This corpus kindly provided for the Dasher project by:
De Schryver, Gilles-Maurice. 2002. Web for/as Corpus: A Perspective for the African Languages. Nordic Journal of African Studies 11/2: 266-282. 

http://www.up.ac.za/academic/libarts/afrilang/webtocorpus.pdf

SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY ACT, NO.58 OF 1995HOFISI YA PURESIDENTE
No.1521 4 Nhlangula 1995
Nawu wa No. 58 wa 1995:South African Qualifications Authority Act 1995
Ku tivisiwa leswaku puresidente u pfumelelanile ni Nawu lowu landzelaka lowu 
kandziyisiweke tani hi hungu ra mani na mani:-
NAWU
Ku endla leswaku ku va ni nhluvuko xikan’we ni ku sungula ku tirhisa ka Rimba ra 
Rixaka ra Tidyondzo (NQF) nakambe hikwalaho ka leswi, ku tumbuluxa Vulawuri bya 
Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (saqa); ni ku pfuna ka timhaka hinkwato leti 
fambelanaka na swona.
AKU VEKIWE NAWU hi palamende ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
Tinhlamuselo
  Eka Nawu lowu handle ka laha nhlamuselo yi nyikiweke hi ndlela yin’wana- 
  (i)"Vulawuri" swi vula Vulawuri bya tidyondzo bya Afrika-Dzonga(SAQA) leyi 
  vumbiweke hi xiyenge xa 3L viii)
  (ii)"Khampani" swi vula khampani kumbe vandla leri tsarisiweke ehansi ka nawu 
  wihi kumbe wihi, leswi nyikaka dyondzo kumbe ndzetelo eka vatirhi kumbe vaxavi 
  va swona: (v)
  (iii)"Dayirekitara-Jenerala" swi vula Dayirekitara-Jenerala wa Dyondzo: (I)
  (iv)"Holobye" swi vula Holobye wa Dyondzo nakambe eka swiyenge swa 4(2). 4(3). 
  4(4). 4(5). 5(1)©. 11.13(2). 14 na 15(2), swi vula Holobye wa Dyondzo hi ku 
  pfunana ni Holobye wa Mintirho: (vi)
  (v)"Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo" (NQF) swi vula NQF leyi pfumeleriweke hi 
  Holobye ku tsarisa swipimelo ni tidyondzo swa Rixaka: (vii)
  (vi)"Ntirho wa Vadyondzisi lowu Kondleteriweke" swi vula nhlangano lowu nga 
  xirho xa Khansele ya Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo (Education Labour Relations 
  Council) lowu tumbuluxiweke ku ya hi Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo wa 
  1993 (Nawu wa No. 146 wa 1993) naswona wu tiviwaka hi Holobye ku yisa 
  emahlweni Nawu lowu: (ii)
  (vii)"Ndzeriso" swi vula ku lerisa hi ku ku ya hi nawu: (x)
  (viii):Tidyondzo leti pasiweke" swi vula vuswikoti lebyi amukelekaka ximfumo 
  ku nga mfikelelo wa swilaveko swo karhi eka tilevhele to karhi ta Rimba ra 
  Rixaka ra Tidyondzo (NQF) tani hi laha swi vekiweke hakona hi minhlangano leyi 
  tsarisiweke ku vonisisa mhaka leyi hi SAQA: (iv)
  (ix)"leswi tsarisiweke" swi vula leswi tsarisiweke ku ya hi Rimba ra Rixaka ra 
  Tidyondzo (NQF): (iii)
  (x)"Swipimelo" swi vula leswi tsarisiweke mayelana ni mbuyelo wa dyondzo ni 
  ndzetelo lowu languteriwaka xikan’we ni swilaveko swo pimanyeta. (ix)
Swikongomelo swa Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF)
  Swikongomelo swa NQF i ku- 
  (a) tumbuluxa vun’we bya rimba ra rixaka ra vuswikoti byo dyondza:
  (b) vevukisa mfikelelo eka, ni ku fambiseka ni ku yisa emahlweni eka dyondzo, 
  ndzetelo ni tindlela ta mintirho;
  (c) antswisa nkoka wa dyondzo ni ndzetelo;
  (d)hatlisisa ndzunghiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale eka dyondzo, 
  ndzetelo ni ku nyika mintirho; ni ku tlhela yi
  (e) pfuna ku hluvukisa mudyondzi wun’wana ni wun’wana ni nhluvukiso wa swa 
  vumunhu ni ikhonomi ya tiko hi ku angarha.
Masungulo ya Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (SAQA)
  Ku tumbuluxiwile vandla ra Vulawuri leri vuriwaka SAQA 
Vuxirho bya Vulawuri
  (1) Vulawuri byi ta va ni mutshami wa xitulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi 
  xiyenge-ntsongo (2), swirho leswi nga ta hlawuriwa ku ya hi swiyenge-ntsongo 
  swa (3) na (4), ni muhofisi-nkulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi xiyengentsongo 
  xa (7). 
  (2) Holobye u ta hlawula munhu la nga ni ntokoto ni vuswikoti eka timhaka leti 
  fambelanaka ni mintirho ya vulawuri ku va mutshami wa xitulu wa Vulawuri.
  (3) Holobye u ta hlawula vanhu lava landzelaka tani hi swirho swa Vulawuri 
  tani hi laha swi kombisiweke eka xiyenge xa (4)-
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tindzawulo ta swifundza-nkulu; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala: Mintirho 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Bodo ya Vuleteri ya Rixaka; 
    Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi yimelaka 
    vatirhi; 
    Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi yimelaka 
    van’wamabindzu; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi komiti ya tinhloko ta tiyunivhesiti leyi 
    vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 6 xa Nawu wa tiyunivhesiti, wa 1995 (Nawu wa 
    No.61 wa 1995); 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tithekinikoni leyi vumbiweke ku 
    ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tithekinikoni, wa 1993 (Nawu wa No. 125 wa 
    1993); 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa tirhekitara ta 
    tikholochi ta dyondzo lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa tirhekitara ta tikholochi ta 
    thekinikali lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya tikholochi tin’wana handle 
    ka ta dyondzo ni tithekinikali leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha 
    ntirho lowu; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya swikolo ni 
    vuleteri bya lavakulu leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya tidyondzo ta vana 
    lavantsongo (ECD) leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; 
    Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi mathicara; 
    Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi minhlangano ya valeteri leyi tiviwaka 
    hi holobye ku va yitirha ntirho lowu 
    Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa dyondzo ya vatsoniwa 
    lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; 
    Swirho swo ka swi nga tluli tsevu leswi hlawuriweke hi holobye ku ya hi 
    mavonele ya yena; 
    Swirho swo ka swi nga tluli swimbirhi leswi hlawuriweke hi Vulawuri ku ya hi 
    mavonele ya byona, leswi yisiwaka eka holobye ku swi thola. 
  (4) Ku pfuna mayelana ni mahlawulele, ku ya hi leswi ma vekisiweke xiswona eka 
  xiyenge xa (3), holobye u ta nyika xitiviso eka Gazete xo tivisa leswaku u ni 
  makungu yo thola swirho swa Vulawuri, nakambe u ta tlhela a kombisa nhlangano 
  wun'’ana ni wun'’ana lowu kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa (3) ku tisa 
  mavito ya vanhu lava nga thoriwa ku va swirho swa Vulawuri hikwalaho ka 
  ntokoto ni vuswikoti bya vona mayelana ni ntirho lowu, eka ku tisiwa ka mavito 
  ya vanhu lava ku ta langutisiwa ngopfu mhaka ya vuyimeri hi ku angarha.
  (5) Hi ku landzelela mahlawulele ya le ka ndzimana ya (n) ya xiyenge-ntsongo 
  xa (3) nhlanagno wun’wana ni wun’wana a wu pfumeleriwi ku hlawula xirho xo 
  tlula xin’we.
  (6) Xirho xa Vulawuri, handle ka muhofisi-nkulu u pfumeleriwa ku va ehofisini 
  ku ringana malembe manharhu ntsena ku ya hi leswi a nga ta va a thorisiwe 
  xiswona hi holobye hi siku ra ku hlawuriwa ka yena, naswona xirho xi nga ha 
  thoriwa nakambe loko nkarhi wa xona wa ku va ehofisini wu herile.
  (7) Holobye u ta landzelela xiyenge-ntsongo xa (3) nkarhi hinkwawo eku tholeni 
  ka yena.
  (8) Swirho leswi nga ta va swi hlawuriwile ku ya hi swiyenge-ntsongo swa (2) 
  na (3) swi ta thola munhu wa vuswikoti ni ntokoto ku va muhofisi-nkulu hi ku 
  pfumeleriwa hi holobye la nga ta tirha hi ku landzelela swipimelo leswi 
  vekiweke hi Vulawuri hi ku pfumeleriwa hi holobye loko a vulavurisanile ni 
  holobye wa timali.
Mintirho ya Vulawuri
  (1) Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 12 Vulawuri byi ta- 
    (I) Vonisisa ta matumbuluxele ya NQF: ni 
    (ii) Ku vumba no kandziyisa tipholisi ni swilaveko swo-
      tsarisa minhlangano yo tirha ku vumba swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo 
      ni ndzetelo: ni 
      mpasiso wa minhlangano leyi tirhaka ku xiyisisa no kambisisa leswi 
      edliweke mayelana ni swipimelo sweswo kumbe tidyondzo. 
    Vonisisa masungulele yo tirhisa NQF ku katsa ni- 
      ntsariso ni mpasiso wa minhlangano leyi kombisiweke eka ndzimana ya (a) ni 
      ku nyika ka mintirho ka minhlangano leyi; 
      ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo swa rixaka; 
      magoza yo vonisisa leswaku ku landzeleriwa swilaveko swa mpasiso; ni 
      magoza yo vonisisa leswaku swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke swa 
      pimaniseka ni swa misava hinkwayo. 
    tsundzuxa holobye mayelana ni hinkwaswo leswi fambelanaka ni ntsarisowa 
    swipimelo ni tidyondzo; ni 
    ku lawula timali ta Vulawuri. 
  (2) Vulawuri byi ta yisa emahlweni swikongomelo swa Rimba ra NQF tani hilaha 
  swi kombisiweke hakona eka xiyenge xa (2) ni ku endla mintirho ya byona tani 
  hilaha yi kombisiweke hakona eka xiyenge-ntsongo xa (1)-
    endzhaku ka mbulavurisano ni ntirhisano ni tindzawulo ta mfumo, minhlangano 
    ya mfumo, tikhampani, minhlangano hinkwayo leyi tirhanaka ni timhaka ta 
    dyondzo, ndzetelo ni ku nyika tisetifikheti ta swipimelo leswi nga ta 
    khumbhiwa hi NQF. 
    Hi ku languta vuswikoti bya palamende ni mimfumo ya milawu ya 
    swifundza-nkulu ku ya hi xiyenge xa 126xa Vumbiwa, xikan’we ni matimba, 
    timfanelo ni ntirho wa minhlangano yo lawula yunivhesiti kumbe tiyunivhesiti 
    na tithekinikoni tanu hilaha swi vekiweke hi kona eka Nawu wun’wana ni 
    wun’wana wa palamende. 
Ntirho wa muhofisi-nkulu
  (1) Muhofisi-nkulu u ta- 
    va ni vutihlamuleri eka Vulawuri byo endla mintirho ya byona (Vulawuri) ku 
    ya hi Nawu; 
    lawula vatirhi ni van’watihofisi va Vulawuri; ni 
    va yena a nga ni vutihlamuleri hi ku yimela Vulawuri eka swa timali leti 
    amukeriwaka, mihakelo leyi endliwaka ni nhundzu leyo famba-fambiseka leyi 
    xaviwaka hi Vulawuri. 
  (2) Muhofisi-nkulu u ta pfuniwa eka mintirho ya yena ku ya hi xiyenge-ntsongo 
  xa (1) hi vatirhi ni van’watihofisi va Vulawuri tani hilaha muhofisi-nkulu a 
  nga ta swi lavisa xiswona.
Matimba ya Vulawuri
  (1) 
    Vulawuri byi nga vumba tikomiti ni ku thola vanhu lava nga riki swirho swa 
    Vulawuri eka tikomiti leti 
    Vulawuri byi ta thola mutshami wa xitulu wa komiti yin’wana ni yin’wana; 
    Vulawuri byi nga herisa kumbe ku sungula hi vuntshwa komiti; 
    Vulawuri byi nga nyiketa man’wana ni man’wana matimba ya byona handle ka 
    lama kombisiweke eka xiyenge lexi eka yin’wana ni yin’wana ya tikomiti ta 
    byona; 
    Vulawuri byi nga cinca kumbe ku bakanyela etlhelo xiboho xin’wana ni 
    xin’wana xa komiti. 
  (2) Vulawuri byi nga herisa minkwetlembetano leyi fambelanaka ni ku yisa 
  emahlweni mintirho ya byoana leyi kombisiweke eka xiyenge xa 5.
  (3) Vulawuri byi nga hlengeleta kumbe ku hangalasa rifuwo.
  (4) Vulawuri byi nga endla leswaku ku va ni vulavisisi lebyi nga pfunaka 
  mayelana ni maendlelo ya mintirho ya byona.
  (5) Vulawuri byi nga endla ntirho wun’wana ni wun’wana lowu byi nyikiwaka wona 
  hi holobye ntsena loko ntirho wa kona wu fambelana ni NQF,
Tinhlengeletano ta Vulawuri ni tikomiti
  8.(1) Tinhlengeletano ta Vulawuri kumbe komiti ti ta khomiwa ku ya hilaha 
  mutshami wa xitulu a nga ta ti vekisa xiswona mayelana ni nkarhi ni ndhawu 
  (2) Mafambiselo ya Vulawuri kumbe komiti ya nge tekiwi ya nga amukeleki 
  hikwalaho ka ku xota ka xirho eka Vulawuri kumbe komiti.
  (3) Loko mutshami wa xitulu wa Vulawuri kumbe komiti a nga ri kona 
  enhlengeletanini, swirho leswi nga kona enhlengeletanini swi nga hlawula 
  exikarhi ka swona mukhomeri enhlengeletanini yoleyo.
  (4) Vulawuri byi ta tivekela milawu ya mafambiselo ya tinhlengeletano ta byona 
  kumbe komiti xikan’we ni ku boha hi tlhelo ra nhlayo leyi faneleke ku va kona 
  ya swirho ku va nhlengeletano yi kota ku khomiwa.
Ku tshika ntirho ka swirho swa Vulawuri
  Mutshami wa xitulu kumbe xirho xin’wana ni xin’wana xa Vulawuri leswi 
  kombisiweke eka xiyenge xa 4(3) u ta tshika ntirho loko- 
    Riuwo ra yena ri xavisiwa hikwalaho ka ku va a tsandzeka ku hakela kumbe 
    loko se a tsandzeka ku hakela swikweleti swa yena; 
    O tshuka a khomiwile hikwalaho ka mavabyi ya nhloko ku ya hi nawu wihi kumbe 
    wihi; 
    O tsandzeka ku va kona eka tinhlengeletano ta Vulawuri tinharhu hi ku 
    landzelelana a nga kumanga ku ntshunxiwa hi Vulawuri; 
    O tsalela holobye papila ra xitiviso xa leswaku u lava ku tshika ntirho: 
    kumbe 
    O hi nkarhi wa ku va a thoriwile ehofisini o tshuka a gweviwa laha a nga 
    pfumeleriwiki ni ku hakela ndziho kambe a pfaleriwa kunene. 
Timali ta Vulawuri
  (1) Timali ta Vulawuri ti ta katsa- 
    mali leyi nga ta va yi bohiwile epalamende ku yisa emahlweni swikongomelo 
    swa Vulawuri; 
    mali leyi kumiweke hi Vulawuri hi ku ya hi swinawana swa xiyenge xa 14; 
    mali leyi kumiweke hi ku lombisa leyi kumiweke hi Vulauwuri hi mpfumelelo wa 
    holobye hi ku pfumelelana na holobye wa timali; 
    minyikelo kumbe rifuwo leri nyikiweke Vulawuri: ni 
    ntswalo wo huma ka vuvekisi. 
  (2) Vulawuri byi ta tirhisa mali ku hakelela hinkwaswo swa mintirho ya byona.
    (3) 
    (a) Vulawuri byi ta lulamisa xitatimente xo kombisa ntsengo lowu 
    hleketeleriwaka ni mali leyi tirhisiweke ku ya hi ndlela leyi holobye a xi 
    lavisaka xiswona hi lembe-ximali rin’wana ni rin’wana leswaku holobye a ta 
    kota ku pfumelelana na xona. 
    (b) mali hinkwayo leyi kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1(a) yi ta 
    tirhisiwa hi Vulawuri hi ku ya hi xitatimente lexi kombisiweke eka ndzimana 
    ya (a) naswona mali hinkwayo leyi nga tirhangiki (nsalo) yi ta hundziseriwa 
    ka lembe leri landzelaka leswaku yi ya tirhisiwa kona. 
  Hi ku ya hi xiyenge xa 3(b) Vulawuri byi ta vekisa ntsengo wo karhi ku ya 
  hilaha holobye hi ku pfumelelana ni holobye wa timali va nga pfumelaka hakona. 

  Vulawuri byi nga chaja mali ya- 
    ntsariso wun’wana ni wun’wana kumbe mpasiso 
    mintirho yin’wana ni yin’wana leyi byi yi endlaka 
Van’watihofisi ni vatirhi va Vulawuri
  Vulawuri byi nga thola van’watihofisi kumbe vatirhi loko byi vona swi fanerile 
  hi ku pfumelelana na holobye loyi na yena a nga ta pfumelelana na holobye wa 
  timali hi ku landzelela Nawu lowu. 
Muholo ni swengetelo swa Vulawuri ni tikomiti
  Mutshami wa xitulu, xirho xin’wana ni xin’wana xa Vulawuri ni xirho xin’wana 
  ni xin’wana xa komiti leswi kombisiweke eka xiyenge xa 7(1) lava nga riki 
  vatirhela mfumo va nkarhi hinkwavo va nga hakeriwa ku ya hi mintirho leyi va 
  yi endlelaka Vulawuri kumbe komiti hi Vulawuri- 
    mali ya marendzo, byetlelo, swakudya ni swengetelo; ni 
    loko ku ri ni mutshami wa xitulu wa Vulawuri, ni swin’wana swengetelo leswi 
    holobye hi ku vulavurisana ni holobye wa timali a nga vonaka swi fanerile ku 
    va a hakeriwa swona. 
Vukamba-tinkota ni xiviko xa lembe
  (1) Tibuku ta timali ni switatimente swa timali swa Vulawuri swi ta kamberiwa 
  emakumu ka lembe-ximali rin’wana ni rin’wana hi mukamba-tinkota jenerali; 
  (2) Vulawuri byi ta yisa xiviko ku nga si hela tsevu wa tin’hweti endzhaku ka 
  lembe-ximali rin’wana ni rin’wana lexi tsariweke hi ku landzelela xivumbeko 
  lexi holobye a xi lavisaka swona. Xiviko lexi xi ta katsa ni tsalwa ro komba 
  nsalo leri kamberiweke hi vundzeni ni xitetimente xa mali hinkwayo leyi 
  ngheneke ni leyi tirhisiweke.
  (3) Holobye u ta nyika matsalwa ya xiviko ku katsa ni tsalwa ra nsalo ni 
  xitatimente xa mali leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke leswi kombisiweke eka 
  xiyenge-ntsongo xa (2) epalamende endzhaku ka 14 wa masiku yo amukela xiviko 
  lexi loko ku ve palamende yi tshamile, loko yi nga tshamanga a nga xi nyika 
  endzhaku ka 14 wa masiku entshan’weni wa yona lowu landzelaka.
Swinawana
  Vulawuri byi nga endla swinawana hi ku pfumeleriwa hi holobye mayelana ni- 
    mhaka yin’wana ni yin’wana leyi ku ya hi Nawu lowu yi pfumeleriwaka ku va 
    xileriso; 
    mali leyi hakeriwaka Vulawuri ya leswi kombisiweke eka xiyenge xa 10(5)(a) 
    na (b); na 
    mhaka yin’wana ni yin’wana leyi xinawana xa yona xi nga xa nkoka ku vumba 
    Nawu lowu. 
Macincele/mahundzuluxele ya minhlangano leyi se yi nga kona
  (1) Nhlangano wun’wana ni wun’wana lowu vumbiweke hi ku landzelela nawu lowu 
  tirhaka mintirho yo fana ni ya Vulawuri leyi kombisiweke eka xiyenge xa (5) wu 
  ta ya emahlweni no tirha mintirho leyi ku kondza wu herisiwa kumbe mintirho ya 
  yona yi herisiwa hi Nawu. 
  (2) Ku hava nhlangano ni wun’we lowu kombisiweke eka xiyenge xa (1) lowu nga 
  herisiwaka, wona kumbe mintirho ya wona Vulawuri byi nga rhanganga byi 
  burisana na wona hi ta ncinco wa mintirho ni heriso wa wona ni masungulo yo 
  tirhisa NQF ni ku tlhela byi nyika swibumabumelo eka holobye.
  (3) Xiyenge lexi a xi tirhi eka nhlangano wihi kumbe wihi lowu vumbiweke hi 
  Nawu wa yunivhesiti.
Nhlokomhaka yo koma
  Nawu lowu wu ta vitaniwa Nawu wa SAQA wa 1995. 




Mfungho wa tiko lowuntshwa wa Afrika Dzonga
Dizayini na xikombiso xa mfungho lowuntshwa wa tiko
Mfungho lowuntshwa wa tiko wu kondleteriwe hi swirhendzewutana swimbirhi leswi nga veketeriwa e henhla ka xin'wana.
Xihlambanyo (motto) - !ke e:/xarra//ke, xi tsariwe hi ririmi ra Xikhoyisani (Khoisan) ririmi ra va vanhu va /Xam, ri vula leswi: vanhu lava nga hambana va hlangana. Xi vulavula na munhu ha wun'we ha wun'we wa, leswaku va hlanganisa matshala-tshala ya vona ku aka vun'we exikarhi ka mianakanyo na magoza. Xi rhamba rixaka hinkwarho leswaku ri va na vun'we eka ku tirhela swikongomelo swo fana na ku va hi titwa hi ri rixaka rin'we no tinyungubyisa hi rixaka ra hina. Vun'we hambi hi Hambanile.
Tino lerikulu ra Ndlopfu - Ri kombisa vutlhari, matimba, ku endla swilo hi mpimo wo ringanela, na ku ya hi laha ku nga heriki.
Tindleve ta koroni - eka xirhendzevutana lexi nga endliwa hi tino - ti kombisa vunoni, ku kula na nhluvuko, ku wundliwa ka vanhu na swa vurimi eka misava.
Xitlhangu - xivumbeko xa xitlhangu xa nsuku xi fana na xigubhu. Xi na mintirho mimbirhi: xikombiso xa ku va hi ti tiva leswaku hi vamani, na ku sirheleleka eka moya.
Swivumbeko swa vanhu - swi tekiwe eka swifaniso swa ribye ra Linton, leri ri nga tamba ra Afrika Dzonga ra swa mintirho ya vuxongi eka matamba (South African Rock Art) leri ri tivekaku ngopfu eka Misava hinkwayo, kutani sweswi ri kumeka eka Myuziyamu ya Afrika Dzonga (South African Museum) e Cape Town. Makhoyisani, I vanhu va khale swinene lava va nga tshama eka tiko leri khale ka khaleni, na swona vukona bya vona I vumbhoni bya vumunhu bya hina na ndzhaka ya hina tani hi vanhu va Afrika Dzonga. Swifaniso leswi swi kombisiwe tani hi moya wo xewetana, ku yimela vun'we. Leswi swi tlhela swi komba masungulo ya ku ncinca ka munhu hi wun'we wun'we, ku va a va munhu loyi a nga nchumu wun'we na rixaka, kasi na swona na ku kombisa Vumunhu bya hina hinkwerhu.
Tlhari na xigiya - ha swimbirhi swi kombisa ku sirheleleka na matimba ya ximfumo - na swona swi kombisa ku tiya ka milenge ya xinyenyana lexi. Tlhari na xigiya swi badame hansi, ku kombisa ku rhula.
Xiluva xa Prothiya - I mfungho (emblemu) ya ku sasake ka tiko ra hina kasi swiluva swi kombisa vuswikoti bya rixaka ra hina eka Mpfuxetelo wa Afrika (African Renaissance) - leswi swikombisa ku hlangana na vun'we bya hinkwaswo leswi swi kulaku eka misava, swi hundleka swi kula swi ya henhla.
Xinyenyana lexi - xi kombisiweke xi pfule timpapa ta xona - leswi swi kombisa ku kula hi ntumbuluko na hi xihatla. Xinyenyana xa milenge yo tiyela - leyi kombisiweke ta ni hi tlhari na xigiya - swi pfuneta xinyenyana lexi loko xihlota tinyoka na swona swi yimele ku sirheleleka ka rixaka eka valala va xona. I ntsumi ya matilo leyi yi katekisaku misava hi tintswalo, hi ndlela leyi leswi swi kombisa vukulukumba bya vuhosi. Timpapa ta xona leti nga le henhla i xikombiso (emblemu) ya ku ndlandlamuka ka rixaka ra hina, kasi hi tlhelo rin'wana swi tlhela swi hi sirhelelela.
Dyambu leri xaku - I xikombiso (emblemu) xa ku hatima na vuxongi. Swi kombisa ntshembo wa ku tswariwa hi vuntshwa, mianakayo leyi ehleketaku hi vuenti, vutivi, ku ahlula na ku avanyisa na ku tiyimisela hi matimba. Swi kombisa xihlovo xa vutomi, ku voningela na vun'we bya Vumunhu.
Xifaniso lexi heleleke xa Mfungho wa tiko xi hlanganisa xirhendzevutana xa le henhla na xa le hansi hi xikombiso xa ku ya hi laha ku nga heriku. Ntila lowu wu hlanganisaku tshaku ra nsongo wa matsalwa (scroll), hi tilayini ta tino ra ndlopfu na vugima-musi e henhla, laha dyambu ri humelelaku kona, swi endla xivumbeko xa tandza laha xinyenyani lexi xi humaku kona. Xikombiso lexi xi komba ku tswariwa hi vuntshwa ka moya na vukulukumba na vunhenha bya rixaka ra hina
Ntirho wa Mfungo lowuntshwa
I xikombiso xa le henhla swinene xa Tiko. Xi ta damaketiwa (namaketiwa) eka maphepha hinkwawo ya ximfumo: yo fana na tipasipoti; switifiketi swa ku tswariwa, switifiketi swa micato (swa ku tekana), switifiketi swa ku lova, na switifiketi swa swikolo. Mfungo lowuntshwa wa tiko wu ta teka xiyimo xa Mfungo wa khale wa Afrika Dzonga lowu wu nga va kona ku sukela hi 17 ta Septembere (Ndzati) 1910. Ku ncinca loku ku kombisa xikongomelo xa Mfumo xa ku tirhela fambiselo ra xidimokratiki no ncinca swilo e Afrika Dzonga na vurhandzi-tiko (patriotism) lebyintshwa.
Fambiselo ro dizayini Mfungo lowuntshwa
Ndzawulo ya swa vuxongi, rifuwo, Sayense ni Theknoloji (Diphatimende ya swa Ati, khalchara, Sayense na Theknoloji), yi komberile mianakanyo hi Mfungo lowuntshwa wa tiko eka rixaka eka lembe leri nga hundza. Hi ku landza mianakanyo leyi yi nga kumeka, na hi ku kuma mianakanyo yo huma eka Khabinete, ku tsariwe nhlamuselo. Xiyenge xa Mfumo xa swa ku tirhisana hi mbulavulo na matsalwa (Government Communication and Information System - GCIS) yi komberile Nhlangano wa Design South Africa - leyi ku nga Nhlangano lowu angarhelaku tiejensi hinkwato leti ti endlaku tidizayini e tikweni hinkwaro - leswaku wu kombela vanhu va khume va tidizayinara ta le henhla swinene. Ku langiwe tidizayini tinharhu leswaku ti ta hlamusela tidizayini ta tona eka Khabinete. Ku langiwile dizayini ya Tatana Iaan Bekker tani hi Mfungo lowuntshwa wa tiko. Idayirektara ya khampani ya FCB Group na swona u endlile tidizayini to tala ta tikhampani, na ta mfumo na ta minhlangano yin'wana.
Mfungo lowuntshwa wa tiko wu tiyisa fambiselo ro veka vanhu ku sungula (Batho Pele)
Batho Pele I xivuriso xa Xisuthu lexi vulaku leswaku Vanhu ku Sungula, leswi swiboha vatirhela-mfumo leswaku va tirhela vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga. Xivuriso lexi nge Vanhu ku Sungula, xi kombisa Nkoka na minsinya leyi nga tshaku ra Mfungo lowuntshwa wa tiko. Ku sukela hi ti 1 ta Oktoba 1997, vatirhela-mfumo va sungule khampeyini ya Vanhu ku Sungula, leyi nga na xikongomelo xo antswisa tisevhisi ta mfumo eka vanhu.
Xivuriso xa AVanhu ku Sungula@ xi kombisa ku tiyimisela eka swa nkoka na minsinya leyi landzaku:
Ku burisana na vanhu hi khwalithi ya tisevhisi leti nyiketiwaku vanhu
Ku veka swiyimo leswi ku faneleke ku tirhiwa hi swona ku hlamusela khwalithi ya tisevhisi leti vanhu va faneleke ku ti rindzela
Ku endla leswaku vunyingi bya vanhu byi kota ku kuma tisevhisi ngopfu-ngopfu eka lava a va tsoniwile tichansi eka nkarhi lowu nga hundza
Ku tirha hi nxiximo lowukulukumba hi ku landza swiyimo leswi swi nga vekiwa eka ku tirhisana na vanhu (tikhastama)
Ku nyiketa vutivi byo tala na lebyo antswa leswaku vanhu (tikhastama) ti ta va na vutivi lebyi faneleke
Ku tirha hi ndlela leyi nga rivaleni no vonaka eka ku nyiketiwa ka tisevhisi na hi ndlela leyi ti faneleke ku nyiketiwa hi yona
Ku lulamisa laha swi nga tsandzeka no lulamisa swihoxo leswaku swirhalanganyi swi ololoxiwa no lunghisiwa hi ndlela leyinene
Ku nyiketa vanhu tisevhisi leti ti va faneleke tani hi va hakeri va mithelo leswaku tikhastama ti ta kota ku vona leswaku mali ya mithelo ya tona yi tirhisiwa hi ndlela leyi faneleke, leyi nga na vuyelo na swona leyi yi londzovotaku.
Hi fanele ku tirhisana, tani hi Mfumo na tiko hinkwarho, ku endla leswaku swikongomelo swa nkoka na minsinya ya ku Veka Vanhu ku Sungula swi va swilo leswi swi tirhekaku hi ntiyiso eka rixaka hinkwarho, leri ri tirhelaku vutomi byo antswa.
Compiled by: Government Communication and Information System (GCIS), April 2000
XIVIKO
Hina, vanhu va Afrika Dzonga,
Hi lemuka ku kala vululami ka nkarhi lowu hundzeke evuton'wini bya hina;
Hi xixima lava va xanisekeke hikwalaho ko hisekela vululami na ntshunxeko etikweni rerhu;
Hi hlonipha lava va tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; naswona
Hi tshemba leswaku Afrika Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka rona, hi hlanganile hi ku
hambana-hambana ka hina.
Kutani, hi ku tirhisa vayimeri va hina lava hi tihlawuleleke vona hi ntshunxekile, hi amukela
Vumbiwa leri tani hi nawu lowu kulukumba wa Riphabliki ku endlela -
Ku tshungula ku hambanisiwa ka nkarhi lowu hundzeke no vumba rixaka leri simekiweke ehenhla
ka masungulo ya minkoka ya xidemokhiratiki, vululami exikarhi ka vanhu na timfanelo ta
masungulo ta vanhu;
Ku simeka masungulo ya rixaka ra xidemokhiratiki leri vekaka swilo erivaleni laha eka rona
mfumo wu simekiweke ehenhla ka ku navela ka vanhu naswona vaaka-tiko hinkwavo va
sirheleriwile hi ku ringanana hi nawu;
Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no ntshunxa vuswikoti bya munhu
un'wana na un'wana;
Ku aka Afrika Dzonga leti hlanganeke ra xidemokhiratiki leri ri kotaka ku teka vutshamo bya rona
bya mfanelo tani hi tiko leri ntshunxekeke no tifuma endyangwini wa tinxaka.
Wonge Xikwembu xi nga sirhelela vanhu va ka hina.
Nkosi Sikelel'i-Afrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika
Kavanyisa ka 1
Makungu ya Masimekiwele
Riphabliki ra Afrika Dzonga
1. Riphabliki ra Afrika Dzonga i tiko rin'we leri ri tiyimeleke ra xidemokhiratiki leri
simekiweke ehenhla ka swihlawulekisi swa nkoka leswi landzelaka:
(a) ku xiximeka ka munhu, ku fikeleriwa ka ku ringanana na ku yisa emahlweni timfanelo ta
vanhu na mintshunxeko.
(b) ku kala xihlawuhlawu xa rixaka na xa rimbewu.
(c) Vukulukumba bya matimba ya vumbiwa na vulawuri bya nawu.
(d) Mfanelo ya lavakulu yo angarhela yo vhota, nongoloko wun'we wa vavhoti wa rixaka,
minhlawulo ya nkarhi na nkarhi, sisiteme ya ntlawa wo hlanganeriwa ya mfumo wa
xidemokhiratiki, ku tiyisisa vutihlamuleri, ku amukela swilaveko swa vanhu na ku tirhela erivaleni.
Vukulukumba bya Matimba ya Vumbiwa
2. Vumbiwa leri i nawu lowu kulukumba wa Riphabliki;nawu kumbe swiendlo leswi nga
fambelaniki na rona swi hava nkoka, kutani na timfanelo leti ti vekiwaka hi rona ti fanele ku
tirhisiwa.
Vuaka-tiko
3. (1) Ku na vuaka-tiko byo fanana bya Afrika Dzonga.
(2) Vaaka-tiko hinkwavo va-
(a) faneriwa ku va na timfanelo swifundzho, mimpfuneko ya vuaka-tiko; na
(b) ku lawuriwa hi ku ringanana hi swiboho na vutihlamuleri bya vuaka-tiko.
(3) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi fanele ku endla makungu ya makumiwele, ku lahlekeriwa
na ku tlheriseriwa ka vuaka-tiko.
Risimu ra Rixaka
4. Risimu ra Rixaka ra Riphabliki ri vekiwa hi Presidente hi xitivisanawu.
Mujeko wa Rixaka
5. Mujeko wa rixaka i wa ntima, nsuku, rihlaza, ko basa,ko tshwuka na wasi, tani hi laha swi
hlamuseriweke no dirowiwa eka Xedulu ya 1.
Tindzimi
6. (1) Tindzimi ta ximfumo ta Riphabliki i Xisuthu xa N'walunga, Xisuthu, Xitswana,
Xiswazi, Xivenda, Xitsonga, xi-Afrikaans, xi-Nghezi, Xindevele, Xiqhoza na Xizulu.
(2) Ku amukela ku hunguteka ka ku tirhisiwa na xiyimo xa tindzimi ta la tikweni ta ndhavuko
ta vanhu va ka hina hi tlhelo ra matimu, mfumo wu fanele ku teka magoza lama tirhisekaka no va
ya aka ku endlela ku tlakusa xiyimo no yisa emahlweni ku tirhisiwa ka tindzimi leti.
(3) (a) Mimfumo ya rixaka ni ya swifundzankulu yi nga tirhisa tindzimi ta ximfumo
tin'wana ni tin'wana hi swikongomelo swo fambisa mfumo, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni
matirhisiwele, ku tirhiseka, madurhele, matshamele ya swifundzantsongo na ndzinganelano wa
swilaveko na ku tsakela ka nhlayo ya vanhu hinkwavo va kwalaho kumbe xifundzankulu lexi
khumbhekaka; kambe mfuwo wa rixaka na wa xifundzankulu wun'wana ni wun'wana wu fanele
ku tirhisa ku sukela eka tindzimi ta ximfumo timbirhi.
(b) Vamasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhisiwele ya ririmi ni ntsakelo wa vanhu
lava tshamaka eka tindhawu ta yona.
(4) Mimfumo ya rixaka na ya swifundzankulu, hi ku veka milawu na magoza man'wana, yi
fanele ku lawula no vonisisa matirhisiwele ya tindzimi ta ximfumo. Handle ko hambuka eka
makungu ya xiyengenyana xa (2), tindzimi hinkwato ta ximfumo ti fanele ku ringanana hi ku
hloniphiwa naswona ti fanele ku khomiwa hi ndlela leyi faneleke.
(5) Huvo ya Tindzimi ya Pan South African leyi simekiweke hi huvo ya milawu ya rixaka yi
fanele -
(a) ku yisa emahlweni no tumbuluxa matshamele ya ku hluvukisiwa na ku tirhisiwa -
(i) tindzimi hinkwato ta ximfumo;
(ii) Tindzimi ta va-Khoi, ma-Nama na ma-San; na
(iii) ririmi ra swikoweto; na ku
(b) ku yisa emahlweni no tiyisisa ku xiximiwa ka -
(i) tindzimi hinkwato leti talaka ku tirhisiwa hi vaaka-ndhawu va Afrika-Dzonga, ku katsa
na Xijarimani, Xigiriki, Xigujarati, Xihindi, Xiputukezi, Xitamil, Xi-Urdu, na
(ii) Xi-Arabu, Xiheveru, Xisanskrit na tindzimi tin'wana leti tirhiseriwaka ku fikelela
swikongomelo swa vugandzeri laha Afrika-Dzonga.
Kavanyisa ka 2
Tsalwa ra Timfanelo
Timfanelo
7. (1) Nawumbisi lowu wa Timfanelo i phuphu ya demokhiresi laha Afrika Dzonga. Wu
angarhela timfanelo ta vanhu hinkwavo laha tikweni ra hina naswona wu tiyisisa minkoka ya
xidemokhiratiki ehenhleni ka ku xiximeka ka munhu, ku ringanana na ntshunxeko.
(2) Mfumo wu fanele ku xixima, wu sirhelela, wu yisa emahlweni no enetisa timfanelo leti nga
ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo.
(3) Timfanelo leti nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo ti lawuriwa hi swipimelo leswi nga
ndzeni ka, kumbe swi vuriweke eka xiyenge xa 36, kumbe kun'wana kwala endzeni ka Tsalwa
leri.
Matirhisiwele
8. (1) Nawumbisi wa Timfanelo wa tirha eka nawu hinkwawo naswona wu boha mfumo
wa milawu, huvonkulu, vuavanyisi na swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
(2) Mfanelo leyi nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo yi boha munhu hi ntumbuluko na
munhu loyi a tekiwaka a ri enawini, na ku fikela laha swi lavekaka, loko switirha, kumbe laha swi
lavekaka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni muxaka wa mfanelo yaleyo na wa ntumbuluko wihi
ni wihi lowu vekiweke hi mfanelo yaleyo.
(3) Eku tirhiseni makungu ya Nawumbisi wa Timfanelo eka vanhu-nene kumbe munhu loyi
a tekiwaka a ri enawini hi ku landza xiyengenyana xa (2), khoto - B
(a) ku endlela ku nyika matimba mfanelo leyi nga ndzeni ka Nawumbisi lowu, yi fanele ku
tirhisa, kumbe loko swi fanele, yi aka nawu wa ntolovelo ku fikela laha milawu yaleyo yi nga
nyiketeki matimba eka mfanelo yaleyo; naswona
(b) yi fanele ku aka swinawana swa nawu wa ntolovelo ku veka swipimelo eka mfanelo
yaleyo, ku ri leswaku ku veka swipimelo koloko swi landza xiyenge xa 36(1).
(4) Munhu loyi a tekiwaka a ri enawini u na mpfumelelo wa timfanelo eka Nawumbisi wa
Timfanelo ku fikela laha swi laviwaka hi muxaka wa timfanelo na hi munhu loyi a tekiwaka a ri
enawini.
Ku ringanana
9. (1) Un'wana ni un'wana wa ringanana emahlweni ka nawu naswona u na mfanelo yo
sirheleriwa hi ku ringanana ni ku pfuniwa hi nawu.
(2) Ku ringanana swi katsa na ku kuma ku tikhorwisa loku hetisekeke no ringanana ka
timfanelo hinkwato na mintshunxeko. Ku yisa emahlweni ku kumeka ka ku ringanana, milawu na
tindlela tin'wana leti nga endleriwa ku sirhelela no humelerisa vanhu, kumbe mintlawa yo karhi
ya vanhu, lava va nga pfunekeki hikokwalaho ka fambiselo ra xihlawuhlawu leri ri nga fanelangiki
swi nga ha endliwa.
(3) Mfumo a wu fanelangi ku khoma van'wana hi xihlawuhlawu hi mukhuva wo ka wu nga
ri wunene hi ndlela leyi kongomeke kumbe leyi gegaka ehenhleni ka munhu wihi ni wihi hi
xivangelo xin'we kumbe ku tlula, ku katsa ni rixaka, rimbewu, ku va wanuna kumbe wansati, ku
bebula, ku va munhu a tekile/tekiwile kumbe a nga takangi/tekiwangi, rixaka kumbe ntlawa wa
vanhu lowu a humaka eka wona, muvala, ku voyamela eka rimbewu ro karhi, vukhale, vulamari,
vugandzeri, ripfalo, swikholwakholwana, mfuwo, ririmi na ku tswariwa.
(4) Ku hava munhu loyi a nga tirhisaka xihlawuhlawu xo ka xi nga lulamangi hi ku kongomisa
kumbe hi ku gega ehenhleni ka munhu wihi na wihi hikwalaho ka xivangelo xin'we kumbe ku tlula
hi ku landza xiyengenyana xa (3). Milawu ya tiko yi fanele ku endliwa ku sivela kumbe ku yirisa
xihlawuhlawu lexi nga lulamangiki.
