲ੍ਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸੁਤਂਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ
ਤੋਂ ਰਾਜਨਿਤਿਕ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਵਰਤਨ
ਅਤੇ ਸਂਬਂਧਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਹਿਆ ਹੈ, ਜੇਹੋ ਜੇਹੇ ਕਿ ਅਜ ਕਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ
ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂਂ ਨਵੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ
ਅਨੁਕੂਲ ਚਲਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂਂ ਸਹੀ ਪਰਂਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ,
ਲੁਡ਼ੀਂਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਨਿਸਚੈ ਹੀ, ਸਮਾਂ ਲਗੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਜੇਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ
ਜਾਂਦਾ, ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ
ਜਿਹਡ਼ੀਆਂ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਖਲ ਸਂਬਂਧੀ ਜਾਂ
ਲੋਕ-ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਪਟ-ਪ੍ਰਬਂਧਾਂ ਬਾਰੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
11. ਵਿਭਾਗੀ ਵਂਡ
ਹਰ ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ ਲੋਕਤਂਤ੍ਰੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਂਚਾਲਨ ਲਈ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਨੂਂ
ਅਨੇਕ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਂਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਲਾਸਕੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਮ ਕਰਕੇ, ਮੋਟੇ
ਤੌਰ ਤੇ ਵਂਡ ਜਾਂ ਤਾਂ 'ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ' ਤੇ ਜਾਂ 'ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿ ਆਧਾਰ' ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਂਡ ਦਾ ਵਡਾ ਔਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਇਕੋ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂਂ ਅਨੇਕ
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹੁਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ੍ਚੋਂ ਹਰੇਕ ਵਖ੍ਖ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਹਰ ਇਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।'ਦੂਜੇ
ਪਾਸੇ 'ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ' ਦੇ ਵਂਡ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਭ ਇਹ ਹਨ: ਪਹਲਾ, ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਵਿਭਾਗ ਦੇ
ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਨੂਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ
ਅਜੇਹੇ ਵਡੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖਤਰ ਤੇ ਖਿਂਡਾਉਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਚੇਰੇ ਦਰਜੇ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਦੂਜਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਧੇ਱ੇ ਚਂਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ
ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂਂ ਅਜੇਹਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ
ਨੂਂ ਪਤਾ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਵਖ ਵਖ ਪਖ੍ਖ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ
ਹੁਂਦੇ ਹਨ।1
ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਅਜੇਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ
ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਭਾਗ ਨੂਂ ਕਂਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਸਂਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਂਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਕ 'ਇਂਡੀਅਨ ਬਿਊਰੋ' ਜਾਂ ਵਿਭਾਗ ਹੈ ਜਿਹਡ਼ਾ
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਸ੍ਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ
ਦੇਸ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਵਾਸ-ਮਂਤ੍ਰਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਂਮ ਪਛ੍ਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ
ਉਜ੍ਜਡ਼ਕੇ ਆਏ ਸਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂਂ ਸੁਖ ਪਹੁਂਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਵਾਸ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ
ਸਮਸ੍ਸਿਆਵਾਂ ਨੂਂ ਹਲ੍ਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਂਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ
ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਉਤ੍ਤੇ ਇਸ ਸਂਬਂਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੀ ਉਨ੍ਨਤੀ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਅਡ੍ਡ ਅਡ੍ਡ
ਉਪ-ਭਾਗ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ
ਆਧਾਰ ਨਾਲੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਦਾ ਸਂਭਵ ਨਹੀਂ
ਹੁਂਦਾ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਵਿਭਾਗ ਨੂਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਕ੍ਕਾ ਹੀ ਵਖ੍ਖ
ਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੇਲ ਹੋਵੇ ਹੀ ਨ। 'ਹਰ ਇਕ ਵਿਭਾਗ
ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਈ ਸਮਸ੍ਸਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ
ਹਲ੍ਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਜੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਗਲ੍ਲ
ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਬਾਰ ਬਾਰ ਇਹ ਕਠਿਨਾਈ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਜ ਕਿਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ
ਖੇਤਰ ਅਂਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ'।1 ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਕਾਰਜ-ਪਾਲਿਕਾ ਸਾਮ੍ਹਣੇ, ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂਂ
ਪੁਨਰ-ਸਂਗਠਿਤ ਕਰਨ, ਦੈਨਿਕ ਕਂਮਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰਣ ਵਾਲੀ ਦੇਰੀ ਨੂਂ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂਂ ਸੁਧਾਰਣ ਦੀ ਸਮਸ੍ਸਿਆ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਂਦੀ
ਹੈ।2
ਕਂਮ ਦੇ ਆਥਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂਂ ਭੂਗੋਲਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਆਧਾਰ ਦੇ ਵੀ ਸਂਗਠਿਤ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਘਰੋਗੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ ਸਂਗਠਨ ਕੀਤਾ
ਗਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ
ਵਿਭਾਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਂਗ ਦੇ ਸਮਾਜ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਆਦਰਸ਼
ਅਪਣਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰੀਕਰਣ ਕਰ ਲਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗ ਹੀ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਸਂਚਾਲਨ ਲਈ
ਸਰਬ-ਜਨਿਕ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨਿਕ ਨਿਗਮ ਜਾਂ ਵਿਭਾਗੀ ਸਮਿਤੀਆਂ ਵੀ ਬਣਈਆਂ ਹਨ।'ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਨ ਚਲਣ
ਵਾਲੇ ਵਿਵਸਾਇਕ-ਨਿਗਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤਂਤਰ ਸਂਸਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁਂਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਸਂਚਾਲਕ-ਮਂਡਲਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂਂ ਜ਼ਿਮ੍ਮਦਾਰ ਮਂਤ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਹਟਾਇਆ ਜਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਂਸਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਛ੍ਛੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ
ਵੇਰਵੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਨਿਗਮ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਂਧ ਨਾਲ ਸਂਬਂਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ, ਸਦਨ ਚਰਚਾ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਂਬਂਧਿਤ ਮਂਤ੍ਰੀ ਨਿਗਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਂਬਂਧੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
+>

0 
﻿
Bindra, Jaidev Singh
03-08-23
Punjabi
<Bindra, J S - Pride and Prejudice>

< ਮਕਾਨ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਏ, ਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਰੇਨਾਲਡਜ਼ ਚੋਂ ਆਗਿਆ ਮਂਗਦੇ 
ਮੁਡ਼ ਪਏ। ਹਾਲ-ਕਮਰੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਚੋਂ ਮਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਗ਼ੀਚੇ ਚੋਂ ਦਰਿਆ ਵਲ 
ਜਾਂਦਿਆ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁਡ਼ ਕੇ ਖਿਂਬਰਲੇ ਹਾਊਸ ਵਲ ਤਕ੍ਕਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਾਮਾ, ਮਾਮੀ ਵੀ 
ਰੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਹਾਲੇ ਲਿਜ਼ੀ ਮਕਾਨ ਦੇ ਉਸਾਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਲਗਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ 
ਮਾਲਕ ਵੀ ਅਚਨਚੇਤ ਸਡ਼ਕ ਤੋਂ ਅਸਤਬਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸ ਪਿਆ। ...... ਕੁਲ ਤੀਹ 
ਕੁ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਵਿਥ ਸੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਦਮ ਅਚਾਨਕ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਲੇ ਵੀ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ ਮਿਲੀਆਂ...... ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਇਂਜ ਭਖ਼ ਉਠੇ 
ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਮੁਖਡ਼ੇ ਉਤੇ ਹੀ ਆ ਧਡ਼ਕੇ ਹੋਣ। ...... ਉਹ ਇਕ ਟਿਕ੍ਕ ਵੇਖਣ ਲਗਾ, ਹੈਰਾਨੀ ਨੇ 
ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਜ਼ਂਜੀਰਾਂ ਪਾ ਦਿਤ੍ਤੀਆਂ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਂਭਲ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 
ਆ ਪੁਜਾ, ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨਾਲ ਬੋਲਦਿਆਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਥਿਡ਼ਕਣ ਸੀ, ਪਰ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ 
ਗਡ਼ੁਚ੍ਚ ਸੀ ਉਹ।

ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਉਹ ਤੁਰ ਪੈਮ ਲਗ੍ਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆ ਪੁਜ੍ਜਣ ਤੇ ਖਲੋ ਗਈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਹਾਲ 
ਹਵਾਲ ਪੁਛ੍ਛਣ ਲਗ੍ਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂਂ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਭੁਡ਼ਕ ਭੁਡ਼ਕ ਕੇ ਪਸਲੀਆਂ 
ਤੋਡ਼ਨ ਲਗਾ ਹੋਵੇ। ਮਿ. ਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਰਡੀਨਰ ਜ਼ਰਾ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ... ਤਸਵਾਰ ਤਕ੍ਕਣ 
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਂਨੀ ਛੇਤੀ ਮਿ. ਡਾਰਸੀ ਨੂਂ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ 
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਕੁਝ ਸਂਦੇਹ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਤਕਦਿਆਂ ਮਿਟ ਜਾਣਾ 
ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ...... ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿਕ੍ਕੇ ਦੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ...... 
ਉਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਠ ਰਹੀਆਂ। ਸਿਰ ਨਿਵਾਈ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਨੇਹ-ਭਰਪੂਰ ਪੁਛ੍ਛਾਂ ਨੂਂ ਸਰਵਣ 
ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਤ੍ਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਜੀਭ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੀ। ਚੁਪ ਚਾਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬੋਲ 
ਖਡ਼ੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਥ੍ਥਰ 'ਚ ਢਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸਦੀ 
ਧੁਖਧੁਖੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਂਨੀ ਮਿਠਾਸ, ਉਸ ਨੇ ਅਗੇ ਕਦੀ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਆਪਣਾ ਲਹਿਜਾ ਹੀ ਵਿਸਾਰ ਚੁਕ੍ਕੀ ਹੋਵੇ। ਤੇ ਉਸ ਦਾ 
ਧਡ਼ਕਦਾ ਦਿਲ ਪੁਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ...... `ਕਾਹਨੂਂ ਇਥੇ ਆਈ।' ਸਦ ਇਂਨੀ ਘਬਰਾਹਟ ਉਸ ਨੇ 
ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਂਨੇ ਮਿਂਟ ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖਡ਼ਾ 
ਰਿਹਾ, ਉਸਦਾ ਸਾਹ ਰਸ ਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਰੁਖ਼ਾਈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਨ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਵੀ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਂਨੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਲਾਂਗਬੋਰਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਤੇ ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ 'ਚ ਰਹਿਣ ਦੇ 
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਰੇ ਪੁਛ੍ਛਿਆ ਕਿ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਬਦਲ 
ਚੁਕ੍ਕੇ ਹਨ। ਕਿਥੇ ਇਂਨਾ ਗ਼ਰੂਰ ਤੇ ਕਿਥੇ ਇਂਨੀ ਨਿਮਰਤਾ...... ਜ਼ਹਿਰਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਜਿਂਨਾਂ 
ਫ਼ਰਕ ਜਾਪਦਾ ਹੋਣ। ਪਲ ਕੁ ਅਬੋਲ ਖਡ਼ੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਸਂਭਲਿਆ ਲੈਂਦਾ ਮੁਡ਼ ਗਿਆ।

ਉਸਨੂਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਹੋਇਆ ਕੀ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। 
ਮਿ. ਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਰਡੀਨਰ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲਗੇ......, "ਬਡ਼ਾ ਸੁਂਦਰ ਯੁਵਕ ਹੈ।" ਪਰ ਇਲਿਜ਼ਬਥ 
ਨੇ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਖਂਭ ਉਸਨੂਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਡ਼ੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਤ੍ਤੇ 
ਉਡਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਚੁਪ ਚਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਪਿਛੇ ਤੁਰਨ ਲਗੀ। ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ 
ਮਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਕਦਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਠ ਰਹੇ....। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ, "ਮੈਂ ਕਿਸ ਲਈ 
ਇਥੇ ਆਈ? ਮੇਰੀਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਮੈਨੂਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸੋਭਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਣਾ, ਕੀ 
ਸਮਝਦਾ ਹੋਣਾ ਏਂ ਉਹ? ਉਸ ਜਿਹੇ ਘੁਮਂਡੀ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੀ ਮਾਨ ਰਿਹਾ? 
ਉਸਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੋਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣ ਬੁਝ੍ਝ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਈ ਹਾਂ। ਉਫ਼! ਮੈਨੂਂ 
ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਕਿਉ ਆ ਗਿਆ? ..... ਤੇ ....... ਤੇ 
ਹਾਏ ਅਸੀਂ ਹੀ ਦਸ ਮਿਂਟ ਪਹਿਲੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗਣਾ ਉਸਨੂਂ। ਹੁਣੇ ਹੀ 
ਤਾਂ ਅਪਡ਼ਿਆ ਹੈ...... ਪਰ, ...... ਤੇ ਇਸ ਅਨੋਖੇ ਮੇਲ ਕਾਰਣ ਘਡ਼ੀ ਘਡ਼ੀ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ 
ਲਹਿਂਦੇ ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਭਖ ਰਿਹਾ ਸੀ......... "ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ!! ਇਂਨੀ 
ਤਬਦੀਲੀ!!! ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦਾ? ਇਂਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ...... ਤੇ ਉਹ ਵੀ 
ਮੇਰੇ ਨਾਲ? ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਫ਼ੈਮਲੀ ਬਾਬਤ ਪੁਛ੍ਛਣਾ? ...... ਅਗੇ ਤਾਂ ਕਦੀ ਉਸਨੇ ਇਤਨੇ ਆਦਰ 
ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਕਿਂਨਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਰੋਜ਼ਿਰਾਜ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਖ਼ਤ ਫਡ਼ਾਉਣ ਦੇ 
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤਕ੍ਕ। ਜਿਵੇਂ ਸਪ੍ਪ ਕੁਂਜ ਉਤਾਰਣ ਵੇਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਛਡ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।" ......
ਉਸ ਨੂਂ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ?

ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕਂਢੇ ਕਂਢੇ ਚਲਣ ਲਗੇ। ਧਰਤੀ ਫੁਲ੍ਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਈ ਬਡ਼ੀ ਹੁਸੀਨ ਜਾਪ 
ਰਹੀ ਸੀ। ਬਿਰਛ ਵੀ ਸੁਂਦਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਮਗਨ 
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸੀ। ਮਾਮਾ ਤੇ ਮਾਮੀ ਦੇ ਦਸਣ ਤੇ ਉਹ ਤਕਣ ਤਾਂ ਉਧਰ 
ਲਗਦੀ, ਪਰ ਨ ਉਸਨੂਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਸੂਝ ਸੀ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਇਲਮ. ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ 
ਤਾਂ ਪਿਂਬਰਲੇ ਹਾਊਸ ਦੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਵਕਤ ਮਿ. ਡਾਰਸੀ ਸੀ, ਤੇ 
ਮਨ ਵਾ-ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਘੁਂਮਦਿਆਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ......, "ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੋਣੈ? 