(5) Xihlawuhlawu hi xivangelo xin'we kumbe ku tlula eka leswi swi longoloxiweke eka
xiyengenyana xa (3) a xi lulamangi handle ka loko ko kombisiwa leswaku ku hlawula koloko ku
lulamile.
Ndzhuti wa Munhu
10. Munhu un'wana na un'wana u tshama a ri na ku xiximeka na ndzhuti, a tlhela a va na
mfanelo yo xiximiwa na ku sirheleriwa ka ndzhuti wa yena.
Vutomi
11. Un'wana na un'wana u na mfanelo yo hanya.
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu
12. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko na ku sirheleriwa ka
yena, leswi katsaka na mfanelo ya leswaku-
(a) a nga tekeriwi ntshunxeko handle ka xivangelo xo twala, kumbe ku nga ri na xivangelo
lexi faneleke;
(b) a nga pfaleriwi yexe nkarhinyana handle ka ku tengisiwa;
(c) yo va a ntshunxekile eka mikhuva hinkwayo ya madzolonga ya swivangelo swa tiko
kumbe na swa le tlhelo;
(d) yo va a nga xanisiwi hi ndlela yihi na yihi; na
(e) ku va a nga khomiwi kumbe ku xupuriwa hi ndlela ya tihanyi, yo pfumaleka vumunhu no
va yi chicha xiyimo.
(2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ku xiximiwa vuhetiseki bya miri na bya
rihanyu ra miehleketo, leswi katsaka na mfanelo -
(a) yo tiehleketela hi yexe mayelana na ku tswala kumbe bebula;
(b) vuhlayiseki na ku lawula miri wa yena; na
(c) ku va a nga nghenisiwi eka mindzavisiso ya vutshunguri kumbe ya xisanyense handle ko
nyika mpfumelelo wa yena.
Vuhlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga, na ku tirhisiwa hi nsindziso
13. Ku hava munhu loyi a nga ha endliwaka hlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga kumbe ku tirha
hi nsindziso.
Xihundla xa Munhu
14. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya xihundla, leswi swi katsaka na mfanelo ya
ku ka a nga -
(a) sechiwi miri wa yena kumbe muti wa yena;
(b) sechiwi nhundzu ya yena;
(c) vutleriwi leswi nga swa yena; kumbe
(d) a nga kavanyeteriwi xihundla xa fambelano kumbe vutihlanganisi bya yena.
Ntshunxeko wa vugandzeri, swikholwakholwana na mavonele
15. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wa ripfalo, vugandzeri,
miehleketo, swikholwakholwana na mavonele.
(2) Maendlele ya vugandzeri ya nga ha endliwa eka swiakelwa-vupfuneki swa mfumo kumbe
leswi pfuniwaka hi mfumo, ku ri leswaku -
(a) maendlelo yalawo ya landza milawu leyi yi vekiweke hi vulawuri bya tiko lebyi faneleke;
(b) swi fambisiwa hi ndlela leyi faneleke; naswona
(c) ku va kona eka wona swi ntshunxekile no ya hi ku tinyiketela.
(3) (a) Xiyenge lexi a xi siveli milawu ku amukela -
(i) matekanelo lama ya bohiweke hi ku landza ndhavuko wihi ni wihi kumbe sisiteme ya nawu
wa vugandzeri, wa munhu kumbe wa ndyangu; kumbe
(ii) tisisiteme ta nawu wa munhu na wa ndyangu ku ya hi ndhavuko wihi ni wihi kumbe leti
ku namarheriweke eka tona hi vanhu lava va amukeleke vugandzeri byo karhi.
(b) Ku amukeriwa hi ku landza ndzimana ya (a) ku fanele ku fambelana na xiyenge lexi na
makungu laman'wana ya Vumbiwa leri.
Ntshunxeko wo humesa mavonele
16. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo humesela erivaleni miehleketo ya
yena, ku katsa na -
(a) ntshunxeko wa matsalwa mo kandziyisiwa na switivisa-mahungu swin'wana;
(b) ntshunxeko wa ku amukela kumbe ku nyika mahungu kumbe miehleketo;
(c) ntshunxeko wa vutumbuluxi bya vutshila; na
(d) ntshunxeko wa swa xiakhademiki na ntshunxeko wa vulavisisi bya swa sayense.
(2) Mfanelo leyi nga eka xiyengenyana xa (1) a yi fiki eka -
(a) ku fambisa mahungu yo hlohletela nyimpi;
(b) ku hlohletela bubutsa ra madzolonga; kumbe
(c) ku hlohletela rivengo ro ya hi rixaka, muvala, rimbewu kumbe vugandzeri na leswi swi
vumbaka ku hlohletela leswaku ku vaviseka van'wana.
Ku hlengeletana, ku kombisa matitwele, ku phiketa na tiphetixeni
17. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo, hi ndlela yo rhula, naswona a nga hlomanga,
yo nghenela tinhlengeletano, ku kombisa matitwele, ku phiketa, na ku heleketa tiphetixeni.
Ntshunxeko wa ku Tihlanganisa na Van'wana
18. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo tihlanganisa na van'wana.
Timfanelo ta swa Tipolitiki
19. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana u ntshunxekile ku langa tlhelo ro karhi eka swa
tipolitiki, leswi swi katsaka na mfanelo -
(a) yo vumba ntlawa wa tipolitiki;
(b) yo nghenela eka migingiriko ya ntlawa kumbe ku kumela ntlawa walowo wa tipolitiki
swirho; na
(c) ku yima a vulavulela ntlawa wa tipolitiki kumbe hi xikongelo xo karhi.
(2) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo va eka minhlawulo leyi yi ntshunxekeke,
yi lulameke no va yi khomiwa nkarhi na nkarhi ku vhotela vandla rihi ni rihi ro endla milawu ri
simekiweke hi ku landza Vumbiwa.
(3) Muaka-tiko un'wana na un'wana la nga ntswatsi u na mfanelo -
(a) yo vhota eka minhlawulo ya vandla rihi ni rihi ro endla milawu leri simekiweke hi ku
landza Vumbiwa, naswona ku endla tano exihundleni; na
(b) ya ku va muyimela-ku-langwa eka ntirho wa tipolitiki wa tiko naswona, loko a
hlawuriwile, ku va eka ntirho walowo.
Vuaka-tiko
20. Ku hava muaka-tiko loyi a faneleke ku tsoniwa mfanelo ya vuaka-tiko.
Ntshunxeko wa ku famba-famba na vutshamo
21. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo famba-famba.
(2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo suka laha Riphabiliki.
(3) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghena, ku tama a ri kona no tshama
kun'wana na kun'wana laha Riphabiliki.
(4) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma phasipoto.
Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa
22. Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo langa hi ku ntshunxeka bindzu, ntirho
kumbe ntirho wo dyondzeriwa. Ku tirhiwa ka bindzu, ntirho kumbe ntirho wo dyondzeriwa ku
nga ha lawuriwa hi nawu.
Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori
23. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo khomiwa hi ndlela leyi faneleke eka
maendlele ya swa mintirho.
(2) Vatirhi hinkwavo va na mfanelo -
(a) yo vumba no joyina yuniyoni ya vatirhi;
(b) yo hoxa xandla eka migingiriko na minongonoko ya yuniyoni ya vatirhi; na.
(c) ku tereka.
(3) Vathori hinkwavo va na mfanelo -
(a) yo vumba no joyina nhlangano wa vathori;
(b) yo hoxa xandla eka migingiriko na minongonoko ya nhlangano wa vathori.
(4) Yuniyoni yin'wana na yin'wana ya vatirhi na nhlangano wun'wana na wun'wana wa
vathori, wu na mfanelo ya -
(a) ku boha mafambisele ya yona n'wini, minongonoko, na migingiriko ya yona;
(b) ku kondletela;
(c) ku vumba no joyina federexeni.
(5) Yuniyoni yin'wana ni yin'wana ya vatirhi, nhlangano wa vatirhi na vathori va ni
mpfumelelo ku nghenela ntalo wa ntswariso. Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha tirha ku
khulukisa xikatsa xa ntswariso. Ku fikela laha mfumo wa milawu wu nga hungutaka mfanelo eka
Xiyenge lexi, ku hunguta ka kona ku fanele ku yelana ni xiyenge 36(1).
(6) Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha pfumelela malulamisele ya vusirheleli bya yuniyoni
lebyi vekiweke eka xikatsa xa mimpfumelelano. Ku fikela laha mfumo wa milawu wu nga
hungutaka mfanelo eka Xiyenge lexi, ku hunguta ka kona ku fanele ku yelana na xiyenge xa 36(1).
Mbangu
24. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo -
(a) eka mbangu leri nga riki na khombo eka rihanyu kumbe vuhlayiseki bya yena; na
(b) ku va mbangu wu va lowu sirheleriweke, ku endlela rixaka ra sweswi na leri ra ha taka,
hi milawu yo twala na maendlele man'wana lama ya endleriweke -
(i) ku sivela ku thyakisiwa na ku onhaka ka ntumbuluko;
(ii) ku yisa emahlweni ku hlayisiwa ka ntumbuluko; na
(iii) ku tiyisisa leswaku ku va na nhluvuko lowu yaka emahlweni wa ntumbuluko na ku
tirhisiwa ka switirisiwa swa ntumbuluko kuri karhi ku yisiwa emahlweni nhluvukiso wa ikhonomi
leyi twalaka na nhluvuko wa vanhu.
Nhundzu
25. (1) Ku hava munhu loyi a fanelaka ku tsoniwa nhundzu handle ka hi ku landza nawu
wa matirhele yo angarhela, kutani ku hava nawu lowu wu fanelaka ku pfumelela ku tsoniwa
nhundzu ku ri hava xivangelo xo twala.
(2) Nhundzu yi nga ha tekiwa ntsena hi ku landza nawu wa matirhelo yo angarhela -
(a) hi swikongomelo swa tiko kumbe swo pfuneta vanhu; na
(b) hi ku ya hi ku hakeriwa ndziriso ntsengo wa kona lowu, nkarhi ni mukhuva wo hakela, ya
faneleke ku va ku twananiwile eka lava khumbhekaka, kumbe swi bohiwa kumbe ku pfumeleriwa
hi khoto.
(3) Ntsengo, wo hakela ndziriso swi fanele ku va leswi lulameke no fanela, swi kombisaka
ndzinganano lowu faneleke exikarhi ka ku pfuneka ka tiko na ku pfuneka ka vanhu lava va
khumbekaka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni hinkwato timhaka leti yelanaka na swilaveko, ku
katsa na -
(a) matirhisiwele ya nkarhi walowo ya nhundzu yaleyo;
(b) matimu ya ku kumeka na ku tirhisiwa ka nhundzu yaleyo;
(c) nxavo wa yona wa le makete;
(d) vukulu bya vuvekisi byo kongoma bya mfumo na timali to pfuneta eka ku kumeka na ku
antswisiwa loku pfunetaka ka nhundzu yaleyo; na
(e) xikongomelo xa ku tekiwa ka nhundzu yaleyo hi mfumo.
(4) Ku endlela swikongomelo swa xiyenge lexi -
(a) ku pfuneka ka tiko swi katsa na ku tiboha ka rixaka eka ku lulamisiwa ka nawu wa
maavele ya misava, ni le ka mindzulamiso yo tisa ku fikeleriwa ko ringanana ka swihlovo swa
ntumbuluko swa Afrika Dzonga; naswona
(b) nhundzu a swi vuli ntsena misava.
(5) Mfumo wu fanele ku teka magoza yo twala ya ku endliwa ka milawu na magoza
man'wana, ku ya hi ku kumeka ka switirhiswa, ku undla matshamele lama ya endlaka leswaku
vaaka-tiko va kota ku fikelela ku kuma misava hi maendlele yo ringanela.
(6) Munhu kumbe vaaka-ndhawu lava matirhisele ya vona ya misava ya nga tshamisekangiki
hikwalaho ka xivangelo xa milawu ya nkarhi lowu hundzeke ya xihlawuhlawu xo ya hi nghohe
kumbe hi mintolovelo, u na mfanelo ku fikela laha swi endleriweke makungu hi Nawu wa
Palamende, hambi ku ri ya matirhisele lama ya tshamisekeke hi nawu, kumbe eka ndzulamiso lowu
pimanyisekaka.
(7) Munhu kumbe vaaka-ndhawu lava va vutleriweke nhundzu endzhaku ka siku ra 19
Khotavuxika 1913 hikwalaho ka xivangelo xa milawu ya nkarhi lowu hundzeke ya xihlawuhlawu
xo ya hi nghohe kumbe mintolovelo, u na mfanelo ku fikela laha swi endleriweke makungu hi
Nawu wa Palamende, ku nga ku tlheriseriwa nhundzu yaleyo, kumbe hi ndzulamiso lowu faneleke.
(8) Ku hava kungu ra xiyenge lexi leri ri faneleke ku kavanyeta mfumo ku va wu tirhisa
milawu no teka magoza man'wana ku fikelela mindzulamiso ya milawu ya maavele ya misava,
mati na swivumbeko leswi yelanaka na ntumbuluko ku endlela ku lulamisa vuyelo bya
xihlawuhlawu xa nkarhi lowu nga hundza xo ya hi nghohe, ku ri leswaku ku hambuka kwihi na
kwihi eka xiyenge lexi ku ya hi ku landza makungu ya xiyenge xa 36(1).
(9) Palamende yi fanele ku veka milawu leyi yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (6).
Timhaka ta Tindlu
26. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo va na vurhurhelo lebyi ringaneleke
bya yindlu.
(2) Mfumo wu fanele ku tirhisa milawu leyi yi twalaka, na magoza man'wana, ku ya hileswi
swihlovo swa mfumo swi kumekaka hakona, ku vona leswaku xikongomelo lexi xa mfanelo leyi
xi hela hi ku fikeleleka ku ya hi nkarhi.
(3) Ku hava munhu loyi a fanelaka ku humesiwa endlwini yakwe hi nsindziso, kumbe ku va
yindlu ya yena yi mbindzumuxiwa, handle ka xileriso xa khoto lexi endliweke endzhaku ko tekela
enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka. Ku hava milawu leyi vekiweke leyi faneleke ku
pfumelela ku humesiwa endlwini hi nsindziso handle ka xivangelo lexi twalaka.
Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na nhlayiseko wa vanhu
27. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kota ku fikelela -
(a) vutirheri bya nhlayiso wa rihanyu, ku katsa na nhlayiso wa rihanyu hi tlhelo ro tswala;
(b) ku kuma swakudya leswi swi eneleke na mati; na
(c) nhlayiso wa vanhu ku katsa na, loko a nga koti ku tihlayisa yena n'wini na vaundliwa va
yena, nhlayiso wa vanhu leri faneleke.
(2) Mfumo wu fanele ku tirhisa nawu leri wu twalaka na magoza man'wana, ku ya hi leswi
swihlovo swa mfumo swi kumekaka hakona, ku endla leswaku ku fikeleriwa ka timfanelo leti
hinkwato ku va xiviri hi ku famba ka nkarhi.
(3) Ku hava munhu loyi a nga ta aleriwaka vutshunguri bya xihatla.
Vana
28. (1) N'wana un'wana na un'wana, u na mfanelo -
(a) yo kuma vito na ku va xirho xa rixaka ku sukela eku velekiweni;
(b) yo hlayisiwa endyangu, kumbe yo hlayisiwa hi vatswari, kumbe ku kuma ku hlayiseka
kun'wana loku faneleke loko o tshuka a susiwe eka mbangu wa ndyangu;
(c) ya ku nyikiwa swakudya swa masungulo, ndhawu ya vuhlayiselo, vutirheri bya nhlayiso
wa rihanyu wa masungulo, na nhlayiso wa vanhu;
(d) yo sirheleriwa eka ku khomiwa hi tihanyi eka ku ka a nga hlayisiwi, ku xanisiwa, na eka
ku khomiwa hi ndlela leyi yi chichaka xiyimo;
(e) yo sirheleriwa eka maendlele ya ntirho lama ya nga n'wi vuyiseleki nchumu;
(f) ku va swi nga laviwi kumbe a pfumeleriwa ku endla ntirho kumbe vutirheri lebyi -
(i) byi nga fanelangiki munhu wa vukhale bya n'wana yaloye; kumbe
(ii) leyi yi nga vekaka ekhombyeni vutomi bya n'wana yaloye, dyondzo, rihanyu ra miri kumbe
ra miehleketo, kumbe ku kula hi swa moya, matikhomele kumbe ku tihluvukisa exikarhi ka vanhu;
(g) ku va a nga pfaleriwi, handle ka loko ku ri hava ndlela yin'wana, kutani kwalaho, ehenhla
ka timfanelo leti a nga na tona ku ya hi swiyenge swa 12 na 35, n'wana yaloye a nga ha pfaleriwa
ntsena nkarhi wuntsongo hi laha swi nga kotekaka, naswona u na mfanelo yo -
(i) hambanisiwa na vanhu van'wana lava pfaleriweke va vukhale bya malembe yo tlula 18;
na
(ii) ku va a khomiwa no hlayisiwa hi ndlela leyi, eka matshamele lama ya tekelaka enhlokweni
vukhale bya n'wana yaloye;
(h) yo va mfumo wu nyika n'wana yaloye muyimeri enawini, naswona loyi a hakeriwaka hi
mfumo, eka milandzu ya mbangisano leyi khumbaka n'wana yaloye, loko ku ri leswaku handle ka
swona ku nga pfumaleka vululami; na
(i) ku va a nga tirhisiwi eka timholovo to hlomelana matlhari, na ku va a sirheleriwa hi
minkarhi ya tinyimpi.
(2) Eka hinkwaswo leswi swi tsakisaka n'wana yaloye i swa nkoka lowukulu, eka hinkwaswo
leswi khumbhaka n'wana yoloye.
(3) Eka xiyenge lexi, "n'wana" swi vula munhu loyi a nga hansi ka malembe ya 18 hi vukhale.
Dyondzo
29. (1) Un'wana na un'wana u na mfanelo -
(a) ya dyondzo ya masungulo, ku katsa na dyondzo ya masungulo ya lavakulu;
(b) yo yisa dyondzo emahlweni, leyi eka yona mfumo hi ku tirhisa magoza man'wana lama
faneleke, wu fanele ku endla leswaku dyondzo yi kumeka no fikeleleka.
(2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma dyondzo hi ririmi kumbe tindzimi ta
ximfumo leti a tilangelaka tona eka mavandla ya dyondzo ya tiko laha dyondzo yaleyo swi
kotekaka ku va yi kumeka. Ku endlela ku vonisisa ku fikeleriwa loku tirhaka ka, na ku tirhisiwa
ka, mfanelo leyi, mfumo wu fanele ku kambisisa hinkwato tindlela to nyiketa dyondzo leti twalaka,
ku katsa na tindhawu ta dyondzo leti tirhisaka ririmi rin'we, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni
-
(a) ku fanela ka swona;
(b) ku kota ku tirheka; na
(c) xilaveko xo lulamisa leswi vangiweke hi milawu ya nkarhi lowu nga hundza na mikhuva
ya xihlawuhlawu.
(3) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo simeka no hlayisa, hi tihakelelo ta yena
n'wini, tindhawu ta phurayivhete ta dyondzo leti -
(a) ti nga riki na xihlawuhlawu hi tlhelo ra rixaka;
(b) ti titsariseke eka mfumo; na
(c) ku hlayisa swiyimo swa dyondzo leswi swi nga riki ehansi hi xiyimo loko ku pimanisiwa
na tindhawu ta dyondzo ya tiko.
(4) Xiyengenyana (3) a xi siyi ehandle swisekelelo swa mfumo mavandla ya dyondzo leswi
tiyimeleke.
Ririmi na mfuwo
30. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ku tirhisa ririmi no tlhela a tinghenisa eku
hanyeni hi mfuwo lowu a wu tsakelaka, kambe ku hava loyi a tirhisaka timfanelo leti a fanelaka
ku endla sweswo hi ndlela leyi nga fambelaneki na kungu rihi na rihi ra Nawumbisi lowu wa
Timfanelo.
Vaaka-ndhawu lava hlanganeke hikwalaho mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka
31. (1) Vanhu lava welaka eka ntlawa wa vanhu wa mfuwo, vugandzeri na ririmi ro karhi
a va fanelanga ku tsoniwa mfanelo, vona na swirho swin'wana swa ntlawa wa vona hi
vaaka-ndhawu -
(a) ku tihanyela mfuwo wa vona; ku yisa emahlweni vugandzeri bya vona na ku tirhisa ririmi
ra vona; na
(b) ku vumba, ku tinghenisa eka, no hlayisa minhlangano ya mfuwo, vugandzeri na ririmi na
swirho swin'wana swa vaaka-tiko ntsena.
(2) Timfanelo leti nga eka xiyengenyana xa (1) a ti fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela yo ka yi
nga fambelani na kungu rihi ni rihi ra Nawumbisi wa Timfanelo.
Ku kota ku fikelela mahungu
32. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela -
(a) mahungu wahi ni wahi lama ya nga mavokweni ya mfumo; na
(b) mahungu wahi ni wahi lama ya nga mavokweni ya munhu un'wana naswona lama ma
lavekaka ku endlela ku tirhisa no sirhelela timfanelo tihi ni tihi.
(2) Milawu ya tiko yi fanele ku endliwa ku nyika mfanelo leyi matimba yo tirha, naswona yi
fanele ku endla makungu ya magoza lama faneleke yo olovisa ndzhwalo wa mafambisele na timali
leri nga henhla ka mfumo.
Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke
33. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo eka swiendlo swa mafambisele leswi nga
nawini, swi twakalaka, naswona leswi fambiselo ra kona ri nga rinene.
(2) Munhu un'wana na un'wana loyi timfanelo ta yena ti nyamisiweke hi ndlela yo biha hi
maendlele ya mafambisele u na mfanelo yo nyikiwa tinhlamuselo leti nga kunene.
(3) Milawu ya rixaka etikweni yi fanele ku vekiwa ku endlela ku nyika matimba eka timfanelo
leti, naswona yi fanele -
(a) ku endla makungu yo vuyeketa maendlele ya mafambisele hi khoto kumbe, laha swi
faneleke, khoto leyi yi tiyimeleke naswona yi nga voyameleki tlhelo ro karhi;
(b) ku barisa mfumo ku endlela ku nyika matimba eka timfanelo leti nga eka swiyengenyana
swa (1) na (2); na
(c) ku yisa emahlweni mafambisele yo nyawula.
Ku kota ku fikelela tikhoto
34. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya leswaku mholovo yihi ni yihi leyi yi nga
ahluriwaka hi ku tirhiseriwa nawu yi tsemiwa emahlweni ka khoto ya nawu leyinene yi tirhelaka
erivaleni kumbe, laha swi faneleke ndhawu yamilawu-kumbe foramu yin'wana leyi yi tiyimeleke
yi nga voyameleki tlhelo ro karhi.
Vanhu lava khomiweke, va khomeletiweke ku senga no hehliwa hi milandzu
35. (1) Munhu un'wana na un'wana loyi a khomeletiweke ku senga hi ku tekiwa ku va a
endle nandzu u na mfanelo -
(a) yo va a nga hlamuseli nchumu;
(b) ya ku tivisiwa hi xihatla -
(i) hi mfanelo ya yena yo va a nga hlamuseli nchumu; na
(ii) leswi nga humelelaka loko o nyika nhlamuselo;
(c) ya ku ka a nga sindzisiwi ku boxa mhaka yihi ni yihi kumbe ku pfumela timhaka, leswi swi
nga tirhisiwaka tani hi vumbhoni ehenhleni ka munhu yaloye;
(d) ku yisiwa emahlweni ka khoto hi ku hatlisa hi laha swi kotekaka kambe ku nga si hundza
tiawara ta (i) 48 endzhaku ka ku khomiwa kumbe (ii) laha nkarhi wo sungula wa khoto endzhaku
ko hela 48 wa tiawara, loko ku hela 48 wa tiawara ehandle ka khoto yinene kumbe eka siku leri
nga riki ntsena ra khoto;
(e) loko a ri emahlweni ka khoto ro sungula endzhaku ko khomiwa, ku va a khomeletiweke
ku senga kumbe ku tivisiwa xivangelo xo ya emahlweni ku khomeletiwa ku senga ka yena, loko
swaswo swi tsandza, u fanele ku ntshunxiwa.
(f) ku ntshunxiwa eka ku khomeletiwa ku senga loko swilaveko swa vululami swi pfumela,
ku ya hi swipimelo leswi twalaka.
(2) Munhu un'wana na un'wana loyi a khomeletiweke ku senga, ku katsa na vabohiwa
hinkwavo lava gweviweke, u na mfanelo -
(a) yo tivisiwa hi ku hatlisa xivangelo xo va a pfaleriwa;
(b) yo langha, no tsundzuxana na muyimeri, no tivisiwa hi mfanelo leyi hi ku hatlisa;
(c) yo va na muyimeri loyi a nyikiwaka yena hi mfumo, na hi tihakelelo ta mfumo, loko swi
tikomba handle ka swona, ku ta va na ku pfumala vululami eku sengiweni ka nandzu wa yena no
va a tivisiwa hi mfanelo yaleyo hi ku hatlisa;
(d) yo phikiza ku va ku pfaleriwa ka yena swi ri enawini hi byakwe emahlweni ka khoto
naswona, loko ku khomeletiwa ku senga koloko swi nga ri enawini, a ntshunxiwa;
(e) ya swipimelo swa ku khomeletiwa ku senga leswi yelanaka na ndzhuti no xiximeka ka
munhu, ku katsa na hambi ku ri ku tiolola na ku nyikiwa hi ku hakeleriwa hi mfumo, vurhurhelo
lebyi enetisaka, swakudya, swilo swo hlaya tani hi tibuku, ni ku tshunguriwa hi ku hakeleriwa hi
mfumo; na
(f) yo tihlanganisa na, no endzeriwa hi wa yena -
(i) loyi a tekaneke na yena kumbe murhandziwa;
(ii) xaka ra le kusuhi;
(iii) mutsundzuxi hi tlhelo ra vugandzeri loyi a tilanghelaka yena;
(iv) dokodela loyi a tilanghelaka yena.
(3) Munhu la nga hehliwa u'wana ni un'wana u na mfanelo yo sengisiwa hi ndlela leyi
lulameke, leswi katsaka na mfanelo -
(a) yo va a tivisiwa hi xihehlo na vuxokoxoko lebyi ringaneke ku va a kota ku hlamula xihehlo
xexo;
(b) yo va na nkarhi leri ringaneke na swiolovisi ku va a kota ku lulamisa ku tiyimela/yimeriwa;
(c) ya ku senga ku ri na mani na mani emahlweni ka khoto ya ntolovelo;
(d) ku va ku sengisiwa ka yena ku sungula no hela handle ko dya nkarhi loku nga twaleki;
(e) yo va kona loko ku sengiwa nandzu wa yena;
(f) yo langa, no va a yimeriwa hi muyimeri enawini, no va a tivisiwa hi mfanelo leyi hi ku
copeta ka tihlo;
(g) yo va na muyimeri loyi a nyikiwaka munhu loyi a nga muhehliwa hi mfumo, na hi ku
hakeleriwa hi mfumo, loko handle ka swona swi tikomba ku humelela ku pfumalekaka vululami
eku sengiweni ka nandzu wa yena, no va a tivisiwa hi mfanelo yaleyo hi ku copeta ka tihlo;
(h) yo tekiwa tani hiloko a nga ri na nandzu, no va a nga hlamuseli nchumu, no va a nga nyiki
vumbhoni hi nkarhi wo sengisiwa;
(i) yo seketela vumbhoni bya yena no phikiza vumbhoni lebyin'wana;
(j) yo va a nga sindzisiwi ku nyika vumbhoni lebyi nga n'wi rhwexaka nandzu;
(k) yo sengisiwa hi ririmi leri muhehliwa a ri twisisaka kumbe, loko sweswo swi nga koteki,
ku va ku sengisiwa ku hundzuluxeriwa eka ririmi rolero;
(l) yo va a nga boheriwi xiendlo kumbe ku va a nga endlanga swo karhi leswi a swi nga ri
nandzu ku ya hi ku ri nawu wa tiko kumbe wa matiko ya misava hi nkarhi leri swi nga endliwa
kumbe swi nga endliwangiki hawona;
(m) yo va a nga sengiseriwi nandzu hi tlhelo ra xiendlo kumbe ku va a nga endlanga swo karhi
leswi haswona munhu yaloye eka nkarhi leri nga hundza a tshameke a voniwa kumbe a nga
voniwanga nandzu kumbe a bohiwile;
(n) yo kuma nxupulo wa le hansi-hansi eka leyi yi vekiweke loko nxupulo leri vekeriweke
nandzu walowo wu tshame wu cinciwa exikarhi ka nkarhi leri nandzu wu endliweke hawona na
nkarhi wo gweviwa; na
(o) yo apila kumbe ku rila eka, kumbe ku vuyeketeriwa nandzu, hi khoto ya le henhlanyana.
(4) Laha xiyenge lexi xi lavaka leswaku mahungu ya nyikiwa munhu, mahungu yalawo ya
fanele ku nyikiwa hi ririmi leri munhu yaloye a ri twisisaka.
(5) Vumbhoni lebyi byi kumiweke hi mukhuva leri wu onhetelaka mfanelo yihi na yihi eka
Nawumbisi ra Timfanelo a byi fanelanga ku katsiwa loko ku amukeriwa ka vumbhoni byolebyo
byi nga endlaka leswaku ku sengisiwa koloko ku va ku nga lulamangi, kumbe hi ndlela yin'wana
byi va no onhisela maaviwele ya vululami.
Swipimelo swa timfanelo
36. (1) Timfanelo leti ti nga eka Nawumbisi wa Timfanelo ti nga ha vekeriwa swipimelo
ntsena hi ku landza nawu wa matirhiselo yo angarhela ku fikela laha xipimelo xolexo xi twalaka
no va xi lulamile exikarhi ka vanhu lava tirhelaka swilo erivaleni no va na xidemokhiresi, lava
xiximaka vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko no tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti
yelanaka na swona ku katsa na -
(a) muxaka wa mfanelo yaleyo;
(b) nkoka wa xikongomelo xa xipimelo xolexo;
(c) muxaka na vukulu bya xipimelo xolexo;
(d) vuxaka exikarhi ka xipimelo na xikongomelo xa xona; na
(e) maendlele man'wana lama nga ri ki na swipimelo ngopfu yo fikelela xikongomelo xolexo.
(2) Handle ka laha swi endleriweke makungu eka xiyengenyana xa (1) kumbe eka kungu
rin'wana rihi na rihi ra Vumbiwa leri, ku hava nawu leri wu faneleke ku vekela swipimelo eka
mfanelo yihi na yihi leyi yi nga ndzeni ka Nawumbisi ra Timfanelo.
Swiyimo swa xihatla
37. (1) Xiyimo xa xihatla xi nga ha vikiwa ntsena hi ku landza Nawu wa Palamende
naswona ntsena loko -
(a) vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa ka
mfumo hi vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntumbuluko, kumbe khombo rin'wana ehenhla ka vanhu
va tiko; na loko
(b) ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla swi laveka ku vuyisa ku rhula na nawu.
(2) Ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, na milawu yihi ni yihi leyi yi vekiweke kumbe xiendlo
xin'wana xi endliweke hikokwalaho ka xiviko xexo, xi nga ha tirha ntsena -
(a) hi kulangutela swa le mahlweni; naswona
(b) eka nkarhi leri nga tluriki 21 wa masiku ku sukela hi siku ra xiviko xexo, handle ka loko
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi boha ku engetela nkarhi wa xiviko xexo. Nhlengeletano yo
endla Milawu yi nga ha boha ku engetela nkarhi wa xiviko xa xiyimo xa xihatla ku fikela nkarhi
leri nga tluriki tin'hweti tinharhu hi nkarhi wun'we. Ku engeteriwa ko sungula ka xiviko xa xiyimo
xa khombo ku fanele ku va hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti bya swirho swa Nhlengeletano
yo endla Milawu. Ku engeteriwa kwihi ni kwihi loku landzelaka ku fanele ku va hi xiboho lexi
tekiweke hi 60 wa tiphesente kumbe ku tlula wa tivhoti ta swirho swa Nhlengeletano yo endla
Milawu. Xiboho hi ku landza ndzimana leyi xi fanele ku amukeriwa ntsena endzhaku ka
njhekanjhekisano wa mani na mani eNhlengeletanweni yo endla Milawu.
(3) Khoto yihi na yihi leyi faneleke yi nga teka xiboho ehenhleni ka ku tirha ka-
(a) xiviko xa xiyimo xa xihatla;
(b) ku engeteriwa kwihi na kwihi ka nkarhi wa xiviko xa xiyimo xa xihatla; kumbe
(c) milawu yihi na yihi leyi vekiweke, kumbe xiendlo xin'wana xi endliweke, hikokwalaho ka
xiviko xa xiyimo xa khombo.
(4) Milawu yihi ni yihi leyi yi vekiweke hikokwalaho ko va ku vikiwile xiyimo xa xihatla yi
nga ha hambuka eka Nawumbisi ra Timfanelo ntsena ku fikela laha -
(a) ku hambuka koloko ku lavekaka ntsena hikwalaho ka xihatla rolero naswona;
(b) milawu leyi vekiweke -
(i) yi fambelanaka na swiboho swa Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava leri tirhaka
eka swiyimo swa xihatla;
(ii) yi landzelelaka xiyengenyana xa (5); na
(iii) ku tivisiwa eka Gazete ya Mfumo ya tiko xikan'we- kan'we loko swi laveka endzhaku ka
loko wu vekiwile.
(5) Ku hava Nawu wa Palamende lowu wu nyikaka matimba leswaku ku vikiwa xiyimo xa
xihatla, naswona ku hava milawu leyi yi endliweke kumbe goza rin'wana ri tekiweke hikwalaho
ko endla xiviko, wu nga ha pfumelelaka kumbe ku nyika matimba -
(a) yo rivaleriwa ka mfumo, kumbe ka munhu wihi ni wihi, hi kwalaho ka xiendlo xihi ni xihi
lexi nga riki nawini;
(b) ku hambuka kwihi ni kwihi eka xiyenge lexi; kumbe
(c) ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi vuriwaka eka rixaxa ra 1 ra Nxaxamelo wa
Timfanelo leti nga Hungutiweki, ku fikela laha swi kombisiweke eka rixaxa ra 3 ku langutana na
xiyenge xolexo eka nxaxamelo walowo.
Nxaxamelo wa Timfanelo leti nga Xumbadzekiki
1 2 3
Nomboro Nhlokomhaka Laha mfanelo yi nga xumbadzekiki
ya Xiyenge ya Xiyenge ku fikela kona
9 Ku Ringanana Hi tlhelo ra ku hambanisa ko kala vululami
ntsena hi tlhela ra rixaka, muhlovo, rixaka hi
ririmi kumbe vaaki, rimbewu, vukhongeri kumbe
ririmi
10 Ndhzuti na ku Hinkwaxo
xiximeka ka Munhu
11 Vutomi Hinkwaxo
12 Ntshunxeko na Hi tlhelo ra swiyengenyana swa (1)(d) na (e)
Vuhlayiseki bya na (2)(c) ntsena
munhu
13 Vuhlonga, ku Hi tlhelo ra vuhlonga na ku tirhisiwa tani hi
tirhisiwa tani hi hlonga ntsena
hlonga na ku
tirhisiwa hi
nsindziso
28 Vana Hi tlhelo ra swiyengenyana swa (1)(d), (1)(e)
na timfanelo leti nga eka tindzimananyana ta
(1)(g) xiyengenyana (1) (i) mayelana na vana
malembe ya 15 na le hansi
35 Vanhu lava Hi tlhelo ra swiyengenyana
khomeletiweke ku (1)(a), (b) na (c) na (2)(d); timfanelo
senga, va leti nga eka tipharagrafu
pfaleriweke na lava (a),(b),(c),(e),(f),(g), (h),(i),(j),(k),(l),(m) na (o) ya
hehliweke xiyengenyana (3) handle ka pharagrafu (d);
xinyengenyana (4); na xiyengenyana (5) hi ku
landza ku susiwa ka ku amukeriwa ka
xivonakalo ku va xi endla ku senga ku nga lulami.
(6) Loko munhu wihi ni wihi a pfaleriwa handle ko sengisiwa hikokwalaho ko hungutiwa ka
timfanelo endzhaku ka ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, swipimelo leswi swi landzelaka swi fanele
ku landzeleriwa:
(a) Munhu lonkulu a nga xirho xa ndyangu kumbe nakulobye wa mupfaleriwa handle ko
sengisiwa ku fanele ku hlanganiwa na yena hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, a tivisiwa
leswaku munhu yoloye u pfaleriwile handle ko sengisiwa.
(b) Xitiviso xi fanele ku hangalasiwa eka Gazete ya Mfumo ya tiko ku nga si hela masiku ya
ntlhanu munhu yaloye a pfaleriwile, xi boxaka vito ra mupfaleriwa handle ko sengisiwa na ndhawu
laha a pfaleriweke kona no vula magoza ya xiyimo xa xihetla lama munhu yaloye a pfaleriweke
hawona.
(c) Mupfaleriwa handle ko sengisiwa u fanele ku pfumeleriwa ku langha, no va a endzeriwa
nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi dokodela;
(d) Mupfaleriwa u fanele ku pfumeleriwa ku langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi
leri twalaka, hi muyimeri;
(e) Khoto yi fanele yi kambisisa nakambe ku pfaleriwa koloko hi xihatla hi laha swi nga
kotekaka hakona, kambe ku nga si hundza masiku ya 10 endzhaku ka loko munhu yaloye a
pfaleriwile, kutani khoto yi fanele ku ntshunxa mupfaleriwa handle ko sengisiwa handle ka loko
ku pfaleriwa koloko ku laveka ku endlela ku vuyisa xiyimo xa ku rhula na nawu.
(f) Mupfaleriwa handle ko sengisiwa loyi a nga ntshunxiwiki hi ku landza mbalango wa
ndzimana ya (e), kumbe loyi a nga ntshunxiwiki hi ku landza ku vuyeketiwa ku ya hi ndzimana
leyi, a nga endla xikombelo ekhoto xa ku vuyeketeriwa nakambe ku pfaleriwa koloko nkarhi wihi
ni wihi loko ku hundzile 10 wa masiku hi mpfuka xa mbalango lowu hundzeke naswona, khoto
yi fanele ku ntshunxa mupfaleriwa yaloye handle ka loko swa ha laveka ku yisa emahlweni ku
pfaleriwa koloko ku endlela ku vuyisa nawu na ku rhula.
(g) Mupfaleriwa u fanele ku pfumeleriwa ku va ekhoto yihi ni yihi leyi yi kambisisaka ku
pfaleriwa ka yena, ku yimeriwa hi muyimeri eku tengisiweni kwaloko, na ku endla vuyimeri eka
ku phikizana no yisiwa emahlweni ka ku pfaleriwa ka yena.
(h) Mfumo wu fanele ku nyiketa khoto tinhlamuselo to tsariwa ku hlamusela ku lulama ka ku
yisiwa emahlweni ku pfaleriwa ka munhu yaloye, naswona wu fanele ku nyiketa mupfaleriwa
yaloye kopi ya tinhlamuselo toleto hi masiku lama nga riki hansi ka mambirhi khoto yi nga si
kambisisa ku pfaleriwa ka yena.
(7) Loko khoto yi ntshunxa mupfaleriwa handle ko sengisiwa, munhu yaloye a nga ha
pfaleriwi nakambe hi swivangelo swo fana na sweswo handle ka loko mfumo wu rhanga wu
kombisa khoto xivangelo xo twakala xo va munhu yaloye a pfaleriwa nakambe.
(8) Swiyengenyana swa (6) na (7) a swi tirhi eka vanhu lava nga riki vaaka-tiko va Afrika
Dzongo naswona lava va pfaleriweke handle ko sengisiwa hikokwalaho ka nyimpi ya matlhari ya
matiko ya misava. Ematshan'weni ya swona, mfumo wu fanele ku landza swiyelo leswi bohaka
Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava wa ku komba vumunhu hi tlhelo ra ku pfaleriwa
ka vanhu votanu.
Ntiyisiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa
38. Munhu wihi ni wihi loyi a longoloxiweke eka xiyenge lexi u na mfanelo yo tihlanganisa na
khoto leyi faneleke, a koxa leswaku mfanelo leyi hlamuseriweke eka Nawumbisi ra Timfanelo yi
kavanyetiwile kumbe ku xungetiwa, kutani khoto yi nga ha nyika ku pfuneka loku faneleke, ku
katsa na ku hlamusela timfanelo. Vanhu lava va nga tihlanganisaka na khoto i -
(a) wihi ni wihi loyi a yimelaka ku pfuneka ka yena n'wini;
(b) wihi ni wihi loyi a yimelaka un'wana loyi a nga swi kotiki ku tiyimela hi yexe;
(c) munhu wihi ni wihi loyi a swi endlaka tani hi xirho xa, kumbe hi ku yimela ntlawa kumbe
avelo ra vanhu;
(d) munhu wihi ni wihi loyi a yimelaka ku navela ka vanhu; na
(e) nhlangano leri yimelaka ku navela ka swirho swa wona.
Nhlamuselo ya Tsalwa ra Timfanelo
39. (1) Loko yi hlamusela Nawumbisi wa Timfanelo, khoto, huvo yo hlawuleka kumbe
foramu -
(a) yi fanele ku yisa emahlweni minsinya leyi nga xiseketelo xa rixaka leri tirhelaka swilo
erivaleni no va ra xidemokhiratiki leyi yi simekiweke eka ku xixima ndzhuti wa vumunhu, ku
ringanana, na ntshunxeko;
(b) yi fanele ku tekela enhlokweni nawu wa matiko ya misava; naswona
(c) yi nga ha tlhela yi langutisisa nawu wa matiko mambe.
(2) Loko yi karhi yi hlamusela milawu ya tiko yihi ni yihi, na le ku endliweni ka nawu wa
ntolovelo kumbe nawu wa xintu, khoto yin'wana na yin'wana, huvo yo hlawuleka kumbe foramu
yi fanele ku yisa emahlweni moya na swikongomelo swa Nawumbisi ra Timfanelo.