......ਕੀ ਖ਼ਿਆਲ ਹੋਣੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੇਰੀ ਬਾਬਤ, ......ਸਾਰੀਆਂ ਗਲਾਂ ਦੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਹੁਂਦਿਆਂ ਕੀ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੈਨੂਂ ......ਚਾਹੁਂਦਾ ਹੈ? ......ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ 
ਸਂਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ..., ਪਰ ......ਨਹੀਂ, 
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਾਂਬਾ ਸੀ, ਥਿਡ਼ਕਨ ਸੀ। ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਂਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ......" ਪਤਾ ਨਹੀਂ 
ਉਹ ਉਸਨੂਂ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਾਂ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਬੋਚੈਨੀ ਪ੍ਰਤ੍ਤਖ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ 
ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਂਨਾ ਚਿਰ ਗੁਂਮ ਸੁਂਮ ਰਹਿਂਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂਂ ਕਹਿਂਦਿਆਂ ਸੁਣ ਕੇ 
`ਲਿਜ਼ੀ ......ਕਿਹਡ਼ੀਆਂ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਪੈ ਗਈ ਏਂ?' ਉਹ ਕੁਝ ਸਭਲ ਗਈ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਨਦੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਛਡ੍ਡ ਕੇ ਝਾਡ਼ੀਆਂ 'ਚੋਂ ਲਂਘਦਿਆਂ ਉਹ ਉਚੇ ਜਿਹੇ 
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਖਲੋਤੇ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਥਾਂ ਚੋਂ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਈ ਨਜ਼ਾਰੇ 
ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਣੇ ਸਨ। ਸਾਹਮਣੀ ਪਹਾਡ਼ੀ, ਵਲ ਖਾਂਦੀ ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਲੇ ਚਮਕਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤਿ 
ਸੁਂਦਰ ਸੀ। ਮਿ. ਗਾਰਡੀਨਰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਰਕ ਦਾ ਚਕ੍ਕਰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਪਏ, ਪਰ ਦਸ ਮੀਲ 
ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਸੁਣ ਕੇ ਚੁਪ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਥੇ ਰੁਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣ ਰਾਹ ਤੋਂ ਘੁਂਮ ਕੇ 
ਉਹ ਫਿਰ ਨਾਲੇ ਦੇ ਕਂਢਂ ਉਤੇ ਆ ਪਜੇ। ਉਸ ਥਾਂ ਨਾਲੇ ਦਾ ਪਾਡ਼ ਬਹੁਤ ਤਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 
ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੁਲ ਨੂਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਏ। ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇਹ ਭਾਗ ਸਾਰੀ ਵਾਦੀ ਤੋਂ 
ਘਟ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਘਾਟੀ ਇਂਨੀ ਸੌਡ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਬਸ ਕੇਵਲ ਨਦੀ ਦਾ ਹੀ ਵਹਿਣ ਸੀ, ਤੇ ਜਾਂ 
ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਕਂਢੇ ਤੇ ਭੀਡ਼ੀ ਜਿਹੀ ਪਗਡਂਡੀ। ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦਾ ਤਾਂ ਦਿਲ ਸੀ ਕਿ ਪਗਡਂਡੀ ਤੇ 
ਤੁਰਦਿਆਂ ਵਲ੍ਲ ਖਾਂਦੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤਕਿਆ ਕਿ 
ਪਿਂਬਰਲੇ ਤੋਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸਨ, ਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਰਡੀਨਰ ਇਨਾ ਤੁਰ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ 
ਸਕਦੀ। ਇਲਿਜ਼ਬਤ ਮਾਮੀ ਦੀ ਇਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦੀ? ਨੇਡ਼ੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਨਦੀ ਦੇ 
ਦੂਜੇ ਕਂਢੇ ਉਤ੍ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉਹ ਮਕਾਨ ਵਲ ਮੁਡ਼ ਪਏ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿਖ੍ਖੀ ਨਹੀਂ 
ਸੀ, ਹੋ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਦ ਮਿ. ਗਾਰਡੀਨਰ, ਮਛ੍ਛੀਆਂ ਪਕਡ਼ਨ ਦੇ ਸੌਖੀਨ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ 
ਉਛਲਦੀ ਕਿਸੇ ਮਛਲੀ ਨੂਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਖਲੋ ਕੇ ਮਾਨੀ ਲਾਨ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਇਸ 
ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਿਆਂ ਇਲਿਜ਼ਬਤ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਫਿਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿ. 
ਡਾਰਸੀ ਨੂਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤਕ੍ਕਿਆ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਵਿਥ ਥੋਡ਼ੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸੀ। ਸਡ਼ਕ 
ਵਿਚ ਵਲ ਵਿਂਗ ਘਟ ਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਭਾਵੇਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ 
ਪਰ ਐਤਕੀ ਉ ਵਿਚ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਤ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂਂ ਅਬੋਲ ਬਣਾ 
ਕੇ ਰਖ ਦਿਤ੍ਤਾ ਸੀ। ਜੇ ਸਚ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਮਿਲਣ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਧੀਰਜ ਨਾਲ 
ਗਲ੍ਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲ ਤਾਂ ਉਸਨੂਂ ਆਸ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮੁਡ਼ 
ਜਾਏਗਾ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਮੋਡ਼ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰੋਂ ਉਹਲੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝਟ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, 
ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧਡ਼ਕਣ ਮਾਡ਼ੀ ਜਿਹੀ ਤਿਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਤਕ ਲਿਆ ਕਿ 
ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮਿਠਾਸ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਖ੍ਖ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲਾਂ 
ਦਾ ਉਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਸੁਹਪ੍ਪਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆ ਦੇਣ ਲਗੀ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ 
ਦਿਲ-~ਖਿਚਵੇਂ ਤੇ `ਬਹੁਤ ਸੁਂਦਰ' ਲਫ਼ਜ਼ ਹੀ ਉਚਰੇ ਸਨ ਕਿ ਚੁਪ ਕਰ ਗਈ...... "ਮਤੇ ਉਹ 
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇ ਨ ਸਮਝ ਲਏ ਕਿ ਮੈਂ ਪਿਂਬਰਲੇ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।" 
ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਰਡੀਨਰ ਜ਼ਰਾ ਪਿਛੇ ਖਡ਼ੀ ਸੀ।

ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦੇ ਚੁਪ ਕਰ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣ 
ਪਛਾਣ ਕਰਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਾਨ ਵਧਾਉਗੇ?"

ਇਂਨਾ ਆਦਰ-ਭਾਵ --? ਇਸਦੀ ਉਸਨੂਂ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮੁਰਕਰਾਣੋਂ ਨਾ 
ਰਹਿ ਸਕੀ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ...... "ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ 
ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰਖਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਇਂਨੇ ਹਂਕਾਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ਸਨ। 
......ਕਿਂਨਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੇਗਾ ਹੁਣ ਜਦ ਜਾਣੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਸਮਝਦਾ ਹੋਣੈ, ਕੋਈ 
ਫ਼ੈਸ਼ਲੇਬਲ ਬਂਦੇ ਨੇ।"

ਖੈਰ ਜਦ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾਰੀ ਦਸਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਮਲਕਡ਼ੇ ਜਿਹੇ ਉਸ 
ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਲ ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਕਿਆ ਕਿ ਉਸ ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨੂਂ ਪੂਰੀ 
ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਇਂਨੇ ਨੀਵੇਂ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਟਕਣ ਲਗ੍ਗਾ, ਖ਼ਿਸਕਣ ਦੀ 
ਕਰੇਗਾ। ਸਬਂਧ ਸਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਘਿਰਣਾ ਦਾ ਕੋਈ ਚਿਂਨ੍ਹਾ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 
ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਖਿਸਕਣਾ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਤੁਰਿਆ ਤੇ ਮਿ. 
ਗਾਰਡਿਨਰ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲਾ ਵਿਚ ਰੁਝ੍ਝ ਗਿਆ। ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ 
ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਮਤਮਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੋਡ਼੍ਹੀ ਤਸਲ੍ਲੀ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ 
ਸਂਬਂਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦਸ ਕੇ ਉਸਨੂਂ ਸ਼ਰਮਿਂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਠਾਉਣੀ ਪਈ। ਉਹ ਬਡ਼ੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ 
ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਸੁਣਨ ਲਗ੍ਗੀ .......ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਚੋਂ ਆਦਰ ਸਿਆਣਪ ਤੇ 
ਦਾਨਾਈ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਚ੍ਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਂਨ ਸੀ।

ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਛ੍ਛੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਗਲ੍ਲਬਾਤ ਛਿਡ਼ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ...... ਮਿ. 
ਡਾਰਸੀ ਬਡ਼ੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ... ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਆ ਕੇ 
ਸ਼ਿਕਰਾ ਕਰੋ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਂਡੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ",...... ਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਦਸੀ 
ਜਿਥੇ ਮਥੀ ਵਧੇਰੇ ਹੁਂਦੀ ਸੀ। ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਰਡਿਨਰ ਜੋ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਪਾਈ ਤੁਰ 
ਰਹੀ ਸੀ, ਅਚਂਭੇ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲ ਤਕ੍ਕਣ ਲਗੀ। ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਬੋਲੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ 
ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ ਇਉਂ ਲਿਸ਼ਕੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਂਸਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨ ਸਿਮਟਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਮਾਮਦੀ ਦੀ ਤਕ੍ਕਣੀ ਵਿਚ ਉਸੇ ਲਈ ਹੀ ਤਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਸੀ। ਪਰਆਪਣੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਅਕਹਿ ਸੀ। ਧਡ਼ਕਦਾ ਦਿਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ...... "ਉਹ ਇਂਨਾ ਬਦਲ 
ਕਿਉਂ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ...... ਹਾਂ 
ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਇਂਨਾ ਕੋਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਹਂਸਫੋਰਡ 'ਚ 
ਆਖੀਆਂ ਸਚੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਉਸਨੂਂ ਇਂਜ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਹ ਕਿਵੇ ਹੋ ਸਕਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 
ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੈਨੂਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਅਸਂਭਵ ਹੈ, ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ।"

ਕੁਝ ਚਿਰ ਦੋਵੇਂ ਅਗੇ ਅਗੇ ਤੁਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮਰਦ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 
ਦੇ ਪਿਛ੍ਛੇ ਪਿਛ੍ਛੇ ਚਲਦੇ ਆਏ, ਪਰ ਇਕ ਜਲ-ਪੈਦੇ ਨੂਂ ਚਂਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਵੇਲੇ ਮਿਸਿਜ਼ 
ਗਾਰਡੀਨਰ ਨੇ ਇਲਿਜ਼ਬਤ ਦੀ ਬਾਂਹ ਛਡ ਕੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦਾ ਜਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਥਕ੍ਕ ਉਹ ਬਹੁਤ 
ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਉਸਦਾ ਭਾਰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। 
...... ਮਿ. ਡਾਰਸੀ ਹੁਣ ਇਲਿਜ਼ਬਤ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲਗ੍ਗਾ। ਕੁਛ ਚਿਰ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚਪ੍ਪ 
ਚਾਪ ਚਲਦੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨੇ ਉਸਨੂਂ ਇਹ ਦਸ੍ਸਣ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ 
ਹੀ -- ਉਥੇ ਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ --~ ਕਹਿਣ ਲਗ੍ਗੀ, "ਤੁਹਾਡੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਤਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ 
ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਲ੍ਹ ਆਉਗੇ। ਦਰ ਅਸਲ ਬੇਕਵੈਲ ਤੋਂ ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਪਤਾ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ 
ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਗਏ ਹੋਏ ਹੋ, ਤੇ ਛੇਤੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ।"

"ਜੀ ਹਾਂ," ਉਹ ਉਤ੍ਤਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, `ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਲ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੁਖਤਾਰ 
ਨਾਲ ਕਂਮ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਹਿਲੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਕਲ ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਵੀ ਆ 
ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹਨ...... ਮਿ. ਬਿਂਗਲੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ।"

ਇਲਿਜ਼ਬਥ ਨੇ ਹੌਲੇ ਜਿਹੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿਤ੍ਤਾ। ਉਸ ਨੂਂ ਝਟ੍ਟ ਉਹ ਸਮਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ 
ਜਦ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੇ ਮਿ. ਬਿਂਗਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਕਈ 
ਅਨੁਮਾਨ ਲਗ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਕੁਝ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

"ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਐਸਾ ਬਂਦਾ ਵੀ ਹੈ," ਕੁਝ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, "ਜੋ 
ਤੁਹਾਨੂਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ, ... ਕੀ ਮੈਨੂਂ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਮੈਂ ਮਿਰ ਡਾਰਸੀ 
ਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾ ਦਿਆ? ਲੈਂਬਟਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਠਹਿਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। 
ਕੀ ਮਾਂ ਬਹੁਤਾ... ?"
+>
0 
﻿
03-08-23
Punjabi
< ਉਸੇ ਦਿਨ ਗਂਗਮਾਂ ਪੁਤ੍ਤਰ ਨੂਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਿਹਾਤ ਨੂਂ ਨਿਕਲ ਪਈ। ਉਸ ਦਾ ਇਸ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗਲ੍ਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਣਾਜੋਇਸ ਕੋਲ ਬੁਹੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਚਾਬੀ ਹੋਣ
ਕਰਕੇ ਉਸਨੂਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਸੁਖ ਹੁਂਦਾ ਸੀ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਉਹ ਬੂਹਾ
ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਤੂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬਚ੍ਚੇ ਨਂਜਮਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦਾ
ਮਡੂਆ, ਲੋਬੀਆ ਤਾਂ ਨਂਜਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸੀ, ਪਰ ਮਡੂਏ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ
ਪੇਟ ਵਿਚ ਗਡ਼ਬਡ਼ੀ ਷ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਲੋਬੀਆ ਦਾਲ ਦੇ ਸਾਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਟ
ਵਿਚ ਗੈਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰੋਜ਼ ਅਁਨ ਤੇ ਹਰਹਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹਿਂਮਤ ਨਂਜਮਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ
ਸੀ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਁਦਾ ਤਾਂ ਮੋਟੇ ਲਾਲ ਚੈਲਾਂ ਦਾ ਅਁਨ ਪਕਾਉਁਦੀ ਅਤੇ
ਇਲਾਕੇਦਾਰ ਕੋਈ ਉਚ੍ਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਉਁਦਾ ਤਾਂ ਬਰੀਕ ਚਿਟ੍ਟੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਅਁਨ ਤੇ
ਹਰਹਰ ਦੀ ਦਾਲ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ। ਇਁਨੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ
ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰ ਨਂਜੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਰੋਜ਼ ਅਂਨ ਤੇ ਹਰਹਰ ਦੀ ਦਾਲ
ਪਰੋਸਦੀ। ਅਁਨ ਦੇਖਕੇ ਉਸਦੇ ਬਚ੍ਚੇ ਵੀ ਮਚਲ ਉਠਦੇ। ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਕਿਉਂ ਪਿਛੇ ਰਹਿਂਦੇ?
ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਅਁਨ ਪਕਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਬਚ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਪੂਰਾ
ਕਰਨਾ ਮੁ਷ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਂਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਾਂ-ਪੁਤ੍ਤ ਪਿਂਡ ਪਰਤ ਆਏ। ਨਂਜਮਾਂ ਨੂਂ ਪਤਾ ਲਗ੍ਗਿਆ
ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਲਾਕੇ ਪਾਰਬਤੀ ਨੂਂ ਕਿਹਾ-"ਤੂਂ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਨੂਂ ਬੁਲਾ ਲਿਆ।
ਦਾਦੀ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਾ ਕਹੀਂ।" ਇਸ ਬਰੀਕੀ ਨੂਂ ਸਮਝਕੇ ਕੁਡ਼ੀ ਬਲਾਉਣ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ
ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਨੂਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤੀ। ਇਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ
ਇਸ ਪਾਸੇ ਇਛਾ ਜਾਗੀ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਡਰ ਲਗ੍ਗਣ ਲਗ੍ਗਿਆ। ਷ਰਮ ਨਾਲ ਇਕ ਥਮ੍ਹਲੇ
ਕੋਲ ਖਡ਼੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕੀਤੀਆਁ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਸਾਤੂ ਅਂਦਰ
ਖਾਣਾ ਪਕਾ ਰਹੀ ਸੀ।
"ਅਪਣ੍ਣਈਆ, ਖਾਣਾ ਅਜ੍ਜ ਇਥੇ ਹੀ ਖਾਣਾ।" ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਮਾਂ...!"
"ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗੀ। ਰਾਤੀਂ ਉਹ ਫਲ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਠ ਹਥ੍ਥ ਮੂਂਹ
ਧੋ ਲੈ।" ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਵੀ ਉਠ ਪਿਆ। ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਂ ਬਿਠਾਕੇ ਖਾਣਾ ਪਾ ਦੇਣ
ਲਈ ਸਾਤੂ ਨੂਂ ਕਿਹਾ। 'ਬਸ੍ਸ' ਜਾਂ 'ਹੋਰ' ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਵੀ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਨੂਂ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ
ਸੀ। ਪੁਛ੍ਛਣ ਵਿਚ ਸਾਤੂ ਨੂਂ ਵੀ ਷ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਮਾਨਤ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ
ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਿਆਂ ਨਂਜਮਾਂ ਤੇ ਤਂਗ੍ਗਮਾ ਵਿਹਡ਼ੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਸਤੋਂ ਮਗਰੋਂ
ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਤਾਂਬਲ ਖਾਧਾ। ਨਂਜਮਾਂ ਅਂਦਰ ਗਈ ਤੇ ਥੋਡ਼ੀ ਦੇਰ ਲਈ ਸਾਤੂ ਦੇ ਕਂਨ
ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਿਹਾ। ਵਿਧਵਾ ਤਂਗ੍ਗਮਾਂ ਵੀ ਉਸ ਗਲ੍ਲ ਬਾਤ ਵਿਚ ਷ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।
ਘਰ ਵਿਚ ਧਾਨ ਆਦਕ ਭਰਕੇ ਰਖਣ ਲਈ ਇਕ ਕਮਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਨ੍ਹੇਰਾ
ਰਹਿਂਦਾ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਨੂਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਚਿਟਾਈ ਵਿਛਾਈ। ਸਾਤੂ
ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਬਿਸਤਰਿਆਁ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ। ਅਪਣ੍ਣਈਆ
ਜਾਣ ਲਈ ਉਠ੍ਠੀਆ ਤਾਂ ਨਂਜਮਾਂ ਬੋਲ ਉਠੀ-"ਅਜ੍ਜ ਇਥੇ ਹੀ ਸੌ ਜਾਓ।"
ਇਸ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂਂ ਖੁ਷ੀ ਤਾਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਡਰ ਵੀ ਲਗ੍ਗਣ
ਲਗ੍ਗਿਆ। ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿਤਾ-"ਮਾਂ...।" ਨਂਜੂ ਨੇ ਕਿਹਾ-"ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਪਾਰਵਤੀ
ਤੇ ਰਾਮਣਾ ਨੂਂ ਮਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿਂਦੀ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਇਕ੍ਕਲੀ ਰਹਿਣ ਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।
ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਕੋਠੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਵੋ।" ਪਰ ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ-"ਇਸ ਸਾਰੀ
ਸਿਰਦਰਦੀ, ਤੈਂ ਕਰਨੀ ਹੈ?" ਪਤਨੀ ਨੂਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਖ੍ਖਾਂ ਦਿਖਾਈਆਁ। ਰਿਛ ਦੇ ਷ਿਵਪੂਜਾ
ਭਂਗ ਕਰਨ ਵਰਗੀ ਪਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਨਂਜੂ ਪਤੀ ਨੂਂ ਅਖ੍ਖਾਂ ਫਾਡ਼ ਕੇ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ
ਬੋਲੀ-"ਤੁਸੀਂ ਮੂਂਹ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੋ। ਤੁਰੂਮਲੇ ਗੌਡ਼ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੁਧ੍ਧ
ਦਿਤਾ ਹੈ। ਅਂਦਰ ਖੀਰ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?"