(3) Nawumbisi wa Timfanelo a wu arisi ku va kona ka timfanelo tihi na tihi tin'wana kumbe
mintshunxeko leyi yi amukeriweke kumbe yi haverisiweke hi nawu wa ntolovelo, nawu wa xintu
kumbe milawu leyi vekiweke, ku fikela laha yi yelanaka kona na Nawumbisi lowu.
Kavanyisa ka 3
Mfumo wa Vutirhisani
Mfumo wa laha Riphabliki
40. (1) Laha Riphabliki, mfumo wu vumbiwe tani hi xiyenge xa rixaka, xa swifundzankulu
na xa mimfumo ya tindhawu, leswi swo hlawuleka, swi tiyimeleke no tirhelana.
(2) Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku xixima no namarhela eka minsinya leyi nga
ndzeni ka Kavanyisa loku naswona swi fanele ku tirha mintirho ya swona exikarhi ka swipimelo
leswi vekiwaka hi Kavanyisa loku.
Mfumo wa vutirhisani
41. (1) Swivandla hinkwaswo swa mfumo na swirho hinkwaswo swa mfumo endzeni ka
xivandla xin'wana na xin'wana swi fanele -
(a) ku hlayisa ku rhula, vun'we bya rixaka na ku va Riphabliki ri nga pandziwi hi le xikarhi;
(b) ku tiyisisa nhlayiseko wa vanhu va Riphabliki;
(c) ku hoxa xandla eka mfumo leri nyawulaka, wu nga tirheleki exihundleni, wa vutihlamuleri
no twala wa Riphabliki hinkwaro;
(d) ku tshembeka eka Vumbiwa, Riphabliki, na vanhu va rona;
(e) ku hlonipha xiyimo xa vumbiwa, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo eka swiyenge
leswin'wana;
(f) ku va swi nga teki matimba wahi ni wahi kumbe ntirho handle ka leswi yi haverisiweke
swona hi ku landza Vumbiwa;
(g) ku tirhisa matimba ya swona na ku endla mintirho ya vona hi mukhuva leri wu nga
ngheneleleki eka xivumbeko na ku xiximiwa ka misava, mintirho na mfumo wa xivandla
lexin'wana; na
(h) ku tirhisana swin'we na van'wana hi ku tshembana na hi ku pfunana-
(i) hi ku undla moya wa vuxaka lebyinene;
(ii) hi ku pfunana no seketelana na van'wana;
(iii) hi ku tivisana no tsundzuxana na van'wana hi timhaka leti ti khumbaka ku navela hi ku
ringanana;
(iv) hi ku hlanganyeta swiendlo swa swona na milawu leyi vekiweke ya swona; na
(v) hi ku namarhela eka maendlele lama ku twananiweke hawona no papalata ku yisana
etikhoto.
(vi) ku papalata swiendlo swa nawu ehenhla ka van'wana.
(2) Nawu wa Palamende wu fanele
(a) ku simeka no endla makungu ya swivumbeko na mavandla yo endlela ku yisa emahlweni
no olovisa vuxaka exikarhi ka mimfumo; na ku
(b) endla leswaku ku va na matirhele lama faneleke na maendlele yo olovisa ku herisiwa ka
minkanetano.
(3) Xirho xa mfumo lexi khumbekaka eka nkanetano wa le xikarhi ka mimfumo xi fanele ku
endla matshalatshala hinkwawo lama kotekaka yo herisa nkanetano walowo hi ku tirhisa matirhele
na maendlele lama ya lulamiseriweke xikongomelo xolexo, kutani xi fanele ku tirhisa tindlela
hinkwato to lulamisa xi nga si titshineta ekhoto leswaku yi ololoxa nkanetano walowo.
(4) Loko Khoto yi nga enetisiwangi leswaku swilaveko swa xiyengenyana xa (3) swi
enetisiwile, yi nga ha tlherisela nkanetano eka swirho swa mfumo leswi khumbekaka.
Kavanyisa ka 4
Palamende
Mavumbiwele ya Palamende
42. (1) Palamende yi vumbiwa hi -
(a) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu; na
(b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu.
(2) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu swa
nghenela eka endlele ro veka milawu hi mukhuva leri wu hlamuseriweke eka Vumbiwa.
(3) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi hlawuleriwa ku yimela vanhu no vonisisa
mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku
ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka, hi ku langutisisa no kambela swiendlo
swa ta matirhiwele ya makungu.
(4) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi yimela swifundzankulu ku endlela ku vonisisa leswaku
swilaveko swa swifundzankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo.
Leswi yi swi endla ngopfu-ngopfu hi ku nghenela eka endlele ra tiko ro veka milawu na hi ku
endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbaka
swifundzankulu.
(5) Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi
ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
(6) (a) Palamende yi hlengeletana e Cape-Town, kambe Nawu wa Palamende, wu
vekiweke ku va nawu hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende
yi hlengeletana kun'wana.
Matimba yo endla milawu ya Riphabliki
43. ERiphabliki, matimba yo endla milawu -
(a) eka xiyimo xa mfumo wa tiko hinkwaro ya haverisiwile Palamende, tani hi laha swi
hlamuseriwaka eka xiyenge xa 44;
(b) eka xiyimo xa mfumo wa swifundzankulu ya haverisiwile mimfumo ya milawu, tani hi laha
swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 104; naswona
(c) eka xiyimo xa mimfumo ya tindhawu ya haverisiwile Tihuvo ta Vamasipala, tani hi laha
swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 156.
Matimba yo endla milawu ya tiko
44. (1) Matimba yo endla milawu ya tiko tani hi laha ya haverisiweke Palamende -
(a) ya nyika Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu matimba -
(i) yo hundzuluxa Vumbiwa;
(ii) yo pasisa milawu leyi endliweke hi mayelana na mhaka yihi na yihi, ku katsa na mhaka leyi
yi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, kambe ku nga
katsiwi, ku ya hi xiyengenyana xa (2), na mhaka leyi yi welaka eka tindhawu ta mintirho ta Xedulu
ya 5; na
(iii) ku avela matimba yo endla milawu wahi ni wahi wa yona, handle ka matimba yo
hundzuluxa Vumbiwa eka vandla rihi ni rihi ro endla milawu eka xiyenge xin'wana xa mfumo; na
(b) ku havela Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu matimba -
(i) yo nghenela eku hundzuluxiweni ka Vumbiwa, hi ku landza xiyenge xa 74;
(ii) yo pasisa hi ku landza xiyenge xa 76, milawu yo endliwa hi mayelana na mhaka yihi na yihi
leyi yi welaka endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4, na mhaka
yin'wana yihi ni yihi leyi yi laviwaka hi Vumbiwa leswaku yi pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 76;
na
(iii) ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin'wana leyi pasisiweke hi
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu.
(2) Palamende yi nga ha nghenda hi ku pasisa milawu, hi ku landza xiyenge xa 76(1), hi tlhelo
ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 5, loko swi
laveka -
(a) ku hlayisa nhlayiseko wa rixaka;
(b) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi;
(c) ku hlayisa swiyimo leswi lavekaka swa nkoka swa rixaka;
(d) ku simeka swiyimo swa vugimu-ntsongo laveriwaka ku nyika vutirheri; na
(e) ku sivela magoza lama ma nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzankulu, lama ma nga
onhiselaka swilaveko swa xifundzankulu xin'wana, kumbe swa tiko hinkwaro ka rona.
(3) Ku vekiwa ka milawu loku ku lavekaka no fanela ka, kumbe loku ku yelanaka na, ku
tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba mayelana na mhkaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka
Xedulu ya 4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi yi khumbaka mhaka leyi
longoloxiweke eka Xedulu ya 4.
(4) Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena
hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa
Vumbiwa.
Milawu ya mafambisele leyi hlanganisiweke
45. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ti fanele
ku simeka komiti leyi hlanganeke ya milawu leyi yi endlaka milawu ya mafambisele leyi khumbaka
mintirho wa tona leyi hlanganeke yanhlangano na Huvo, ku katsa na milawu ya mafambisele -
(a) ku veka maendlele yo pfuneta endlele ro veka milawu, ku katsa na ku veka mpimo wa
nkarhi wo hetisa goza rihi na rihi eka endlelo rero;
(b) ku simeka tikomiti leti hlanganeke leti vumbiweke hi vayimeri la va katsaka Nhlengeletano
ya Milawu na Huvo ku endlela ku kanela no endla swiviko hi Milawumbisi leyi yi languteriweke
eka swiyenge swa 74 na 75;
(c) ku simeka komiti leyi hlanganeke yo vuyeketa Vumbiwa leri hi vugimu-ntsongo bya lembe
na lembe; na
(d) ku lawula ntirho wa -
(i) komiti leyi hlanganeke ya milawu ya mafambisele;
(ii) Komiti yo Lamula
(iii) komiti yo vuyeketa timhaka ta vumbiwa; na
(iv) tikomiti tihi ni tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b).
(2) Swirho swa Khabinete, swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na vurhumiwa eka
Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu swi na mimpfumelelo ni nhlangano wa swisevelelo
emahlweni ka Nhlengeletano kumbe Khansele.
Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu
Mavumbiwele na Nhlawulo
46. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava
nga xikarhi ka nhlayo ya 350 na ku va yi nga tluli 400, lava hlawuriweke ku va swirho hi ku landza
sisiteme ya nhlawulo leyi -
(a) yi vekiweke hi milawu ya tiko;
(b) yi simekiweke ehenhla ka nongoloko wun'we wa vavhoti;
(c) yi endlaka makungu ya vugimu-ntsongo bya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na
(d) yi vangaka, hi ku angarhela, vuyimeri byo landza mpimo.
(2) Nawu wa Palamende wu fanele ku endla leswaku ku va na ndandzeriso wo pima nhlayo
ya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu.
Vuxirho
47. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilaveko swo vhotela
Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu, u na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla
Milawu, handle ka -
(a) munhu wihi na wihi loyi a thoriweke hi, kumbe loyi a nga eka vutirheri bya mfumo
naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe vutirheri byolebyo, handle ka -
(i) Presidente, Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye; na
(ii) vakhomi va mintirho lavan'wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na ya mintirho ya
xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na
mintirho yaleyo hi milawu ya tiko;
(b) varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kumbe swirho swa
mfumo wa milawu wa xifundzankulu kumbe Huvo ya Masipala;
(c) vachoni lava nga ha pfukangiki;
(d) munhu wihi na wihi loyi a vuriweke ku va a nga pfukanga ebyongweni hi khoto ya laha
Riphabliki; na
(e) munhu wihi ni wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile
nandzu no gweviwa ku pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela
ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu loyi a nga
tekiwaka tani hiloko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhleni ka ku bohiwa koloko kumbe
xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo apila wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi
swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko
xigwevo xi herile.
(2) Munhu loyi a nga riki na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu hi ku
landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela- ku- langwa wa Nhlengeletano yo
endla Milawu, ku ya hi swipimelo swihi ni swihi kumbe matshamele ya timhaka lama ya
simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
(3) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko munhu
yaloye -
(a) a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
(b) a xwa eka Nhlengeletano yo endla Milawu handle ka mpfumelelo eka matshamele ya
timhaka lama eka wona milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano yo endla Milawu yi vekaka ku
lahlekeriwa hi vuxirho.
(4) Swivandla kumbe mimpfuleko eka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi fanele ku
siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
Xihlambanyo kumbe ku tiyisisa
48. Loko swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi nga si sungula ku tirha
mintirho ya swona eka Nhlengeletano yo endla Milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku
tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu ya 2.
Nkarhi wo tirha wa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu
49. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi hlawuleriwa ku tirha nkarhi wa ntlhanu
wa malembe.
(2) Loko Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50,
kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no
veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka
siku leri Nhlengeletano yo endla Milawu yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona.
(3) Loko vuyelo bya nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu byo ka byi nga
tivisiwi hi nkarhi leri wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu
bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo
wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka
nkarhi walowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
(4) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi tama ya ha fanerile ku tirha ku sukela eka
nkarhi wa ku herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri
tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Nhlengeletano yo endla Milawu leyi landzelaka.
Ku herisiwa ka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
50. (1) Presidente u fanele ku herisa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko -
(a) Nhlengeletano ya Milawu yi amukerile xiboho xo yi herisa, lexi seketeriweke hi vhoti ya
vunyingi bya swirho swa wona; na
(b) loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Nhlengeletano yo endla Milawu yi
hlawuriwile.
(2) Presidente wo Khomela u fanele ku herisa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko-
(a) ku ri na xivandla xa ntirho wa Presidente; na
(b) loko Nhlengeletano yo endla Milawu yi tsandzeka ku hlawula Presidente un'wana ku nga
si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xolexo xi endlekile.
Mintshamo na minkarhi yo wisa
51. (1) Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Nhlengeletano yo endla Milawu
wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa,
kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo.
Nhlengeletano yo endla Milawu yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona
leyin'wana ni ka minkarhi ya yona yo wisa.
(2) Presidente a nga ha vitana Nhlengeletano yo endla Milawu, eka ntshamo wo hlawuleka
hi nkarhi wihi ni wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
(3) Mintshamu ya Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu ya pfumeleriwa etindhawini
tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa
vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya
mafambisele ya Nhlengeletano ya Milawu.
Xipikara na Museketeri wa Xipikira
52. (1) Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka
ku endlela ku siva xivandla kumbe mpfuleko, Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi fanele
ku hlawula Xipikara na Museketeri wa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona.
(2) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara,
kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka
Museketeri wa Xipikara.
(3) Endlele leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A kumbe Xedulu ya 3 ra tirha eku
hlawuriweni ka Xipikara na Museketeri wa Xipikara.
(4) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga ha susa Xipikara kumbe Museketeri wa
Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu swi
fanele ku va kona loko xiboho xolexo xi amukeriwa.
(5) Hi ku landza milawu ya yona ya mafambisele, Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi
nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na
Museketeri wa Xipikara.
Swiboho
53. (1) Handle ka laha Vumbiwa ro hlamusela hi ndlela yin'wana -
(a) vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi fanele ku va kona
loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi;
(b) swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa
vhoti ehenhla ka mhaka yihi na yihi yin'wana leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla
Milawu; naswona
(c) timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu ti tsemiwa hi
vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
(2) Xirho lexi xi fambisaka xa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu xi hava vhoti yo
kanela, kambe -
(a) xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka
matlhelo hamambirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
(b) xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti
ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Timfanelo ta swirho swin'wana swa Khabinete eka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu
54. Presidente na xirho xihi ni xihi xa Khabinete lexi nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Tiko
yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano yo endla
Milawu, kambe a va fanelanga ku vhota.
Matimba ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu
55. (1) Eku tirhiseni ka yona ka matimba ya yona yo endla milawu, Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu yi fanele -
(a) ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa no ala milawu yihi ni yihi leyi vekiweke leyi yi nga
mahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu; na
(b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
(2) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku endla makungu ya matirhele -
(a) swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xiyenge xa
tiko xa mfumo swi na vutihlamuleri eka yona; na
(b) ku hlayisa vulanguteri ehenhleni ka -
(i) ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu ya tiko, ku katsa na ku endla leswaku
milawu yi tirhisiwa; na
(ii) xirho xihi ni xihi xa mfumo.
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu
56. Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe yihi ni yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha -
(a) vitana munhu wihi ni wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo
hlambanyiwa kumbe le byi tiyisisiweke kumbe ku va a humesa matsalwa;
(b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ri tivonakisa xiviko eka yona;
(c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa
munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana
ya (a) kumbe ya (b); na
(d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi
kumbe mavandla lama khumbekaka.
Mikunguhato ya ta mafambisele ya le ndzeni, maendlele na matirhele ya Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu
57. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga -
(a) boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambisele ya le ndzeni, maendlele na
makanelele; na
(b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa yona, kuri karhi ku tekeriwa
enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku
tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
(2) Milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku endla makungu
ya-
(a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha
ka tikomiti ta yona;
(b) ya ku nghenela eka makanelele ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona ka
hinkwayo mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu,
hi mukhuva leri landzaka demokhiresi
(c) ku pfuniwa hi tlhelo ra timali na hi mafambisele ka ntlawa wun'wana na wun'wana wa
tipolitiki leri wu yimeriweke eNhlengeletaneni ya Milawu, hi ku ya hi mpimo wa vuyimeri bya
wona, ku endlela leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku
tirha mintirho ya vona ya le Nhlengeletaneni ya Milawu hi ku hetiseka; na
(d) ku amukeriwa ka murhangeri wa ntlawa lerikulu swinene wa vukaneti eka Nhlengeletano
ya Milawu tani hi Murhangeri wa Vukaneti.
Xifundzho
58. (1) Swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya
Milawu -
(a) swi na ntshunxeko wo vulavula eka Nhlengeletano ya Milawu na le ka tikomiti ta yona,
ku ya hi milawu ya yona ya mafambisele; naswona
(b) a swi tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa
ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hinkwalaho ka -
(i) nchumu wihi ni wihi leri va wu vuleke eka, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke
emahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
(ii) nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi
humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi ni yihi
ya tikomiti ta yona.
(2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, swirho swa
Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
(3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu
i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Rixaka.
Mfikelelo wa vanhu eka, no tinghenisa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu
59. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele -
(a) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya
Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
(b) ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona,
na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa
magoza yo twala -
(i) yo lawula mfikelelo hi vanhu va tiko, ku katsa na mfikelelo hi swihangalasa - mahungu,
eka Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
(ii) ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku
arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
(2) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu a yi fanelanga ku tsimbisa vanhu, ku katsa swihangalasa
- mahungu, ku vona ntshamo wa komiti handle ka loko swi ri ni nhlamuselo no twala ku endlisa
sweswo eka vaaki va xidemokratiki.
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu
Mavumbiwele ya Huvo ya Tiko
60. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin'we byo huma
eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume.
(2) Varhumiwa lava va khume i -
(a) varhumiwa vo hlawuleka va mune lava va vumbiwaka hi -
(i) Holobyenkulu wa xifundzankulu kumbe, loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xihi ni
xihi xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu lexi xi vekiweke hi Holobyenkulu ku nga va hi ku
angarhela kumbe ku endlela mintirho yo karhi eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu; na
(ii) varhumiwa van'wana vanharhu vo hlawuleka; na
(b) varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2).
(3) Holobyenkulu wa xifundzankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa
vurhumiwa bya xifundzankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa
byolebyo.
Maaviwele ya Varhumiwa
61. (1) Mintlawa leyi yi yimeriweke eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu va fanele
ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzankulu ku ya hi ndzandzeriso lowu
hlamuseriweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu ya 3.
(2) Ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko vuyelo bya nhlawulo wa mfumo wa milawu
wa xifundzankulu byi hlayiwile, mfumo wa milawu, ku vomisisa ku nghenela ka mintlawa ya
vuntsongo eka Huvo hi ndlela leyi fambisanaka na demokhiresi, wu fanele -
(a) ku pima, hi ndlela leyi vekiweke hi milawu ya tiko, leswaku i va ngani eka varhumiwa va
ntlawa wun'wana na wun'wana lava va faneleke ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo naswona
i va ngani lava va faneleke ku va varhumiwa vo hlawuleka; na
(b) ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava langhiweke va
mintlawa yaleyo.
(3) Mfumo wa tiko wa milawu lowu kombisiweke eka xiyengenyena (2)(a) wu fanele ku vona
ku gingirika ka tiphati leti ntsongo eka swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe
nkarhinyana hi ndlela leyi.
(4) Mfumo wa milawu, ni hi ku va kona Holobyenkulu na vafambisi va tiphati lava nyikiweke
matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzankulu, wu fanele ku thola vayimeri
vo hlawuleka, tani hi laha swi lavekaka hakona nkarhi ni nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa
mfumo wa milawu.
Varhumiwa va nkarhi hinkwawo
62. (1) Munhu loyi a langhiweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va
loyi a nga na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu.
(2) Loko munhu loyi a nga xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu a thoriwa ku va
murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yaloye wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu
walowo.
(3) Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va thoriwa nkarhi wo tirha leri helaka xikan'we-kan'we
ku nga si va na ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu endzhaku ko
hlawuriwa ka wona loku landzelaka.
(4) Munhu wa yima ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo loko munhu yaloye -
(a) a nga ha ri na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu hikokwalaho
ka xivangelo xihi na xihi handle ko va a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo;
(b) a va xirho xa Khabinete;
(c) loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha ri na ku tshemba eka yena kutani a
vitaniwa ku tlhelela endzhaku hi ntlawa lowu langheke munhu yaloye;
(d) a nga ha ri xirho xa ntlawa leri wu langheke munhu yaloye kutani a vitaniwa ku tlhelela
endzhaku hi ntlawa walowo;kumbe
(e) a xwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu handle ka mpfumelelo eka matshamele lama
eka wona milawu ya mafambisele ya Huvo yi vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wa ku va
murhumiwa wa nkarhi hinkwawo.
(5) Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele ku siviwa hi
ku landza milawu ya tiko.
(6) Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona eka
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki
eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2.
Mintshamo ya Huvo ya Tiko
63. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi
ya mintshamo ya yona na minkarhi ya yona yo wisa.
(2) Presidente a nga ha vitana Huvo ya Tiko eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi ni wihi
ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
(3) Mintshamo ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin'wana
handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va
tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya
mafambisele ya Huvo.
Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami wa xitulu
64. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku hlawula Mutshami wa Xitulu na
Vaseketeri va Mutshami va Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa.
(2) Mutshami wa Xitulu na un'we wa Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu va hlawuriwa va
huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi
wa vona wo tirha tani hi varhumiwa wu hela nkarhi walowo wu nga si fika.
(3) Museketeri wa Mutshami wa Xitulu lo un'wana u hlawuleriwa ku tirha lembe rin'we,
kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzankulu xin'wana, ku endlela
leswaku swifundzankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa.
(4) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa
Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Mutshami wa Xitulu hi yena a fambisaka
eka ku hlawuriwa ka Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu.
(5) Endlele leri hlamuseriweke eka Xiyenge xa A Xedulu ya 3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka
Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu.
(6) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha susa Mutshami wa Xitulu kumbe Museketeri
wa Mutshami wa Xitulu entirhweni.
(7) Hi ku landza milawu na mafambisele, Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha
hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van'wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na
Swandla swa Vatshamaxitulu.
Swiboho
65. (1) Handle ka laha Vumbiwa ri hlamusela ka hi ndlela yin'wana -
(a) xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi na vhoti yin'we leyi yi hoxiwaka hi ku yimela
xifundzankulu yi hoxiwaka hi murhangeri wa vurhumiwa bya yona; naswona
(b) timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku twananiwa hatona
loko swifundzankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoleyo.
(2) Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlele leri vekiweke ku nga va hi
xiyengenyana xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlele ro
fanana leri ha rona swifundzankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwa ku hoxa tivhoti hi ku
yimela swona.
Ku hoxa xandla hi swirho swa huvonkulu ya tiko
66. (1) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona
va nga vulavula, eka Huvo, kambe a va fanelanga ku vhota.
(2) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Museketeri
wa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya
xifundzankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya komiti ya Huvo.
Ku hoxa xandla hi vayimeri va mfumo wa ndhawu
67. Vayimeri lava va nga riki henhla ka khume va nkarhinyana lava vekiweke hi mfumo wa
ndhawu leri kondleteriweke, hi ku landza xiyenge xa 163, ku yimela minkhetekanyo yo hambana
ya vamasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelele ya Huvo ya Tiko ya
Swifundzankulu, kambe a va fanelanga ku vhota.
Matimba ya Huvo ya Tiko
68. Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Huvo ya Tiko ya
Swifundzankulu yi nga ha -
(a) kambisisa, yi pasisa, yi hundzuluxa, yi ringanyeta mihundzuluxo eka, kumbe yi ala nawu
wihi ni wihi leri endliwaka emahlweni ka Huvo hi ku landza Kavanyisa loku; na
(b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi yi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi
longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe milawu yin'wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge
xa 76(3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali.
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Huvo ya Tiko
69. Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha -
(a) vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo
hlambanyiwa kumbe xitiyisiso kumbe ku humesa matsalwa;
(b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ri tivonakisa eka yona;
(c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa
munhu wihi ni wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana
ya kumbe ya (a) na (b);
(d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi
kumbe mavandla lama khumbekaka.
Kunguhato wa ta mafambisele ya le ndzeni, makanelele na maendlele ya Huvo ya Tiko
70. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha -
(a) boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambisele ya le ndzeni, makanelele na
maendlele; na
(b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa
enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela
erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
(2) Milawu ya mafambisele ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku endla makungu
ya -
(a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha
ka tikomiti ta yona;
(b) ku nghenela ka swifundzankulu hinkwaswo eka makenelele ya yona hi mukhuva leri
fambisanaka na demokhiresi; na
(c) a ku nghenela eka makanelele ya Huvo na mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi
yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi, nkarhi wun'wana na wun'wana
loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75.
Xifundzho
71. (1) Varhumiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, na vanhu lava va vuriwaka eka
swiyenge swa 66 na 67 -
(a) va na ntshunxeko wo vulavula eka Huvo na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona
ya mafambisele; naswona
(b) a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa
ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka -
(i) nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke emahlweni, kumbe va wu yiseke
emahlweni ka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
(ii) nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu
wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi
na yihi ya tikomiti ta yona.
(2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, varhumiwa
eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu
ya tiko.
(3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya
Rixaka.
Ku va vanhu va fikelela na ku khumbeka eka Huvo ya Tiko
72. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele -
(a) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya Huvo
na tikomiti ta yona; na
(b) ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona,
na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa
magoza yo twala yo -
(i) lawula mafikeleriwele hi vanhu va tiko, ku katsa na mafikeleriwele hi swihangalasa -
mahungu, eka Huvo na tikomiti ta yona;
(ii) na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke,
ku arisiwa ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
(2) Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa ni vateki va mahungu,
eka ntshamo wa komiti handle ka nhlamuselo lowu twelaka ku endla sweswo erivaleni na le ka
vanhu va tiko ra xidemokratiki.
Endlele ro veka Milawu ya Tiko
Milawumbisi hinkwayo
73. (1) Nawumbisi wihi ni wihi wu nga tivisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu.
(2) I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Museketeri wa Holobye, kumbe xirho, kumbe komiti,
ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe
i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, lexi, xi nga
ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka Nhlengeletano ya Milawu.
(3) Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76(3), handle ka Nawumbisi wa timali, wu
nga ha tivisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu.
(4) I xirho, kumbe komiti, ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ntsena leyi yi nga ha tivisaka
Nawumbisi eka Huvo.
(5) Nawumbisi leri pasisiweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu wu fanele ku
kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo;
Nawumbisi leri pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu.
Milawumbisi leyi hundzuluxaka Vumbiwa
74. (1) Xiyenge xa 1 na ya xiyengenyana lexi, swi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi
lowu pasisiweke hi -
(a) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa 75
wa tiphesente; na
(b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu swa ntsevu
kumbe ku tlula.
(2) Xiyenge xa 2 xi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu humesiweke hi -
(a) Nhlengelato ya Tiko ya Milawu, leyi siketeriweke hi vhoti ya swirhu leswi nga riki hansi
ka mbirhi xa nharhi; na
(b) Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, na vhoti leyi seketelaka hi swifundzankulu leswi nga
riki hansi ka tsevu.
(3) Nchumu wun'wana ni wun'wana wa Vumbiwa wu nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi
lowu humesiweke -
(a) hi nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi ku seketela hi vhoti ya swirho leswi nga riki hansi
ka mbirhi xa nharhu; na
(b) kambe hi Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu; hi ku seketeriwa hi vhoti ya
swifundzankulu leswi nga riki hansi ka tsevu, loko ku hundzuluxa -
(i) ku yelana na mhaka leyi khumbhaka Khansele;
(ii) ku cinca mindzelekano, matimba, milawu kumbe swivandla; kumbe
(iii) ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa ni timhaka ta xifundzankulu.
(4) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin'wana
handle ka swihundzuluko swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka ni swihundzuluko leswi.
(5) Ku nga ri hansi ka 30 wa masiku Nawumbisi wu nga si hundzuluxa Vumbiwa leswi
khumbhaka xiyenge xa 73(2), munhu kumbe komiti leyi lavaka ku nghenisa Nawumbisi yi fanele
ku -
(a) hangalasa eka Gazete ya Hulumente ya tiko, na hi ku landza milawu na swileriso swa
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, vuxokoxoko bya ku hundzuluxa loku ehleketiweke hi
miehleketo ya vanhu;
(b) rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Milawu, vuxokoxoko
lebyiya bya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu ku yimela miehleketo ya kona; na ku
(c) rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu,
vuxokoxoko lebyiya bya Khansele ya njekanjekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku
komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa kumbe ku humesiwa hi Khansele.
(6) Loko Nawumbisi wo hundzuluxa Vumbiwa wu tivisiwa, munhu kumbe komiti leyi tivisaka
Nawumbisi swi fanele ku rhumela miehleketo leyi tsariweke yihi kumbe yihi leyi kumekeke
evanhwini ni le ka mfumo wa milawu ya swifundza -
(a) eka Xipikara ku swi xaxameta eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na
(b) hi mayelana ni swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengenyana (1), (2), kumbe (3)(b),
eka Mutshama-xitulu wa Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu ku xaxametiwa eka Khansele.
(7) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu vekiwi eka vhoti eka Nhlengeletano ya
Tiko ya Milawu eka 30 masiku ya
(a) ku tivisiwa ka yona loko Nhlengeletano ya Milawu yi hlangana ku tivisa Nawumbisi;
kumbe
(b) ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Malawu, loko Nhlengeletano wa Milawu wu
ri kun'wana hi nkarhi wo tivisa Nawumbisi.
(8) Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengenyana xa (3)(b), kumbe xiphemu
xin'wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzankulu a swi fanelanga swi humesa
Nawumbisi kumbe xiphemu lexi faneleke handle ka loko xi pfumeriwile hi Mfumo kumbe Mifumo
ya Milawu ya swifundzankulu sweswo.
(9) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Nhlengeletano ya Tiko ya
Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu, ri fanele ri
kongongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona.
Milawumbisi yinene leyi nga Khumbhiki swifundzankulu
75. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi handle ka Nawumbisi
lowu eka wona tirhelo leri kombiweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76, Nawumbisi walowo wu
fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na ku tirhaniwa na wona hi ku
landza endlele leri landzelaka:
(a) Huvo ya Tiko yi fanele -
(i) ku pasisa Nawumbisi walowo;
(ii) ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa walowo ku ya hi mihundzuluxo leyi yi
ringanyetiweke; kumbe
(iii) ku ala Nawumbisi walowo.
(b) Loko Huvo ya Tiko yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta mihundzuluxo, Nawumbisi
walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pfumelela.
(c) Loko Huvo ya Tiko yi Landzula Nawumbisi kumbe wu hundzuluxiwa, Nawumbisi
walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu,
kutani loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, ku va
swi vuriwile hi Huvo, nakona swi nga -
(i) pasisa Nawumbisi walowo nakambe, ku nga va ku ri na mihundzuluxo kumbe ku ri hava;
kumbe
(ii) ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi walowo.
(d) Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu
fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
(2) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi vhota ehenhla ka mhaka hi ku landza xiyenge
lexi, xiyenge xa 65 a xi tirhi; ematshan'weni ya swona -
(a) murhumiwa un'wana na un'wana eka vurhumiwa bya xifundzankulu u na vhoti yin'we;
(b) ku sukela eka n'we-nharhu eka varhumiwa va fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa
vhoti ehenhla ka mhaka yaleyo; naswona
(c) mhaka yaleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo
yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin'wana na rin'wana ra mhaka yaleyo, murhumiwa loyi a
fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka.
Milawumbisi leyi khumbhaka swifundzankulu
76. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke
eka swiyengentsongo swa (3), (4) kumbe (5), Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka:
(a) Huvo ya Tiko yi fanele -
(i) ku pasisa Nawumbisi;
(ii) ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
(iii) ku ala Nawumbisi walowo.
(b) Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi handle ka hundzuluxo, Nawumbisi walowo wu fanele
ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela.
(c) Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi walowo wu
hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, kutani loko
Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka
Presidente leswaku a wu pfumelela.
(d) Loko Huvo yi ala Nawumbisi, kumbe loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala ku pasisa
Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu vuriwaka hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi walowo
na, laha swi tirhaka, ku katsa na Nawumbisi wo hundzuluxiwa, wu fanele ku kongomisiwa eka
Komiti yo Lamula, leyi yi nga pfumelelanaka hi -
(i) Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu;
(ii) Nawumbisi wo hundzuluxiwa tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo; kumbe
(iii) Nawumbisi lowu tani hi laha wu tsariweke hi ndlela yin'wana.
(e) Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko
rhumeriwa ka Nawumbisi walowo eka yona, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi handle
ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi walowo, kambe hi ku seketeriwa
hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
(f) Loko komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi
Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo
yi pasisa Nawumbisi walowo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku
a wu pfumelela.
(g) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu
pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya
Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente
leswaku a wu pfumelela.
(h) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwele man'wana ya Nawumbisi walowo,
Nawumbisi walowo wa matsariwele laman'wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano
ya Milawu xikan'we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu
fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
(i) Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya
(h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko
Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa
mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
(j) Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza
ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi walowo
wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tani hi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu
eku sunguleni wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa
hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
(k) Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i)
kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pfumelela.
(2) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka
xiyengentsongo xa (3), Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka:
(a) Nhlengeletano ya Milawu yi fanele -
(i) ku pasisa Nawumbisi walowo;
(ii) ku pasisa Nawumbisi leri hundzuluxiweke; kumbe
(iii) ku ala Nawumbisi walowo.
(b) Nawumbisi lowu wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya
(a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
(c) Loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi
walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa
Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu
pfumelela.
(d) Loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala Nawumbisi kumbe loko Huvo yi ala ku pasisa
Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu kongomisiweke eka yona hi ku landza ndzimana ya (c),
Nawumbisi walowo na, laha swi tirhaka, Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, yi fanele ku
kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi yi nga ha twananaka hi-
(i) Nawumbisi walowo tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo;
(ii) Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu;
kumbe
(iii) Nawumbisi walowo hi matsariwele man'wana.
(e) Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku
ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi.
(f) Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo,
Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi walowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa
eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
(g) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu
pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka
Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu
pfumelela.
(h) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwele man'wana ya Nawumbisi, matsariwele
malamo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan'we na Nhlengeletano ya
Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka
Presidente leswaku a wu pfumelela.
(i) Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza
ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi walowo
wu hundzela hi nkarhi.
(3) Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi
xiyengenyana xa (1) kumbe xa (2) loko lama wu wela eka makungu lama nga longoloxiwa eka
Xedule 4 kumbe xihi na xihi xa xiyenge lexi landzelaka:
(a) xiyenge xa 65(2);
(b) xiyenge xa 163;
(c) xiyenge xa 182;
(d) xiyenge xa 195(3) na (4);
(e) xiyenge xa 196; na
(f) xiyenge xa 197.
(4) Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi
xiyengenyana xa (1) loko wu ri lowu endlaka makungu ya ku endla milawu -
(a) leyi languteriweke eka xiyenge xa 44(2), kumbe 220(3); kumbe
(b) leyi languteriweke eka Kavanyisa ka 13, naswona leyi yi khumbaka timhaka ta timali ta
xiyimo xa xifundzankulu xa mfumo.
(5) Nawumbisi lowu wu languteriweke eka xiyenge xa 42(6) ku fanele ku tirhaniwa no wona
hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1), handle ka leswaku B -
(a) loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi vhotela Nawumbisi walowo, makungu ya
xiyenge xa 53(i) a ma tirhi; ematshan'weni ya swona, Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa
ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona; na
(b) loko Nawumbisi walowo wu hundziseriwa eka Komiti yo Lamula, swinawana leswi
landzelaka swa tirha:
(i) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi kanela Nawumbisi tani hi laha swi
languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa
ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
(ii) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi kanela kumbe yi kambisisa-nakambe
Nawumbisi tani hi laha swi languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(e),(i) kumbe (j), Nawumbisi
walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa
Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
(6) Xiyenge lexi a xi tirhi eka Milawumbisi ya timali
Milawumbisi ya Timali
77. (1) Nawumbisi lowu pimanyetaka timali kumbe leri vekaka swibalo, mindzuvo kumbe
swibalo swa nhundzu i Nawumbisi wa timali. Nawumbisi wa timali a wu fanelanga ku tirhana na
timhaka tihi ni tihi tin'wana handle ka ku barisa tihakelo ta vatirhisi, kumbe mindziho kumbe
minxupulo yin'wana ya timali.
(2) Milawumbisi ya timali hinkwayo yi fanele ku kaneriwa hi ku ya hi endle leri simekiweke
hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya maendlele lama hawona
Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
Komiti yo Lamula
78. (1) Komiti yo Lamula yi vumbiwa hi -
(a) swirho swa nkaye swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu uswi hlawuriweke hi
Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi endlele leri ri vekiweke hi milawu ya mafambisele ya
Nhlengeletano ya Milawu, naswona swi vangaka vuyimeri bya mintlawa mpimo leri ringanaka na
mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; na
(b) muyimeri un'we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzankulu byi'wana na byin'wana eka
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byolebyo.
(2) Komiti yo Lamula yi va yi twananile hi matsariwele ya Nawumbisi, kumbe yi tsemile
mhaka, loko matsariwele malamo, kumbe tlhelo rin'we ra mhaka, ri seketeriwa hi -
(a) vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na
(b) vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu.
Ku pfumelela Milawumbisi
79. (1) Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku
landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi walowo
wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswaku wu
kambisisiwa-nakambe.
(2) Milawu ya mafambisele leyi hlanganeriweke, ni swileriso swi fanele ku endla makungu ya,
ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na migigingiriko ya
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu.
(3) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku nghenela eka ku kambisisiwa-nakambe ka
Nawumbisi lowu Presidente a ri tlheriseleke eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu:
(a) ku kanakana ka Presidente hi loko Nawumbisi wu landza vumbiwa mayelana na mhaka
ya maendlele na makanelele lama ya khumbaka Huvo; kumbe
(b) xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiweni ka Nawumbisi
walowo.
(4) Loko Nawumbisi lowu , endzhaku ko kambisisiwa-nakambe wu amukela hi ku hetiseka
mianakanyo ya Presidente, Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi walowo; loko
swi nga ri tano, Presidente u fanele:
(a) ku pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
(b) a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga
landzi vumbiwa.
(5) Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi walowo wu landza vumbiwa,
Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
Swikombelo hi swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu eka Khoto ya Vumbiwa
80. (1) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu swi nga ha endla xikombelo eka
Khoto ya Vumbiwa ku endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu
wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa.
(2) Xikombelo -
(a) xi fanele ku seketeriwa hi swirho swa Nhlengeletano ya milawu swa n'we-xa-nharhu
kumbe ku tlula; naswona
(b) xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga
pfumelela no sayina Nawu walowo.
(3) Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu lowu
ku vulavuriwaka hi wona eka xikombelo xolexo hi ku landza xiyengenyana xa (1) a wu tirhi ku
kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko -
(a) ku tirha ka vululami swi lava swona; na
(b) loko xikombelo xolexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
(4) Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kumanga mihandzu yo nyawula Khoto ya
Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
Ku tivisiwa ka Milawu
81. Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende,
wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku
leri vekiweke hi ku landza Nawu walowo.
Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende
82. Kopi leyi sayiniweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu
ya Nawu walowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya
Khoto ya Vumbiwa.
Kavanyisa ka 5
Presidente na Huvonkulu ya Rixaka
Presidente
83. Presidente -
(a) i Nhloko ya Tiko na ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka;
(b) u fanele ku tlakusa, a sirhelela no xixima Vumbiwa tani hi nawu leri kulukumba wa
Riphabliki; na
(c) ku yisa emahlweni vun'we bya rixaka na leswi swi nga yisaka emahlweni Riphabliki.
Matimba na mintirho ya Presidente
84. (1) Presidente u na matimba lama a haverisiweke wona hi Vumbiwa na milawu leyi
vekiweke, ku katsa na lama ya lavekaka ku va a tirha mintirho ya Nhloko ya Tiko na ya nhloko
ya huvonkulu ya rixaka.
(2) Presidente u na vutihlamuleri -
(a) byo pfumelela no sayina Milawumbisi;
(b) byo tlherisela Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswaku ku
kambisisiwa-nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa;
(c) byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza
Vumbiwa;
(d) byo vitana Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe
Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ntirho wo hlawuleka;
(e) ku tirha ku thola kwihi na kwihi loku Vumbiwa kumbe milawu leyi vekiweke yi lavaka
leswaku Presidente a ku tirha, handle ka ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka;
(f) ku thola tikhomixini ta ndzavisiso;
(g) ku vitana tireferendamu ta tiko, hi ku landza Nawu wa Palamende;
(h) byo vuyisa no amukela vuyimeri bya tintsumi ta le matikweni mambe na vayimeri;
(i) ku thola vayimeri va le matikweni ya le handle, varhumiwa lava haverisiweke matimba na
tintsumi ematikweni ya le handle;
(j) ku rivalela kumbe ku yimisa ka nkarhinyana swigwevo swa vaonhi no hunguta kumbe ku
herisa mindziho yihi na yihi, minxupulo na ku lova nhundzu; na
(k) ku haverisa swidlodlo swa swifundzho.
Matimba ya huvonkulu ya Riphabliki
85. (1) Matimba yo tirha makungu ya Riphabliki ya haverisiwile Presidente.
(2) Presidente u tirhisa matimba yo endla makungu, kun'we na swirho leswin'wana swa
Khabinete, hi -
(a) ku endla leswaku ku tirhisiwa milawu yo vekiwa ya tiko handle ka loko Vumbiwa kumbe
milawu yin'wana yi hlamusela hi ndlela yin'wana;
(b) ku hluvukisa no endla leswaku ku tirhisiwa milawu ya matirhele ya rixaka;
(c) ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta tiko na mintirho ya ta mafambisele;
(d) ku lulamisa no sungula milawu; na
(e) ku tirha mintirho yihi na yihi yin'wana ya makungu leyi yi lulamiseriweke swona eka
Vumbiwa na le ka milawu yo vekiwa ya tiko.