ਦੁਧ੍ਧ ਦੀ ਖੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣਦਿਆਁ ਹੀ ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਤੁਰਤ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਘੁਸ ਗਿਆ।
ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਕੋਠੇ ਵਿਚ ਜਾ ਵਡ਼ਿਆ। ਨਂਜੂ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪਤੀ ਨੂਂ ਬੋਲੀ-
"ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂਂ ਬੁਲਾ ਲਵਾਂਗੀਆਁ। ਉਦੋਂ ਤਕ੍ਕ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰ ਤਮਾਖੂ ਖਾ
ਲਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਨੂਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਹੁਣ ਸਾਤੂ ਨੂਂ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਕੋਲ ਭੇਜ ਕੇ
ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਬੂਹਾ ਮਾਰ ਦਿਤਾ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਧ੍ਧ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਕਹਿਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਂਗੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ
ਹੁਣ ਸੋਹਣ ਲਗ੍ਗੀ ਕਿ ਕਿਸ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮਝ੍ਝ ਦਾ ਦੁਧ੍ਧ ਲਿਆ ਕੇ ਖੀਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਤਾਂ ਵੀ
ਉਸ ਨੇ ਬੁਧੀ ਨਹੀਂ ਖੋਈ। ਵਿਹਡ਼ੇ ਵਿਚ ਬਿਸਤਰੇ ਉਸ ਨੇ ਬਚ੍ਚਿਆ ਨੂਂ ਪਾ ਦਿਤਾ।
ਇਕ ਨਾਰੀਅਲ ਘਿਸਾ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਪੀਹ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਦੋ ਰੋਡ਼ੇ ਗੁਡ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੀਰ
ਬਨਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਖੋਡ਼ਾ ਜਿਹਾ ਸਾਦਾ ਦੁਧ੍ਧ ਪਾ ਦਿਤ੍ਤਾ। ਤਂਗਮਾਂ ਨੂਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਕੇ ਪਤੀ ਨੂਂ
ਅਂਦਰ ਬੁਲਾਇਆ। ਪਟਵਾਰੀ ਜੀ ਸੁਤ੍ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਬੁਲਾਉਁਦਿਆਂ ਹੀ ਉਠ ਕੇ ਅਁਦਰ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੇ ਬੈਠਣ ਮਗਰੋਂ ਖੀਰ ਦਾ ਛਂਨਾ ਉਹਦੇ
ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰਖ੍ਖਣ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਸਿਲਵਰ ਦੀ ਥਾਲੀ ਰਖ ਕੇ ਕਿਹਾ-"ਤੁਸੀਂ ਪਰੋਸ ਕੇ ਆਪੇ
ਖਾਓ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਮਝ੍ਝ ਸੂਈ ਨੂਂ ਅਜ੍ਜ ਪਂਦਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਧ੍ਧ
ਫਟਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਵੀ ਖੀਰ ਚਂਗੀ ਬਣੀ ਹੈ।
ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਨੇ ਇਕੀ ਕਡ਼ਛੀ ਖੀਰ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਰਖੀ। ਦੁਧ੍ਧ ਦੀ ਮਿਠ੍ਠੀ ਖੀਰ
ਚਟਕਾਰੇ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਣ ਲਗਿਆ। "ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਖਾ ਲਉਗੇ?" ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਪੁਛਿਆ
ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ 'ਹੂਂ' ਤਕ੍ਕ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ।
ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਤਲਾਅ ਦੀ ਚਡ਼ਾਈ ਵਲ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ
ਮਂਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂਂ ਬੋਲਿਆ "ਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਬੁਲਾ ਲੈ।"
"ਕਿਸਨੂਂ?"
"ਨੁਗ੍ਗੀਕੇਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂਂ।"
ਗਂਗਮਾਂ ਸੁਂਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਮਿਂਟ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੀ ਗਲ੍ਲ ਸਮਝ ਗਈ। "ਹਟ੍ਟ,
ਰਂਡੀ ਦਿਆ ਪੁਤਾ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਤੂਂ ਰਾਤੀਂ ਦਿਆਵਲਾਪੁਰ ਕੋਈ ਯਕ਷ਗਾਨ ਦੇਖਣ
ਗਿਆ ਹੋਵੇਂਗਾ? ਕੀ ਵਿਭਚਾਰਨੀ ਨਾਲ ਸੁਤ੍ਤਾ ਸੀ?"
ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖਡ਼੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਦਸ ਕੁ ਮਿਂਟ ਮਨ ਚਾਹੀਆਂ ਕਹਿਣ
ਮਗਰੋਂ ਗਂਗਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ-"ਉਸੇ ਵਿਭਚਾਰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੋਣੈ ਕਿ ਸਾਨੂਂ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ
ਲੈ ਚਲੋ?"
ਅਪਣ੍ਣਈਆਂ ਕੁਝ ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ-"ਉਹ ਕੀ ਕਹੇਗੀ, ਮੈਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਲੈ ਆਵਾਂਗੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਓਥੇ ਕਿਉਂ ਛਡੀਏ?"
"ਹਰਾਮੀਆ, ਤੂਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਕਿਤੇ ਇਥੇ ਲੈ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ
ਆਇਆ? ਠਹਿਰ, ਅਣਾਜੋਇਸ ਜੀ ਨੂਂ ਆਖ ਕੇ ਤੈਨੂਂ ਦਸਦੀ ਹਾਂ।" ਏਨਾ ਕਹਿ ਉਹ
ਤੁਰਤ ਉਠ ਕੇ ਜੋਇਸ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਛਡ੍ਡ ਹੇਠਾਂ ਖਡ਼੍ਹ ਕੇ-"ਜੋਇਸ ਜੀ, ਜ਼ਰਾ ਉਰੇ
ਆਇਓ!"
ਇਹ ਹਾਕ ਸੁਣਕੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਸਤ੍ਤ-ਅਠ੍ਠ ਲੋਕ ਇਕ੍ਕਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਜੋਇਸ ਜੀ
ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸਨੂਂ ਕਿਹਾ-"ਕਲ੍ਹ ਰਾਤੀ ਉਹ ਉਸ ਕਂਜਰੀ ਨਾਲ ਸੌਂ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।
ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦਸੋ, ਕੀ
ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਮਂਦਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਨੇ?"
"ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਂਦਰ ਵਿਚ ਪਤੀ-
ਪਤਨੀ ਦਾ ਇਕ੍ਕਠੇ ਰਹਿਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨ੍ਹਾ ਬੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਤ੍ਤ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂਂ ਮਂਦਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢ ਦਿਆਁਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ
ਤਾਂ ਪਿਂਡ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਫਸਲ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋਡ਼ ਨਹੀਂ?" ਕਹਿ ਕੇ ਅਣਾਜੋਇਸ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ
ਨੂਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਰਾਤੀਂ ਮਿਲੇ ਸੁਖ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਪਤਨੀ
ਨੂਂ ਛਡਕੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਅਸਹਿ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਡ਼ੀਂਦੀ ਹਿਂਮਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਭਾਬੀ ਦੇ
ਘਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂਂ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦਸ੍ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਛ੍ਛੇ ਗਂਗਮਾਂ ਵੀ ਆ
ਗਈ। ਅਤੇ ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਤੇ ਨਂਜਮਾਂ ਨੂਂ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਗਾਲਾਂ ਕਢੀਆਁ। ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਸੁਤੇ ਹੋਏ
ਰਾਤ ਦੀ ਖਾਧੀ ਖੀਰ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਠ ਬੈਠੇ। ਉਹ ਷ਾਇਦ ਪਤਨੀ ਨੂਂ
ਡਾਂਟਦੇ, ਪਰ ਤਲਾਅ ਦੀ ਚਡ਼੍ਹਾਈ ਵਲ੍ਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਿਹਾਂ ਭਜਦੇ
ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਗਂਗਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਨੂਂ ਵੀ ਵਿਰੁਧ ਸਮਝ ਕੇ ਤੁਰਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂਂ
ਮੁਡ਼ ਗਈ।
ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਭਾਬੀ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਸੁਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਤਿਂਨ ਦਿਨਾਂ
ਵਿਚ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੇ ਪੁਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਖ ਰਹੇਗਾ।
ਉਸਦੀ ਸਸ੍ਸ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇਗੀ, ਇਸਦਾ ਨਿਰਣਾ ਵਖਰਿਆਂ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਇਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿਂਡ-ਪਿਂਡ ਘੁਂਮ ਕੇ ਘੁਂਮਣ ਫਿਰਨ ਦਾ ਆਦੀ
ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਨਿਰਭਾਅ ਲਈ ਇਉਂ ਹਿਂਮਤ ਕੀਤੀ ਕਿ
ਭਿਖਿਆ ਲਿਆ ਕੇ ਹੀ ਬਾਲ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਂ ਪਾਲਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਹਾਂ! ਰਹਿਣ
ਵਾਸਤੇ ਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਗਲ੍ਲ ਸੋਚੀ।
ਇਸ ਪਿਂਡ ਵਿਚ ਕੁਰੂਬਰਹਲ੍ਲੀ ਦੇ ਗੁਂਡੇਗੌਡ਼ ਦੀ ਵਾਡ਼ ਰਹਿਤ ਵਾਡ਼ੀ ਸੀ
ਜਿਹਡ਼ੀ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਮਂਦਰ ਤੋਂ ਤਿਂਨ ਗਜ਼ ਦੂਰ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਪਤ੍ਤੇ ਇਕਠ੍ਠੇ ਕਰਦਾ
ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ। ਅਪਣ੍ਣਈਆਁ ਨੂਂ ਲੈ ਕੇ ਨਂਜਮਾ ਕੁਰੂਬਰਹਲ੍ਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਂਡੇਗੌਡ਼
ਨਾਲ ਗਲ੍ਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-"ਜੇ ਅਪਣਈਆ ਆਪਣੇ ਹੀ
ਖਰਚੇ ਨਾਲ ਝੌਂਪਡ਼ੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂਂ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ।" ਅਪਣਈਆ
ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਵਾਂਗ ਘੌਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਉਤਸਾਹ ਕਰੇ ਤੇ ਰਾਹ ਦਸ੍ਸੇ, ਤਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ
ਦੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਤਸਾਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ
ਪਤਨੀ ਦੇ ਮੇਲ ਨੇ ਇਛ੍ਛਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਨਂਜਮਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰ਷ਨ ਮਿਲਿਆ।
ਸਾਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੇਰ ਭਰ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪਂਚਪਾਤਰ ਵੇਚ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂਂ ਪਚ੍ਚੀ ਰੁਪਏ ਦਿਤ੍ਤੇ।
ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਬਾਂਸ, ਦਸ੍ਸ ਗਡ੍ਡੇ ਮਿਟੀ, ਪਥ੍ਥਰ ਦੇ ਦੋ ਖਮਲੇ ਖਰੀਦ ਲਏ। ਖੁਦ
ਅਪਣਈਆ ਨੇ ਨਾਪ ਲੈ ਕੇ ਕਮਰ ਤਕ੍ਕ ਉਚੀ ਕਂਧ ਉਸਾਰੀ। ਪਥਰ ਦੇ ਥਮ੍ਹਲੇ ਨੂਂ ਗਡ੍ਡ ਕੇ
ਬਾਂਸ ਤੇ ਬਲ੍ਲੀਆਂ ਬਂਨ੍ਹੇ। ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਂਗ ਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਪਤ੍ਤੇ
ਵਿਛਾ ਦਿਤ੍ਤੇ। ਸੁਨਿਆਰੇ ਨੇ ਤਿਂਨ ਰੁਪਿਆਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਗਜ਼ ਉਚਾ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕੇ ਕੁਂਡੀ
ਬਣਾ ਦਿਤੇ। ਷ੁਭ ਦਿਨ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਧ੍ਧ ਉਬਾਲ ਕੇ ਘਰ ਪਰਵੇ਷ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਦੋਂ ਤਕ੍ਕ
ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਨਂਜਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਕਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਏਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂਂ
ਛਡ ਕੇ ਅਪਣਈਆ ਹੁਣ ਪਿਂਡਾਂ ਵਲ੍ਲ ਇਕ੍ਕਲਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ। ਘਰ ਘਰ ਵਿਚ ਷ਿਵਗੌਡ਼ ਨੂਂ
ਸਰਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਝ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿਂਦਾ। ਉਹ ਬੂਹੇ ਤੇ ਝੌਲੀ ਅਡ੍ਡ ਕੇ ਮਂਗਮ ਵਾਲਾ
ਮਂਗਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਧ੍ਧ ਸੇਰ ਤੋਂ ਘਟ੍ਟ ਨਹੀਂ ਦਿਂਦੇ ਸਨ। ਇਁਨੇ ਨੂਂ
ਸੁਗੀ (ਦੂਜੀ ਫਸਲ ਦਾ ਮੌਸਮ) ਆ ਗਿਆ ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਸਪੂਜਾ ਸਮੇਂ
ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂਂ ਦਾਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰਾਸ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਵੇ
ਸਨ। ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਵਸ੍ਸ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਨੂਂ ਸੂਪ-ਭਰ ਮਿਲਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਕ ਹੀ ਖੇਤ
ਵਿਚ ਗਂਗਮਾਂ ਤੇ ਅਪਣਈਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਪੁਤਰ ਨਾਲ ਗਲ੍ਲ ਨਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ
ਉਹ ਵੀ ਸਿਰ ਚੁਕ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂਂ ਨਾ ਦੇਖਦਾ। "ਦੋਵੇਂ ਵਖ੍ਖ ਵਖ੍ਖ ਹਨ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ
ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਦੋ ਦੋ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਿਥੋਂ ਦਈਏ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚਿਡ਼ਾਉਣ
ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੀ।
ਏਹੀ ਹਾਲ ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਜਿਹਡ਼ੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਾਂ-ਪੁਤ
ਇਕ੍ਕਠੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹਨੀਂ ਘਰੀਂ ਕੋਈ ਇਕ ਪਹੁਂਚ ਜਾਂਦਾ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿਤਾ-'ਮਾਂ ਪੁਤ ਵਖ੍ਖ ਵਖ੍ਖ ਆਉਗੇ ਤਾਂ ਦੋ ਦੋ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਿਥੋਂ
ਦਿਆਂਗੇ?' ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਗਂਗਮਾਂ ਨੇਡ਼ ਤੇਡ਼ ਦੇ ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਜਣ ਦਾ ਜਤਨ
ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਰਤ ਆਉਁਦੀ। ਅਖਰ ਉਸ ਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਪੇਟ ਸੀ,
ਭਾਵ ਘਟ ਖਰਚਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਕੋਲ ਮ਼ਡੂਆ, ਦਾਲ, ਮਿਰਚ ਆਦਕ ਏਨੇ ਇਕ੍ਕਠੇ ਹੋ ਗਏ ਕਿ
ਤਿਂਨ ਵਰ੍ਹੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅਪਣਈਆ ਨੇ ਤਾਂ ਪਂਜ ਪੇਟ ਭਰਨੇ ਹੁਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਵਿਧਵਾ। ਬੁਢੀ ਦੇ ਮਂਗਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹਡ਼ੀ ਦਿਆ ਉਪਜਦੀ ਸੀ,
ਉਹ ਇਕ ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਸ਼ਟ ਦੇ ਮਂਗਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉਪਜ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ
ਅਪਣਈਆ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਠਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ-"ਕੀ ਹਥ੍ਥ ਪੈਰ ਟੁਟ੍ਟ ਗਏ ਸਨ ਕਿ
ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੇ?"