Ku hlawuriwa ka Presidente
86. (1) Eka ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko yi hlawuriwile, na loko swi
laveka ku siva xivandla, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku hlawula wansati kumbe
wanuna eka swirho swa yona ku va Presidente.
(2) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Presidente, kumbe a
veka muavanyisi un'wana ku endla sweswo. Endlele leri ri andlariweke eka Xiyenge xa A xa
Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Presidente.
(3) Nhlawulo wa ku siva xivandla xa ntirho wa Presidente wu fanele ku endliwa hi nkarhi na
hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku
endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
Ku sungula ntirho hi Presidente
87. Loko a hlawuriwile ku va Presidente, munhu wa tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya
Tiko ya Milawu, naswona, ku nga si hela ntlhanu wa masiku, u fanele ku sungula ntirho hi ku
hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza
Xedulu ya 2.
Nkarhi wa ku tirha wa Presidente
88. (1) Nkarhi wa ku tirha wa Presidente wu va loko a sungula ku tirha no hela loko ku
va na xivandla kumbe loko munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente loyi a landzelaka a sungula
ku tirha.
(2) Ku hava munhu loyi a nga khomaka ntirho wa Presidente ku tlula ka mbirhi; kambe, loko
munhu a hlawuriwa ku va a siva xivandla xa ntirho wa Presidente, nkarhi leri wu nga xikarhi ka
nhlawulo walowo na nhlawulo leri landzelaka wa Presidente a wu tekiwi wu ri nkarhi wo tirha.
Ku susiwa ka Presidente entirhweni
89. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho
leswi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu, yi nga ha susa Presidente entirhweni ntsena hi
swivangelo swa -
(a) swiendlo swo eyisa Vumbiwa kumbe nawu;
(b) matikhomele lama nga nkhensekeki mo biha; kumbe
(c) ku tsandzeka ku tirha mintirho ya xiyimo xa yena.
(2) Munhu wihi na wihi loyi a nga susiwa eka ntirho wa Presidente hi ku landza xiyengenyana
xa (1)(a) kumbe (b), a nga ha kumi swipfuno swa ntirho walowo, naswona a nga ha tirhi ka ntirho
wihi na wihi wa tiko.
Presidente wo Khomela
90. (1) Loko Presidente a nga ri kona laha Riphabliki kumbe loko hikokwalaho ka
swin'wana a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Presidente, kumbe hi nkarhi leri ku nga na xivandla
xa ntirho wa Presidente, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano wu nga laha hansi u tirha
tani hi Presidente -
(a) Museketeri wa Presidente.
(b) Holobye loyi a hlawuriweke hi Presidente.
(c) Holobye loyi a hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Khabinete.
(d) Xipikara, ku kondza Nhlengeletano ya Tiko ya milawu yi veka un'wana wa swirho swa
yona.
(2) Mukhomeri wa Presidente u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente.
(3) Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente, Presidente wo
Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki na ku xixima
Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2.
Khabinete
91. (1) Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, tani hi nhloko ya Khabinete, Museketeri wa
Presidente na Vaholobye.
(2) Presidente u thola Museketeri wa Presidente na Vaholobye, u va nyika matimba na
mintirho ya vona, naswona a nga va hlongola.
(3) Presidente -
(a) u fanele ku hlawula Museketeri wa Presidente exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya
Tiko Milawu;
(b) a nga ha hlawula nhlayo yihi na yihi ya Vaholobye exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano
ya Milawu; naswona
(c) a nga ha hlawula Vaholobye lava nga tluriki vambirhi ku suka ehandle ka Nhlengeletano
ya Milawu.
(4) Presidente u fanele ku thola xirho xa Khabinete ku va murhangeri wa ntirho wa mfumo
eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu.
(5) Museketeri wa Presidente u fanele ku pfuna Presidente eku tirhiweni ka mintirho ya
mfumo.
Vutihalmuleri na Mintirho
92. (1) Museketeri wa Presidente na Vaholobye va na vutihlamuleri bya matimba na
mintirho ya huvonkulu leswi va nyikiweke swona hi Presidente.
(2) Swirho swa Khabinete swi hlanganile na hi un'we-un'we swi na vutihlamuleri, bya ku
kombisa matimba ya swona ePalamende.
(3) Swirho swa Khabinete swi fanele -
(a) ku tirha hi ku landza Vumbiwa; na
(b) ku nyika Palamende swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka
leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
Vaseketeri va Vaholobye
93. Presidente a nga ha hlawula Vaseketeri va Vaholobye vo huma exikarhi ka swirho swa
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ku va va pfuna swirho swa Khabinete, naswona a nga ha va
hlongola.
Ku ya emahlweni ka Khabinete endzhaku ka minhlawulo
94. Loko ku khomiwa nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Khabinete, Museketeri
wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri vahi ni vahi va Vaholobye va tama va ha fanele ku tirha
ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente hi Nhlengeletano ya Milawu leyi
landzelaka a sungula ku tirha.
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
95. Loko Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye vahi kumbe vahi
va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku
tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2.
Matikhomele ya swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye
96. (1) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye va fanele ku tikhoma hi ku
landza khodi ya matikhomele leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko.
(2) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye a va fanelanga -
(a) ku tirha ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu hakelaka;
(b) ku tikhoma hi ndlela yihi ni yihi leyi yi nga fambelaniki na swiyimo swa vona kumbe va
tiveka eka xiyimo lexi xi va vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi
ka vutihlamuleri bya vona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya vona bya le tlhelo; kumbe
(c) ku tirhisa xiyimo xa vona kumbe mahungu wahi ni wahi lama va nyikiweke wona ku
tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi ni wihi un'wana hi ndlela leyi yi nga ri ku yinene.
Ku hundziseriwa ka mintirho
97. Presidente hi xitivisanawu, a nga ha hundzisela eka xirho xa Khabinete -
(a) mafambisele ya milawu yihi ni yihi eka xirho xin'wana xa Khabinete; kumbe
(b) matimba wahi ni wahi kumbe mintirho leyi yi nyikiweke xirho xin'wana.
Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana
98. Presidente a nga ha nyiketa eka xirho xa Khabinete mintirho yihi ni yihi ya xirho xin'wana
lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirha mintirho yaleyo.
Ku nyiketiwa mintirho
99. Xirho xa Khabinete xi nga ha nyiketa matimba wahi ni wahi kumbe mintirho leyi yi
fanelaka ku tirhiwa kumbe ku endliwa hi ku landza Nawu wa Palamende eka xirho xa Huvonkulu
ya xifundzankulu kumbe eka Huvo ya Masipala. Ku nyikiwa ntirho -
(a) swi fanele ku va hi ku landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Khabinete na xirho xa
Huvonkulu kumbe Huvo ya Masipala;
(b) swi fanele ku fambelana na Nawu wa Palamende leri hi ku landza wona matimba lama
fanelaka na mintirho ya tirhisiwa no tirhiwa; naswona
(c) swi sungula ku tirha hi xitivisanawu xa Presidente.
Vulanguteri bya mfumo wa rixaka bya mafambisele ya swifundzankulu
100. (1) Loko xifundzankulu xi nga swi koti kumbe xi nga enetisi xiboho xa ntirho wa
huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe Vumbiwa leri, huvonkulu ya rixaka
yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi ni wahi lama faneleke ku vonisisa ku landzeleriwa
ka swona, ku katsa na -
(a) ku humesa xiletelo xo ya eka huvonkulu ya xifundzankulu, lexi hlamuselaka mpimo wa
ku tsandzeka ku enetisa swiboho swa xona na ku hlamusela magoza wahi ni wahi lama ya
lavekaka ku eneta swiboho swa xona; na
(b) ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka xifundzankulu xolexo ku fikela laha
swi fanelaka ku endlela -
(i) ku hlayisa swiyelo swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku eneta swiyelo swa minimamu leswi
vekiweke swa ku nyika vutirheri;
(ii) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi;
(iii) ku hlayisa vuhlayiseki bya rixaka; kumbe
(iv) ku sivela xifundzankulu xolexo ku teka goza leri nga twaleki leri onhiselaka swilaveko swa
xifundzankulu xin'wana kumbe swa tiko hinkwaro.
(2) Loko huvonkulu ya rixaka yi nghenelela eka xifundzankulu hi ku landza xiyengenyana xa
(1)(b) -
(a) xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku
nga si hela masiku ya 14 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku sunguriwile ku
nghenelela koloko;
(b) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga
si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku suguriwile ku
nghenelela koloko; naswona
(c) Huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi na ku endla
swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya rixaka.
(3) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha lawula endlele leri simekiwaka hi xiyenge lexi.
Swiboho swa huvonkulu
101. (1) Xiboho xa Presidente xi fanele xi ri xo tsariwa loko -
(a) xi fikeleriwile hi ku landza milawu; kumbe
(b) xi ri ni mbuyelo wo karhi etlhelweni ra milawu
(2) Xiboho xo tsariwa xa Presidente xi fanele ku sayiniwa hi ku tiyisisa hi xirho xin'wana xa
Khabinete loko.
(3) Switivisanawu, swinawana na switirhisiwa swin'wana swa milawu ya le hansinyana swi
fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
(4) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha boxa mukhuva leri hawona,na mpimo leri ku fikela
eka wona, switirhisiwa leswi vuriwaka eka xiyengenyana xa (3) swi fanele -
(a) ku andlariwa ePalamende; na
(b) ku pfumeleriwa hi Palamende.
Makungu yo kombisa ku pfumala ku tshemba
102. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya
swirho swa yona, yi pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshemba eka Khabinete ku nga
katsiwi na Presidente, Presidente u fanele ku vumba hi vuntshwa Khabinete.
(2) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho
swa yona, yi pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshemba eka Presidente, Presidente na swirho
leswin'wana swa Khabinete na Museketeri wa Holobye wihi ni wihi va fanele ku lan'wa ntirho.
Kavanyisa ka 6
Swifundzankulu
Swifundzankulu
103. (1) Riphabliki yi na swifundzankulu leswi landzelaka:
(a) Kapa-Vuxa
(b) Free State
(c) Gauteng
(d) Kwazulu-Natal
(e) Mpumalanga
(f) Kapa-N'walungu
(g) Xifundzankulu xa N'walungu
(h) N'walungu-Vupeladyambu
(i) Kapa-Vupeladyambu
(2) Mindzilekano ya swifundzankulu hi leyi a yi ri kona loko Vumbiwa ri sungula ku tirha.
Mimfumo ya Milawu ya Swifundzankulu
Matimba yo endla milawu ya swifundzankulu
104. (1) Matimba yo endla milawu ya swifundzankulu ya haverisiwile mimfumo ya swona
yo endla milawu, naswona ya nyika mimfumo ya milawu ya swifundzankulu matimba -
(a) yo pasisa vumbiwa ra xifundzankulu xa wona kumbe ku hundzuluxa vumbiwa rihi na rihi
leri pasisiweke hi wona hi ku landza swiyenge swa 142 na 143;
(b) yo pasisa milawu leyi vekiweke endzeni ka na ku endlela xifundzankulu xa wona hi tlhelo
ra -
(i) mhaka yihi ni yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya
4;
(ii) mhaka yihi ni yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya
5; na
(iii) mhaka yihi ni yihi leyi nga handle ka tindhawu toleto ta mintirho, naswano leyi yi
nyikiweke hi swikongomelo swa xifundzankulu xolexo hi milawu ya tiko; na
(iv) mhaka yihi ni yihi leyi eka Vumbiwa yi kombisaka ku tirhisa milawu ya swifundzankulu;
na
(c) ku nyika wahi ni wahi ya matimba ya wona yo endla milawu eka Huvo ya Masipala eka
xifundzankulu xolexo.
(2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi tirhisiweke hi nseketelo wa vhoti ku
sukela eka mbirhi-xa-nharhu eka swirho swa wona, wu nga kombela Palamende ku cinca vito ra
xifundzankulu xolexo.
(3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu bohiwa ntsena hi Vumbiwa leri naswona, loko
wu pasisile vumbiwa ra xifundzankulu xa wona, hi vumbiwa rolero, kutani wu fanele ku tirha hi
ku ya hi, na hi le ndzeni ka swipimelo swa Vumbiwa leri na vumbiwa rolero ra xifundzankulu.
(4) Milawu leyi vekiweke ya xifundzankulu hi mayelana na mhaka leyi lavekaka hi ndlela yo
twala ku endlela, kumbe hi ku yelana na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba ya wona hi tlhelo
ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, hi
swikongomelo hinkwaswo i milawu leyi tirhelanaka na mhaka leyi welaka eka Xedulu ya 4.
(5) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha bumabumela eka Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu milawu leyi vekiweke yi khumbaka mhaka yihi na yihi yi nga handle ka vulawuri bya
mfumo walowo wa milawu, kumbe leri hi tlhelo ra wona Nawu wa Palamende wu nga na matimba
ku tlula nawu wa xifundzankulu.
Mavumbiwele na nhlawulo wa mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
105. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava
va hlawuriweke ku va swirho hi ku landza sisiteme ya nhlawulo leyi -
(a) yi vekiweke hi milawu ya tiko;
(b) yi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa xifundzankulu xolexo xa nongoloko wun'we wa
vavhoti;
(c) yi endlaka makungu ya minimamu ya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na
(d) leyi endlaka leswaku vuyelo, hi ku angarhela, byi va vuyimeri byo landza mpimo.
(2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu vumbiwa hi swirho swa le xikarhi ka 30 na 80.
Nhlayo ya swirho, leyi yi nga hambanaka hi ku ya hi swifundzankulu, yi fanele ku vekiwa hi ku
landza milawu leyi vekiweke ya tiko.
Vuxirho
106. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilaveko swo vhotela
Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu u na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa
xifundzankulu handle ka -
(a) munhu wihi na wihi loyi a thoriweke hi, kumbe loyi a nga eka vutirheri bya mfumo
naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa kwaloko kumbe vutirheri byolebyo, handle ka -
(i) Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu ya xifundzankulu xolexo; na
(ii) vakhomi va mintirho van'wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na mintirho ya xirho
xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na
mintirho yaleyo hi milawu ya tiko;
(b) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo
ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe swirho swa Huvo ya Masipala;
(c) vachoni lava nga ha pfukangiki;
(d) munhu wihi ni wihi loyi a vuriweke ku va a nga pfukangi ebyongweni hi khoto ya
Riphabliki; kumbe
(e) munhu wihi ni wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile
nandzu no gweviwa ku pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela
ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki loko matikhomele lama ya
vumbaka nandzu a ma ta va ma ve nandzu laha Riphabliki; kambe, ku hava munhu loyi a nga
tekiwaka tani hiloko a gweviwile ku kondza apili ehenhleni ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo
yi tsemiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo apila kumbe ku kombela wu herile. Ku va ku nga ha
enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka
loko xigwevo xi herile.
(2) Munhu loyi a nga riki na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi
ku landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela-ku-langwa wa mfumo wa milawu
ku ya hi swipimelo swihi ni swihi kumbe matshamele ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu
leyi vekiweke ya tiko.
(3) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu wa xifundzankulu loko munhu
yaloye -
(a) a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
(b) a xwa eka mfumo wa milawu handle ka mpfumelelo eka matshamele ya timhaka lama eka
wona milawu ya mafambisele ya mfumo wa milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
(4) Swivandla eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi fanele ku siviwa hi ku landza
milawu ya tiko.
Swihlambanyo kumbe ku tiyisisa
107. Loko swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi nga si sungula ku tirha
mintirho ya swona eka mfumo wa milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku
tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xeduluya 2.
Nkarhi wo tirha wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu
108. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu hlawuleriwa ku tirha nkarhi wa ntlhanu
wa malembe.
(2) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu heirsiwa hi ku landza xiyenge xa 109,
kumbe loko nkarhi wa wona wo tirha wu hela, Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo hi
xitivisanawu, u vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90
wa masiku ku sukela eka siku leri mfumo wa milawu wu herisiweke, kumbe ku herile nkarhi wa
wona.
(3) Loko vuyelo bya nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu byi nga tivisiwi ku
nga si hela nkarhi leri wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190, kumbe loko nhlawulo wu
bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo
wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka
nkarhi walowo kumbe ka siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
(4) Mfumo wa Milawu wa xifundzankulu wu tama wa ha fanerile ku tirha ku sukela eka
nkarhi wa ku herisiwa ka wona, kumbe loko ku hela nkarhi wa wona wo tirha, ku fikela siku leri
tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela mfumo wa milawu leri landzelaka.
Ku herisiwa ka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
109. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u fanele ku herisa mfumo wa milawu wa
xifundzankulu loko -
(a) mfumo wa milawu walowo wu amukela xiboho xo wu herisa xi seketariwaka hi vhoti ya
vunyingi bya swirho swa wona; na
(b) loko ku hundze malembe manharhu ku sukela loko mfumo wa milawu wu hlawuriwile.
(2) Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku herisa mfumo wa milawu wa xifundzankulu loko
-
(a) ku ri na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu; na
(b) loko mfumo wa milawu wu tsandzeka ku hlawula Holobyenkulu un'wana ku nga si hela
masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xolexo xi pfulekile.
Mintshamo na minkarhi yo wisa
110. (1) Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa
xifundzankulu wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke muavanyisi loyi a
hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku
ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha veka
nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya wona leyin'wana na minkarhi ya wona yo wisa.
(2) Holobyenkulu wa xifundzankulu a nga ha vitana mfumo wa milawu wa xifundzankulu eka
ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
(3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku veka ndhawu leyi hi ntolovelo wu nga
ta hlangana kona.
Swipikara na Vaseketeri va Swipikira
111. (1) Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka wona, kumbe loko swi laveka
ku endlela ku siva xivandla, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku hlawula Xipikara
na Museketeri wa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa wona.
(2) Muavanyisi loyi a vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi
eku hlawuriweni ka Xipikara. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Museketeri wa
Xipikara.
(3) Endlele leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A eka Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni
ka Swipikara na Vaseketeri va Swipikara.
(4) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha susa Xipikara kumbe Museketeri wa
Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu swi fanele ku va kona
loko xiboho xolexo xi amukeriwa.
(5) Hi ku landza milawu ya wona ya mafambisele, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu
nga ha hlawula eka swirho swa wona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na
Museketeri wa Xipikara.
Swiboho
112. (1) Handle ka laha Vumbiwa ri hlamusela hi ndlela yin'wana -
(a) vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi fanele ku va kona loko
ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi;
(b) swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa
vhoti ehenhla ka mfumo wa milawu; naswona
(c) timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka mfumo wa milawu wa xifundzankulu ti tsemiwa
hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
(2) Xirho lexi xi fambisaka nhlengeletano ya milawu ya xifundzankulu xi hava vhoti yo kanela,
kambe -
(a) xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka
matlhelo havumbirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
(b) xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti
ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa mfumo wa milawu.
Timfanelo ta varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
113. Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va xifundzankulu eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu
va nga ha va kona, naswona va nga vulavula eka, mimfumo ya milawu ya swifundzankulu swa
vona na tikomiti ta wona, kambe a va fanelanga ku vhota. Mfumo wa milawu wu nga ha lava
leswaku murhumiwa wa nkarhi hinkwawo a va kona eka mfumo wa milawu kumbe tikomiti ta
wona.
Matimba ya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
114. (1) Eku tirhiseni ka wona ka matimba ya wona yo endla milawu, mfumo wa milawu
wa xifundzankulu wu fanele -
(a) ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa kumbe ku ala Nawumbisi wihi na wihi leri
vekiweke emahlweni ka mfumo wa milawu; na
(b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
(2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku endla makungu ya switirhisiwa -
(a) swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka
xifundzankulu swi na vutihlamuleri eka wona; na
(b) ku hlayisa vulanguteri ehenhleni ka -
(i) ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu eka xifundzankulu ku katsa na ku endla
leswaku milawu yi tirhisiwa; na
(ii) xirho xihi na xihi xa mfumo.
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
115. Mfumo wa milawu wa xifundzankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona, wu nga ha
-
(a) vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka wona ku nyika vumbhoni byo
hlambanyiwa kumbe byi tiyisisiweke kumbe ku humesa matsalwa;
(b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ra xifundzankulu ri tivonakisa eka wona;
(c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya xifundzankulu kumbe milawu ya mafambisele, ku
sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza
ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na
(d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi
lava swi tsakelaka kumbe swivandla.
Mindzulamiso ya ta mafambisele ya le ndzeni, maendlele na matirhele ya mimfumo ya
swifundzankulu
116. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga -
(a) veka no lawula mindzulamiso ya wona ya mafambisele ya le ndzeni, maendlele na
makanelele; na
(b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa wona, ku karhi ku tekeriwa
enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela
erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
(2) Milawu ya mafambisele ya mfumo wa milawu wa xifundzankulu yi fanele ku endla
makungu ya -
(a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha
ka tikomiti ta wona;
(b) ku nghenela eka makanelele ya mfumo wa milawu ka hinkwayo mintlawa ya vuntsongo
ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka mfumo wa milawu, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi.
(c) ku pfuniwa hi timali na mafambisele eka ntlawa wun'wana na wun'wana wa tipolitiki leri
wu yimeriweke eka mfumo wa milawu, ku ya hi mpimo wa ndzinganelano wa wona, ku endlela
leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya
wona eka mfumo wa milawu; na
(d) ku amukeriwa ka murhangeri wa ntlawa lerikulu wa vuntsongo eka mfumo wa milawu,
tani hi Murhangeri wa Vukaneti.
Xifundzho
117. (1) Swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu na varhumiwa va nkarhi
hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu -
(a) va na ntshunxeko wo vulavula eka mfumo wa milawu na le ka tikomiti ta wona, ku ya hi
milawu ya wona ya mafambisele; naswona
(b) a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa
ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka -
(i) nchumu wihi ni wihi leri va wu vuleka eka, va wu humeseke emahlweni ka, kumbe va wu
yiseke emahlweni ka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona; kumbe
(ii) nchumu wihi ni wihi leri wu paluxiweke hikwalaho ka leswi va swi vuleke eka, va swi
humeseke emahlweni ka, kumbe va swi yiseke eka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya
tikomiti ta wona.
(2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya mfumo wa milawu wa xifundzankulu na swirho
swa wona swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
(3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa mfumo wa milawu wa
xifundzankulu i xikweleti lexi rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Xifundzankulu.
Mfikelelo wa vanhu na ku khumbeka eka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
118. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele -
(a) Wu nghenisa vanhu eka milawu ya tiko na tikomiti ta kona hi -
(b) (i) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya
mfumo wa milawu na tikomiti ta wona; na
(ii) ku tirha mintirho ya wona yo lava munhu wihi komba wihi, na ku endla makungu yo va
ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu
wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
(2) Mfumo wa milawu ya swifundzankulu a wu fanelanga ku hunisa vanhu, ku katsa ni
vahangelasi va mahungu, eka ntshamo wa komiti handle ka loko swi kombisiwile kahle eviraleni
ni le ka vanhu va xidemokratiki.
Ku tivisiwa ka Milawumbisi
119. I swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu ntsena kumbe komiti kumbe xirho xa mfumo
wa milawu wa xifundzankulu xi fanelaka ku tivisa Nawumbisi eka mfumo wa milawu; kambe i
xirho xa Huvonkulu ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta xifundzankulu, xi nga
ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka mfumo wa milawu.
Milawumbisi ya Timali
120. (1) Nawumbisi lowu pimanyetaka timali kumbe leri wu vekaka swibalo, mindzuvo
kumbe swibalo swa nhundzu i Nawumbisi wa timali. I Nawumbisi wa timali ntsena lowu nga
pimanyetaka timali, kumbe ku veka swibalo, mindzuvo na swibalo swa nhundzu, kutani
Nawumbisi wa timali a wu fanelanga ku tirhana na timhaka tin'wana handle ka ku barisa tihakelo
ta vatirhisi, kumbe mindziho kumbe minxupulo yin'wana ya timali.
(2) Nawu wa xifundzankulu wu fanele ku endla makungu ya maendlele lama hawona Mfumo
wa milawu wa xifundzankulu wu nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
Ku pfumelela Milawumbisi
121. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu
pasisiweke hi mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko
Holobyenkulu a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi walowo wu landza Vumbiwa, u wu
tlherisela endzhaku eka mfumo wa milawu leswaku wu kambisisiwa nakambe.
(2) Loko, endzhaku ko kambisisiwa-nakambe, Nawumbisi wu amukela hi ku hetiseka
miehleketo ya Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi; handle
ka swona Holobyenkulu u fanele a -
(a) pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
(b) a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa leswaku yi teka xiboho mayelana na loko wu landza
vumbiwa.
(3) Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wu landza vumbiwa, Holobyenkulu
u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
Swikombelo hi swirho eka Khoto ya Vumbiwa
122. (1) Swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi nga ha endla xikombelo eka
Khoto ya Vumbiwa ku endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa
Nawu, wa swifundzankulu a wu landzi vumbiwa.
(2) Xikombelo -
(a) xi fanele ku seketeriwa hi 20 wa tiphesente wa swirho swa mfumo wa milawu; naswona
(b) xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko Holobyenkulu se a
pfumelerile no sayina Nawu walowo.
(3) Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu leri ku
vulavuriwaka hawona eka xikombelo xolexo hi ku landza xiyengenyana xa (1) a wu tirhi ku
kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko -
(a) ku tirha ka vululami swi lava swona; na
(b) loko xikombelo xolexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
(4) Loko xikombelo xi nga humeleli nakona xi nga vanga na xivono xo nyawula xo humelela,
Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
Ku hangalasina ka Milawu ya swifundzankulu
123. Nawumbisi leri wu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu va Nawu wa
xifundzankulu wu fanele ku tivisiwa ni ku hatlisa naswona wu sungula ku tirha hi siku leri
tivisiweke kumbe endzhaku ka rona hi ku landza Nawu walowo.
Ku hlayisiwa ka Milawu ya swifundzankulu
124. Kopi leyi sayiniweke ya Nawu wa xifundzankulu i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu
ya Nawu walowo kutani, endzhaku ko tivisiwa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto
ya Vumbiwa.
Vatirhi va Makungu va Swifundzankulu
Vulawuri bya huvonkulu eka swifundzankulu
125. (1) Vulawuri bya huvonkulu eka xifundzankulu byi haverisiwile Holobyenkulu wa
xifundzankulu xolexo.
(2) Holobyenkulu u tirhisa matimba yo fambisa milawu, kun'we na swirho leswin'wana swa
Huvonkulu, hi -
(a) ku tirhisa milawu yo endliwa endzeni ka xifundzankulu;
(b) ku fambisa milawu hinkwayo yo endliwa ya tiko hinkwaro endzeni ka tindhawu ta mintirho
leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe 5 handle ka laha Vumbiwa kumbe Nawu wa
Palamende wu hlamusela hi ndlela yin'wana;
(c) ku fambisa endzeni ka xifundzankulu milawu hinkwayo ya tiko ehandle ka tindhawu ta
mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe 5, lama mafambisele ya kona ya nyikiweke
eka vufambisi bya xifundzankulu hi ku landza Nawu wa Palamende;
(d) ku aka no tirhisa mikhuva ya matirhele ya xifundzankulu;
(e) ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta swifundzankulu;
(f) ku lulamisa no sungula milawu ya xifundzankulu; na
(g) ku tirha ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu nyikiweke wona eka vufambisi bya
swifundzankulu hi ku landza Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
(3) Xifundzankulu xi na matimba yo fambisa milawu hi ku landza xiyengenyana xa 2(b) ntsena
ku fikela laha xifundzankulu xolexo xi nga na matimba ya vufambisi ku kota ku teka vutihlamuleri
hi ndlela leyi tirhaka. Mfumo wa rixaka, hi milawu leyi vekiweke na hi magoza man'wana, wu
fanele ku pfuneta swifundzankulu ku hluvukisa vuswikoti bya mafambisele lebyi lavekaka ku
endlela ku tirhisa matimba ya swona hi ku nyawula na ku tirha mintirho ya swona leyi vuriwaka
eka xiyengenyana xa (2).
(4) Nkanetano wihi na wihi leri khumbaka vuswikoti bya mafambisele bya xifundzankulu
mayelana na ntirho wihi na wihi, wu fanele ku hundziseriwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu
leswaku ku tekiwa xiboho ku nga si hela masiku ya 30 wu hundziseriwile eka Huvo.
(5) Ku ya hi xiyenge xa 100, matirhisiwele ya milawu ya xifundzankulu eka xifundzankulu i
matimba yo tirha lama ya vekeriweke xifundzankulu xolexo ntsena.
(6) Huvonkulu ya xifundzankulu yi fanele ku tirha hi ku landza -
(a) Vumbiwa leri; na
(b) vumbiwa ra xifundzankulu, loko ku pasisiwile vumbiwa ra xifundzankulu xolexo.
Ku rhwexiwa mintirho
126. Xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu xi nga ha rhumisa ntirho wihi ni wihi leri faneleke
ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Palamende, kumbe Nawu wa xifundzankulu, eka Huvo ya
Masipala. Ku rhwexa mintirho -
(a) swi fanele ka landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Huvonkulu lexi khumbekaka na Huvo
ya Masipala;
(b) swi fanele ku fambisana na Nawu walowo leri hi ku landza wona ntirho leri khumbekaka
wu tirhisiwaka xiswona; na
(c) ku sungula ku tirha loko wu tivisiwile hi Holobyenkulu.
Matimba na mintirho ya Vaholobyenkulu
127. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u na matimba na mintirho leyi nyiketiweke
evuhlayisekweni bya xiyimo xolexo xa ntirho hi Vumbiwa leri na milawu yihi na yihi yin'wana.
(2) Holobyenkulu wa xifundzankulu u na vutihlamuleri byo -
(a) pfumelela no sayina Milawumbisi;
(b) tlherisela Nawumbisi endzhaku eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu leswaku ku
kambisisiwa nakambe loko Nawumbisi walowo wu landza Vumbiwa;
(c) byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza
vumbiwa;
(d) byo vitana mfumo wa milawu eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ku tirha ntirho
wo hlawuleka;
(e) ku thola tikhomixini ta ndzavisiso; na
(f) ku vitana referendamu endzeni ka xifundzankulu xolexo ku ya hi milawu ya tiko.
Ku hlawuriwa ka Vaholobyenkulu
128. (1) Eka ntshamo wa wona wo sungula endzhaku ka loko wu hlawuriwile, na loko swi
laveka ku siva xivandla, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku hlawula wansati
kumbe wanuna eka swirho swa wona ku va Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo -
(2) Muavanyisi loyi a vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa
nhlawulo wa Holobyenkulu. Endlele leri ri andlariweke eka Xirho A Xedulu ya 3 ra tirha eku
hlawuriweni ka Holobyenkulu.
(3) Nhlawulo wa ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu wu fanele ku endliwa hi nkarhi
na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa
masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
Ku sungula ntirho ka Vaholobyenkulu
129. Munhu loyi a ha ku hlawuriwaka ku va Holobyenkulu u fanele ku siva xivandla xa ntirho
wa Holobyenkulu ku nga si hela masiku ya ntlhanu a hlawuriwile, hi ku hlambanya kumbe ku
tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2.
Nkarhi wa ku tirha wa no susiwa Vaholobyenkulu
130. (1) Nkarhi wa ku tirha wa Holobyenkulu wu sungula loko a sungula ku tirha no hela
loko ku va na xivandla kumbe loko munhu loyi a hlalwuriweke ku va Holobyenkulu loyi a
landzelaka a sungula ku tirha.
(2) Ku hava munhu loyi a faneleke ku khoma ntirho wa Holobyenkulu ku tlula ka mbirhi;
kambe, loko munhu a hlawuriwa ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, nkarhi leri nga
xikarhi ka nhlawulo walowo na nhlawulo leri landzelaka wa Holobyenkulu a wu tekiwi tani hi
nkarhi wo tirha.
(3) Milawu ya xifundzankulu, hi swiboho leswi vumbiweke hi ku seketeriwa hi vhoti leyi nga
riki hansi ka mbirhi xa nharhu, yi nga ha susa Holobyenkulu entirhweni ntsena hi ku landza -
(a) ku tlula nawu wa Vumbiwa hi ndlela yo nyawula;
(b) matikhomele yo biha swinene; kumbe
(c) ku hluleka ku endla mintirho ya yena yo hofisi.
(4) Munhu wihi kumbe wihi la susiweke eka hofisi ya ku va Holobyenkulu hi ku landza
xiyengenyana xa (3)(a) kumbe (b) a anga amukeli nchumu swa hofisi yaleyo, nakona a nga ha tirhi
eka hofisi yihi ni yihi ya vanhu.
Vakhomeri va Vaholobyenkulu
131. (1) Loko Holobyenkulu a nga ri kona kumbe loko, hikokwalaho ka swin'wana, a nga
swi koti ku hetisa mintirho ya Holobyenkulu, kumbe hi nkarhi leri ku nga na xivandla xa ntirho
wa Holobyenkulu, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano leri nga laha hansi u tirha tani
hi Holobyenkulu -
(a) Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu.
(b) Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Huvonkulu.
(c) Xipikara, ku kondza mfumo wa milawu wu veka un'wana wa swirho swa wona.
(2) Mukhomeri wa Holobyenkulu u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu.
(3) Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu, Holobyenkulu
wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima
Vumbiwa hi ku landza Xedulu ya 2.
Tihuvonkulu
132. (1) Huvonkulu ya xifundzankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu, tani hi nhloko ya Huvo,
na swirho leswi nga riki hansi ka ntlhanu no va swi nga ri henhla ka khume leswi thoriweke hi
Holobyenkulu swo huma eka swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu.
(2) Holobyenkulu wa xifundzankulu u thola swirho swa Huvonkulu, a swi avela matimba ni
mintirho ya swona, naswona a nga ha swi hlongola.
Vutihlamuleri na mintirho
133. (1) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi na vutihlamuleri bya mintirho ya
huvonkulu leyi swi averiweke yona hi Holobyenkulu.
(2) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi na vutihlamuleri swi hlanganile na hi
xin'we-xin'we eka mfumo wa milawu, bya ku tirhisa matimba ya swona ni mintirho.
(3) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi fanele -
(a) ku tirha hi ku landza Vumbiwa na, loko vumbiwa ra xifundzankulu ri pasisiwile, na loko
vumbiwa; na
(b) ku nyika mfumo wa milawu swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana
na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
Ku ya emahlweni ka Tihuvonkulu endzhaku ka minhlawulo
134. Loko ku khomiwa nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu, Huvonkulu na
swirho swa yona va tama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va
Holobyenkulu hi mfumo wa milawu leri landzelaka a sungula ku tirha.
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
135. Loko swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya
swona, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima
Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2.
Matikhomele ya swirho swa Huvonkulu
136. (1) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi
ya matikhomele leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko.
(2) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu a swi va fanelanga -
(a) ku amukela ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu hakelaka;
(b) ku tikhoma hi ndlela yihi ni yihi leyi yi nga fambelaniki na swiyimo swa swona, kumbe swi
tiveka eka xiyimo lexi xi swi vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi
ka vutihlamuleri bya swona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya swona bya le tlhelo;
kumbe
(c) ku tirhisa xiyimo xa swona kumbe mahungu wahi ni wahi lama nyikiweke wona ku
tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi ni wihi un'wana hi ndlela leyi yi nga riki yinene.
Ku hundziseriwa ka mintirho
137. Holobyenkulu hi xitivisanawu a nga ha hundzisela eka xirho xa
Huvonkulu -
(a) mafambisiwele ya milawu yihi na yihi leyi vekiweke eka xirho xin'wana; kumbe
(b) va tirhisa swiyimo swa vona kumbe hungu rin'wana ni rin'wana leri va rhweriweke rona,
eka munhu un'wana.
Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana
138. Holobyenkulu wa xifundzankulu a nga ha hundzisela eka xirho xa Huvonkulu matimba
wahi ni wahi kumbe ntirho wa xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga
swi kotiki ku tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha mintirho yoleyo.
Vulanguteri bya xifundzankulu bya mfumo wa ndhawu
139. (1) Loko masipala a nga swi koti kumbe a nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu
hi ku landza milawu leyi vekiweke, huvonkulu ya xifundzankulu lexi khumbekaka yi nga ha
nghenelela hi ku teka magoza wahi ni wahi lama faneleke ku vonisisa ku enetisiwa ka swona ku
katsa na -
(a) ku humesa xiletelo xo ya eka Huvo ya Masipala, lexi hlamuselaka mpimo wa ku tsandzeka
ku enetisa swiboho swa yona na ku hlamusela magoza wahi ni wahi lama ya lavekaka ku eneta
swiboho swa yona; na
(b) ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka masipala yaloye ku fikela ha swi
lavekaka ku endlela -
(i) ku hlayisa mimpimo ya swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku simeka ya minimamu leswi
vekiweke swa ku nyika vutirheri;
(ii) ku sivela masipala yaloye ku teka goza leri nga twaliki leri onhinselaka swilaveko swa
masipala un'wana kumbe swa xifundzankulu hinkwaxo;
(iii) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi.
(2) Loko huvonkulu ya xifundzankulu yi nghenelela eka masipala hi ku landza xiyengenyana
xa (1)(b) -
(a) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi xirho xa
Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta mfumo wa ndhawu ku nga si hela masiku ya
14 endzhaku ka loko ku sunguriwile ku nghenelela koloko;
(b) xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu
ni le ka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya mintshamo ya yona yo
sungula hi ku landzelelana, endzhaku ka loko ku sunguriwele ku nghenelela koloko;
(c) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga
si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ko sunguriwa ka ku nghenelela
koloko; naswona
(d) huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi no endla
swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya xifundzankulu.
(3) Milawu ya tiko yi nga ha lawula endlele leri ri simekiwaka hi xiyenge lexi.
Swiboho swa huvonkulu
140. (1) Xiboho xa Holobyenkulu xi fanele ku va xi tsariwile loko -
(a) xi tekiwa hi swivangelo swa nhlengeletano wa milawu; kumbe
(b) loko milawu yaleyo yi ri ni mbuyelo lowu khumbhanaka ni swa nawu.
(2) Xiboho lexi nga tsariwa xa Holobyenkulu xi fanele xi sayiniwa hi xirho xin'wana xa
Hunonkulu.
(3) Switivisa-nawu, swinawana na switirhiswa swin'wana swa milawu ya xifundzankulu swi
fanele ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
(4) Milawu ya Xifundzankulu yi nga ha boxa ndlela leyi, na hi laha yi nga fikelelaka hakona,
switirhiswa leswi vuriweke eka xiyengenyana (3) swi fanele -
(a) ku andlariwa eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu; na
(b) ku pfumeleriwa hi mfumo wa milawu wa xifundzankulu.
Makungu yo kombisa ku pfumala ku tshemba
141. (1) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi
bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshemba eka Huvonkulu ya
xifundzankulu ku nga katsiwi na Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku vumba Huvo hi
vuntshwa.
(2) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya
swirho swa wona, wu pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshemba eka Holobyenkulu,
Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu va fanele ku lan'wa ntirho.
Mavumbiwa ya Swifundzankulu
Ku amukeriwa ka mavumbiwa ya swifundzankulu
142. Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga pasisa vumbiwa ra xifundzankulu xolexo
kumbe, laha swi tirhaka, ku hundzuluxa vumbiwa ra xona, loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula
eka swirho swa wona va vhota hi ku seketela Nawumbisi walowo.
Leswi nga ndzeni ka mavumbiwa ya swifundzankulu
143. (1) Vumbiwa ra xifundzankulu, kumbe hundzuluxo wa vumbiwa, a swi fanelanga ku
va swi hambana na Vumbiwa leri, kambe swi nga endla makungu ya -
(a) swivumbeko swo endla milawu swa xifundzankulu kumbe swo fambisa milawu na
maendlele lama ya hambanaka ni lama ya endleriweke makungu eka Kavanyisa loku; kumbe
(b) ku sunguriwa, ntirho, matimba ya vulawuri na xiyimo xa hosi ya ndhavuko, laha swi
tirhaka.
(2) Makungu lama ya nghenisiweke eka vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa
vumbiwa hi ku landza tindzimana ta (a) kumbe (b) ta xiyengenyana xa (1) -
(a) ya fanele ku landzelela minsinya ya nkoka leyi nga eka xiyenge xa 1 na Kavanyisa ka 3;
naswona
(b) a ma fanelanga ku haverisa xifundzankulu matimba wahi ni wahi lama ya welaka-
(i) ehandle ka ndhawu ya mintirho hi ku landza TiXedulu ta 4 na 5; kumbe
(ii) ehandle ka matimba na mintirho leyi haverisiweke xifundzankulu hi swiyenge leswin'wana
swa Vumbiwa leri.
Ku tiyisiwa ka mavumbiwa ya swifundzankulu
144. (1) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu pasisile kumbe ku hundzuluxa
vumbiwa, Xipikara wa mfumo wa milawu walowo u fanele ku yisa tsalwa rolero ra vumbiwa
kumbe hundzuluxo wa vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa leswaku ri tiyisisiwa.
(2) Ku hava tsalwa ra vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa leri nga va
ka nawu ku kondza Khoto ya Vumbiwa yi tiyisisa -
(a) leswaku tsalwa rolero ri pasisiwile hi ku landza xiyenge xa 142; na
(b) leswaku tsalwa hinkwaro ka rona ri landza xiyenge xa 143.
Ku sayiniwa, ku tivisiwa na ku hlayisiwa ka mavumbiwa ya swifundzankulu
145. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u fanele ku pfumelela no sayina tsalwa ra
vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa leri se wu tiyisisiweke hi Khoto ya
Vumbiwa.
(2) Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu fanale ku tivisiwa eka
Gazete ya Mfumo ya rixaka na ku sungula ku tirha loko wu tivisiwa kumbe siku ra le
mahlweninyana ka siku leri vekiweke hi ku landza vumbiwa rolero kumbe hundzuluxo.
(3) Nawumbisi lowu sayiniweke ra vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa
vumbiwa i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya rona naswona, endzhaku ko tivisiwa, ri
fanele ku nyiketiwa evuhlayisekweni bya Khoto ya Vumbiwa.
Milawu leyi kwetlembetanaka
Minkanetano exikarhi ka milawu leyi endliweke ya tiko na ya xifundzankulu
146. (1) Xiyenge lexi xi tirha eka ku kwetlembetana exikarhi ka milawu leyi endliweke ya
tiko na ya xifundzankulu leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya
4.
(2) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi tirhaka hi ndlela yo fana hi mayelana na tiko hinkwaro
yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzankulu leyi kanetanaka na yona loko ku enetisiwa xihi
ni xihi xa swipimelo leswi landzelaka:
(a) Milawu ya tiko yi tirhanaka na mhaka leyi yi nga kotekeki ku va yi lwuriwa hi ku hetiseka
hi milawu leyi vekiweke hi swifundzankulu hi ku hambana ka swona haxin'we-xin'we.
(b) Ku khumbeka ka tiko hinkwaro ka rona swi lavaka leswaku mhaka ku tirhaniwa na yona
hi ndlela yo fana eka tiko hinkwaro ka rona, kutani milawu yi endla leswaku ku va na ku fanana
koloko hi ku simeka -
(i) mikhuva na swiyelo;
(ii) mapulaniwele ya matirhele; kumbe
(iii) milawu ya matirhele ya rixaka.
(c) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi laveriwaka -
(i) ku hlayisiwa ka vuhlayiseki bya rixaka;
(ii) ku hlayisiwa ka vun'we bya ikhonomi;
(iii) ku sirheleriwa ka makete wa ntolovelo hi tlhelo ra ku fambafambisiwa ka tinhundzu,
vutirheri, mali na mintirho;
(iv) ku tlakusiwa ka xiyimo xa migingiriko ya ikhonomi loku tsemakanyaka mindzilekano ya
swifundzankulu;
(v) ku tlakusiwa ka xiyimo xa ku kota ku endla swilo hi ku ringanana na ku fikelela vutirheri
bya mfumo hi ku ringanana; kumbe
(vi) ku sirheleriwa ka mbangu.
(3) Milawu leyi endliweke ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya swifundzankulu loko
milawu ya tiko yi kongomisiwile eku siveriweni ka swiendlo leswi nga twaliki swa xifundzankulu
leswaku
(a) swi onhiselaka swilaveko swa ikhonomi, rihanyu kumbe vuhlayiseki bya xifundzankulu
xin'wana kumbe tiko hinkwaro ka rona; kumbe
(b) swi kavanyetaka ku tirhisiwa ka milawu ya tirhele ra ikhonomi ra rixaka.
(4) Loko ko va ni ku kaneta kumbe xisolo mayelana ni milawu ya tiko leyi tirhanaka na mhaka
yihi na yihi leyi vuriweke eka xiyengenyana xa (2)(c) naswona xisolo xexo xo yisiwa ekhoto ku
yi lulamisiwa, khoto ye fanele yi pfumelela kumbe ku alelana na milawu ya Khansele ya Tiko ya
Swifundzankulu.
(5) Milawu leyi endliweke ya Xifundzankulu yi na matimba ku tlula milawu ya tiko loko
xiyengenyana xa (2) kumbe (3) xi nga tirhi.
(6) Nawu lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende kumbe Nawu wa xifundzankulu
ntsena loko nawu walowo wu pfumeleriwile hi Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu.
(7) Loko Huvo yi nga fikeleli xiboho ku nga si hela masiku ya 30, ya ntshamo wa yona wo
sungula endzhaku ka loko nawu walowo wu hundziseriwile eka yona, hi swikongomelo
hinkwaswo yi fanele ku tekiwa yi pfumeleriwile hi Huvo.
(8) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga pfumeleli nawu leri vuriwaka eka
xiyengenyana xa (6)(a), ku nga si hela masiku ya 30 ya xiboho xa yona, yi fanele ku rhumela
swivangelo swa ku ala nawu koloko eka vulawuri lebyi hundziseleke nawu walowo.
Minkanetano yin'wana
147. (1) Loko ku ri ni ku kwetlembetana exikarhi ka milawu yo endliwa ya tiko na kungu
ra vumbiwa ra xifundzankulu hi mayelana na -
(a) mhaka, leyi hi tlhelo ra yona Vumbiwa leri ri lavaka hi ku kongoma kumbe ri langutelaka
ku vekiwa ka nawu wa tiko, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula kungu leri
khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzankulu;
(b) ku nghenelela ka milawu yo endliwa ya tiko hi ku landza xiyenge xa 44(2), milawu ya tiko
yi na matimba ku tlula kungu ra vumbiwa ra xifundzankulu; kumbe
(c) mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4, xiyenge
xa 146 xa tirha tani hiloko kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzankulu ri ri milawu yo
endliwa ya xifundzankulu leyi vuriwaka eka xiyenge xolexo.
(2) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka xiyenge xa 44(2) yi na matimba ku tlula
milawu leyi endliweke ya xifundzankulu hi tlhelo ra timhaka leti vuriwaka eka tindhawu ta
mintirho leti nga longoloxiwa ka Xedulu ya 5.
Minkanetano leyi nga ololoxekiki
148. Loko nkanetano leri khumbaka nkwetlembetano wu nga ololoxeki hi khoto, milawu yo
endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzankulu kumbe vumbiwa ra
xifundzankulu.
Xiyimo xa milawu leyi nga tluriki leyin'wana
149. Xiboho xa khoto leswaku milawu yo endliwa yi na matimba ku tlula milawu leyin'wana
a xi herisi matimba ya ku tirha ka milawu yaleyo leyin'wana, kambe milawu leyin'wana yona yo
tshama yi nga tirhi nkarhi walowo loko ka ha ri na nkwetlembetano.
Nhlamuselo ya minkwetlembetano
150. Loko ku karhi ku kambisisiwa nkwetlembetano leri wu tikombaka wu ri kona exikarhi ka
milawu ya tiko na milawu ya xifundzankulu, kumbe exikarhi ka milawu ya tiko na vumbiwa, ra
xifundzankulu, khoto yin'wana ni yin'wana yi fanele ku tilangela nhlamuselo yihi na yihi leyi
twalaka ya milawu yaleyo kumbe ya vumbiwa leyi papalataka nkwetlembetano, ku tlula
nhlamuselo yihi ni yihi yo siva leyi yi vangaka nkwetlembetano.
Kavanyisa ka 7
Mfumo wa ndhawu
Xiyimo xa vamasipala
151. (1) Xiyenge xa mfumo wa ndhawu xi vumbiwa hi vamasipala, lava va faneleke ku
simekeriwa ndhawu hinkwayo ya mfumo wa Riphabliki.
(2) Matimba yo fambisa mintirho na yo veka milawu ya haverisiwile Huvo ya Masipala.
(3) Masipala u na mfanelo yo fuma, hi ku tisungulela ka yena, timhaka ta mfumo wa ndhawu
ta vaaki va yena, hi ku landza milawu ya tiko na ya xifundzankulu, tani hi laha swi endleriweke
makungu eka Vumbiwa leri.
(4) Mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzankulu a yi fanelanga ku onhisela kumbe ku
kavanyeta vuswikoti bya masipala ku tirhisa matimba kumbe ku tirha mintirho ya yena.
Swikongomelo swa mfumo wa ndhawu
152. (1) Swikongomelo swa mfumo wa ndhawu i -
(a) ku endla leswaku ku va na mfumo wa xidemokhiratiki na vutihlamuleri wa vaaki va
ndhawu;
(b) ku tiyisisa leswaku vaaki va ndhawu va endleriwa mintirho hi mukhuva leri khomelelaka
nkarhi wo leha;
(c) ku yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na wa ikhonomi;
(d) ku tlakusa xiyimo xa ndhawu ya vuhlayiseki no tenga; na
(e) ku khutaza ku tinghenisa ka vaaka-ndhawu na minhlangano ya vaaka-ndhawu etimhakeni
ta mfumo wa ndhawu.
(2) Masipala u fanele ku hisekela, hi laha a nga swi kotaka ku ya hi timali na hi mafambisele
ya yena, ku fikelela swikongomelo leswi andlariweke eka xiyengenyana xa (1).
Mintirho ya vamasipala yo hluvukisa
153. Masipala u fanele -
(a) ku vumba no lawula mafambisele ya yena, mimpimanyeto, na maendlele ya mapulanele,
ku endla leswaku swilaveko swa masungulo swa vaaka-ndhawu swi va xirhangana, no yisa
emahlweni nhluvukiso wa vanhu na ikhonomi ya vaaka-ndhawu; na
(b) ku nghenela eka minongoloko ya nhluvuko ya rixaka na ya swifundzankulu.
Vamasipala eka mfumo wa vutirhisani
154. (1) Mpfapfarhuto wa rixaka na ya swifundzankulu, hi milawu lowu vekiweke na
magoza man'wana, yi fanele ku seketela no tiyisa vuswikoti bya vamasipala ku fambisa timhaka
ta vona vini, ku tirhisa matimba ya vona na ku tirha mintirho ya vona.
(2) Mpfapfarhuto wa rixaka kumbe wa xifundzankulu lowu wu khumbaka xiyimo, mavandla,
matimba na mintirho ya mfumo wa ndhawu wu fanele ku kangala leswaku vanhu va kota ku boxa
mavonele ya vona wu nga si tivisiwa ePalamende kumbe mfumo wa milawu wa xifundzankulu,
hi mukhuva leri wu pfumelelaka mfumo leri kondleteriweke, vamasipala na vanhu van'wana lava
khumbekaka nkarhi wo endla vuyimeri hi mayelana na mpfapfarhuto wa nawu walowo.
Ku simekiwa ka vamasipala
155. (1) Ku ni minkhetekano leyi landzelaka ya masipala:
(a) Nkhetekanyo A: Masipala loyi a nga ni matimba ya vufambisi ni milawu a ri yexe
endhawini ya yena.
(b) Nkhetekanyo B: Masipala loyi a nyikotanaka ni van'wana matimba ya vufambisi ni milawu
endhawini ya yona ni masipala wa nkhetekanyo C a nga loyi a welaka eka ndhawu ya yena (B).
(c) Nkhetekanyo C: Masipala loyi a nga ni matimba ya vufambisi ni milawu eka ndhawu leyi
yi tekaka ku hundza masipala wun'we.
(2) Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele wu veka erivaleni tinxaka to hambana ta va
masipala lava nga simekiwaka eka nkhetekano wun'wana ni wun'wana.
(3) Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele -
(a) ku simeka swipimelo swo vona loko ndhawu yi fanele ku va na masipala wa nkhetekanyo
A kumbe loko wu fanele ku va ni vamasipala vo katsa nkhetekanyo B na nkhetekanyo C;
(b) ku simeka swipimelo na mafambisele yo komba mindzelekano ya masipala hi vufambisi
lebyi nga byoxe; no
(c) va hansi ka xiyenge xa 229, ku endla swilaveko swo avanyisa matimba lama ringaneke na
mintirho exikarhi ka vamasipala loko ndhawu yi ri ni vamasipala va nkhetekanyo B na
nkhetekanyo C. Maavanyisele ya matimba ni mintirho exikarhi ka masipala B na masipala wa
nkhetekanyo C ya nga hambana na maavanyisele ya matimba ni mintirho exikarhi ka nkhetekanyo
wun'wana wa B wa masipala na lowu wa masipala wa nkhetekanyo wa C.
(4) Mfumo wa milawu lowu kombiweke eka xiyenge xa (3) wu fanele ku vona leswaku
swilaveko swo nyika ntirhelo wa masipala hi mukhuva wo ringana no fanela.
(5) Mfumo wa milawu wa swifundza wu fanele wu kombisa tinxaka to hambana ta vamasipala
leti faneleke ku simekiwa eka xifundzankulu
(6) Mfumo wun'wana ni wun'wana wa xifundzankulu wu fanele ku simeka vamasipala eka
xifundzankulu xa wona. Swi fanele swi va hi mukhuva lowu khulukaka ni milawu leyi tirhisiwaka
hi ku landza swiyengenyena swa (2) na (3) nakona, hi ku landza milawu kumbe tindlela tin'wana,
wu fanele -
(a) ku nyika mafambisele ni nseketelo wa mfumo wa xikaya eka xifundzankulu; no
(b) yisa emahlweni nhluvuko wa mfumo wa xikaya leswaku vamasipala va kota ku endla
mintirho ya vona no fambisa timhaka ta vona.
(7) Mfumo wa tiko, hi ku landza Xiyenge xa 44, na mimfumo ya swifundzankulu yi na
matimba ya milawu na huvo ku vona leswaku matirhele ya vamasipala ni mintirho ya vona hi
lamanene hi ku landza timhaka leti nga xaxametiwa eka Xedulu 4 no 5. Leswi swi va hi ku fambisa
mafumele ni matimba ya vamasipala lama nga kombisiwa eka Xiyenge xa 156(1).
Matimba ni mintirho ya vamasipala
156. (1) Masipala u na matimba yo tirha mintirho ya makungu hi mayelana na, naswona u
na mfanelo yo fambisa -
(a) timhaka ta mfumo wa ndhawu leti longoloxiweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu ya 4 na
Xiyenge xa B xa Xedulu ya 5, na
(b) mhaka yihi na yihi leyi yi nyikiweke yena hi milawu leyi vekiweke ya tiko na ya
xifundzankulu.
(2) Masipala a nga ha endla no tlhela a fambisa milawu ya doroba ku endlela mafambisele yo
nyawula ya timhaka leti a faneleke ku ti fambisa.
(3) Ku ya hi xiyenge xa 151 (4) nawu wa doroba leri kwetlembetanaka na milawu leyi
vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzankulu a wu tirhi. Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi
ka nawu wa doroba na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzankulu leyi yi nga riki ku
tirheni hikwalaho ka ku kwetlembetana loku vuriwaka eka xiyenge xa 149, nawu walowo wa
doroba wu fanele ku tekiwa tani hiloko wu tirha eka nkarhi walowo loko milawu yaleyo yi nga
riki ku tirheni.
(4) Mimfumo ya rixaka na xifundzankulu yi fanele ku nyiketa kumbe ku rhumisa eka masipala,
hi ntswanano na hi ku landza swipimelo swihi na swihi, mafambisele ya mhaka leyi longoloxiweke
eka Xiyenge xa A xa Xedulu ya 4 kumbe Xiyenge xa A xa Xedulu ya 5 leyi ngopfu-ngopfu yi
yelanaka na mfumo wa ndhawu, loko -
(a) mhaka yaleyo yi nga fambisiwaka ku antswa kwalaho ndhawini; na
(b) loko masipala yaloye a ri na vuswikoti byo yi fambisa
(5) Masipala u na mfanelo yo tirhisa matimba wahi ni wahi lama ya khumbanaka na mhaka leyi
faneleke, kumbe yi khumbanaka na ku tirhiwa hi ku nyawula ka mintirho ya yona.
Mavumbiwele ya Tihuvo ta Vamasipala
157. (1) Huvo ya Masipala yi vumbiwa hi -
(a) swirho leswi hlawuriweke hi ku landza swiyengenyna swa (2),(3), (4) na (5); kumbe
(b) loko swi endleriwile makungu hi milawu ya tiko -
(i) swirho leswi thoriweke hi Tihuvo tin'wana ta Masipala ku yimela Tihuvo toleto
leyin'wana; kumbe
(ii) swirho havumbirhi leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimana ya (a) na swirho leswi
hlawuriweke hi ku landza ndzimananyana ya (i) ya ndzimana leyi.
(2) Nhlawulo wa swirho swa Huvo ya Masipala tani hi laha swi languteriweke eka
xiyengenyana xa (1)(a) wu fanele ku ya hi milawu ya tiko, leyi yi faneleke ku veka sisiteme ya -
(a) vuyimeri byo ya hi mpimo wa ndzinganelano leri simekiweke ehenhleni ka xiphemu xa
masipala yaloye xa nononoko wun'we wa vavhoti, naswona leyi yi endlaka makungu ya ku
hlawuriwa ka swirho ku sukela eka minongoloko ya vayimela-ku-langwa va mintlawa leyi yi
tsariweke ku ya hi ku tsakela ka mintlawa yoleyo; kumbe
(b) vuyimeri bya mpimo wa ndzinganelano tani hi laha swi hlamuseriweke eka ndzimana ya
(a) yi katsaneke na sisiteme ya vuyimeri bya tiwadi byi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa
masipala yaloye xa mongonoko wun'we wa vavhoti.
(3) Sisiteme ya nhlawulo hi ku landza xiyengenyana xa (2) yi fanele ku vonisisa leswaku
ntsengo wa nhlayo ya swirho leswi hlawuriweke eka ntlawa wun'wana na wun'wana yi yimela no
kombisa ntsengo hinkwawo wa mpimo wa ndzinganelano wa tivhoti leti rhekodiweke ta mintlawa
yoleyo.
(4) Loko sisiteme ya nhlawulo yi katsa na vuyimeri bya tiwadi, tsemiwa ka mindzilekano ya
tiwadi swi fanele ku endliwa hi vandla leri faneleke ri tiyimeleke leri thoriweka hi ku landza,
naswona ri tirhaka hi ku ya hi maendlele na swipimelo leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
(5) Munhu a nga vhotela masipala ntsena loko a rhijisitariwile eka xiphemu xa masipala yaloye
xa nongoloko wun'we wa vavhoti.
(6) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1)(b) yi fanele ku
simeka sisiteme ya matholele leyi yi pfumelelaka mintlawa na swilaveko leswi tikombaka endzeni
ka Huvo ya Masipala na leswaku matholele, ya komba vuyimeri lebyinene.
Vuxirho eka Tihuvo ta Vamasipala
158. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilavebo swo vhotela Huvo ya
Masipala u na mfanelo yo va xirho xa Huvo yaleyo, handle ka -
(a) munhu wihi na wihi byi a thoriweke hi, kumbe a nga eka vutirheri bya masipala yaloye,
naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe ku tirha koloko, naswona loyi a nga
ntshunxi wangiki eka ku va a nga ha eneti swilavelo swo vhota hi ku landza milawu leyi vekiweke
ya tiko;
(b) munhu wihi ni wihi loyi a thoriweke hi, no va a ri eka vutirheri bya mfumo, eka xiyenge
xinwana, naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe ku tirha, naswona loyi a nga
ha eneteki swilaveko swo va xirho xa Huvo ya Masipala, hi ku landza milawu leyi vekiweke ya
tiko;
(c) munhu wihi ni wihi loyi a nga ha eneteki swilaveko swo vhotela Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu kumbe a nga ha eneteki swilaveko hi ku landza xiyenge xa 46(1)(c), (d)kumbe (e) ku
sukela eka xirho xa Nhlengeletano ya Milawu;
(d) xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, murhumiwa wa Huvo ya Tiko ya
swifundzankulu kumbe xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu; kambe ku va munhu a nga
ha eneti swilaveko a swi tirhi eka xirho xa Huvo ya Masipala lexi yimelaka mfumo wa ndhawu eka
Huvo ya Tiko; kumbe
(e) xirho xa huvo yin'wana ya masipala; kambe ku holeriwa hi ku eneta swilaveko a swi tirhi
eka xirho xa huvo ya masipala xi yimelaka huvo yaleyo eka huvo yin'wana ya masipala ya
nkhetekanyo wun'wana.
(2) Munhu loyi a nga fanelangiki ku va xirho xa huvo ya masipala hi ku landza xiyengenyana
xa (1)(a), (b),(d) kumbe (e) a nga ha va muyimela-ku-langwa eka huvo, ku ya hi swipimelo swihi
na swihi leswi simekiweke hi milawu ya tiko.
Minkarhi yo tirha ya Tihuvo ta Vamasipala
159. Nkarhi wo tirha wa Huvo ya Masipala a wu fanelanga ku tlula malembe ya mune, tani hi
laha swi vekiweke hi milawu ya tiko.
Mafambisele ya le ndzeni
160. (1) Huvo ya Masipala yi -
(a) endla swiboho leswi khumbhaka matirhele ya matimba hinkwawo na matirhele ya mintirho
ya masipala;
(b) fanele ku hlawula mutshamaxitulu;
(c) yi nga na hlawula komiti ya huvo na tikomiti tin'wana; leti welaka ehansi ka mfumo wa
milawu wa tiko; nakona
(d) yi nga ha tirhisa vatirheli lava lavekeka ku fambisa mintirho ya yona.
(2) Mintirho leyi landzeleka a yi fanelanga yi va ni vurhumiwa bya Huvo ya Masipala:
(a) ku humesa nawu wa ka masipala;
(b) ku pfumelela ka tibajete;
(c) ku xupula ka swibalo, mindzuvo na swibalo swa nhundzu; no
(d) tlakusa timali to lombisa.
(3) (a) Swirho hi xitalo swa Huvo ya ka Masipala swi fanele ku va kona loko vhoti yi nga
si endliwa ehenhla ka mhaka yihi kumbe yihi.
(b) Swivutiso hinkwaswo leswi khumbhaka timhaka leti vuriweke eka xiyengenyana (2) swi
endliwile hi swiboho leswi tekiweke hi Huvo ya Masipala hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa
yona hi xitalo.
(c) Swivutiso hinkwaswo swin'wana emahlweni ka Huvo ya Masipala swi anakanyiwile hi
ntala wa tivhoti leti nga endliwa.
(4) A ku na nawu wa ka masipala lowu nga nyikiwaka hi Huvo ya Masipala handle ka loko
-
(a) swirho hinkwaswo swa Huvo swi nyikiwile xitiviso xo twakala; no va
(b) nawu wa ka masipala wu hangalasiwile leswaku vanhu va wu hlahluva.
(5) Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha endla xipimo xo endla -
(a) vukulu bya Huvo ya Masipala;
(b) loko Tihuvo ta Masipala ti nga ha hlawula komiti ya vufambisi kumbe komiti yin'wana;
kumbe
(c) vukulu bya komiti ya vufambisi kumbe tikomiti tin'wana ta Huvo ya Masipala.
(6) Huvo ya Masipala yi nga ha endla nawu wa yona lowu nyikaka milawu ni swileriso swa
-
(a) ndzulamiso wa wona wa xikaya;
(b) mafambisele ya wona; na
(c) ku simeka, ku vumba, matirhele, matimba na mintirho ya tikomiti ta yona.
(7) Huvo ya Masipala yi fanele yi fambisa ntirho wa wona hi ndlela yo kala vuciva, nakona
yi nga ha pfala mintshamo ya yona, kumbe ya tikomiti ta yona, ntsena loko swi twakala ku endla
tano hi ku languta mixaka wa ntirho wa kona.
(8) Swirho swa Huvo ya Masipala swi pfumeleriwile ku nghena eka mafambisele ya yona na
tikomiti leswaku -
(a) yi endla leswaku swinavelo leswi kombisiweke eka Huvo swi endliwa hi ndlela yo twakala.
(b) yi twanana na demokrasi; na leswaku
(c) yi nga ha fambisiwa hi milawu ya tiko.
Xifundzho
161. Milawu ya xifundzankulu hi ku tirhisa pulani ya matirhele ya milawu ya tiko yi nga ha
endla makungu ya swifundzho na mindzivalelo ya Tihuvo ta Vamasipala na swirho swa tona.
Ku hangalasiwa ka milawu ya madoroba
162. (1) Nawu wa doroba wa masipala wu nga ha landzeleriwa no tirhisiwa endzhaku ka
loko wu hangalasiwile hi gazete ya ximfumo ya xifundzankulu lexi khumbekaka.
(2) Gazete ya ximfumo ya xifundzankulu yi fanele ku kandziyisa no hangalasa nawu wa
doroba wa masipala loko wu kombiriwa hi masipala yaloye.
(3) Milawu ya doroba ya masipala yi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani.
Mfumo wa ndhawu lowu kondleteriweke
163. (1) Nawu wa Palamende leri wu vekiweke hi ku landza endlele leri simekiweke eka
xiyenge xa 76 wu fanele -
(a) ku endla makungu ya ku amukeriwa ka minhlangano ya rixaka na ya xifundzankulu leyi
yi yimelaka vamasipala; na
(b) ku veka maendlele lama hawona mfumo wa ndhawu wu -
(i) nga ha tsundzuxanaka na mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzankulu;
(ii) nga ha vekaka vayimeri vo nghenela eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu; na
(iii) ku langa vanhu vo yimela eka Khomixini ya Timali na Nkwama.
Timhaka tin'wana
164. Mhaka yin'wana ni yin'wana leyi khumbaka mfumo wa ndhawu leti nga tirhiwangiki eka
Vumbiwa leri ti nga ha vekiwa hi milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu leyi vekiweke ya
xifundzankulu hi ku tirhela endzeni ka mapulaniwele ya ntirho ya milawu leyi veki weke ya tiko.
Kavanyisa ka 8
Tikhoto na Mafambisele ya Vululami
Matimba ya Vuavanyisi
165. (1) Matimba ya vuavanyisi ya Riphabliki ya haverisiwile tikhoto.
(2) Tikhoto ti tiyimele hi toxe naswona ti tirha ntsena hi ku landza Vumbiwa na nawu, leswi
ti faneleke ku swi tirhisa handle ko voyamela tlhelo ro karhi naswona handle ko chava, ku hlawula
tlhelo rin'wana ehenhla ka rin'wana kumbe xihlawuhlawu.
(3) Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga nghenelelaka eka matirhele ya tikhoto.
(4) Swirho swa mfumo, hi ku tirhisa milawu leyi endliweke na magoza man'wana, swi fanele
ku pfuneta no sirhelela tikhoto ku tiyisisa ku va ti tiyimela hi toxe, ti nga voyameli tlhelo ro karhi,
vuxiximeki,ku kota ku fikeleriwa na ku kota ku tirha ka tona.
(5) Xileriso kumbe xiboho lexi humesiweke hi khoto xa boha eka vanhu hinkwavo lava eka
vona na swirho swa mfumo leswi ti tirhaka eka swona.
Sisiteme ya vuavanyisi
166. Tikhoto hi leti ku nga:
(a) Khoto ya Vumbiwa
(b) Khoto-Nkulu yo Apila
(c) Tikhoto ta le Henhla, ku katsa na khoto yihi ni yihi ya le henhla ya apili leyi yi nga
simekiwaka hi Nawu wa Palamende ku yingisela tiapili to huma eka Tikhoto ta le Henhla;
(d) Tikhoto ta Vamajisitarata; na
(e) Khoto yihi ni yihi leyi simekiweke kumbe yi amukeriweke hi ku landza Nawu wa
Palamende, leswi swi katsaka na khoto yihi ni yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Tikhoto ta le
Henhla kumbe Tikhoto ta Vamajisitarata.
Khoto ya Vumbiwa
167. (1) Khoto ya Vumbiwa yi vumbiwa hi Presidente, Museketeri wa Presidente, na
vaavanyisi van'wana va nkaye.
(2) Mhaka leyi nga mahlweni ka Khoto ya Vumbiwa yi fanele ku tsemiwa hi vaavanyisi lava
nga riki hansi ka nhungu hi nhlayo.
(3) Khoto ya Vumbiwa -
(a) i khoto ya le henhla-henhla eka timhaka hinkwato leti khumbaka vumbiwa;
(b) yi nga tsema timaka leti khumbaka vumbiwa ntsena; na
(c) ku teka swiboho hi tlhelo ro va mhaka yo karhi yi fambelana na vumbiwa kumbe yi nga
fambelani na rona.
(4) I Khoto ya Vumbiwa ntsena leyi -
(a) yi tsemaka minkanetano ya le xikarhi ka swirho swa mfumo eka xiyenge xa tiko kumbe
xa swifundzankulu hi mayelana na xiyimo xa timhaka eka vumbiwa, matimba kumbe mintirho ya
swirho swihi na swihi swoleswo swa mfumo;
(b) yi tsemaka hi ku landzeleriwa ka vumbiwa hi Nawumbisi wihi ni wihi wa palamende
kumbe wa xifundzankulu, kambe yi nga ha endla sweswo ntsena eka matshamele ya timhaka lama
ya languteriweke Xiyenge xa 79 kumbe 121;
(c) yi boha matirhisele lama langutiweke eka Xiyenge 80 kumbe 122;
(d) boha ehenhla ka xiyimo xa vumbiwa xa ku hundzuluxa ka Vumbiwa;
(e) boha leswaku Palamende kumbe Presidente u hlulekile ku koxometa timfanelo ta
vumbiwa, kumbe
(f) enerisa vumbiwa ra xifundza hi ku landza yinge xa 144.
(5) Khoto ya Vumbiwa yi teka xiboho xo hetelela xa loko Nawu wa Palamende, Nawu wa
Xifundzankulu kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa, kutani yi fanele ku tiyisisa
xileriso xihi na xihi xa ku kerisiwa ka matimba yo tirha lexi endliweke hi Khoto-Nkulu ya Apili
kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka, xileriso xelexo xi nga si sungula
ku tirha.
(6) Milawu yo endliwa ya tiko kumbe swinawana swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele ku
pfumelela munhu, loko swi pfuneta eka mafambisele ya vululami na hi mpfumelelo wa Khoto ya
Vumbiwa -
(a) ku tisa mhaka hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa; kumbe
(b) ku endla apili hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa ku suka eka Khoto yihi na yihi
yin'wana.
(7) Mhaka leyi yelanaka na vumbiwa swi katsa na mhaka yihi na yihi leyi khumbaka
nhlamuselo, ku sirhelela na ku landzeleriwa ka Vumbiwa leri.
Khoto-Nkulu ya Apili
168. (1) Khoto-Nkulu ya Apili yi vumbiwa hi Muavanyisi-Nkulu Museketeri wa
Muavanyisi-Nkulu na nhlayo ya vaavanyisi va apili leyi yi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
(2) Mhaka leyi tisiweke emahlweni ka Khoto-Nkulu ya Apili yi fanele ku tsemiwa hi nhlayo
ya vaavanyisi leyi yi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
(3) Khoto-Nkulu ya Apili yi nga ha tsema ti apili eka mhaka yihi na yihi. Ikhoto ya le
henhla-henhla ya tiapili handle ka eka timhaka leti khumbaka vumbiwa, naswona yi nga ha tsema
ntsena -
(a) tiapili;
(b) timhaka leti kongomaneke na tiapili; na
(c) mhaka yihi na yihi yin'wana leyi yi nga ha hundziseriwaka eka yona eka matshamele ya
timhaka lama ma hlamuseriweke hi Nawu wa Palamende.
Tikhoto ta le Henhla
169. Khoto ya le Henhla yi tsema -
(a) mhaka yihi ni yihi leyi yelanaka na vumbiwa handle ka mhaka leyi -
(i) yi tsemiwaka ntsena hi Khoto ya Vumbiwa; kumbe
(ii) yi a veriweke Khoto yin'wana ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le Henhla; na
(b) mhaka yihi ni yihi yin'wana leyi nga averiwangiki khoto yin'wana hi Nawu wa Palamende.
Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto tin'wana
170. Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto letin'wana hinkwato ti tsema mhaka yihi na yihi leyi
vekiweke hi Nawu wa Palamende, kambe tikhoto ta xiyimo xa le hansi ka xa Khoto ya le Henhla
a ti fanelanga ku endla vulavisisi eka, kumbe ku teka xiboho ehenhleni ka, loko milawu yihi na yihi
yo endliwa kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa.
Mafambisele etikhoto
171. Tikhoto hinkwato ti tirha hi ku landza milawu yo endliwa ya tiko, kutani milawu ya tona
ya mafambisele yi fanele ku andleriwa makungu hi ku landza milawu ya tiko.
Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa
172. (1) Loko yi karhi yi teka xiboho emhakeni leyi khumbvaka vumbiwa leyi weleka ehansi
ka vulawuri bya yona, khoto -
(a) yi fanele ku hlamusela leswaku nawu wihi na wihi kumbe xiendlo lexi nga fambelaneki na
Vumbiwa a xi tirhi ku fikela laha xi nga fambelaneki na Vumbiwa; naswona
(b) yi endla xileriso xihi na xihi lexi lulameke no fanela, ku katsa
na -
(i) xileriso lexi rekaka xipimelo eka ku tirha ko sukela nkarhi leri hundzeke wa ku nhlamuselo
yo herisa matimba yo tirha; na
(ii) xileriso lexi yimisaka ku tirha nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha ka nkarhi wihi na wihi
hi swipimelo swihi na swihi, ku endlela leswaku vulawuri lebyi faneleke byi lulamisa ku hoxeka
koloko.
(2) (a) Khoto-Nkulu yo Apila, Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo xo fana yi nga
endla xileriso lexi khumbaka ku kota ku tirha hi vumbiwa ka Nawu wa Palamende kumbe xiendlo
xihi na xihi xa Presidente, kambe xi leriso xihi na xihi xa ku va ku herisiwa matimba yo tirha hi
Vumbiwa a xi tirhi handle ka loko xi tiyisisiwa hi Khoto ya Vumbiwa.
(b) Khoto leyi endlaka xileriso xo herisa matimba yo tirha hi ku landza vumbiwa yi nga ha
nyika xiboho xo yimisiwa ka xiendlo xo karhi kumbe ku rhuriwa kun'wana ka ndzhwalo eka
ntlawa, kumbe yi khumukisa makanelele, ka ha languteriwe xiboho xa Khoto ya Vumbiwa hi
mayelana no herisiwa ka matimba yo tirha ka Nawu walowo kumbe xiendlo.
(c) Milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu yo hundziseriwa ka xileriso xa ku tirha hi ku
landza vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa.
(d) Munhu wihi ni wihi kumbe xirho xa mfumo lexi khumbekaka hi ndlela leyi ringaneke xi
nga ha endla apili, kumbe ku endla xikombelo hi ku kongoma, eka Khoto ya Vumbiwa ku va yi
tiyisisa kumbe yi cinca xileriso xo herisa matimba yo tirha xa khoto ku ya hi vumbiwa hi ku landza
xiyengenyana lexi.
Matimba lawa ya Tshamaka ya ri kona
173. Khoto ya Vumbiwa, Khoto-Nkulu ya Apili, na Tikhoto ta le Henhla, ti na matimba lawa
ti tshamaka ti ri na wona yo ku sirhelela matirhele ya tona, no aka nawu wa ntolovelo ku karhi ku
tekeriwa enhlokweni xilaveko ka vululami.
Ku thoriwa ka vatirhela-tiko va vuavanyisi
174. (1) Wansati kumbe wanuna wihi ni wihi loyi a thwaseke ku ringana no va a fanerile
a nga thoriwa ku va mutirhela-tiko wa vuavanyisi. Munhu wihi na wihi loyi a lavaka ku thoriwa
ekhoto ya Vumbiwa nakambe u fanele ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga.
(2) Xilaveko xa vuavanyisi xo kombisa hi ku angarhela mavumbiwele hi tlhelo ra tinxaka na
rimbewu ra Afrika Dzonga xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko vatirhela-tiko va vuavanyisi va
thoriwa.
(3) Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini
ya Mintirho ya Vuavanyisi na varhangeri va mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Tiko
ya milawu, u thola Presidente na Museketeri wa Presidente va Khoto ya Vumbiwa; kutani,
endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a thola Muavanyisi-Nkulu na
Museketeri wa Muavanyisi-Nkulu.
(4) Vaavanyisi lavan'wana va Khoto ya Vumbiwa va thoriwa hi Presidente tani hi nhloko ya
huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na
varhangeri va mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi ku landza
endlele leri landzelaka:
(a) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku lulamisa nongoloko wa vanhu lava
langiweke wu nga na mavito manharhu ku tlula nhlayo ya lava nga ta thoriwa, kutani yi yisa
mavito yalawo eka Presidente wa tiko.
(b) Presidente a nga ha thola vanhu ku suka eka nongoloko walowo, naswona u fanele ku
tivisa Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, hi ku nyika tinhlamuselo, loko van'wana eka lava
langiweke va nga amukeriwi na loko ka ha ri na ku thoriwa loku ka ha ta endliwaka.
(c) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku tatisa nongoloko hi mavito man'wana
ya lava langiweke kutani Presidente u fanele ku thola lava va ha kayivelaka ku sukela eka
nongoloko walowo wo tatisa.
(5) Hi minkarhi hinkwayo, swirho swa mune kumbe ku tlula swa Khoto ya Vumbiwa swi
fanele swi ri vanhu lava a va ri vaavanyisi hi nkarhi leri va nga thoriwa hi wona eka Khoto ya
Vumbiwa.
(6) Presidente u fanele ku thola vaavanyisi va tikhoto hinkwato letin'wana hi ku kuma
swiletelo eka Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi.
(7) Vatirhela-tiko va vuavanyisi lavan'wana va fanele ku thoriwa hi ku landza Nawu wa
Palamende leri wu fanelaka ku tiyisisa leswaku ku thoriwa, ku tlakusiwa entirhweni, ku
hundziseriwa kun'wana na ku hlongoriwa ka, kumbe magoza yo tshinya ehenhleni ka, vatirhela
tiko valavo va vuavanyisi ku endliwa handle ko hlawula van'wana ehenhla ka van'wana na hi
nghohe.
(8) Loko vatirhela-tiko lava va vuavanyisi va nga si sungula ntirho wa vona, va fanele ku
hlambanya kumbe ku tiyisisa, hi ku landza Xedulu ya 2, leswaku va ta seketela no sirhelela
Vumbiwa.
Vaavanyisi vo Khomela
175. (1) Presidente a nga ha thola muavanyisi wo khomela eka Khoto ya Vumbiwa loko
ku ri na xivandla kumbe loko muavanyisi a nga ri kona. Ku thoriwa koloko ku fanele ku endliwa
hi swibumabumelo swa xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka mafambisele ya ta
vululami, swi endliwa hi ku tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na
Muavanyisi-Nkulu.
(2) Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka mafambisele ya vululami fanele ku thola
vaavanyisi vo khomela eka tikhoto tin'wana endzhaku ka ku tsundzuxana na muavanyisi wa
xiyimo xa le henhla wa khoto leyi eka yona muavanyisi loyi wo khomela a nga ta tirha eka yona.
Nkarhi wo Tirha na Miholo
176. (1) Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa u tholeriwa nkarhi leri nga pfuxetiweki wo
ringana ku fika eka malembe ya 12, kambe u fanele ku tshika ntirho loko a fika eka 70 wa
malembe.
(2) Vaavanyisi lavan'wana va khoma ntirho ku fikela loko va tshikisiwa ntirhelo hi ku landza
Nawu wa Palamende.
(3) Miholo, swengetelo na swipfuno swa timali swa vaavanyisi a swi fanelanga ku hungutiwa.
Ku susiwa entirhweni
177. (1) Muavanyisi a nga ha susiwa entirhweni ntsena loko -
(a) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi kuma leswaku muavanyisi u karhatiwa hi
vutsandzeki, u hluleka ku tirha kumbe a ri na nandzu wa matikhomele lama ma nga nkhensekiki;
na
(b) loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi koxa leswaku muavanyisi yaloye a susiwa hi
xiboho lexi xi seketeriwaka hi vhoti leyi yi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu ya swirho.
(2) Presidente u fanele ku susa muavanyisi entirhweni, loko ku amukeriwe xiboho lexi koxaka
leswaku muavanyisi yaloye a susiwa.
(3) Presidente, hi ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a nga ha yimisa
ku tirha ka muavanyisi loyi a khumbiwaka hi maendlele ya xiyengenyana xa (1).
Khomixini ya Mintirho ya Vaavanyisi
178. (1) Ku na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, leyi nga vumbiwa hi -
(a) Muavanyisi-Nkulu, loyi a fambisaka tinhlengeletano ta Khomixini;
(b) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa;
(c) Muavanyisi-Presidente un'we loyi a hlawuriweke hi Vaavanyisi-Presidente;
(d) xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka ta mafambisele ya vululami, kumbe
munhu wo swa loyi a langiweke hi xirho xolexo xa Khabinete;
(e) magqweta-nkulu mambirhi lama tirhaka ma langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa
magweta-nkulu leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwaka hi Presidente;
(f) magqweta mambirhi lama tirhaka lama langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa
magqweta leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwa hi Presidente;
(g) mudyondzisi un'we wa nawu loyi a hlawuriwaka hi vadyondzisi va nawu va tiyunivhesiti
ta Afrika Dzonga;
(h) vanhu va ntsevu lava hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu vo huma eka
swirho swo yona, lava eka vona vanharhu kumbe ku tlula va faneleke ku va swirho swa mintlawa
yo kaneta leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu;
(i) varhumiwa va mune va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu lava
hlawuriweke swin'we hi Huvo, hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu swa ntsevu kumbe
ku tlula;
(j) vanhu va mune lava hlawuriweke hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka,
endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va mintlawa hinkwayo eka Nhlengeletano ya Tiko ya
Milawu; naswona
(k) loko ku karhi ku kambisisiwa timhaka leti khumbaka ngopfu-ngopfu rhavi ra
xifundzankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto ya le Henhla, Muavanyisi-Presidente wa rhavi rolero
na Holobyenkulu, kumbe munhu wo siva loyi a hlawuriweke hi Holobyenkulu, wa xifundzankulu
lexi khumbekaka.
(2) Loko nhlayo ya vanhu lava langhiweke va huma eka vandla ra ntirho ra magqweta-nkulu
kumbe magweta hi ku landza xiyengenyana xa (1)(e) kumbe (f) yi ringana nhlayo ya swivandla
leswi fanelaka ku siviwa, Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na vandla ra ntirho leri
khumbekaka, u fanele ku thola nhlayo leyi ringaneke ya valanghiwa ku siva swivandla swoleswo,
a ri karhi a tekela enhlokweni xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela vandla ra
ntirho hinkwawo ka wona.