਷ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਪਣਈਆ ਨੂਂ ਬਡ਼ਾ ਚਾਅ ਰਿਹਾ। ਚਾਰ
ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਘਟ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਭਰ ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚ ਚਕ੍ਕਰ ਕਟਣਾ, ਘਰਾਂ ਦੀ
ਦਲੀਜ ਚਡ਼੍ਹਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਸੁਣਨੀਆਂ,-ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂਂ ਹੁਣ ਚਂਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਲਗਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮਂਗਣਾ ਮਾਂ ਦਾ ਕਂਮ ਸੀ। ਲਾਲ ਸਾਡ਼੍ਹੀ
ਬਂਨ੍ਹ ਕੇ ਇਕ ਥਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਰਖ੍ਖ ਦਿਂਦੀ ਤਾਂ ਅਪਣਈਆ ਉਸ ਨੂਂ ਚੁਕ ਲਿਆਉਁਦਾ। ਹੁਣ
ਆਪ ਮਂਗਣ ਦੀ ਕਿਡ਼-ਕਿਡ਼ ਤੋਂ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਕ ਦਿਨ ਨਂਜਮਾਂ ਅਪਣਈਆ ਦੇ ਘਰ ਆਈ। ਅਪਣਈਆ ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚ
ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰਕੇ ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ-"ਤੇਰੀ ਜੈ
ਲਛਮੀ ਤੇ ਸਾਡੀ ਪਾਰਵਤੀ ਇਕੋ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂਂ ਵੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ
ਕਰਵਾ ਦਿਓ। ਚਾਰ ਅਖਰ ਨਾ ਸਿਖਣ ਤਾਂ ਬਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਨਾ?"
"ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ?"
"ਮੈਂ ਤੈਨੂਂ ਇਕ ਹੋਰ ਗਲ੍ਲ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੁਂਦੀ ਸੀ। ਸੁਣਿਐ, ਕਿ ਲਿਆਂਦੇ ਮ਼ਡੂਏ
ਤੁਸੀਂ ਵੇਚ ਦਿਂਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਸੁਗ੍ਗੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਤਿਂਨ ਮਹੀਨੇ
ਮਗਰੋਂ ਤਕ੍ਕ ਲੋਕ ਧਾਨ ਦਿਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਠ ਹਾਡ਼ਾਹ ਮਗਰੋਂ ਕੇਈ ਧਾਨ ਦਾ ਇਕ ਦਾਣਾ ਨਹੀਂ
ਦਿਂਦਾ। ਧਾਨ ਹੁਣ ਦੇ ਖਤਮ ਹੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਬਡ਼ੀ ਔਖ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਣੇਨਹਲ੍ਲੀ ਤੋਂ
ਮਿਟੀ ਦੇ ਇਕ ਦੋ ਭਡ਼੍ਹੋਲੋ ਮਂਗਵਾ ਕੇ ਇਕ੍ਕਠੇ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰੋ।"
"ਇਸ ਬੇਕਾਰ ਮਡੂਏ ਨੂਂ ਰਖ੍ਖ ਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ? ਇਹਨੂਂ ਖਾਂਦਾ ਕੌਣ ਹੈ?"-
ਵਿਧਵਾ ਤਂਗਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਨਂਜਮਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮਡੂਆ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂਂ ਬਚਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਸ
ਪਿਂਡ ਵਿਚ ਮਡੂਆ ਛਡ ਕੇ ਚੌਲ ਖਾਣ ਕਿਂਨੇ ਹਨ? ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਦਤ ਪਾਉਣ ਤਾਂ
ਆਦੀ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਸਿਰਫ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ
ਲਈ ਸਂਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਚਲੂਗਾ? ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ
ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਕਹੀ। ਸਿਆਣਪ ਦੀਆਁ ਹੋਰ ਵੀ ਇਕ ਦੋਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਹਿਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂਂ ਕਾਫੀ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਕਹਿਂਦੇ ਹਨ ਕਡੂਰ ਪ੍ਰਦੇ਷
ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਸਾਤੂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਈ ਤਾਂ ਸਸ੍ਸ ਦੇ
ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮਸਂਦਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਏ
ਸਨ। ਰਹੀਮ ਪੀ ਵਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਦਾ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰੀ ਪਰਵਾਰ ਜੇ ਦੋ ਵਾਰ
ਵੀ ਕਾਫੀ ਪੀਵੇ ਤਾਂ ਕਿਥੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਊ?"
"ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂਂ ਛਡ ਦਿਓ ਤਾਂ ਬਡ਼ੀ ਬਚ੍ਚਤ ਹੋਵੇ।"
"ਸਾਥੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਬਾਬਾ, ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ
ਜਾਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਸਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।"
ਤਂਗਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿ਷ੇ ਨੂਂ ਫੇਰ ਇਥੇ ਹੀ ਛਡ੍ਡ ਦਿਤ੍ਤਾ।
ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਤੂ ਜੇਠਾਣੀ ਕੋਲ ਆਕੇ ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਂਜਮਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ
ਤੀਲ੍ਹੇ ਤੋਡ਼ ਦੋ ਤਿਂਨ ਮਿਂਟਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਤ੍ਤਲਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ। "ਭੈਣ
ਤੂਂ ਐਨਾਂ ਕਂਮ ਕਰਦੀ ਏ? ਘਰ ਦੇ ਕਂਮ ਨਾਲ ਪਟਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।
ਪਤ੍ਤੇ ਢੋ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਤ੍ਤਲਾਂ ਬਣਾਉਨੀ ਏ। ਸਾਥੋਂ ਏਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ
ਹੋ ਸਕਦਾ।"
ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ-"ਦੇਖ ਮੈਂ ਦੋ-ਤਿਂਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਤੈਨੂਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁਂਦੀ ਸੀ
ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੋਚੋ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੁਪ ਕਰ ਗਈ।"
"ਦਸ੍ਸੋ, ਕੀ ਗਲ੍ਲ ਹੈ?"
"ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਂਜ ਹਨ। ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ। ਉਹ ਵੀ
ਭੀਖ ਮਂਗ ਮਂਗ ਕੇ ਕਦੋਂ ਤਕ੍ਕ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇਗਾ। ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਂਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਆਪ ਕੁਝ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਇਸ ਪਾਏ ਨੂਂ ਕਿਉਂ ਪਹੁਂਚਦਾ? ਤੁਸੀਂ ਵੀ
ਕੁਝ ਕਰੋ। ਘਰ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਹੋ। ਘਰੇਲੂ ਕਂਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਰੋਜ਼ ਤਿਂਨ ਸੌ ਪਤ੍ਤਲਾਂ
ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋ। ਅਜ੍ਜ ਕਲ੍ਲ ਸੌ ਪਤ੍ਤਲਾਂ ਦਾ ਸਤ੍ਤ ਆਨੇ ਭਾਅ ਹੈ। ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਪਟੂਰ
ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਬਂਗਲੌਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਮਹਿਨੇ ਵਿਚ ਤਿਂਨ ਰੁਪਏ ਵੀ
ਕਮਾਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ ਨਾ!"
"ਲਗਾਤਾਰ ਢਾਕ ਦੇ ਪਤ੍ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਲਗੇਗੀ?"