(3) Swirho swa Khomixini leswi hlawuriweke hi Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu swi tirha
ku kondza swi siviwa swin'we, kumbe ku kondza xivandla xihi ni xihi xi pfuleka endzeni ka
nhlayo ya vona. Swirho swin'wana leswi a swi hlawuleriwile Khomixini swi tirha ku kondza swi
siviwa hi lava va nga swi hlawula.
(4) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi na matimba na mintirho leyi yi averiweke yona
eka Vumbiwa na hi milawu ya tiko.
(5) Khomixini ya Mintirho ya Vumbiwa yi nga ha letela mfumo wa rixaka hi mhaka yihi ni yihi
leyi yelanaka na vuavanyisi kumbe mafambisele ya vululami; kambe, loko yi karhi yi kambisisa
mhaka yihi ni yihi handle ka ku thoriwa ka muavanyisi, yi fanele ku khoma nhlengeletano ku ri
hava swirho leswi thoriweke hi ku landza xiyengenyana xa (1)(h) na (i).
(6) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi nga ha veka maendlele ya yona, kambe swiboho
swa Khomixini swi fanele ku seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona.
Vulawuri byo Chuchisa
179. (1) Ku na vulawuri byin'we bya rixaka byo chuchisa laha Riphabliki, lebyi vumbekeke
hi ku landza Nawu wa Palamende, na ku vumbiwa hi -
(a) Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, loyi a nga nhloko ya vulawuri byo chuchisa, kutani
u thoriwa hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka; na
(b) Valawuri va Vuchuchisi na va chuchisi tani hi laha swi vekiweke hi milawu yo endliwa ya
tiko.
(2) Vulawuri byo chuchisa byi na matimba yo sungula ku sengisiwa ka milandzu ya
vugevenga, hi ku yimela mfumo, na ku tirha mintirho yihi ni yihi leyi lavekaka leyi yelanaka na ku
sungula ku senga milandzu ya vugevenga.
(3) Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku Valawuri va Vuchuchisi -
(a) va thwase ku ringana; na
(b) leswaku va na vutihlamuleri bya vuchuchisi eka swiyenge xwa vulawuri swo karhi, ku ya
hi xiyengenyana xa (5).
(4) Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku vulawuri bya machuchisiwele byi
tirhisa matimba na mintirho ya byona handle ko chava, ku hlawula no tsakela matlhelo kumbe
xihlawuhlawu.
(5) Mulawuri wa Rixaka wa Vuchisi -
(a) u fanele ku veka, hi ku pfumelelana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya
mafambisele ya vululami, naswona endzhaku ko tsundzuxana na Valawuri va Vuchuchisi, milawu
ya matirhele leyi yi faneleke ku landzeleriwa eka endlele ro chuchisa;
(b) u fanele ku humesa swileriso swa matirhele leswi swi fanelaka ku landzeleriwa eka endlele
ro chuchisa;
(c) a nga ha nghenelela eka endlele ro chuchisa loko swiletelo swa matirhele swi nga
landzeleriwi; naswona
(d) a nga ha vuyeketa xiboho xo va ku sengiwa kumbe ku nga sengiwi, endzhaku ko
tsunduzuxana na Mulawuri wa Vuchuchisa loyi a faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri
Vuchuchisi loyi a faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri ku nga si hela nkarhi leri vekiweke
hi Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, byo huma eka lava landzelaka:
(i) Munhu loyi a hehliwaka.
(ii) Mumangari.
(iii) Munhu un'wana wihi ni wihi kumbe ntlawa lowu Mulawuri wa Rixaka a vonaka a fanerile.
(6) Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambisele ya vululami xi fanele ku teka
vatihlamuleri byo hetisela hi mayelana na vulawuri byo chuchisa.
(7) Timhaka hinkwato letin'wana leti khumbaka vulawuri byo chuchisa ti fanele ku vekiwa
hi milawu yo endliwa ya tiko.
Timhaka tin'wana leti khumbaka mafambisiwele ya vululami
180. Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku endla makungu ya mhaka yihi na yihi leyi
khumbaka mafambisele ya vululami leyi yi nga tirhiwangiki eka Vumbiwa, ku katsa na -
(a) minongonoko ya ndzetelo ya vatirhela-tiko va vuavanyisi;
(b) maendle yo tirhana na swirilo ehenhleni ka vatirhela-tiko va vuavanyisi; na
(c) ku tinghenisa ka vanhu lava nga riki vatirhela-tiko va vuavanyisi eku endliweni ka swiboho
swa khoto.
Kavanyisa ka 9
Mavandla ya Mfumo lama ya
Seketelaka Demokhiresi ya Vumbiwa
Ku Simekiwa na minsinya ya mafumele
181. (1) Mavandla lama ya landzelaka ya mfumo ya tiyisa xidemokhiresi xa vumbiwa
eRiphabliki:
(a) Musirheleri wa Vanhu.
(b) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu.
(c) Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vaaka-ndhawu hi swa Mfuwo,
Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka.
(d) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu.
(e) Mukamba-tinkonta Jenerala.
(f) Khomixini ya Minhlawulo.
(2) Mavandla lama ya tiyimele hi woxe, ma lawuriwa hi Vumbiwa na nawu ntsena, kutani a
ma fanelanga ku voyamela tlhelo ro karhi naswona ya fanele ku tirhisa matimba ya wona no tirha
mintirho ya wona handle ko chava, ku hlawula matlhelo kumbe ku ya hi nghohe.
(3) Swirho leswin'wana swa mfumo, hi ku tirhisa milawu na tindlela tin'wana, swi fanele ku
pfuneta no sirhelela mavandla lawa ku tiyisisa ku tiyimela, ku ka ma nga voyameli tlhelo, ndzhuti
na ku tirha hi ku nyawula ka mavandla lama.
(4) Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga ha nghenelelaka eka matirhelo ya
mavandla lama.
(5) Mavandla lama ya na vutihlamuleri eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, naswona ma
fanele ku vika migingiriko na maendlele ya wona eNhlengeletanweni ya Milawu kan'we kumbe
ku tlula hi lembe.
Musirheleri wa vanhu
Mintirho ya musirheleri wa vanhu
(1) Musirheleri wa Vanhu u na matimba tani hi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko
(a) ya ku kambisisa matikhomele wahi na wahi eka timhaka ta mfumo, kumbe ta mafambisele
nga lulamangi kumbe xi nga vangaka vubihi byihi ni byihi kumbe ku tirha hi nghohe;
(b)
(c) ku teka goza leri ri faneleke ro ololoxa.
Musirheleri wa Vanhu u na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi yi vekiweke hi
(3) Musirheleri wa Vanhu a nga endli vulavisisi ehenhla ka swiboho swa khoto.
Musirheleri wa Vanhu u fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu hinkwavo na
vaaka
(5) Xiviko xihi ni xihi lexi humesiwaka hi Musir
xi voniwa hi mani na mani, handle ka loko matshamele ya timhaka lama ya vekiwaka hi milawu
ya tiko ya lava leswaku xivikko xolexo xi va xa xihundla.
183. Musirheleri wa Vanhu u thoriwa ku tirha
Khomixini ya timfanelo ta vanhu
Mintirho ya Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu
(1) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu yi fanele -
ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu na mfuwo wa timfanelo ta vanhu;
(b) sa emahlweni ku sirheleriwa, ku hluvukisiwa, na ku fikeleriwa ka timfanelo ta vanhu;
na
ku xiyaxiya na ku kambela ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu laha Riphabliki.
(2) u
ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba -
yo lavisisa no nyiketa xiviko hi ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu;
(b)
onhiwa;
(c)
(d) dyondzisa.
Lembe na lembe, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu yi fanele ku lava leswaku swirho leswi
swi faneleke swa mfumo swi nyika Khomixini mahungu hi magoza lama tekiweke yo tiyisisa ku
ku kuma tiyindlu, rihanyu, swakudya, mati, minongonoko ya nhlayiso wa vanhu, dyondzo na
mbangu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu yi tlhela yi va na matimba yo tlhandlekela na mintirho
leyi nga vekiwa hi milawu ya tiko.
-ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na
Ririmi leri tirhisiwaka.
185. (1) -nkulu swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta
Vaaka ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka i -
(a) -ndhawu hi tlhelo ra mfuwo, vugandzeri na
ririmi leri va ri tirhisaka;
ku tlakusa no hluvukisa ku rhula, xinakulobye, ku tiyisela, ku tiyiselana na vun'we bya
-ndhawu ku ya hi mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka, hi ku
simekiwa ehenhleni ka ku ringanana, ku kala xihlawuhlawu na ku tihlanganisa na van'wana hi ku
ntshunxeka; na
(c) ku ringanyeta ku simekiwa kumbe ku amukeriwa, hi ku landza milawu ya tiko, huvo ya
mfuwo kumbe huvo yin'wana kumbe tihuvo ta vaaka-ndhawu vo karhi kumbe vaaka-ndhawu lava
nga laha Afrika Dzonga.
(2) Khomixini leyi yi na matimba, tani hi laha ma lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama lavekaka
ku fikelela swikongomelo-nkulu swa wona, ku katsa na matimba yo xiyaxiya, ku lavisisa, ku endla
riseche, ku dyondzisa, ku khongotela, ku tsundzuxa no endla swiviko mayelana na timfanelo ta
vaaka-ndhawu hi swa mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka.
(3) Khomixini yi nga ha vika mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka matimba na mintirho
ya yona eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu leswaku yi lavisisiwa.
(4) Khomixini yi na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Mavumbiwele ya Khomixini
186. (1) Nhlayo ya swirho swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta
Vaaka-ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri va ri tirhisaka na ku thoriwa ka vona na
nkarhi wa vona wo tirha ku fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
(2) Mavumbiwele ya Khomixini ya fanele -
(a) Ku va vuyimeri byo anama bya vaaka-ndhawu va Afrika Dzonga hi tlhelo ra mfuwo,
vugandzeri na ririmi leri tirhisiwaka; na
(b) ku kombisa hi ku angarhela hi tlhelo ra rimbewu mavumbiwele ya Afrika Dzonga.
Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu
Mintirho ya Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu
187. (1) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu yi fanele ku yisa emahlweni ku xiximiwa
ka ku ringanana ka rimbewu ku hluvukisiwa, ku sirheleriwa na ku fikeleriwa ka ku ringanana ka
rimbewu.
(2) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu yi na matimba, tani hi laha swi lawuriwaka hi
milawu ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba
yo xiyisisa, ku lavisisa, ku endla riseche ku dyondzisa, ku khongotela ku tsundzuxa na ku nyika
swiviko hi timhaka leti ti khumbaka ku ringanana ka rimbewu.
(3) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu yi na matimba yo engetela na mintirho leyi yi
vekiweke hi milawu ya tiko.
Mukamba-Tinkonta Jenerala
Mintirho ya Mukamba-Tinkonta Jenerala
188. (1) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku kambela no nyika swiviko hi tinkonta,
swikomba-tinkonta swa timali, malawuriwele ya timali ya -
(a) tindzawulo hinkwato ta mfumo wa rixaka na ta swifundzankulu na mafambisele;
(b) vamasipala hinkwavo; na
(c) vandla rihi na rihi rin'wana kumbe ntlawa leri tirhaka na tinkonta leri swi laviwaka hi
milawu ya tiko kumbe ya swifundzankulu leswaku wu oditiwa hi Mukamba-tinkonta Jenerala.
(2) Ku tlhandlekela eka mintirho; leyi vekiweke hi xiyengenyana xa (1), na hi ku landza
milawu yihi ni yihi, Mukamba-tinkonta Jenerala a nga odita no endla xiviko hi tinkonta,
swikomba-tinkonta na mafambisiwele ya timali ya -
(a) vandla rihi ni rihi leri hakeleriwaka hi timali to huma eka Nkwama wa Mali ya Tiko wa
Rixaka kumbe Nkwama wa Mali ya Tiko wa xifundzankulu kumbe hi masipala; kumbe
(b) vandla rihi ni rihi leri pfumeleriweke hi ku landza nawu wihi ni wihi ku amukela timali ta
swikongomelo swa vanhu va tiko.
(3) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku yisa swiviko swo odita eka mfumo wa milawu
wihi ni wihi leri khumbekaka hi ku kongoma hi ku kamberiwa kwaloko, na le ka vulawuri byihi
ni byihi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko. Swiviko hinkwaswo swi fanele ku fikeleriwa
hi mani na mani.
(4) Mukamba-tinonta Jenerala u na matimba na mintirho yo tlhandlekela leyi yi vekiwaka hi
milawu ya tiko.
Nkarhi wo tirha
189. Mukamba-tinkonta Jenerala u thoriwa ku tirha nkarhi leri nga cinciwiki, wu nga
pfuxetiweki wa le xikarhi ka malembe ya ntlhanu na khume.
Khomixini ya Minhlawulo
Mintirho ya Khomixini ya Minhlawulo
190. (1) Khomixini ya Minhlawulo yi fanele -
(a) ku fambisa hi ku landza milawu ya tiko minhlawulo ya tihuvo to endla milawu ta tiko, ta
swifundzankulu na ta vamasipala;
(b) ku tiyisisa leswaku minhlawulo yaleyo yi ntshunxekile no lulama; na
(c) ku hlamusela vuyelo bya nhlawulo hi nkarhi leri faneleke ku va wo koma hi laha swi
kotekaka na hi laha swi vekiweke hakona hi milawu ya tiko.
(2) Khomixini ya Minhlawulo yi na matimba na mintirho yo tlhandlekela, leyi yi vekiweke hi
milawu ya tiko.
Mavumbiwelo ya Khomixini ya Minhlawulo
191. Khomixini ya Minhlawulo yi fanele ku vumbiwa hi vanhu vanharhu kumbe ku tlula. Nhlayo
ya swirho na minkarhi ya ku tirha ka vona swi fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
Vulawuri lebyi Tiyimeleke byo Lawula Vuhaxi
Vulawuri bya Vuhaxi
192. Milawu ya tiko yi fanele ku simeka vulawuri lebyi tiyimeleke byo lawula vuhaxi ku endlela
swilaveko swa vanhu, na ku tiyisisa ku lulama na ku hambana-hambana ka mavonele lama hi ku
anama ya yimelaka vanhu va Afrika Dzonga.
Makungu ya tin'wana na tin'wana
Ku Thoriwa
193. (1) Musirheleri wa Vanhu na swirho swa Khomixini yihi ni yihi leyi simekiwaka hi
Kavanyisa loku ku fanele ku va vavasati kumbe vavanuna lava va nga -
(a) vaaka-tiko va Afrika Dzonga;
(b) lava un'wana na un'wana wa vona a ringaneke no fanela ku khoma ntirho wo karhi wa
tiko;
(c) naswona a enetaka swilaveko swihi ni swihi swin'wana leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
(2) Xilaveko xo va tikhomixini leti simekiwaka hi Kavanyisa loku ti kombisa hi ku anama
mavumbiwele ya Afrika Dzonga ya tinxaka na rimbewu xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku
thoriwa vakhomixinara.
(3) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku va wansati kumbe wanuna loyi a nga muaka-tiko
wa Afrika Dzonga no va munhu loyi a ringaneke no fanela ku khoma ntirho walowo. Vutivi byo
hlawuleka bya, kumbe ntokoto eka, ku kamba tinkonta, timali ta tiko na mafambisele ya tiko swi
fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa Mukamba-tinkonta Jenerala.
(4) Presidente, hi xibumabumelo xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, u fanele ku thola
Musirheleri wa Vanhu, Mukamba-tinkonta Jenerala na swirho swa -
(a) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu;
(b) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu; na
(c) Khomixini ya Minhlawulo.
(5) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku ringanyeta vanhu -
(a) lava langiweke hi komiti ya Nhlengeletano ya Milawu leyi yi vumbiweke hi mpimo wa
ndzinganelano wa swirho swa mintlawa hinkwayo leyi yimeriweke eNhlengeletanweni ya Milawu;
na
(b) ku pfumeleriwa hi Nhlengeletano ya Milawu hi xiboho lexi amukeriweke hi nseketelo wa
vhoti -
(i) lava nga riki ehansi ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko
swipfumelelo swi khumbha ku thoriwa ka Musirheleri wa Vanhu na Mukamba-tinkota-Jenerala;
kumbe
(ii) ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha xirho xa
khomixini.
(6) Ku tinghenisa ka vanhu ntsena eka endlele ro endla swibumabumelo swi nga ha endleriwa
makungu tani hi laha swi languteriwaka eka xiyenge lexi languteriwaka xa 59(1)(a).
Ku susiwa entirhweni
194. (1) Musirheleri wa Vanhu, Mukamba-tinkonta Jenerala, kumbe xirho xa Khomixini
leyi yi simekiweke hi Kavanyisa loku a nga ha susiwa entirhweni ntsena -
(a) hi swivangelo swa matikhomele yo ka ya nga nkhenseki, vutsandzeki kumbe ku pfumala
vuswikoti;
(b) hi xiboho lexi vulaka sweswo xa komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na
(c) ku amukeriwa ka xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu
yaloye entirhweni.
(2) Swiboho swa Nhlengeletano ya Milawu ya Tiko leswi khumbhaka ku susiwa entirhweni
ka -
(a) Musirheleli wa Vanhu kumbe Mukamba-tinkota-Jenerala swi fanele swi tirhisiwe hi
nseketelo wa vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu wa swirho swa Nhlengeletano ya
Milawu; kumbe
(b) xirho xa khomixini xi fanele xi tirhisiwa hi ku landza nseketo wa ntalo wa swirho swa
Nhlengeletano ya Milawu.
(3) Presidente -
(a) a nga yimisa munhu ku tirha hi nkarhi wihi ni wihi endzhaku ka ku sunguriwa ka endlele
ra komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ro susa munhu yaloye; naswona
(b) u fanele ku susa munhu entirhweni loko ku amukeriwa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu
lexi koxaka ku susiwa ka munhu yaloye.
Kavanyisa ka 10
Mafambisele ya Tiko
Swiyelo swa nkoka swa masungulo na minsinya leyi lawuvaka Mafambisele ya Tiko
195. (1) Mafambisele ya tiko ya fanele ku lawuriwa hi swiyelo swa nkoka swa
xidemokhiratiki na minsinya leyi yi nga ndzeni ka Vumbiwa, ku katsa na minsinya leyi landzelaka:
(a) Xiyimo xa le henhla xa matikhomele entirhweni xi fanele ku yisiwa emahlweni no tlhela
xi hlayisiwa.
(b) Ku tirhisiwa ka swihlovo hi ndlela ya vuswikoti, yi hlayisaka timali no nyawula swi fanele
ku yisiwa emahlweni.
(c) Mafambisele ya tiko ya fanele ku tirha hi ku voyamela eka ku hluvukisiwa ka vanhu.
(d) Vutirheri byi fanele ku endleriwa vanhu hi ndlela leyi nga riki na ku hlawula matlhelo yo
karhi, yi lulameke, yo ringanana no va yi nga voyameli tlhelo.
(e) Swilaveko swa vanhu swi fanele ku anguriwa, naswona vanhu va fanele ku khutaziwa ku
va va hoxa xandla eku endliweni ka milawu ya matirhele.
(f) Mafambisele ya tiko ya fanele ku va na vutihlamuleri eka vanhu.
(g) Ku fanele ku undliwa moya wo tirhela erivaleni hi ku nyika vanhu mahungu ka ha ri na
nkarhi, lama ya kotaka ku fikeleriwa hi mani na mani no va na ntiyiso.
(h) Mafambisele ya kahle ya vatirhi na mikhuva yo hluvukisa ntivo-ntirho, ku tlakusa
vuswikoti bya vanhu, ya fanele ku byariwa.
(i) Mafambisele ya tiko ya fanele ku va na vuyimeri byo angarhela bya vanhu hinkwavo va
Afrika Dzonga, laha mikhuva ya matholele na mafambisele ya vatirhi swi seketeriweke hi tshaku
ra vuswikoti, ku kala ku kuceteriwa, ku lulama na ku lulamisa ku kala ku ringanana ka minkarhi
(2) Minsinya leyi nga laha henhla yi tirha eka -
mafambisele ya xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo;
(b)
(c) mintirho ya tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku vonisisa ku yisiwa emahlweni ka swiyelo swa minkoka na
(4) Ku thoriwa eka ta mafambisele ya tiko ka nhlayo yo karhi ya vanhu hi ku tekela
matholele lama eka vutirheri bya tiko.
(5)
ntirho yo hambana, ta mafambisele na swiakelwa-vupfuneti.
Muxaka na mintirho ya mavandla ya ntirho yo hambana, mafambisele kumbe
-vupfuneti swa ta mafambisele ya tiko i minchumu leyi yi faneleke ku tekeriwa
enhlokweni eka milawu leyi lawulaka mafambisele ya tiko.
196. (1) iko ya Afrika Dzonga.
(2)
ko chava, ku ya hi nghohe kumbe vuciva eka swilaveko swo seketela vutirheri bya tiko byo
nyawula, no komba xiyimo xa le henhla xa vululami bya xiprofexini bya vutirheri bya tiko.
(3) Swirho swin'wana swa mfumo, hambi leswi milawu na swipimelo swin'wana, swi fanele
wa Khomixini. Ku hava munhu, kumbe xirho xa mfumo, loyi a nga ta nghenelela eka mintirho ya
Khomixini.
Matimba ni mintirho ya Khomixini hi leswi:
(a) a ntirhelo
wa vanhu hinkwawo;
ku lavisisa, ku fambisa no pima-pima makunguhatele ni mafambisele, na matirhelo ya
(c) ku kombela swipimelo swo endla matirhele yo nyawula exikarhi ka ntirhelo wa vanhu;
ku nyika tindlela leti kongomisiweke eka ku tshembhisa leswaku matirhele ya vatirhi va
maendlebe lama vekiweke eka Xiyenge 195;
(e) rhele ya mintirho ya yona, ku katsa na leswi yi swi
kumaka ni ku nyika tindlela ni switsundzuxo, no nyika mpima
maendlele tani hi laha swi vekiweke hakona eka Xiyenge 195 swi landzeleriwaka hakona; naswona
(f) ona ka yona kumbe hi ku amukela xivilelo xihi ni xihi -
(i) -pima matirhisele ya swiendlo hi vatirhi va tihofisi na mafamisele ya
tiko, no vika matimba ya huvonkulu na milawu leyi faneleke;
ku lavisisa swivilelo swa vatirhi eka ntirhelo wa vanhu leswi khumbhaka swinawana swa
(iii) ku lawula no lavisisa ntshamiseko eka matirhele hi tlhelo ra ntirhelo wa vanhu, no
tsundzaxa swirho swa tiko na swifundzankulu mayelana ni matirhele ya vatirhi va tihofisi
eka vanhu, ku katsa na lava va tirhanaka na ku rhamba, ku thola, ku rhurhisa, ku hlongola na
-vutomi ya vathoriwa eka ntirhelo wa vanhu.
(5) ixini yi ni ku tihlamulela eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu.
(6)
xiyengenyana (4)(e) -
(a) eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; naswona
(b) hikwalaho ka migingiriko ya yona endzeni ka xifundzankulu, eka huvo ya milawu ya
xifundzankulu xexo.
(7) Khomixini yi ni 14 wa swirho swa khomixini leswi thoriweke hi Presidente:
(a) Ntlhonu wa swirho swa khomixini leswi pfumeleriweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya
Milawu hi ku landza xiyengenyana (8)(a); na
(b) xirho xin'we xa khomixini xa xifundzankulu xin'wana ni xin'wana lexi hlawuriweke hi
Holobyenkulu hi ku landza xiyengenyana (8)(b).
(8) (a) Xirho xa khomixini lexi thoriweke hi ku landza xiyengenyana
xa (7)(a) xi fanele xi -
(i) pfumeleriwile hi komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leyi vumbiwa hi ndzinganelo
wa swirho mavandla hinkwawo lama yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; no va
(ii) yi pfumeleriwile hi Nhlengeletano ya Milawu hi swiboho leswi tirhisiwaka hinkwalaho ka
vhoti ya ntalo wa swirho swa wona.
(b) Khomixinara loyi a hlawuriweke hi Hololoyenkulu wo xifundzankulu u fanele a -
(i) a pfumeleriwa hi komiti ya milawu ya swifundzankulu leswi vumbiweke hi ku ringana hi
swirho swa mavandla hinkwawo lama yimeleke hi huvo ya milawu; no va
(ii) a pfumeleriwe hi huvo ya milawu hi xiboho lexi tirhisiwaka hi ku endliwa hi vuseketiri bya
vhoti ya vunyingi bya swirho swa yona.
(9) Nawu wa Palamende wu fanele ku khulukisa mafambisele yo thola swirho swa khomixini.
(10) Xirho xa khomixini xi thoriwa ku ringana ntlhanu wa malembe lama nga ngeteleriwaka hi
vuntshwa ku ringana theme yin'we kambe, naswona u fanele a va wansati kumbe wanuna loyi a
nga -
(a) muaka-tiko wa Afrika Dzonga; no va
(b) a ri munhu loyi a fanele, munhunene la nga ni vutivi, kumbe ntokoto hi tlhelo ra swa
mafambisele, kumbe ku nyika vana ntirhelo wo nyawula.
(11) Xirho xa khomixini xi nga ha susiwa entirhweni ntsena hi -
(a) loko a ri ni matikhomele yo biha, ku tsandzeka kumbe ku kayivela;
(b) loko swi fanela hi ku vona ka komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe loko
xirho xexo xi hlawuriwe hi Holobyenkulu wa xifundza, hi komiti ya swa milawu ya xifundzankulu
xexo; na
(c) ku va swi amukeriwa hi Nhlengeletano ya Milawu kumbe mfumo wa milawu wa
xifundzankulu xexo, ya xiboho hi nseketelo wa vhoti ya ntalo wa swirho swa wona loko swi
seketela ku susiwa ku xirho xa komiti entirhweni.
(12) Presidente u fanele a susa xirho xexo xa khomixini entirhweni hi ku -
(a) tirhisa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu, xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xa
khomixini; kumbe
(b) xitiviso lexi nga tsariwa hi Holobyenkulu leswaku milawu ya xifundzankulu yi tirhisile
xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xexo xa khomixini.
(13) Xirho xa khomixini lexi ku vuriwaka xona eka xiyengentsongo (7)(b) xi nga ha tirhisa
matimba no tirha mintirho ya Khomixini eka swifundzankulu swa kona tani hi laha swi lerisiweke
hakona hi mfumo wa milawu wa tiko.
Vutirheri bya Tiko
197. (1) Endzeni ka ta mafambisele ya tiko ku na vutirheri bya tiko bya Riphabliki, lebyi byi
faneleke ku tirha, no vumbiwa, hi ku landza milawu ya tiko, naswona lebyi byi faneleke ku tirha
hi vutshembeki matirhele ya le nawini ya mfumo wa nkarhi walowo.
(2) Milawu ni swipimelo swa ku thoriwa eka vutirheri bya tiko swi fanele ku lawuriwa hi
milawu ya tiko. Vathoriwa va fanele hi phenxeni leyi lulameke tani hi laha swi lawuriwaka hi
milawu ya tiko.
(3) tiko loyi a faneleke ku vuyeriwa ku tlula van'wana
kumbe ku onhiseriwa ntsena hikokwalaho ko va munhu yaloye a seketelaka ntlawa wo karhi wa
(4) Mfumo wa swifundzankulu wu ni vutihlamuleli eku rhambeni; ku tlakusa,
kun'wana no hlongola swirho swa ntirhelo vanhu endzeni ka mafambisela hi hi yima eka
swipimelo leswi tirhaka eka ntirhelo wa vanhu.
Vutirheri bya vuhlayiseki
Minsinya leyi lawulaka
Minsinya leyi landzelaka yi lawula vuhlayiseki bya rixaka eRiphabliki:
Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku kombisa xiboho xa vanhu va ma - Afrika Dzonga,
ha un'we
na hi ntwanano, ku ri hava ku chava na vupfumari, na ku lava vutomi byo antswa.
(b) -tiko wihi ni wihi wa Afrika
Dzonga ku tinghenisa eka nyimpi ya matlhari, laha ndzeni ka tiko kumbe ematikweni ya misava,
(c) Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku hisekeriwa hi ku landzelela nawu, ku katsa na nawu
(d) Vuhlayiseki bya rixaka byi fambisiwa hi vulawuri bya Palamende na bya huvonkulu y
rixaka.
Ku Simekiwa, Mavumbiwele na matikhomele ya Vutirheli bya Vuhlayiseki
(1) Vutirheli bya vuhlayiseki bya Riphabliki byi vumbiwa hi vuthu rin'we ra vusirheleri,
landza Vumbiwa.
(2)
(3) Handle ka vutirheli bya vuhlayiseki lebyi simekiweke hi ku landza Vumbiwa, mavandla
tiko.
(4)
(5) Vutirheli bya vuhlayiseki byi fanele ku tirha hi, naswona byi fanele ku dyondzisa no lava
ndhavuko wa matiko ya misava na mintwanano ya matiko ya misava leyi yi bohaka Riphabliki.
(6)
lexi xi vonakaka leswaku a xi le nawini.
(7)
swi karhi swi tirha mintirho ya swona, a swi fanelanga -
(a)
kumbe
(b)
tlhelo ka ntlawa wa tipolitiki.
(8)
to hlanganeriwa hi mintlawa yo hambana ta palamende ti fanele ku veka tihlo eka vutirheri bya
vuhlayiseki hinkwabyo hi ndlela leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko kumbe milawu na swileriso
Vusirheleri
Vuthu ra vusirheleri
(1) Vuthu ra vusirheleri ri fanele ku vumbeka no
leri nga na xichavo.
(2) Xikongomelo-nkulu xa vuthu ra vusirheleri i ku yimelela no sirhelela Riphabliki, ku
xiximiwa ka mindzilekano ya rona na vanhu va rona, hi ku landza Vumbiwa na hi minsinya ya
nawu wa matiko ya misava leyi lawulaka ku tirhisiwa ka tihanyi hi mavuthu.
Vutihlamuleri eka tipolitiki
201. (1) Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri bya vusirheleri.
(2) I Presidente ntsena, tani hi nhloko ya havonkulu ya rixaka, loyi a nga nyikaka matimba yo
tirhisa vuthu ra vusirheleli -
(a) hi ku tirhisana na vutirheri bya maphorisa;
(b) ku serhelela Riphabliki; kumbe
(c) ku hetisisa swilaveko swa rixaka.
(3) Loko vuthu ra vusirheleri ri tirhiseriwa xikongomelo xihi ni xihi lexi vuriwaka eka
xiyengenyana xa (2), Presidente u fanela ku tivisa Palamende, hi nkarhi wowalowo na hi
vuxokoxoko lebyi faneleke, bya-
(a) swivangelo swa ku tirhisiwa ka vuthu ra vusirheleri;
(b) ndhawu yihi ni yihi laha vuthu ri tirhisiwaka kona;
(c) nhlayo ya vanhu lava khumbekaka; na
(d) nkarhi leri vuthu ri languteriweke ku va ri tirhisiwa.
(4) Loko Palamende yi nga hlengeletani eka masiku yo sungula ya nkombo endzhaku ka loko
vuthu ra vusirheleri ri tirhisiwa tani hi laha swi languteriwaka eka xiyengenyana xa (2), Presidente
u fanele ku nyiketa mahungu lama laviwaka eka xiyengenyana xexo eka komiti ya vulanguteri leyi
faneleke.
Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri
202. (1) Presidente, tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, i Khomandara-Nkulu wa vuthu
ra vusirheleri, kutani u fanele ku thola Vulawuri bya Masocha bya vuthu ra vusirheleri.
(2) Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri swi fanele ku endliwa hi ku ya hi swiletelo swa xirho
xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri hi ta vusirheleri, ehansi ka vulawuri bya Presidente.
Xiyimo xa vusirheleri bya rixaka
203. (1) Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, a nga ha ba hungwe ra xiyimo
xa vusirheleri bya rixaka, kutani u fanele ku tivisa Palamende hi ku hatlisa na hi vuxokoxoko lebyi
fanelaka bya -
(a) swivangelo swo ba hungwe rolero;
(b) ndhawu yihi na yihi laha vuthu ra vusirheleli ri tirhisiwaka kona; na
(c) nhlayo ya vanhu lava khumbekaka.
(2) Loko Palamende yi nga hlengeletanangi loko ku biwa hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya
rixaka, Presidente u fanele ku rhamba Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku nga si hela
masiku ya nkombo ku biwile hungwe.
(3) Ku ba hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka ku hundzela hi nkarhi handle ka loko
ku pfumeleriwa hi Palamende ku nga si hela masiku ya nkombo ku biwile hungwe.
Vamatsalani va ta vusocha lava nga riki masocha
204. Xiyenge xa vamatsalani lava nga riki masocha va ta vusocha xi fanele ku simekiwa hi
milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na
vutihlamuleri bya vusirheleri.
Maphorisa
Vutirheli bya Maphorisa
205. (1) Vutirheli bya maphorisa bya rixaka byi fanele ku vumbiwa no tirha eka swiyenge
swa rixaka, swa swifundzankulu, naswona laha swi lavekaka, eka xiyenge xa mfumo.
(2) Milawu ya tiko yi fanele ku veka matimba na mintirho ya vutirheli bya maphorisa no tlhela
yi endla leswaku vutirheli bya maphorisa byi kota ku tirha timfanelo ta byona hi ku hetiseka, ku
karhi ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa swifundzankulu.
(3) Swikongomelo swa vutirheli bya maphorisa i ku sivela, ku lwa, no endla vulavisisi eka
vugevenga, ku hlayisa ku rhula exikarhi ka vanhu, na ku sirhelela no hlayisa vanhu lava tshamaka
eRiphabliki kun'we na nhundzu ya vona, na ku tlakusa na ku vonisisa ku landzeleriwa ka nawu.
Vutihlamuleri eka tipolitiki
206. (1) Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri eka ntirho wa maphorisa
naswona xi fanele ku veka nawu wa matirhele wa ntirho wa vuphorisa endzhaku ko tsundzuxana
na mimfumo ya swifundzankulu no tekela enhlokweni swilaveko swa swifundzankulu leswi
endliweke hi valawuri va swifundzankulu.
(2) Vuphorisa bya tiko byi nga ha endla swinyiketo swo hambana swa matirhele hi ku languta
swifundzankulu swo hambana endzhaku ka ku landza swilaveko swa vuphorisa bya
swifundzankulu leswi.
(3) Xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi na mfanelo -
(a) yo veka tihlo eka matikhomele ya maphorisa;
(b) ku va na vulanguteri bya ku tirha hi ku nyawula na vuswikoti bya vutirheri bya maphorisa,
ku katsa na ku amukela swiviko ehenhleni ka vutirheri bya maphorisa;
(c) ku aka vuxaka bya kahle exikarhi ka maphorisa na vaaka-ndhawu;
(d) ku kambela ku tirhiwa ka vuphorisa byo tirheriwa erivaleni; na
(e) ku tirhisana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya vuphorisa hi mayelana na
vugevenga na ntirho wa vuphorisa na ku tirha vuphorisa eka xifundzankulu.
(4) Huvonkulu ya xifundzankulu yi ni vutihlamuleri bya mintirho ya vuphorisa -
(a) ku va byi ri ni vuswikoti hi Kavanyisa kwaloku;
(b) ku va byi rhwexiwile ndzhwalo hi ku landza mfumo wa milawu ya tiko; no
(c) averiwa eka byona hi vonele ra vuphorisa bya tiko.
(5) Ku kota ku endla mintirho leyi vekiweke eka xiyengenyana (3) xifundzankulu-
(a) xi nga ha lavisisa, kumbe ku thola khomixini ya ndzavisiso, swivilelo swin'wana ni
swin'wana swa ku kayivela ka vuphorisa kumbe ku khwita eka vuxaka exikarhi ka vuphorisa na
vaaka-ndhawu van'wana ni van'wana; naswona
(b) xi fanele xi endla swibumabumelo eka xirho xa Khabinete lexi nga ni vutihlamuleri eka
vuphorisa.
(6) Eku amukeleni ka xivilelo lexi endliweke hi huvonkulu ya xifundzankulu, nhlangano lowu
tiyimeleke wa maphorisa lowu simekiweke hi mfumo wa milawu ya tiko wu fanele ku lavisisa
matirhelo yo biha yo, kumbe xidyoho lexi endliweke hi, xirho xa ntirhelo wa maphorisa eka
xifundzankulu xexo.
(7) Mfumo wa milawu wa tiko wu fanele ku nyika xivumbeko xo simeka, matimba, mintirho
na vulawuri bya ntirhelo wa maphorisa bya ka masipala.
(8) Komiti leyi vumbiweke hi xirho xa Khabinete na swirho swa Tikhansele Huvonkulu leti
nga ni vutihlamuleri bya vuphorisa yi fanele yi simekiwa ku vona vunene bya mahlanganisele ya
ntirhelo wa maphorisa na ntirhisano lowunene exikarhi ka swivumbeko swa hulumende.
(9) Mfumo wa milawu wa swifundzankulu wu nga ha lava leswaku khomixinari wa
swifundzankulu a humelela emahlweni ka wona kumbe eka tikomiti tihi kumbe tihi ta wona ku
hlamula swivutiso swin'wana.
Ku lawuriwa ka Vutirheri bya Maphorisa
207. (1) Presidente, tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, u fanele ku thola wansati kumbe
wanuna ku va Khomixinara wa Rixaka wa vutirheri bya maphorisa, ku lawula no fambisa vutirheri
bya maphorisa.
(2) Khomixinara wa Rixaka u fanele ku tirhisa vulawuri na vufambisi ehenhla ka vutirheri bya
maphorisa ku ya hi milawu ya matirhele ya mphorisa ya rixaka na hi swiletelo swa xirho xa
Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta vuphorisa.
(3) Khomixinara wa Rixaka hi ku va kona ka huvonkulu ya swifundzankulu u fanele ku thola
wansati kumbe wanuna ku va khomixinara wa xifundzankulu eka xifundzankulu xexo, kambe loko
khomixinara wa Tiko na huvonkulu ya xifundzankulu swi hluleka ku twanana, swirho swa
khabinete leswi tihlamulelaka eka vuphorisa swi fanele ku twananisa mavandla.
(4) Vakhomixinara va swifundzankulu va na vutihlamuleri bya ta vuphorisa -
(a) tani hi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko; na
(b) hi ku lawuriwa hi Khomixinara wa Rixaka ku tirhisa vulawuri ehenhla ka, no fambisa
vutirheli bya maphorisa hi ku landza xiyengenyana xa (2).
(5) Khomixinara wa xifundzankulu u fanele ku va kona eka havo ya milawu ya xifundzankulu
lembe na lembe hi mayelana ni vuphorisa eka xifundzankulu, u fanele a tlhela a rhumela khopi ya
ripoto eka Khomixinara wa Tiko.
(6) Loko khomixinara wa xifundzankulu a nga ha ri ni ku tshembha eka huvo ya
xifundzankulu, huxo yoleyo yi nga ha vumba mafambisele yo susa kumbe ku rhurhisa, kumbe ku
tshinya Khomixinara yoloye, hi ku landza Mfumo wa milawo ya Tiko.
Vamatsalani va ta Vuphorisa lava nga riki Maphorisa
208. Xiyenge xa vamatsalani lava nga riki maphorisa va ta vuphorisa xi fanele ku simekiwa hi
milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na
vutihlamuleri bya ta vuphorisa.
Vuhlori
Ku simekiwa na ku lawuriwa ka vutirheli bya Vuhlori
209. (1) Vutirheli byi ni byihi bya vuhlori, handle ka swiyenge swa vuhlori swa vuthu ra
vusirheleri na swa vutirheri bya maphorisa, byi fanele ku simekiwa hi Presidente tani hi nhloko ya
huvonkulu ya rixaka, naswona ntsena hi ku landza milawu ya tiko.
(2) Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka u fanele ku thola wansati kumbe wanuna
ku va nhloko ya vutirheli byin'wana na byin'wana bya vuhlori lebyi simekiweke hi ku landza
xiyengenyana xa (1), naswona u fanele kumbe a teka vutihlamuleri eka tipolitiki bya malawuriwele
na ku leteriwa ka byihi ni byihi vutirheli byolebyo, kumbe a hlawula xirho xa Khabinete ku teka
vutihlamuleri byolebyo.
Matimba, Mintirho na ku Languta
210. Milawu ya tiko yi fanele ku lawula swikongomelo, matimba na mintirho ya vutirheri bya
vuhlori, ku katsa na swiyenge swihi na swihi swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa vutirheli
bya maphorisa, naswona yi fanele ku endla makungu ya -
(a) nkondletelo wa vutirheri bya vuhlori hinkwabyo; na
(b) ku xiyaxiya migingiriko ya vutirheli byolebyo hi vanhu lava nga riki swirho swa vutirheli
byolebyo, ku nga mukamberi loyi a nga thoriwa hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya
rixaka, no pfumeleriwa hi xiboho lexi amukeriweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi vhoti
leyi seketeleke hi mbirhi-xa-nhurhu kumbe ku tlula xa swirho swa yona.
Kavanyisa ka 12
Varhangeri va Ndhavuko
Ku amukeriwa
211. (1) Ku simekiwa, xiyimo na ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko, ku ya hi vurhangeri
bya xintu, swa amukeriwa, ku ya hi Vumbiwa.
(2) Vulawuri bya ndhavuko lebyi xiximaka sisiteme ya nawu wa xintu byi nga ha tirha hi ku
landza milawu yihi na yihi leyi endliweke leyi tirhaka ehenhla ka swona na mintolovelo, leswi
katsaka na mihundzuluxo, kumbe ku herisiwa ka milawu yaleyo kumbe mintolovelo yaleyo.
(3) Tikhoto ti fanele ku tirhisa nawu wa xintu loko nawu walowo wu tirhiseka, hi ku landza
Vumbiwa na milawu yih ni yihi yin'wana leyi yi tirhanaka ngopfu-ngopfu na nawu wa xintu.
Ntirho wa varhangeri va ndhavuko
212. (1) Milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko
tani hi vandla ra le ka mfumo wa ndhawu etimhakeni leti khumbaka vaaka-ndhawu va kwalaho
ndhawini.
Ku tirhana na timhaka leti yelanaka na vurhangeri bya ndhavuko, ntirho wa varhangeri va
ndhavuko, nawu wa xintu na mintolovelo ya vaaka
wa xintu -
(a) a makungu ya ku simekiwa ka
tindlu ta varhangeri va ndhavuko; naswona
milawu ya tiko yi nga ha simeka huvo ya varhangeri va ndhavuko.
Kavanyisa ka 13
Timhaka ta Timali hi ku Angerhela
Nkwama wa Mali ya Tiko wa Rixaka
(1) Ku na Nkwama wa Mali na Tiko ya Rixaka lowu eka wona timali hinkwato leti
nghenisiwi hi Nawu wa Palamente.
(2) ntsena -
(a)
(b) tani hi hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko na Rixaka, loko swi hlamuseriwa
(3) Nkavelo leyi ringaneleke wa xifundzankulu wa
i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko na Rixaka.
Minkavelo leyi ringaneleke na ku averiwa ka timali ta tiko
(1) Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya -
ku aviwa hi mfanelo ka timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro exikarhi ka
(b) ku hleriwa ka minkavelo yo ringanela ya xifundzankulu xin'wana na xin'wana ya mali leyi
(c) mimpimanyeto yihi ni yihi yin'wa
vamasipala yo huma eka nkavelo wa mfumo wa rixaka wa timali ta tiko, na swipimelo swihi ni
swihi leswi mimpimanyeto yaleyo yi faneleke ku endlisiwa xiswona.
Nawu leri wu vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) wu nga vekiwa ntsena endzhaku ka loko
na Khomixini ya Timali na Vankwana na ku va ku kambisisiwile swibumabumelo swihi ni swihi
swa Khomixini, naswona na hi ku tekela enhlokweni -
swilaveko swa rixaka;
(b)
timfanelo tin'wana ta rixaka;
(c)
leswi nga hlawuriki matlhelo;
(d)
masungulo na ku tirha no tirhisa mintirho leyi averiweke swona;
(e)
(f) swilaveko swa ta nhluvuko na swilaveko swin'wana swa swifundzankulu, mimfumo ya
(g) ku hambana eka swa ikhonomi endzeni ni le xikarhi ka swifundzankulu;
swiboho swa swifundzankulu na vamasipala hi ku landza milawu ya tiko;
(i)
mafambisiwele ya kona; na
(j) -cinca hi tlhelo ro angulana na timhaka ta xihatla
kumbe swilaveko swin'wana swa nkarhinyana, na timhaka tin'wana to kucetela leti simekiweke
eka swiyelo swo fanana swa swikongomelo.
Mimpimanyeto ya tiko hinkwaro, ya swifundzankulu na ya vamasipala
215. (1) Mimpimanyeto ya tiko, ya swifundzankulu na vamasipala na maendlele yo
pimanyeta swi fanele ku yisa emahlweni ku tirhela eku vonakeni, vutihlamuleri, na vufambisi bya
timali lebyi nyawulaka bya ikhonomi, xikweleti na ka xiyenge xa ntirho wa mfumo.
(2) Milawu ya tiko yi fanele ku veka -
(a) muxaka wa mimpimanyeto ya rixaka, swifundzankulu na ya vamasipala;
(b) loko ku fanele ku andlariwa mimpimanyeto ya rixaka na ya swifundzankulu; na
(c) leswaku mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo swi fanele ku
kombisa swihlovo swa kona swa timali ta tiko na ndlela ya matirhisiwele lama kumbeteriwaka ma
nga ta fambelana na milawu leyi endliweke ya tiko.
(3) Mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo yi fanele ku va na -
(a) tinhlayo to pima ta mali ya tiko na tihakelelo, ti hambanyisaka nkavelo-nkulu na tihakelelo
leti humelelaka;
(b) swiringanyeto swo hakelela nkayivelo wihi ni wihi leri languteriwaka eka nkarhi leri swi
tirhaka eka wona; na
(c) ku kombisa swikongomelo mayelana no lomba na tinxaka tin'wana ta milandzu ya tiko leyi
nga ta tlakusa xikweleti xa tiko eka lembe leri tlhandlamaka.
Malawuriwele ya va-Nkwama
216. (1) Milawu ya tiko yi fanele ku simeka xiyenge xa va-nkwama xa rixaka no veka
magoza yo vonisisa havumbirhi ku tirhela eku vonakeni na malawuriwele ya tihakelelo eka
xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo, hi ku nghenisa -
(a) endlele ro hlayisa tibuku leri amukeriwaka hi ku angarhela;
(b) mavavelo yo fanana ka tihakelelo; na
(c) mikhuva na swiyelo swo fanana swa va-nkwama.
(2) Va-nkwama wa rixaka, hi ku twanana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya
timali ta rixaka, va nga ha yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xirho xa mfumo ntsena
hi ku endlela vangwa leri xungetaka kumbe leri tshamelaka ku tivonakisa eka magoza lama ya
simekiweke eka xiyengenyana xa (1).
(3) Xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xifundzankulu xi nga tekiwa
ntsena hi ku landza xiyengenyana xa (2), naswona -
(a) a ri fanelanga ku yimisa ku hundziseriwa ka nkwama nkarhi leri hundzaka masiku ya 120;
naswona
(b) xi nga ha landzeleriwa xikan'we-kan'we kambe xi ta hela ku tirha ku sukela enkarhini leri
hundzeke handle ka loko Palamende yi xi pfumelela hi ku landza endlele leri hi xiviri ri fanaka na
leri ri simekiweke hi ku landza xiyenge xa 76 (1) no va swi vekiwile hi milawu ya Palamente.
Endlele leri ri fanele ku hetisiwa ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka xiboho xa va-nkwama
wa rixaka.
(4) Palamende yi nga pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ka nkarhi leri nga
ri ki henhla ka masiku ya 120 hi nkarhi wun'we, ku ya hi endlele leri simekiweke hi ku landza
xiyengenyana xa (3).
(5) Loko Palamende yi nga si pfumelela kumbe ku pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundzisela
nkwama walowo eka xifundzankulu -
(a) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku yisa xiviko ePalamende; naswona
(b) xifundzankulu xolexo xi fanele ku nyikiwa nkarhi wo hlamula ehenhleni ka swipumbo
ehenhleni ka xona na ku hlamusela mhaka ya xona emahlweni ka komiti.
Ku kuma tinhundzu na vutirheli
217. (1) Loko xirho xa mfumo lexi nga ka xiyenge xa mfumo xa rixaka, xifundzankulu,
kumbe hi xivumbeko xa ndhawu, kumbe vandla rihi ni rihi rin'wana leri vuriwaka hi milawu ya
milawu ya tiko kumbe ya swifundzankulu leyi simekaka sisiteme leyi lulameke, yi ringaneleke, yi
tirhelaka eku vonakaleni, yi kotaka ku phikisana no va yi tirha handle ko durha.
Xiyengenyana xa (1) a xi siveli kumbe mavandla lama ya vuriwaka eka xiyengenyana
xolexo ku tirhisa nawu wa matirhisele wo kuma nhundzu na vutirheli swirho swa mfumo xolexo
(a) minkhetekanyo yo langa eka ku averiwa tikontiraka; na
ku sirhelela no yisiwa emahlweni ka vanhu, kumbe minkhetekanyo ya vanhu, lava a va nga
vuyeriwi hikokwalaho ka xihlawuhlawu xo ya hi nghohe.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka pulani ya matirhele leyi eka yona milawu ya matirhele leyi
yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (2) yi nga ha tirhisiwa.
218. (1)
garantiya mali yo lomba ntsena loko garantiya yaleyo yi landza swipimelo swihi ni swihi leswi
hlamuseriwaka hi milawu yo endliwa ya tiko.
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) yi nga endliwa nawu ntsena
kambisisiwile.
(3)
hangalasa xiviko xa tigarantiya leti wu ti nyikeke.
Ku hakeriwa ka vanhu lava khomeke mintirho ya tiko
(1) Nawu wa Palamende wu fanele ku simeka pulani ya matirhele yo pima -
miholo, swengetelo na swipfumo swa swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu,
varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, swirho swa Khabinete,
va ndhavuko; na
(b)
swa mimfumo ya milawu ya swifundzankulu, swirho swa Tihuvonkulu na swirho swa Tihuvo ta
Vamasipala ta minkhetekanyo yo hambana.
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku simeka khomixini leyi tiyimeleke yo endla
swibumabumelo leswi khumbaka miholo, swengetelo na swipfuno leswi vuriwaka eka
(3) Palamende yi pasisa milawu leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) ntsena endzhaku ko
xiyengenyana xa (2).
(4) nkulu ya rixaka, huvonkulu ya xifundzankulu, masipala kumbe vulawuri byihi ni byihi
lebyi faneleke, byi nga endla leswaku ku tirhisiwa milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka
leyi simekiweke hi ku landza xiyengenyana xa (2).
(5)
swengetelo na swipfuno swa vaavanyisi, Musirheleri wa Vanhu, Mukamba-tinkonta Jenerala, na
ra vuhaxi leri vuriwaka eka xiyenge xa 192.
Khomixini ya Timali na Vankwana
220. (1) dlaka
swibumabumelo leswi languteriwaka eka Kavanyisa loku, kumbe eka milawu ya tiko, swi
byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko.
(2) Khomixini yi tiyimele hi yoxe naswona yi tirha ehansi ka Vumbiwa leri na nawu, nakambe
yi fanele ku va yi nga voyameli tlhelo ro karhi.
(3) Khomixini yi fanele ku tirha hi ku landza Nawu wa Palamende nakambe, loko yi ri karhi
yi tirha mintirho ya yona, yi fanele ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ta nkucetelo leti
faneleke ku katsa na leti ti longoloxiweke eka xiyenge xa 214(2).
Ku thoriwa na nkarhi wo tirha wa swirho
221. (1) Khomixini leyi yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava landzelaka va hlawuriweke
hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka:
(a) Mutshami-wa-xitulu na museketeri wa mutshami-wa-xitulu lava nga swirho swa nkarhi
hinkwawo;
(b) vanhu va nkaye, lava un'wana na un'wana wa vona a langiwaka hi Huvonkulu ya
xifundzankulu, laha xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi langaka munhu un'we ntsena;
(c) vanhu vambirhi va langhiwaka hi mfumo wa ndhawu leri kondleteriweke hi ku landza
xiyenge xa 163; na
(d) vanhu van'wana va nkaye.
(2) Swirho swa Khomixini swi fanele ku va na vuswikoti lebyi faneleke.
(3) Swirho swi tirha ku ringana nkarhi leri hleriweke hi ku landza milawu ya tiko. Presidente
a nga ha susa xirho xolexo entirhweni hi swivangelo swa matikhomele lama nga nkhensekiki,
vutsandzeki kumbe ku hluleka ku tirha.
Swiviko
222. Khomixini yi fanele ku nyika xiviko nkarhi na nkarhi eka Palamende xikan'we na mimfumo
ya swifundzankulu.
Bangi ya Rixaka
Ku simekiwa
223. South African Reserve Bank hi yona bangi ya rixaka ya Riphabliki naswona yi lawuriwa
hi ku landza Nawu wa Palamende.
Xikongomelo-nkulu
224. (1) Xikongomelo-nkulu xa nkoka xa South African Reserve Bank i ku sirhelela nkoka
wa mali ya Riphabliki ku endlela leswaku ku va na ku kula ka ikhonomi leyi tiyeke no khomelela
nkarhi wo leha laha eRiphabliki.
(2) South African Reserve Bank loko yi karhi yi hisekela xikongomelo-nkulu xa yona yi fanele
ku tirha mintirho ya yona hi ku tiyimela ku ri hava ku chava, kumbe ku yima na tlhelo ro karhi;
kambe, ku fanele ku va na ku tsundzuxana ka nkarhi na nkarhi exikarhi ka Bangi na xirho xa
Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka timhaka ta timali ta rixaka.
Matimba na mintirho
225. Matimba na mintirho ya South African Reserve Bank hi lama hi ntolovelo ya tirhisiwaka
no tirhiwa hi tibangi ta tinxaka, lawa matimba na mintirho swi faneleke ku kumisisiwa hi Nawu
wa Palamende na ku tirhisiwa kumbe ku tirha ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi ku landza
Nawu.
Timhaka ta timali ta Swifundzankulu na ta Tindhawu
Minkwama ya Timali ta Tiko ya Swifundzankulu
226. (1) Ku na Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzankulu wa xifundzankulu xin'wana
na xin'wana leri eka wona timali hinkwato leti amukeriwa hi mfumo wa xifundzankulu ti fanelaka
ku hakeriwa, eka wona handle mali leyi nga ngheniki hi ku landza Nawu wa Palamente.
(2) Timali ti nga ha kokiwa eka Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzankulu, ntsena -
(a) hi ku landza mpimanyeto hi Nawu wa xifundzankulu ; kumbe
(b) tani hi hakelo yo kongoma ya Nkwama wa mali ya Tiko wa xifundzankulu, loko swi
endleriwe makungu yo tano eka Vumbiwa leri kumbe Nawu wa xifundzankulu.
(3) Mali ya Tiko leyi averiweke ku hundza hi le ka xifundzankulu yi ri ya mfumo wa ndhawu
wa xifundzankulu xolexo, hi ku landza xiyenge xa 214(1), i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa
Mali ya Tiko wa xifundzankulu xolexo.
Swihlovo swa rixaka swa minkwama ya swifundzankulu na mimfumo ya tindhawu.
227. (1) Mfumo wa ndhawu na xifundzankulu xin'wana na xin'wana -
(a) xi na mfanelo eka nkavelo leri ringaneleke wa timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko
hinkwaro ku endlela leswaku kota ku endla vutirheri bya masungulo no tirha mintirho leyi swi
averiweke yona; kumbe
(b) xi nga ha amukela minkavelo yin'wana yo huma eka mfumo wa mali ya tiko ya rixaka, ku
nga va ku ri na swipimelo kumbe ku ri hava.
(2) Timali ta Tiko to tlhandlekela leti hlengeletiweke hi swifundzankulu kumbe vamasipala
a ti fanelanga ku susiwa eka nkavelo wa vona wa mali ya tiko leyi hlengeletiweke tiko hinkwaro,
kumbe ku suka eka minkavelo yin'wana va nyikiweke yona ku huma eka mali ya tiko ya mfumo
wa rixaka. Hi ndlela yaleyo, ku hava xiboho ehenhleni ka mfumo wa rixaka xo ririsa
swifundzankulu kumbe vamasipala lava va nga hlengeleteki mali ya tiko ku ringanana na ku
fambisana na matimba ya tona yo kota ku kondletela no kuma timali ta nkwama na mali ya
swibalo.
(3) Nkavelo leri ringaneleke wa xifundzankulu eka mali ya tiko leyi hlengeletiweke wu fanele
ku hundziseriwa eka xifundzankulu xolexo hi ku hatlisa naswona wu nga hungutiwangi, handle
ka loko ku hundzisela koloko ku yimisiwile hi ku landza xiyenge xa 216.
(4) Xifundzankulu xi fanele ku tiendlela xona n'wini swihlovo swihi na swihi leswi xi swi
lavaka, hi ku landza kungu ra vumbiwa ra xona ra xifundzankulu, swihlovo swo tlhandlekela
ehenhla ka swilaveko swa xona leswi languteriwele eka Vumbiwa leri.
Swibalo swa swifundzankulu
228. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga veka -
(a) swibalo, mindzuvo, kumbe swibalo swa nhundzu handle ka xibalo xa swiamukelwa, xibalo
xa nkaka wa nkavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST), mimpimo ya tihakelo ta
nhundzu, kumbe swibalo swa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe; na
(b) tihakelelo to tlhandlekela leti ringananaka (flat-rate) eka timali ta xibalo ta xibalo xihi ni
xihi, ndzuvo kumbe xibalo xa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe leswi barisiwaka hi
milawu ya tiko, handle ka timali ta xibalo leti hlengeletiweke ta xibalo xa swiamukelwa swa
tikhaphani, xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo
swa nhundzu yo tundiwa.
(2) Matimba ya mimfumo ya swifundzankulu yo veka swibalo, mindzuvo, swibalo swa
nhundzu na tihakelo to tlhandlekela -
(a) a ma fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela leyi hi xiviri na hi ndlela yo ka yi nga twali yi
onhiselaka milawu ya matirhele ya ikhonomi ya rixaka, migingiriko ya ikhonomi ku tsemakanya
mindzilekano ya swifundzankulu kumbe ku famba-fambisiwa ka nhundzu eka tiko hinkwaro,
vutirheri, nkavelo-nkulu kumbe mintirho; naswona
(b) swi fanele ku lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende, leri wu nga ha vekiwaka ku va
nawu ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na
Vankwama swi kambisisiwile.
Mimpimo ya tihakelo ta vamasipala na swibalo
229. (1) Ehansi ka xiyengenyana (2), (3) na (4), masipala a nga ha veka -
(a) tihakelelo ehenhla ka nhundzu, na xibalo xa swimakiwa swa loha tikweni hi ku yimela
masipala; naswona
(b) ku ya hi milawu yo enldiwa ya tiko, a nga ha veka swibalo swin'wana, mindzuvo na
swibalo swa nhundzu leswi yelanaka na mfumo wa xikaya kumbe nkhetekano wa mfumo wa
xikaya laha ku welaka masipala, kambe masipala a nga fanelanga ku veka xibalo xa nkoka wa
nxavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST) kumbe xibalo xa nhundzu yo tundziwa.
(2) Matimba ya masipala yo hakerisa xibalo eka mpahla, ku engetelela hakelo ya mintirhelo
leyi nyikiwaka hi masipala, kumbe swibalo swin'wana, xibalo xa nhundzu -
(a) a swi fanelanga ku endliwa hi ndlela yin'wana leswaku hi ndlela yo ka yi nga twali swi va
ni vuciva eka mafambiselo ya bindzu swi hundza mpimelo wa masipala, kumbe ntleketlo wa swilo
swa rixaka, mitirhelo kumbe ntirho; nakona
(b) yi nga ha khulukisiwa hi mafumo wa milawu wa tiko.
(3) Loko vamasipala vambirhi va ri ni matimba yo ringana ya xibalo xa vanhu na mintirho hi
tlhelo ra ndhawo yin'we, ku avanyisa ko ringana ka matimba wolawo ni mintirho swi fanele ku
endliwa hi ku landza mfumo wa milawu wa tiko. Ku avanyisa ku nga ha endliwa ntsena endzhaku
ko languta swipimelo leswi landzelaka:
(a) Ku laveka ko landza tindlela letinene ta xibalo;
(b) matimba na mintirho leyi endliwaka hi masipala un'wana ni un'wana;
(c) vundzeni bya xibalo xa tiko xa masipala un'wana ni un'wana;
(d) ku pfuna na vuswikoti byo endla swibalo, mindzavo ni swibalo swa nhundzu; na
(e) vululami.
(4) Ku hava lexi sivelaka, eka Xiyenge lexi exikarhi ka vamasipala lava nga ni matimba ya
xibalo na mintirho endzhawini yin'we.
(5) Mfumo wa milawu wa Tiko lowu kombisiweke eka Xiyenge lexi wu nga ha tirha ntsena
endzhaku ka loko mfumo lowu nga kondleteriwa na Khomixini ya Timali na Swibalo swi tekeriwe
enhlokweni.
Timali to lomba ta swifundzankulu na vamasipala
230. (1) Xifundzankulu kumbe masipala a nga ha kondletela mali yo lomba ya
tihakelo-nkulu kumbe ya tihakelo to ya emahlweni hi ku landza swipimelo swo twala leswi
vekiweke hi milawu ya tiko, kambe timali to lomba ta tihakelo to ya emahlweni -
(a) ti nga ha kondleteriwa ntsena loko swi laveka ku endlela ku hunguta vangwa eka lembe
ra timali hi tlhelo ra nkwama; naswona
(b) xi fanele ku kutsuriwa ku nga si hela tin'hweti ta khume-mbirhi.
(2) Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) yi nga ha vekiwa ntsena endzhaku
ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
Kavanyisa ka 14
Makungu ya tin'wana na tin'wana
Nawu wa Matiko ya Masava
Mintwanano ya Matiko ya Misava
231. (1) Ku kanerisana na ku sayina mintwanano na matiko ya misava i vutihlamuleri bya
huvonkulu ya rixaka.
(2) Ntwanano na matiko ya misava wu boha Riphabliki ntsena endzhaku ka loko wu
pfumeleriwile hi xiboho eka havumbirhi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya
Swifundzankulu, handle ka loko ku ri ntwanano leri vuriwaka eka xiyengenyana xa (3).
(3) Ntwanano na matiko ya misava wa muxaka wa vuthekiniki, mafambisele kumbe ku
fambisiwa ka milawu, kumbe ntwanano leri wu nga laviki ku nga va ku ri ku wu amukela kumbe
ku wu pfumelela, wu ngheneriwaka hi huvonkulu ya rixaka, wu boha Riphabliki handle ka
mpfumelelo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kambe
wu fanele ku andlariwa eNhlengeletanweni ya Milawu ni le ka Huvo ka ha ri na nkarhi leri
ringaneke.
(4) Ntwanano wihi ni wihi na matiko ya misava wu va nawu laha Riphabliki loko wu
nyiketiwile ku va nawu hi milawu ya tiko; kambe kungu ro tifambisa hi roxe ra ntwanano leri wu
pfumeleriweke hi Palamende i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelani na Vumbiwa
leri kumbe Nawu wa Palamende.
(5) Riphabliki ri bohiwa hi mintwanano na matiko ya misava leyi a yi boha Riphabliki loko
Vumbiwa leri ri sungula ku tirha
Nawu wa matiko ya misava wa ndhavuko
232. Nawu wa matiko ya misava wa ndhavuko i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga
fambelani na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
Ku tirhisiwa ka nawu wa matiko ya misava
233. Loko ku karhi ku hlamuseriwa nawu wihi ni wihi leri endliweke, khoto yin'wana ni
yin'wana yi fanele ku langha nhlamuselo yihi ni yihi ya milawu leyi yi fambelanaka ni nawu wa
matiko ya misava ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yin'wana yo siva leyi yi nga fambelaniki na nawu
wa matiko ya misava.
Timhaka tin'wana
Chata ya Timfanelo
234. Ku endlela ku entisa mfumo wa demokhiresi leri simekiweke hi Vumbiwa leri, Palamende
yi nga ha amukela Tichata ta Timfanelo leti ti fambelanaka na makungu ya Vumbiwa leri.
Ku tiyimela ka rixaka hi swa mfuwo
235. Mfanelo ya vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo ka vona eka ku tiyimela mfuwo ka rixaka
hi swa, tani hi laha swi hlamuseriweke eka Vumbiwa leri, a swi siyi ehandle, hi ku tirhela endzeni
ka pulani ya matirhele ya mfanelo leyi, ku amukeriwa ka mianakanyo ya mfanelo yo tiyimela hi
swa mfuwo wa rixaka ka vaaka-ndhawu vahi na vahi lava va hlanganyeleke ndzhaka yin'we ya
mfuwo na ririmi, endzeni ka ndhawu leyi nga xiphemu xa mfumo laha Riphabliki kumbe hi ndlela
yihi na yihi yin'wana, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Ku hakelela mintlawa ya tipolitiki
236. Ku endlela ku antswisa demokhiresi ya mintlawa leyi hlanganeke, milawu ya tiko yi fanele
ku endla makungu ya ku hakeleriwa ka mintlawa ya tipolitiki leyi nghenelaka eka mfumo wa
milawu wa rixaka na wa xifundzankulu hi endlele leri lulameke no tirha hi mpimo wa ndzinganelo.
Ku endla swiboho hi ku gingirika
237. Swiboho hinkwaswo leswi khumbaka vumbiwa swi fanele ku tirhiwa hi ku tinyiketela
nakona handle ko dya nkarhi.
Vuyimeri entirhweni na vurhumiwa
238. Xirho xo tirha makungu xa mfumo eka xiyenge xihi ni xihi xa mfumo nga ha -
(a) tirhisa matimba kumbe mintirho ya vuyimeri kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa hi ku
landza huvo ya milawu eka huvonkulu ya mfumo ku ri leswaku ku rhumiwa koloko ku fambelana
na milawu yo endliwa leyi matimba ni;
(b) ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho wihi kumbe wihi ya huvonkulu ya
vurhumiwa bya mfumo kumbe masungulo ya vurhumiwa.
Tinhlamuselo
239. Eka Vumbiwa, handle ka loko matirhisiwele ya kona ya vula swin'wana -
"mfumo wa milawu" wa tiko wu katsa -
(a) mfumo wa milawu wa le hansi lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende; na
(b) mfumo wa milawu lowu a wu tirha loko Vumbiwa ri ta sungula, no va wu fambisiwa hi
mfumo wa rixaka;
"xirho xa hulumente" swi vula -
(a) ndzawulo yin'wana ri yin'wana ya hulumente kumbe mafambisele eka tiko, xifundzankulu
kumbe xivumbeko xa mfumo; kumbe
(b) vandla rin'wana ni rin'wana -
(i) leri tirhisaka matimba kumbe ku endla ntirho hi ku landza Vumbiwa kumbe vumbiwa na
xifundzankulu; kumbe
(ii) ku kombisa matimba eka vanhu kumbe ka ntirho lowu voniwaka wa milawu wun'wana
ni wun'wana, kambe a wu nghenisi mutirhela-mfumo wa khoto kumbe wa nawu;
"Mfumo wa swifundzankulu" swi katsa -
(a) milawu ya le hansi leyi endliweke hi ku landza Nawu wa xifundzankulu; naswona,
(b) milawu leyi a yi tirhi loko Vumbiwa ri sungula ku tirha no va yi fambisiwa hi mfumo wa
milawu.
Ku kala ku fambelana exikarhi ka matsalwa yo hambana
240. Loko ku tshuka ku va na ku hambana exikarhi ka matsalwa yo hambana ya Vumbiwa leri,
tsalwa ra Xinghezi hi rona ri nga na matimba ku tlula laman'wana
Mindzulamiso ya ndzundzuluko
241. Xejulu ya 6 ya tirha eka ku hundzulukela eka mafumele lamantshwa ya vumbiwa lama ya
simekiwaka hi Vumbiwa leri, ni mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na ku hundzuluka koloko.
Ku herisiwa ka milawu
242. Milawu leyi vuriwaka eka Xejulu ya 7 ya herisiwa, ku ya hi Xejulu xa 243 na Xejulu ya
6.
Nhlokomhaka hi ku komisa na ku sungula ku tirha
243. (1) Nawu lowu wu vuriwa Vumbiwa wa Riphabliki wa Afrika-Dzonga, 1996, kutani
wu sungula ku tirha hi ku hatlisa siku leri vekiwaka hi Presidente, ku nga si hundza siku ra 1
Mawuwani 1997.
(2) Presidente a nga ha veka masiku man'wana lama ma rhangelaka leri ri vuriwaka eka
xiyengenyana xa (1) ma nga ha vekiwa hi tlhelo ra makungu yo hambana ya Vumbiwa leri.
(3) Handle ka loko matirhisiwele ya kona ya vula swin'wana laha ku vuriwaka eka Vumbiwa
nkarhi leri Vumbiwa ri sunguleke ku tirha hawona, swi fanele ku tekiwa nkarhi leri kungu rolero
ri sunguleke ku tirha hawona.
(4) Loko siku ro hambana ri vekeriwa kungu rihi ni rihi ro karhi na Vumbiwa hi ku landza
xiyengenyana xa (2), kungu rihi ni rihi leri yelanaka ra Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga,
1993 (Nawu wa 200 wa 1993), leri vuriweke eka xitivisanawu, ra herisiwa ku sukela hi siku
rolero.
(5) Swiyenge swa 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229, na 230 swi sungula ku tirha
hi 1 Sunguti 1998. Kambe leswi a si siveli ku tirhisa hi ku landza Vumbiwa leri ra mfumo wa
milawu eka timhaka leti tihi ni tihi ku nga si fika siku rero. Ku fikela siku rero timhaka kumbe tihi
ta Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika-Dzonga 1993, ti tama ta ha tirha.
Xedulu ya 1
Mujeko wa Rixaka
(1) Mujeko wa Rixaka i xivumbeko xa yinhla-mune; ku leha ka wona ku tlula ku anamama
ka wona hi kan'we na hafu.
(2) I wa mixaka ya ntima, nsuku, rihlaza, wo basa, wo tshwuka swa biriviri na ka wasi.
(3) Wu na banti ra rihlaza ra xivumbeko xa letere ra - Y leri ri nga n'we-xa-ntlhanu eka ku
anama ka mujeko. Mindzhati ya le xikarhi ya banti leri yi sungula eka khona ya le henhla ni ya le
hansi etlhelo ka pala kumbe rinhi, kutani yi hlangana exikarhi ka mujeko, ivi yi suka kwalaho yi
famba hi vuandlalo bya mujeko ku ya fika emakumu eka tlhelo leri nga khomisiwangiki na
nchumu.
(4) Banti ra rihlaza ri na mindzilakano yo basa ehenhla na le hansi, kutani etlhelo ka pala
kumbe rinhi i ndzilekano wa nsuku. Xibantana xin'wana na xin'wana xa ndzilekano wu endla
n'we-xa-khumentlhanu eka vuanamo bya mujneko.
(5) Yinhla-nharhu leyi nga tlhelo ka pala kumbe rinhi i ya ntima.
(6) Banti ra le henhla leri andlaleke na mujeko i ro tshwuka swa biriviri, kutani leri ra le hansi
i ra wasi. Banti rin'wana na rin'wana eka lama ri ringana n'we-xa-nharhu eka vuanamo bya
mujeko.
Xedulu ya 2
Swihlambanyo na Switiyisiso swo Xiximeka
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Presidente na Presidente wo khomela
1. Presidente kumbe Presidente wo Khomela, emahlweni ka Presidente wa Khotoya
Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka
vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tani hi Presidente/Presidente
wo khomela wa Ripabliki ra Afrika Dzonga, Mina, A.B ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima
leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ya Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa
emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndza
tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta -
w tlakusa minkarhi hinkwayo hinkwaso leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi
nga ta onhisela Riphabliki;
w sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga;
w tirha mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na tinyiko hi vutivi bya mina
hinkwabyo na vuswikoti bya mina no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina;
w endla vululami eka hinkwavo; na
w ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka hi museketeri wa Presidente
2. Museketeri wa Presidente, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku
hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka -
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka
vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tani hi Museketeri wa
Presidente wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima
leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa
emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndza
tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta -
w tlakusa hinkwaswo leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela
Riphabliki;
w va khanselara wa ntiyiso ni la tshembekeke;
w tirha mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na talente hi vutivi bya mina
hinkwabyo na vuswikoti no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina;
w endla vululami eka hinkwavo; na
w ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye
3. Holobye un'wana na un'wana na Museketeri wa Holobye, emahlweni ka Presidente wa
Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi un'wana loyi a hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya
Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka
Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa
na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tani
hi Holobye/Museketeri wa Holobye hi xichavo na hi ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso ni la
tshembekeke; ku va ndzi nga humeseli erivaleni hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma
mhaka yihi ni yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku
tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu,
Varhumiwa va nkarhi Hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na Mimfumo ya Milawu
ya Swifundzankulu
4. (1) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, varhumiwa va nkarhi hinkwawo
eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na swirho swa mimfumo ya milawu ya swifundzankulu,
emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi loyi a hlawuriweke hi
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, va fanele ku hlambanya/ tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki
ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu
hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki, naswona ndza tshembisa hi ku xixima ku tirha mintirho ya
mina tani hi xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu/murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu/xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu xa CD hi
vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
(2) Vanhu lava sivaka swivandla eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, vurhumiwa bya
nkarhi hinkwawo eka Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu kumba milawu ya swifundzankulu byi
nga ha hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza ayithemenya (1) emahlweni ka muofisana wa
Nhlengeletano ya Milawu Khansele kumbe mfumo wa milawu, tani hi laha swi nga ta va swi ri
hakona.
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobyenkulu Vayimeri va na swirho swa
Tihuvonkulu ta swifundzankulu
5. Holobyenkulu kumbe Muyimeri wa Holobyenkulu wa xifundzankulu, na xirho xin'wana
na xin'wana xa Huvonkulu ya xifundzankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa
kumbe muavanyisi loyi a hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku
hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eRiphabliki
ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu
hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tani hi
Holobyenkulu Muyimeri wa Holobyenkulu/xirho xa Huvonkulu/Muyimeri wa Holobyenkulu ya
xifundzankulu xa C.D. hi xichavo na ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso ni la tshembekeke; ku
va ndzi nga boxi hi ku kongoma kumbe ku ri ku gega mhaka yihi ni yihi ya xihundla leyi ndzi
khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina
hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xa vatirhela-tiko va vuavanyisi
6. (1) Muavanyisi un'wana na un'wana kumbe muavanyisi wo khomela, emahlweni ka
Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Apila kumbe muavanyisi un'wana loyi a hlawuriweke hi
Muavanyisi-Nkulu, u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi andzelaka:
Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku, tani hi Muavanyisi wa Khoto
ya Vumbiwa/Khoto-Nkulu yo Apila/Khoto ya le Henhla ya EF, ndzi ta tshembeka eka Riphabliki
ra Afrika Dzonga, ndzi ta yisa emahlweni no sirhelela Vumbiwa, naswona ndzi ta avela vululami
eka vanhu hinkwavo hi ku fanana handle ko chava, ku hlawula tlhelo kumbe xihlawuhlawu, hi ku
ya hi Vumbiwa na milawu.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
(2) Munhu loyi a thoriwaka eka ntirho wa Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Apila loyi
a nga si vaka muavanyisi hi nkarhi wa ku thoriwa koloko u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa
emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa.
(3) Vatirhela-tiko va vuavanyisi, na vatirhela-tiko va vuavanyisi vo khomela, handle ka
vaavanyisi, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza milawu ya tiko.
Xedulu ya 3
Endlele ra Nhlawulo
Xiyenge xa A
Endlele ra Nhlawulo ya Vakhomi va Mintirho ku ya hi Vumbiwa.
Matirhisiwele
1. Endlele leri andlariweke eka Xedulu leyi ra tirha nkarhi wun'wana na wun'wana loko -
(a) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi hlangana ku hlawula Presidente, kumbe Xipikara
kumbe Museketeri wa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu;
(b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi hlangana ku hlawula Mutshami-wa-xitulu wa yona
kumbe Museketeri wa Mutshami-wa-xitulu; kumbe
(c) mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu hlangana ku hlawula Holobyenkulu wa
xifundzankulu xolexo kumbe Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa mfumo wa milawu
walowo.
Ku hlawula Mavito
2. Munhu loyi a fambisaka eka nhlengeletano leyi eka yona ku tirhaka Xedulu leyi u fanele
ku lava leswaku ku hlawuriwa mavito ya vayimela-ku-langwa enhlengeletanweni yaleyo.
Swilaveko swa mafundzha
3. (1) Vito leri hlawuriwaka ri fanele ku tsariwa eka fomo leyi vekiweke hi milawu leyi
vuriwaka eka endlele ra 9.
(2) Fomo leyi ku tsariwaka eka yona vito ra loyi a langhiwaka yi fanele ku sayiniwa -
(a) hi swirho swimbirhi swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, loko Presidente kumbe
Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu va fanele ku hlawuriwa;
(b) hi ku yimela varhumiwa va mbirhi va swifundzankulu, loko Mutshami-wa-xitulu kumbe
Museketeri wa Mutshami-wa-xitulu wa Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu va fanele ku hlawuriwa;
(c) hi swirho swimbirhi swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu leri khumbekaka, loko
Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo kumbe Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa
mfumo wa milawu walowo a fanele ku hlawuriwa.
(3) Munhu loyi vito ra yena ri langhiwaka u fanele ku kombisa ku amukela ku langhiwa hi ku
sayina ku nga va ku ri fomo yo langela mavito kumbe hi xivumbeko xihi ni xihi xo komba ku
pfumela xo tsariwa kunene.
Ku tivisa mavito ya vayimela-ku-langwa
4. Eka nhlengeletano leyi Xedulu leyi yi tirhaka eka yona, munhu loyi a fambisaka u fanele
ku tivisa mavito ya vanhu lava nga hlawuriwa ku va vayimela-ku-langwa, kambe a nga fanelanga
ku pfumelela njhekanjhekisano wihi ni wihi.
Muyimela-ku-langwa un'we
5. Loko ku ri na muyimela-ku-langwa un'we, mufambisi wa swona u fanele ku vula munhu
yaloye a nga hlawuriwa.
Endlele ra nhlawulo
6. Loko ku ri na vayimela-ku-langwa vo tlula un'we -
(a) ku fanele ku endliwa vhoti enhlengeletanweni yaleyo hi baloto ya xihundla;
(b) xirho xin'wana na xin'wana lexi nga kona, kumbe loko ku ri nhlengeletano ya Huvo ya
Tiko ya Swifundzankulu, xifundzankulu xin'wana na xin'wana lexi yimeriweke, enhlengeletanweni
yaleyo, xi fanele ku hoxa vhoti yin'we; naswona
(c) munhu loyi a fambisaka ntirho u fanele ku vula muyimela-ku-langwa loyi a kumeke
vunyingi bya tivhoti ku va yena loyi a nga hlawuriwa.
Endlele ro humesana eka nhlawulo
7. (1) Loko ku ri hava muyimela-ku-langwa loyi a kumaka vunyingi bya tivhoti,
muyimela-ku-langwa loyi a kumaka nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti u fanele ku humesiwa
kutani ku endliwa vhoti yin'wana eka vayimela-ku-langwa lava va ha saleke ku ya hi endlele ya
6. Endlele leri ri fanele ku endliwa kambe na kambe ku kondza muyimela-ku-langwa a kuma
vunyingi bya tivhoti.
(2) Loko ku tirhisiwa endlele-ntsongo ya (1), loko vayimela-ku- langwa vambirhi kumbe ku
tlula loko un'we-un'we la kuma nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti, vhoti ya le tlhelo yi fanele ku
endliwa eka vayimela-ku-langwa valavo, kutani yi ngetiwa kambe na kambe tani hi laha swi nga
lavekaka ku kuma muyimela-ku-langwa loyi a faneleke ku humesiwa.
Tinhlengeletano tin'wana nakambe
8. (1) Loko ku ri na vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena, kumbe loko ku sala
vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena endzhaku ka loko ku tirhisiwile endlele ro humesa
vayimela-ku-langwa eka nhlawulo, naswona vayimela-ku-langwa valavo va kuma nhlayo leyi
fanaka ya tivhoti, nhlengeletano yin'wana nakambeyi fanele ku khomiwa ku nga si hela masiku
ya nkombo, hi nkarhi leri vekiweke hi munhu loyi a fambisaka.
(2) Loko ku khomiwa nhlengeletano yin'wana hi ku landza endlele-ntsongo ra (1), endlele leri
vekiweke eka Xedulu leyi ri fanele ku tirhisiwa eka nhlengeletano yaleyo tani hiloko yi ri
nhlengeletano yo sungula ya nhlawulo leri ku vulavuriwaka hawona.
Milawu ya mafambisele
9. (1) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku endla milawu ya mafambisele leyi
yi vekaka -
(a) endlele ra tinhlengetetano leti Xedulu leyi yi tirhaka eka tona;
(b) mintirho ya munhu wihi ni wihi loyi a fambisaka nhlengeletano, na munhu wihi ni wihi loyi
a pfunaka munhu loyi a nga ku fambiseni;
(c) fomo leyi mavito ya vayimela-ku-langwa ya faneleke ku tisiwa hi yona; na
(d) ndlela leyi ku vhota swi faneleke ku fambisisiwa xiswona.
(2) Milawu leyi ya mafambisele yi fanele ku tivisiwa hi ndlela leyi Presidente wa Khoto ya
Vumbiwa a swi vekisaka xiswona.
Xiyenge xa B
Ndzandzeriso wo Pima Manghenele ya Ntlawa eka Varhumiwa va Swifundzankulu eka Huvo ya
Tiko ya Swifundzankulu.
1. Ntalwa wa arhumiwa va vurhumiwa bya xifundzankulu eka Huvo ya Tiko ya
Swifundzankulu lava ntlawa wu faneleke ku va na vona, va fanele ku pimiwa hi ku engetela nhlayo
ya switulu ntlawa walowo wu nga na yona eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi khume no
ava vuyelo bya kona hi nhlayo ya switulu leswi nga ka mfumo walowo wa milawu, ku katsa na
'nwe.
2. Loko ku hlayela hi ku landza endlele ra 1 swi humesa nsalo leri wu nga mitiwangiki hi
varhumiwa lava va averiweke ntlawa hi ku landza endlele rolero, nsalo walowo wu fanele ku
phikizana na minsalo leyin'wana yi hlengeletekeke eka ntlawa kumbe mintlawa yihi ni yihi
yin'wana, kutani varhumiwa vahi ni vahi lava va nga aviwangiki eka vurhumiwa va fanele ku
averiwa ntlawa kumbe mintlawa hi ndzandzelelano wa nsalo wa le henhla-henhla.