"ਆਦਤ ਬਣਾਓ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁਂਦਾ। ਗਰਮੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੇ ਰਾਤ ਨੂਂ ਰਿਂਡੀ
ਦਾ ਤੇਲ ਤਲੀਆਂ ਨੂਂ ਮਲ ਲਈਏ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
ਫੇਰ ਸਾਤੂ ਨੇ ਵੀ ਪਤ੍ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਜੇਠਾਣੀ ਦੇ
ਘਰ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਤ੍ਤੇ ਜੋਡ਼ਨ ਲਗ੍ਗੀ। ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਸੌ ਪਤ੍ਤਲ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਸਾਤੂ
ਅਠਾਰਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕੀ। ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-"ਅਭਿਆਸ ਹੋਮ
ਮਗਰੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਗੇਂਗੀ।" ਪਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਹਥ੍ਥ ਪੈਰ ਜਲਣ ਲਗ੍ਗੇ
ਤਾਂ ਤਂਗਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂਂ ਸਮਝਾਇਆ-"ਪਤੀ ਨੂਂ ਚਾਹੀਦੈ, ਕਿ ਉਹ ਬਾਲ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਂ
ਪਾਲੇ। ਤੂਂ ਪਤ੍ਤੇ ਪੁਤੇ ਨਾ ਲਗਾ, ਧੀਏ।" ਬਸ੍ਸ ਉਸਦਾ ਪਤ੍ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਬਂਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਁਨੇ ਨੂਂ ਉਹਦੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਬਂਦ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਷ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਁ।
ਸਾਤੂ ਦਿ ਪਿਤਾ ਸ਼ਿਆਮ ਭਟ੍ਟ ਜੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਨ। ਸੌ
ਪਵਿਤਰਤਾ, ਅਪਵਿਤਰਤਾ ਆਚਾਰ ਵਿਚਾਰ, ਕਰਮ ਆਦਕ ਬਾਰੇ ਤਂਗਮਾਂ ਨੂਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਸੀ। ਗਂਗਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਨਂਜਮਾਂ ਥੋਡ਼ੀ ਬਹੁਤ
ਰਖਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਉ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਸੀ। ਅਂਦਰੋਂ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ।
ਉਹ ਤੌਡ਼ੀ ਵਿਚ ਦਾਲ ਬਣਾਉਁਦੀ। ਅਁਨ ਪਕਾਉਁਦੀ ਤਾਂ ਮਿਟ੍ਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ, ਕਿਉਂਕਿ
ਉਸਨੂਂ ਪਿਤ੍ਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਠਂਡ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ
ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਇਉਁ ਕਰਦੇ ਸਨ! ਨਂਜਮਾਂ ਦੇ ਬਚ੍ਚੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਾਦੇਵਈਆ ਦਾ
ਦਿਤਾ ਖਾ ਚੁਕ੍ਕੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ ਬਚ੍ਚਾ ਚੌਂਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਮਹਾਦੇਵਈਆਂ ਜੀ ਦਾ ਲੋਕਾਂ
ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਁਦੀ ਭਿਖਿਆ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਬੈਠ ਕੇ ਕਈ ਦਿਨ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਕ ਜਾਣਕੇ ਵੀ ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਬਚ੍ਚਿਆਂ ਨੂਂ ਕੁਟ੍ਟ ਮਾਰ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਤਂਗਮਾਂ ਨੂਂ
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲ੍ਲਾਂ ਪਸਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਁਦੀਆਁ ਸਨ। ਸਾਤੂ ਨੂਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਪਿਂਡ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਆਇਆ ਷ਾਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਅਣਾਜੋਇਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤਾਂ ਆਚਾਰ
ਵਿਚਾਰ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਅਣਾਜੋਇਸ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਰਮ
ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਁਦੀ। ਨਂਜਮਾਂ ਤਾਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ
ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲੁਕ ਕੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਁਦੀ। ਅਣਾਜੋਇਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੈਂਕਟਲਛਮੀ ਨੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਸ੍ਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਝੁਠ ਵੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਦਸ੍ਸਿਆ ਹੈ ਤਾਂ
ਤਂਗਮਾਂ ਨੇ ਧਾਰ ਲਈ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੋਰ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ
ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਨਹਾ ਕੇ ਅਂਦਰ ਜਾਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਁਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ
ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਂਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤਂ, ਨਿਚ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਁ? ਥੂਹ!"
ਇਕ ਦਿਨ ਤਂਗਮਾਂ ਤੇ ਸਾਤੂ ਅਣਾਜੋਇਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਅਣਾਜੋਇਸ ਜੀ
ਨੇ ਇਕ ਗਲ੍ਲ ਷ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤ੍ਤੀ, "ਪਿਤਾ ਪੁਰਬੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂਂ
ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ ਨਾ? ਬਾਕੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤਾਂ ਚਲੀ
ਗਈ। ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਨੂਂ ਕੁਝ
ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਆਂ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਵਰ੍ਹਿਆਈ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਂਡ
ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂਂਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਿਂਨੇ ਦਿਨ ਧੋਖਾ ਦੇ
ਸਕਦੇ ਨੋ?"
ਤਂਗਮਾਂ ਦੇ ਕਂਨ ਖਡ਼ੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਨੂਂ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵੀ
ਲਫਜ਼ ਨਾ ਕਹਿਕੇ, ਸਦਾ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਗਲ੍ਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਠਾਣੀ ਨਂਜਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਤੂ
ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ, ਸਾਰਾ ਦਿਖਾਵਾ ਇਸੇ ਦਾ ਹੈ-ਉਹ ਅਂਦਰੋਂ
ਅਂਦਰੀ ਬੋਲੀ।
"ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਪੁਛ੍ਛ ਲਓ। ਜੇ ਉਹ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤਾਂ ਤਿਪਟੂਰ ਜਾਕੇ
ਅਮਲਦਾਰ ਸਾਹਬ ਦੇ ਪੈਰ ਫਡ਼ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀਂ। ਉਹ ਦਵਾ ਦੇਣਗੇ।" ਜੋਇਸ ਜੀ ਨੇ
ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਷ਾਮੀਂ ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਸਾਤੂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਁ
ਗਲ੍ਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿਤੀਆਁ। ਸਾਡੇ ਞੀ ਬਚ੍ਚੇ ਹਨ। ਕੀ ਸਾਨੂਂ ਜਦ੍ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ
ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਵਰ੍ਹਿਆਈ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਵੀਹ ਰੁਪਏ ਆਉਁਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸਦੇ
ਅਧ੍ਧੇ ਸਠ੍ਠ ਰੁਪਏ ਮਿਲਣੇ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਵਖ੍ਖ
ਆਉਁਦਾ ਹੈ।"
ਅਪਣ੍ਣਈਆ ਨੂਂ ਪਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਵੀ
ਸੀ ਕਿ ਪਟਵਾਰ, ਪਟੇਲੀ (ਲਂਬਰਦਾਰੀ), ਵਡੇ ਪੁਤ ਨੂਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ
ਕਾਨੂਂਨ ਵਖ੍ਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਅਣਾਜੋਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਮੈਨੂਂ ਕੀ ਪਤਾ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂਂ
ਹੀ ਜੋਇਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪੁਛਣ ਲਗ੍ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸ੍ਸਿਆ ਕਿ "ਵਡ੍ਡੇ
ਛੋਟੇ ਭਾਈਆਁ ਨੂਂ ਬਾਰਬਰ ਦਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਂਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਉਹ ਤੇਰੀਆਂ ਅਖ੍ਖਾਂ
ਵਿਚ ਮਿਟੀ ਪਾ ਕੇ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਤਾਂ ਉਹ ਮਚ੍ਚ ਗਿਆ। ਭਜਿਆ ਹੋਇਆ
ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਚੈਨਿਗਰਾਏ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਿਟ੍ਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦਿਵੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ
ਪਾਰਵਤੀ ਤੇ ਰਾਮਣਾ ਨੂਂ ਪਡ਼੍ਹਾਉਁਦੀ ਭਾਬੀ ਨੂਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪਡ਼੍ਹਕੇ ਪੁਠਣ ਲਗ੍ਗਿਆ-'ਇਹ ਸਾਰੇ
ਧੋਖੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਵਰ੍ਹਿਆਈ ਦਾ ਅਧ੍ਧ ਮੈਨੂਂ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।"
ਨਂਜਮਾਂ ਨੇ ਉਹਦੀ ਗਲ੍ਲ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਪੁਛਿਆ-"ਕਿਹਡ਼ੀ ਵਰ੍ਹਿਆਈ
ਵਿਚੋਂ? ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਕੀ ਰਹੇ ਹੋ?"
"ਪਟਵਾਰ ਦੀ। ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੇ ਸਿਰਫ ਚਿਨਈਆ ਨੂਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂਂ ਵੀ
ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਧ੍ਧ ਨਾ ਦਿਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਮਲਦਾਰ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸਮਝੀ?" ਫੇਰ
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਭਰਾ ਮਹਾਂਦੇਵਈਆ ਦੇ ਮਂਦਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਥੇ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਹ
ਉਹ ਬੁਡ਼ਬੁਡ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ-"ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੇ ਮੈਨੂਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਨੂਂ ਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਈ ਦਾ
ਅਧ੍ਧ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿਂਡਾਂ ਵਿਚ ਧਕ੍ਕੇ ਖਾ ਕੇ ਭੀਖ ਮਂਗਾਂ ਅਤੇ ਇਹ
ਹਰਾਮਖੋਰ ਵਰ੍ਹਿਆਈ ਹਜ਼ਮ ਕਰ, ਐ਷ ਕਰਨ!" ਉਸਦਾ ਇਹ ਬੁਡ਼ਬਿਡ਼ ਏਨੀ ਉਚੀ ਸੀ ਕਿ
ਲੋਕ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈਣ।
ਨਂਜਮਾਂ ਨੂਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਂਦੇਵਈਆਂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਹੈ।
+>
0 