Xedulu ya 4
Tindhawu ta Mintirho ta Mimfumo ya Milawu ya Rixaka na Swifundzankulu
swa nkarhi wolowo
Xiyenge xa A
Mafamabisele ya swihlahla swa ntumbuluko
Vurimi
Vuyima swihaha-mpfhuka handle ka bya matiko ya misava na bya rixaka
Ku lawula swifuwo na mavabyi
Tikhasino, rheyisisi, ku gembula na ku bejelana, ku nga katsiwi tilotari na maqhivi ya mintlangu
Ku sirhelela vatirhisi
Ku hluvukisa vanhu
Ku lwa na timhangu
Dyondzo eka swiyimo hinkwaswo, handle ka dyondzo ya le henhla ka matiriki
Mbangu
Mintirho ya Rihanyu
Tiyindlu
Ku nyika tilayisense ta swofamba
Ku tlakusiwa ka vumaki
Ntirhelo wa vateki va mahungu lowu lawuriwaka kumbe lowu nyiketiweke mfumowa
swifundzankulu, lowu welaka eka xiyenge xa 192
Nhlayiso wa Ntumbuluko, ku nga katsiwi tiphaka ta rixaka, mintanga ya rixaka na lomu ku
kumekaka mati
Mintirho yo hangalasa mahungu leyi hi ku kongoma yi lawuriwaka kumbe yi hlayisiwaka hi
mfumo wa xifundzankulu ku ya hi xiyenge xa 192
Maphorisa ku fikela laha makungu ya Kavanyisa 11 ka Vumbiwa ku haverisaka mfumo wa milawu
wa xifundzankulu matimba yo endla milawu
Ku lwa na nthyakiso wa ntumbuluko
Timhaka ta mfuwo ta swifundzankulu
Tihakelelo to hundzisela nhundzu
Mintirho ya tiko ya swifundzankulu hi tlhelo ra tindhawu ta mintirho ti nga laha ka Xedulu leyi
na Xedulu ya 5
Ntleketlo wa mani na mani
Mintirho ya tiko hi tlhelo ra swilaveko swa tindzawulo ta mfumo wa xifundzankulu eku tirheni
vutihlamuleri bya tona byo lawula mintirho ngopfu-ngopfu leyi yi averiweke swona hi ku landza
Vumbiwa kumbe milawu yihi ni yihi yin'wana
Vupulani na nhluvukiso wa tirhijini
Milawu ya le mapatwini
Nhlayiso wa misava
Vuendzi
Bindzu
Nawu wa Xintu na wa ndhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa
Nhluvukiso wa madoroba na tindhawu ta le makaya
Mintirho ya nhlayiso
Vurhangeri bya ndhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa leri
Xiyenge xa B
Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa ndhawu tani hi laha swi hlamuseriweke eka swifunzankulu
xiyenge xa 155(6) na (7)
Swilahlo, valahli na vahisi va mintsumbu
Nthyakiso wa moya
Mafambisele ya swa ku aka miako
Swiolovisi swa nhlayiso wa vana
Mphakelo wa gezi na gasi
Mintirho yo timela mindzilo
Vuendzi bya kwalaho ndhawini
Vuyimaswihaha-mpfhuka bya masipala
Vupulani bya ka masipala
Mintirho ya rihanyu ya ka masipala
Ntleketlo wa mani na mani wa ka masipala
Mintirho ya tiko ya ka masipala ntsena hi tlhelo ra swilaveko swa vamasipala eku tirheni
vutihlamuleri bya vona bya mafambisele ya mintirho leyi nyikiweke vona hi ku kongomisa ku ya
hi Vumbiwa leri kumbe milawu yin'wana
Swikepe hi ku hambana-hambana ka swona na mahlaluku ku nga katsiwi ku lawuriwa ka timhaka
to tleketla hi swikepe ta matiko ya misava na ta rixaka na timhaka leti yelanaka na tona
Tisisiteme to tirhana na mati ya mpfula eka tindhawu leti nga ni miako.
Mafambisele ya swa bindzu
Mintirho ya mati na mbhasiso leyi yi pimeriweke eka tisisiteme to phakela mati yo nwa na
tisisiteme to tirhana na mati lama tirhisiweke na ma nkululo
Xedulu ya 5
Tindhawu ta Mintirho leyi tirhiwaka ntsena hi Mfumo wa Milawu wa Xifundzankulu
Xiyenge xa A
Switlhavelo
Vutirheri bya tiambulense
Vuhlayisela-matsalwa handle ka vuhlayisela-matsalwa bya rixaka
Tilayiburari handle ka tilayiburari ta rixaka
Tilayisense ta byalwa
Timiyuziyamu handle ka timiyuziyamu ta rixaka
Mapulanele ya swifundzankulu
Timhaka ta mfuwo ta swifundzankulu
Swihungaso na swihungaselo swa swifundzankulu
Mintlangu ya swifundzankulu
Mapatu ni swofamba swa swifundzankulu
Vutirheri bya vutshunguri bya swifuwo ku nga katsiwi na malawuriwele ya ntirho walowo
Xiyenge xa B
Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa ndhawu ku fikela laha swi hlamuseriweke ta swifundzankulu
eka xiyenge xa 155(6) na (7)
Tibici na swiolovisi swo hungasela no wisela kona
Tibodo na swikombiso swa swinavetiso etindhawini ta mani na mani
Masirha, tiyindlu to tirhana na mintsumbu na ko hisela kona mintsumbu
Ku basisa
Ku lwa na leswi karhataka exikarhi ka vaaka-ndhawu
Ku lawuriwa ka mabindzu lama xaviselaka vanhu byalwa
Swiolovisi swo rhurhela ku hlayisa no lahla swifuwo
Ku biya na swo biya hi swona
Ku nyika tilayisense ta timbyana
Ku nyika tilayisense no lawula mabindzu lama xaviselaka vanhu swakudya
Swihungaselo swa kwalaho ndhawini
Swiolovisi swa kwalaho ndhawini swa mintlangu
Timakete
Switlhavelo swa ka vamasipala
Tiphaka na swihungaso swa vamasipala
Mapatu ya vamasipala
Huwa
Swikiti
Tindhawu ta mani na mani
Ku rhwariwa ka thyaka, tindhawu to chela thyaka na ku tirhana na thyaka ra switiyi
Ku bindzula emogondzweni
Malambu ya le magondzweni
Timboni ta le magondweni
Swofamba na ko paka kona
Xedulu ya 6
Mindzulamiso ya Nkarhinyana
Tinhlamuselo
1. Eka Xedulu leyi, handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona -
"tiko-xikaya" swi vula xiphemu xa Riphabliki lexi, loko Vumbiwa ro rhanga ri nga si sungula ku
tirha, a ku tirhaniwa na xona eka milawu ya tiko ya Afrika Dzonga tani hi tiko leri tiyimeleke
kumbe ri tifumaka;
"Vumbiwa lerintshwa" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996;
"milawu ya tiko ya mafumele ya khale" swi vula milawu leyi vekiweke loko Vumbiwa lero rhanga
ri nga si sungula ku tirha;
"Vumbiwa ro rhanga" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993, (Nawu wa 200
wa 1993).
Ku ya emahlweni ka milawu leyi nga kona
2. (1) Milawu hinkwayo leyi a yi tirha xikan'we-kan'we loko Vumbiwa lerintshwa ri nga
si tirha, yi ya emahlweni no tirha hi ku ya hi -
(a) hundzuluxo wihi ni wihi kumbe ku herisiwa; na
(b) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa.
(2) Milawu ya tiko ya mafumele ya khale leyi ya ha yaka emahlweni no tirha hi ku landza
ayitheme-ntsongo ya (1) -
(a) a yi koti ku tirhisiwa hi ndlela yo anamanyana, eka mfumo wo karhi kumbe hi ndlela
yin'wana, ku tlula leswi a yi ri xiswona loko Vumbiwa ro rhanga ri nga si sungula ku tirha handle
ka loko endzhaku ka swona yi hundzuluxiwile leswaku yi va na matirhisiwele yo anamanyana; na
(b) loko yi ya emahlweni no tirhisiwa hi matiko lama a ma yi tirhisa xikan'we-kan'we loko
Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha, ku ya hi Vumbiwa lerintshwa.
Nhlamuselo ya milawu leyi nga kona
3. (1) Handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona kumbe swi ri erivaleni
leswaku a swi fanelangi, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi ya tiko leyi a yi ri kona loko
Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha -
(a) swi kongomisiwa eka Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe eka tiko-xikaya handle ka loko
swi vula ndhawu ya mfumo wo karhi, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Riphabliki ra
Afrika Dzonga ehansi ka Vumbiwa lerintshwa;
(b) swi kongomisiwa eka Palamende, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe Sineti, swi
fanele ku tekiwa tani hiloko swi vula Palamende, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe Huvo
yo Tiko ya Swifundzankulu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa;
(c) swi kongomisiwa eka Presidente, Museketeri wa Presidente wa Makungu, Holobye,
Museketeri wa Holobye kumbe Khabinete, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Presidente,
Museketeri wa Presidente, Holobye, Museketeri wa Holobye kumbe Khabinete ehansi ka
Vumbiwa lerintshwa, ku ya hi ayitheme ya 9 ya Xedulu leyi;
(d) Presidente wa Sineti, swifanele ku tekiwa tani hiloko swi vula Mutshami-wa-xitulu wa
Huvo ya Tiko ya swifunzankulu;
(e) swi kongomisiwa eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu, Holobyenkulu kumbe
Huvonkulu ya xifundzankulu, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula mfumo wa milawu wa
xifundzankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, ku ya hi
ayitheme ya 12; kumbe
(f) swi kongomisiwa eka ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo, swi fanele ku tekiwa tani hiloko
swi vula rihi ni rihi ra tindzimi ta ximfumo ehansi ka Vumbiwa lerintshwa.
(2) Handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku
a swi fanelanga, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi leyi ya ha saleke ya mafumele ya khale
-
(a) swi kongomisiwa eka Palamende, Yindlu ya Palamende kumbe nhlengeletano ya milawu
kumbe nhlengeletano ya Riphabliki kumbe ya tiko-xikaya, swi fanele ku tekiwa tani hiloko swi
vula -
(i) Palamende ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yaleyo a yi
averiwile kumbe yi nyikiwile hi ku landza Vumbiwa ro rhanga kumbe Xedulu leyi, kumbe
Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wa xifundzankulu xo karhi loko mafambisiwele ya
milawu yaleyo yi averiwile kumbe ku nyiketiwile hi ku landza Vumbiwa ro tanga kumbe Xedulu
(b) swi kongomisiwa eka Presidente wa Tiko, Holobye
mutirhi-nkulu wa makungu un'wana, Khabinete, Huvo ya Vaholobye kumbe huvonkulu ya
-xikayo, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula -
(i) umbiwa lerintshwa loko ku tirhisiwa ka milawu yaleyo swi averiwile
kumbe ku nyikiwa mfumo wa rixaka hi ku landza Vumbiwa ro rhanga kumbe Nawu leri; kumbe
Holobyenkulu wa xifundzankulu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, loko ku tirhisiwa ka
milawu yaleyo swi averiweke kumbe ku nyikiweke hi ku landza Vumbiwa ro rhanga kumbe
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu
4. Munhu wihi ni wihi loyi a a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Nhlengeletano
Tiko ya Milawu xikan'we loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha, u va xirho
kumbe mukhomi wa ntirho wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa,
lerintshwa.
(2) geletano ya Tiko ya Milawu tani hi laha yi vumbiweke hi ku landza
ayitheme
leri wu helaka hi siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
(3) i swirho swa 400 eka nkarhi wa yona wo
tirha leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, ku ya hi xiyenge xa 49(4) xa Vumbiwa lerintshwa.
Milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leyi a yi tirha loko Vumbiwa
lerintshwa ri sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi ni wihi kumbe
Ntirho lowu nga si helaka emahlweni ka Palamende
5. Ntirho wihi ni wihi leri nga si helaka wu nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha ku fanele ku yiwa emahlweni na wona
(2) Ntirho wihi ni wihi leri nga si helaka emahlweni ka Sineti loko Vumbiwa lerintshwa ri
yi fanele ku ya emahlweni na ntirho walowo ku ya hi Vumbiwa lerintshwa.
Minhlawulo ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu
(1) Ku hava nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leri wu fanelaka ku
yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50(2) endzhaku ka kungu ro Kombisa ku pfumala ku tshemba
eka Presidente hi ku landza xiyenge xa 102(2) xa Vumbiwa lerintshwa.
Xiyenge xa 50(1) xa Vumbiwa lerintshwa xi yimisiwa ku tirha ku fikela siku ra 30
Dzivamisoko 1999.
Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa lero ranga, Xedulu ya 2 ya Vumbiwa rolero, tani hi
(a) eka nhlawulo wo wungula wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa;
(b) eka ku lahlekeriwa ka vuxirho bya Nhlengeletano ya Milawu eka matshamele ya timhaka
(c) ku siva swivandla eka Nhlengeletano ya Milawu,na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa
vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa.
(4) Xiyenge xa 47(4) xa Vumbiwa lerintshwa xa yimisiwa ku fikela nhlawulo wa vumbirhi wa
Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi Vumbiwa lerintshwa.
Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu
7. (1) Eka nkarhi lowu wu fikelaka xikan'we-kan'we loko ntshamo wo sungula wa
mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu khomiwa endzhaku ko hlawuriwa ka wona ro sungula
ehansi ka Vumbiwa lerintshwa -
(a) ndzinganelano wa vuyimeri bya mintlawa endzeni ka vurhumiwa eka Huvo ya Tiko ya
Swifundzankulu wu fanele ku ringanana na ndzinganelano leri eka wona vasinetara va 10 va
xifundzankulu a va hlawuriwile hi ku landza xiyenge xa 48 xa Vumbiwa ro rhanga;
(b) maaviwele ya varhumiwa va nkarhi hinkwavo na varhumiwa vo hlawuleka eka mintlawa
leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu xa xifundzankulu;ya hi ndlela leyi landzelaka:
XIFUNDZANKUL U VARHUMIWA XA VARHUMIWA VO
NKARHI HINKWAWO HLAWULEKA
1. Eastern Cape ANC 5 ANC 4
NP 1
2. Free State ANC 4 ANC 4
FF 1
NP 1
3. Gauteng ANC 3 ANC 3
DP 1
FF 1
NP 1 NP 1
4. KwaZulu-Natal ANC 1 ANC 2
DP 1
IFP 3 IFP 2
NP 1
5. Mpumalanga ANC 4 ANC 4
FF 1
NP 1
6. Northern Cape ANC 3 ANC 2
FF 1
NP 2 NP 2
7. Northern Province ANC 6 ANC 4
8. North West ANC 4 ANC 4
FF 1
NP 1
9. Western Cape ANC 2 ANC 1
DP 1
NP 3 NP 3
(2) Ntlawa lowu yimeriweke eka mfumo wa Milawu wa xifundzankulu -
(a) wu fanele ku langha varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo vo huma exikarhi ka vanhu
lava a va ri vasinetara loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha naswona va kumekaka
leswaku va tirha tani hi varhumiwa va nkarhi hinkwawo; naswona
(b) wu nga ha langha van'wana vanhu ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo ntsena loko ku
ri hava kumbe ku kumekaka nhlayo leyi nga ringanangiki ya khale ka vasinetara va wona.
(3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku thola varhumiwa va wona va nkarhi
hinkwawo hi ku ya hi ku langha ka mintlawa.
(4) Tiayitheme-ntsongo ta (2) na (3) swi tirha ntsena eka ku thoriwa ko sungula ka varhumiwa
va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko.
(5) Xiyenge xa 62(1) xa Vumbiwa lerintshwa a xi tirhi eka ku langhiwa na ku thoriwa ka khale
(6) Milawu ya mafambisele ya Sineti leyi yi tirhaka xikan'we 'we loko Vumbiwa
lerintshwa ri sungula ku tirha, yi fanele ku tirhisiwa hi nmayelana na ntirho na makanelwa ya Huvo
milawu.
Khale ka Vasinetara
(1) Khale ka
eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na mfanelo yo va xirho lexi heleleka xi vhotaka xa mfumo
wa milawu wa xifundzankulu lexi ku humaka eka xona munhu yaloye a langiwke ku va sinetara
(2) Loko khale ka sinetara a langa leswaku a nga vi xirho xa mfumo wa milawu wa
tlhandlamiwaka hi leri Vumbiwa lerintshwa ri sunguleke ku tirha.
(3)
murhumiwa wa nkarhi hinkwawo kumbe tani hi xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu a
swi hungutiwi hi xivangelo ntsena xa ku thoriwa koloko.
9. (1)
Holobye kumbe Museketeri wa Holobye ehansi ka Vumbiwa ro rhanga loko Vumbiwa lerintshwa
ri sungula ku tirha, u ya emahlweni eka naswona u khoma ntirho walowo hi ku landza Vumbiwa
-ntsongo ya (2).
(2)
Vumbiwa lerintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tani hi laha swi hlamuseriweke eka
Xitandzhaku B xa Xedulu leyi.
Ayitheme-ntsongo ya (2) a yi siveli Holobye loyi a ri sinatara loko Vumbiwa lerintshwa
xa Vumbiwa lerintshwa, tani hi laha xiyenge xolexo xo hlayekaka xiswona eka Xitandzhaku B.
Mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
(1) Munhu wihi ni wihi loyi a a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka mfumo wa
mukhomi wa ntirho wa mfumo wa milawu eka xifundzankulu xolexo ehansi ka Vumbiwa
lerintshwa, naswona u khoma ntirho tani hi xirho kumbe mukhomi wa ntirho hi ku landza
(2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu tani hi laha wu vumbiweke hi ku landza
-ntsongo ya (1) wu fanele ku tekiwa ku va wu hlawuriwile ehansi ka Vumbiwa lerintshwa
ku ringana nkarhi leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999.
Eka nkarhi wa wona leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, na hi ku ya hi xiyenge xa 108(4),
walowo wa milawu ku ya hi Vumbiwa ro rhanga ku kutsa na nhlayo yo khale ka vasinetara lava
veke swirho swa mfumo wa milawu hi ku landza ayitheme ya 8 ya Xedulu leyi.
Milawu ya mafambisele ya mfumo wa milawu wa xifundzankulu leyi yi tirhaka loko
Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi ni
Minhlawulo ya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu
11. Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa lero rhanga, Xedulu ya 2 ya Vumbiwa rolero,
tani hi laha yi hundzuluxiweke hi Xitandzhaku xa A xa Xedulu leyi, xa tirha -
eka nhlawulo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu ehansi ka Vumbiwa
(b) eka ku lahlekeriwa ka vuxirho eka mfumo wa milawu eka matshamele ya timhaka handle
ka lama ma endleriweke makungu eka xiyenge xa 106(3) xa Vumbiwa lerintshwa; na
(c) ku swa swivandla eka mfumo wa milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa ka
minongoloko ya mintlawa ya tipolitiki yo tata swivandla, ku kondza ku va na nhlawulo wa
vumbirhi wa mfumo wa milawu ehansika Vumbiwa lerintshwa.
(2) Xiyenge xa 106(4) xa Vumbiwa lerintshwa xa yimisiwa ku fikela nhlawulo wa vumbirhi
wa mfumo wa milawu na xifundzankulu ku ya hi Vumbiwa lerintshwa.
Tihuvonkulu ta swifunzankulu
12. (1) Munhu wihi ni wihi loyi a ri Holobyenkulu kumbe xirho xa Huvonkulu ya
xifundzankulu loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho
walowo hi ku landza Vumbiwa lerintshwa na vumbiwa rihi na rihi ra xifundzankulu leri ri nga vaka
ri vekiwile ku va nawu, kambe ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (2).
(2) Ku kondza Holobyenkulu loyi a hlawuriweke endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa
mfumo wa milawu wa xifundzankulu ku ya hi Vumbiwa lerintshwa a sungula ku tirha, kumbe loko
xifundzankulu xi veka vumbiwa ra xona ku va nawu, xihi ni xihi eka xona loxi rhangaka, swiyenge
swa 132 na 136 swa Vumbiwa lerintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tani hi laha swi
hlamuseriweke eka Xitandzhaku xa C xa Xedulu leyi.
Mavumbiwa ya swifundzankulu
13. Vumbiwa ra xifundzankulu leri pasisiweke loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku
tirha ri fanele ku landzelela xiyenge xa 143 xa Vumbiwa lerintshwa.
Ku nyiketiwa ka milawu eka swifundzankulu
14. (1) Milawu hi mayelana na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya ntirho leyi
longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe ya 5 ta Vumbiwa lerintshwa naswona leyi, loko Vumnbiwa
lerintshwa ri sungula ku tirha, a yi fambisiwa hi vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya rixaka,
yi nga ha nyiketiwa hi Presidente, hi xitivisanawu, eka vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu
ya xifundzankulu lebyi byi hlawuriweke hi Huvonkulu ya xifundzankulu xolexo.
(2) Ku fikela laha swi lavekaka ku va ku nyiketiwa milawu ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (1)
ku va swi tirhiwa hi ku nyawula, Presidente, hi xitivisanawu, a nga ha -
(a) hundzuluxa kumbe ku lulamisa milawu ku endlela ku lawula mahlamuseriwele ya yona
kumbe matirhisiwele;
(b) laha ku nyikiwa ka matimba ku nga tirhiki eka xiphemu xihi ni xihi xa milawu hinkwayo,
a nga ha herisa na ku veka hi vuntshwa, ku katsiwa na kumbe ku nga katsiwi na mihundzuluxo
kumbe ku lulamisiwa loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ka yalawo ya makungu ya yona lama
eka wona ku nyikiwa ka matimba ku tirhaka kumbe ku fikela laha ku nyikiwa kwaloko ka
matimba ku tirhaka eka yona; kumbe
(c) ku lawula mhaka yihi na yihi yin'wana leyi lavekaka hikokwalaho ka xivangelo xa ku
nyikiwa ka matimba yalawo, ku katsa na ku hundziseriwa kumbe ku rhumeriwa ka vatirhi, kumbe
ku hundziseriwa ka rifuwo, swikweleti, timfanelo na swiboho, eka kumbe ku huma eka mfumo
wa rixaka kumbe wa xifundzankulu kumbe ndzawulo yihi ni yihi ya mfumo, mafambisele, vutlrhari
bya vuhlayiseki kumbe vandla rin'wana.
(3) (a) Kopi ya xitivisanawu xin'wana na xin'wana lexi humesiwaka hi ku landza
ayitheme-ntsongo ya (1) kumbe ya (2) yi fanele ku yisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu
na Huvo ya Tiko ya swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 10 ya ku hangalasiwa ka
xitivisanawu.
(b) Loko haswimbirhi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko hi xiboho ti nga
pfumeleli xitivisanawu kumbe kungu rihi ni rihi ra xona, xitivisanawu xolexo kumbe kungu ri
hundzela hi nkarhi, kumbe handle ko khumba -
(i) ku tirha ka nchumu wihi ni wihi leri endliweke hi ku landza xitivisanawu xolexo kumbe
kungu ri nga si helela hi nkarhi; kumbe
mfanelo kumbe xifundzho lexi kumiweke kumbe xiboho kumbe nandzu leri rhwariweke
xi nga si helela hi nkarhi.
Loko matimba yo endla milawu ya nyikiwa ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (1), xihi ni xihi
tekiwa tani hi loko ku ri leswi kongomisiwaka eka vulawuri lebyi ya nyikeweke eka byona.
(5)
Vumbiwa ro rhanga, ku katsa na hundzuluxo wihi na wihi, ndzulamiso kumbe ku herisiwa na ku
vekiwa hi vuntshwa ka milawu yihi na yihi na goza rihi ni rihi rin'wana leri tekiwaka ehansi ka
Milawu leyi nga kona yi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende
15. Vulawuri lebyi welaka endzeni ka huvonkulu ya rixaka lebyi fambisaka milawu yihi
ni yihi leyi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende loko Vumbiwa lerintshwa
vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzankulu hi ku landza ayitheme ya 14 ya Xedulu
leyi.
Ayitheme-ntsongo ya (1) yi hundzela hi ntirho malembe mambir
ku tirha ka vumbiwa lerintshwa.
Tikhoto
(1) Khoto yin'wana na yin'wana ya nawu ku katsa na tikhoto ta varhangeri va
na ku tirhisa matimba ya tona ya vulawuri hi ku landza milawu leyi tirhaka eka yona, naswona
munhu wihi ni wihi loyi a khomeke ntirho tani hi mutirhela
khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho walowo, hi ku ya hi -
(a)
(b) hi ku fambelana ni Vumbiwa lerintshwa.
(a) Khoto ya Vumbiwa leyi simekiweke hi Vumbiwa lero rhanga yi va Khoto ya
(b) Munhu wihi na wihi loyi a khom
kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u va
Presidente, Museketeri wa Presidente kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa ehansi ka
vona wo tirha tani hi laha swi vekiweke hi xiyenge xa 176(1) xa Vumbiwa lerintshwa.
(3) Rhavi ra Tiapili ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga ri va Khoto
ehansi ka Vumbiwa lerintshwa.
(b) - Nkulu, Museketeri wa
Muavanyisi
tirha, u va Muavanyisi-Nkulu, Museketeri wa Muavanyisi isi wa
Khoto
(4) (a) -Nkulu ya Afrika Dzonga
kumbe khoto -xikaya kumbe rhavi ra tin'wana na tin'wana ra khoto yaleyo, ri va
Khoto ya le Henhla ehansi ka Vumbiwa lerintshwa handle ka ku cinciwa kwihi na kwihi eka
languteriweke eka ayitheme-ntsongo ya (6).
Munhu wihi ni wihi loyi a nga khoma ntirho kumbe loyi a tekiwaka ku va a khome ntirho
-Presidente Museketeri wa Muavanyisi-Presidente kumbe muavanyisi wa Khoto
Muavanyisi-Presidente, Museketeri wa Muavanyisi e kumbe muavanyisi wa khoto yaleyo
ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, ku ya hi ku hlanganisiwa ka mintirho kwihi ni kwihi loku
-ntsongo ya (6).
(5) Handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku
a swi fambelani, leswi vuriwaka eka milawu yihi ni yihi kumbe endlele swi kongomisiwa eka -
(a) Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa lero rhanga, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi
vula Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa lerintshwa;
(b) Rhavi ra Tiapili ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi
vula Khoto-Nkulu yo Apila; na
(c) rhavi ra xifundzankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe
Khoto-Nkulu ya tiko-xikaya kumbe rhavi ra tin'wana na tin'wanara khoto yaleyo, swi fanele ku
tekiwa tani hi loko swi vula Khoto ya le Henhla.
(6) (a) Hi ku hatlisa loko swi koteka endzhaku ka loko Vumbiwa lerintshwa ri sungule
ku tirha, tikhoto hinkwato, ku katsa na xivumbeko xa tona, mavumbiwele, matirhele na vulawuri
bya tona na milawu hinkwayo leyi yelanaka, swi fanele ku hlanganisiwa hi xikongomelo xo simeka
sisiteme ya vuavanyisi leyi yi fanelaka eka swilaveko swa Vumbiwa lerintshwa.
(b) Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambisele ya vululami, endzhaku ko
tsundzuxana na Khomixini ya Vutirheri bya Vuavanyisi, xi fanele ku fambisa ku hlanganisiwa ka
mintirho loku languteriweke eka ndzimana ya (a).
Milandzu leyi ya ha gadziweke emahlweni ka tikhoto
17. Ku sengiwa ka milandzu hinkwayo leyi loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha
a yi gadziwile emahlweni ka khoto, yi fanele ku yisiwa emahlweni no tirhana na yona tani hiloko
Vumbiwa lerintshwa ri nga vekiwanga ku va nawu, handle ka loko swilaveko swa vululami swi
laveka hi ndlela yin'wana.
Vulawuri bya vuchuchisi
18. (1) Xiyenge xa 108 xa Vumbiwa ro rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza Nawu
wa Palamende leri languteriiweke eka xiyenge xa 179 xa Vumbiwa lerintoluva xi sungula ku tirha.
Ayitheme-ntshongo leyi a yi khumbi ku thoriwa ka Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka hi ku
landza xiyenge xa 179.
(2) Gqweta-jenerala loyi a khomeke ntirho loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u
ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi vekiweke leyi tirhaka eka xiyimo xolexo xa ntirho,
ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (1).
Swihlambanyo na switiyisiso
19. Munhu loyi a yaka emahlweni no tirha hi ku landza Xedulu leyi naswona loyi a tekeke
xihlambanyo xa ntirho walowo kumbe a endleke xitiyisio xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa ro
rhanga, a nga bohiwi ku engeta xihlambanyo xa ntirho kumbe xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi
Vumbiwa lerintshwa.
Mavandla man'wana ya tirhelanaka na Vumbiwa
20. (1) Eka xiyenge lexi "vandla leri tirhelanaka na vumbiwa" swi vula -
(a) Musirheleri wa Vanhu;
(b) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu;
(c) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu;
(d) Mukamba-Tinkonta Jenerala;
(e) banki ya rixaka ya South African Reserve Bank;
(f) Khomixini ya Timali na Vankwama;
(g) Khomixini ya Vutirheri bya Vuavanyisi; kumbe
(h) Huvo ya Tindzimi ya Pan South African.
(2) Vandla rihi ni rihi leri tirhaka hi vumbiwa leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa lero
rhanga ri ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka rona, naswona munhu wihi
ni wihi loyi a khomeke ntirho tani hi xirho xa khomixini, xirho xa huvo ya Reserve Bank, kumbe
Huvo na Tindzimi ya Pan South African Musirheleri wa Vanhu kumbe Mukamba - tinkonta
Jenerala loko Vumabiwa lerintshwa ri sungula ku tirha u ya emahlweni na ku khoma ntirho hi ku
landza milawu leyi tirhaka eka ntirho walowo, ku ya hi -
(a)
(b) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa.
Swiyenge swa 199(1), 200(1), (3) na (5) ku fika eka (11) na 201 ku fika eka 206 swa
leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa.
(4)
105(1)(h) xa Vumbiwa lero rhanga swa yima ku va swirho swa Khomixini, loko swirho leswi
vuriweke eka xiyenge 178(I)(i) xa Vumbiwa leri ntshwa swi thoriwile.
(a) Huvo ya Volkstaat leyi simekiiweke hi ku landza Vumbiwa lero rhanga yi ya
loyi a khomeke ntirho tani hi xirho xa Huvo leyi loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u
ya emahlweni no khoma ntirho walowo hi ku landza milawu leyi tirhaka eka xiyimo xexo xa
(i) hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa ka milawu; na
ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa.
(b)
emahlweni no tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende leri pasisiweke hi ku landza
xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa.
21. (1)
swifundzankulu, milawu yaleyo yi fanele ku vekiwa hi vulawuri lebyi faneleke ka ha ri na nkarhi
leri ringaneke ku suka hi siku leri Vumbiwa lerintshwa ri sungurile ku tirha.
Xiyenge xa 198(b) xa Vumbiwa lerintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa ku
(3) Xiyenge xa 199(3)(a) xa Vumbiwa lerintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa
yi vekiwile ku va nawu.
(4)
lerintshwa yi fanele ku vekiwa ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu ku suka eka siku leri
Vumbiwa lerintshwa ri sungurile ku tirha, kambe ku va milawu leyi vuriwaka yi nga ri kona a swi
(5) Ku fikela loko Nawu ra Palamende leri kongomisiweke eka x
leri ntshwa ri tirhisiwa, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha boha tirhele ra wona loko
ku ri hileswaku matimba ya nyikiwile eka vurhumiwa bya wona ku vhota eka Khansele ya Tiko
(6) Ku fikela loko mfumo wa
tirhisiwa, masipala swa n'wi fanela ku hakerisa xibalo xin'wana ni xin'wana, ndzuvo kumbe xibalo
xa nhundzu lexi a xi ri ni matimba ku endla tano loko Vumbiwa ri sungula ku tirha.
22. Hambileswi ku nga na mukungu wahi ni wahi man'wana ya Vumbiwa lerintshwa na
Vumbiwa lero rhanga ya yelanaka na ndzivalelano ehansi ka nhlokomhaka "Vun'we bya Rixaka
na ku Phahlelana Mariyeta" ya tekiwa ya ri xiphemu xa Vumbiwa lerintshwa; naswona makungu
wa 34 wa 1995), tani hi laha wu hundzuluxiweke hokona ku katsa na swilaveko swa ku twala ka
wona.
23. (1)
Vumbiwa lerintshwa yi fanele ku vekiwa ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu ku sukela
siku leri Vumbiwa lerintshwa ri sunguleke ku tirha ha rona.
(2) Ku kondza milawu leyi languteriweke eka swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa
lerintshwa swi vekiwa ku va nawu -
(a) xiyenge xa 32(1) xi fanele ku tekiwa xi hlayeke hi ndlela leyi landzelaka:
"(1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela mahungu hinkwawo lama nga
mavokweni ya mfumo kumbe xihi na xihi xa swirho swa wona eka xiyenge xihi na xihi xa fumo
ku fikela laha mahungu yalawo ya lavekaka ku endlela ku tirhisiwa kumbe ku sirhelela timfanelo
ta yena." na
(b) xiyenge xa 33(1) na (2) swi fanele ku tekiwa swi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
"Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya -
(a) endlele leri landzaka nawu ra mafambisele laha yihi ni yihi ya timfanelo ta yena yi
khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
(b) endlele leri lulameke ra mafambisele laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe leswi a
swi languteleke hi ku landza nawu swi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
(c) ku nyikiwa tinhlamuselo to tsariwa ta endlele ra mafambisele leri khumbaka yihi na yihi
ya timfanelo ta yena kumbe swilaveko handle ka loko swivangelo swa endlele rolero swi
tivisiweke mani na mani; na
(d) endlele ra mafambisele leri nga hlamuseriwaka ku va ri lulamile hi tlhelo ra tinhlamuselo
leti ti nyikeriwaka rona laha yihi ni yihi ya timfanelo ta yena ya khumbekaka kumbe ku
xungetiwa.".
(3) Swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa lerintshwa swi hundzela hi nkarhi loko
milawu leyi languteriweke eka swiyenge swileswo, hi ku hambana ka swona, yi nga vekiwi ku va
nawu ku nga si hela malembe manharhu Vumbiwa lerintshwa ri sungurile ku tirha.
Mafambisele ya vanhu na vutirheri bya vuhlayiseki
24. (1) Swiyenge swa 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 ku fika eka 228, 236(1), (2), (3),
(6), (7)(b) na (8), 237(1) na (2)(a) na 239(4) na (5) swa Vumbiwa lero rhanga swi ya emahlweni
no tirha tani hi loko Vumbiwa ro rhanga ri nga herisiwanga, ku ya hi -
(a) mihundzuluxo eka swiyenge swileswo tani hi laha swi vekiweke eka Xitandzhaku xa D;
(b) ku hundzuluka kumbe ku herisiwa kwihi ni kwihi ka milawu hi Nawu wa Palamende leri
pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa; na
(c) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa.
(2) Khomixini ya Ntirho wa Mfumo na tikhomixini ta ntirho wa mfumo ta swifundzankulu leti
vuriwaka eka Kavanyisa ka 13 ka Vumbiwa lero rhanga ti ya emahlweni no tirha hi ku landza
Kavanyisa koloko na milawu leyi vekiweke yi tirhaka eka tona tani hi loko kavanyisa loku ku nga
herisiwangi, ku kondza Khomixini na tikhomixini ta ntirho ta swifundzankulu ti herisiwa hi Nawu
wa Palamende leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa.
(3) Ku herisiwa ka Vumbiwa lero rhanga a swi khumbi xitivisanawu xihi ni xihi lexi
humesiweke ku ya hi xiyenge xa 237(3), xa Vumbiwa lero rhanga, naswona xitivisanawu xihi ni
xihi xo tano xi ya emahlweni no tirha, ku ya hi -
(a) ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa kwihi ni kwihi ka milawu; na
(b) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa.
Engetelo yo herisa ya mimfumo ya milamu
25. (1) Munhu wihi ni wihi loyi, loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, a a tirha
xigwevo laha Riphabliki xa ku pfaleriwa ejele ku tlula 12 wa tin'hweti handle ko tilanghela ndziho,
a nga fanelanga ku va xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe xa mfumo wa milawu
wa xifundzankulu.
(2) Ku va munhu a nga ha eneti swilaveko swa vuxirho hi ku landza ayitheme-ntsongo ya (1)
-
(a)
xi hungutiwa hi apili ku va xigwevo lexi nga endliki leswaku munhu a nga ha eneti swilaveko swa
vurirhu; naswona
ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Mfumo wa Ndhawu
(1) Handle ka timhaka leti nge ka swiyenge swa 151, 155, 156, na 157 swa Vumbiwa
(a) timhaka l
(Nawu wa 209 wa 1993), tani hi laha ti nga ha hundzuluxiwaka nkarhi ni nkarhi hi milawu ya tiko
swi yelana ni Vumbiwa leri ntshwa, swi tama swa ha ri tano ku fikela 30 Dzivamisoko 1999
(b) murhangeri wa xintu wa vaaka
tshama etikweni laha ku nga ni khansele ya xikaya, khansele ya tiko-xikaya leri cincaka leri welaka
Vumbiwa lera khale, u fanerile ku va xirho xa Khansele yoleyo hi ex officio ku fikela loko Nawu
wa Palamende wu endla hi ndlela yin'wana yo hambana.
Xiyenge xa 245(4) xa Vumbiwa lero rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza xiyenge
wa Ndhawu, 1993, a xi fanelanga ku herisiwa ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende na Milawu ya Swifundzankulu
Swiyenge swa 82 na 124 swa Vumbiwa lerintshwa a swi khumbi ku hlayisiwa ka Milawu
ya Palamende kumbe Milawu ya swifundzankulu leyi pasisiweke Vumbiwa lerintshwa ri nga si
Ntsariso wa nhundzu leyi nga famba-fambiki ya mfumo
(1) Eku
famba-fambiki ya mfumo xiyenge 239 xa Vumbiwa lero rhanga murejistra wa mapapila ya
leri faneleka, papila ra vun'wini kumbe papila rin'wana ro tsarisa nhundzu leyi nga famba-fambiki
(2) A ku hakeriwi ndzuvo kumbe swikoxo swin'wana hi tlhelo ra ntsariso loko ku landziwa
XITANDZHAKU XA A
Mihundzuluxo eka Xedulu ya 2 ya
1. Ku siviwa ka ayitheme ya 1 hi ayitheme leyi landzelaka:
Mintlawa leyi rhejistariweke hi ku landza milawu ya tiko na phikizano eka nhlawulo wa
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku tsala mavito ya vayimela -langwa eka nhlawulo
walowo eka minongoloko ya vayimela -langwa leti lulamisiweke hi ku landza Xedulu leyi na
milawu leyi endliweke ya tiko.".
Ku siva ayitheme ya 2 hi ayitheme leyi landzelaka:
"2. tani hi laha swi pimiweke hi ku landza
xiyenge xa 46 xa Vumbiwa lerintshwa, swi fanele ku tatiwa hi ndlela leyi landzelaka:
Hafu ya switulo hi minongoloko ya tirhijini leyi yi tisiweke hi mintlawa hi ku hambana ka
yona, ku nga na nhlayo leyi vekiweke ya switulu leyi hlayiseriweke rhijini yin'wana na yin'wana
landzelaka, hi ku tekela enhlokweni tinhlayo leti nga kona ti tirhiweke hi xisayense hi tlhelo ra
vavhoti, ra hi vuyimeri bya mintlawa leyi khumbekaka.
hafu leyin'wana ya switulu minongoloko ya rixaka leyi tisiweke hi mintlawa hi ku hambana
ka yona, kumbe ku huma eka tirhijini leti minongoloko ya rixaka yi nga tisiwangiki.".
3. Ku siva ayitheme ya 3 hi ayitheme leyi landzelaka:
"3. Minongoloko ya vayimela-ku-langwa leyi tisiwiweke hi ntlawa, hi ku hetiseka yi fanele ku
va na mavito lama ya nga tluriki nhlayo ya vayimela-ku-langwa leyi ringanaka na nhlayo ya switulu
eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, naswona nongoloko wun'wana na wun'wana wo tano wa
fanele ku kombisa mavito yalawo hi ndzandzelelano walowo wu vekiweke hi ku tsakeriwa tani
hi laha ntlawa wu nga ha pimaka.".
4. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 5 hi ku siviwa ka marito lama rhangeleka ndzimana (a)
hi marito lawa:
"5. Switulu leswi vuriwaka eka ayitheme ya 2(a) swi fanele ku averiwa xifundza hi xifundza
eka mintlawa leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:".
5. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 6 -
(a) hi ku siva marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama landzelaka:
"6. Switulu leswi vuriwaka eka ayitheme ya 2(b) swi fanele ku averiwa mintlawa leyi
phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:"; na
(b) hi ku siva ndzimana ya (a) hi ndzimana leyi landzelaka: na
"(a) Mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu wu fanele ku piniwa hi ku avanyisa nhlayo
ya tivhoti leti hoxiweke ta tiko hinkwaro hinhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Tiko ya
Milawu, ku hlanganisiwa na n'we kutani na vyuelo byi hlanganisiwa na n'we, ku nga hlayiwi
swiphemu, swi fanele ku va mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu.".
6. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 7(3) hiku siva ndzimana ya (b) hi ndzimana leyi
landzelaka:
"(b) Mpimo wa nhlayo ya switulu leyi hundzuluxiweke hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa
hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro, ku susiwile nhlayo ya
tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro ta ntlawa walowo wu vuriwaka eka ndzimana ya (a), hi nhlayo
ya switulu eka Nhlengeletano ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we, ku susiwa nhlayo ya switulu
leswi helelaka swi averiwile ntlawa leri ku vulavuriwaka hi wona hi ku landza ndzimana ya (a).".
7. Ku siviwa ka ayitheme ya 10 hi ayitheme leyi landzelaka:
"10. Nhlayo ya switulu eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu xin'wana na xin'wana yi
fanele ku va tani hi laha yi pimiweke hi ku landza xiyenge xa 105 xa Vumbiwa lerintshwa.".
8. Ku siviwa ayitheme ya 11 hi ayitheme leyi landzelaka:
"11. Mintlawa leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko leyi vekiweke naswona yi
phikizanelaka nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu, yi fanele ku hlawula mavito ya
vayimela-ku-langwa eka nhlawulo wa xifundzankulu xolexo eka minongoloko ya swifundzankulu
leyi yi lulamisiweke hi ku landza Xedulu leyi na milawu ya tiko.".
9. Ku siviwa ka ayitheme ya 16 hi ayitheme leyi landzelaka:
"Ku vekiwa ka vayimeri
16. (1) Endzhaku ka loko ku hlayiwa ka tivhoti ku herile, nhlayo ya vayimeri va ntlawa
wun'wana na wun'wana yi pimiwile kutani na vuyelo bya nhlawulo byi hlayiwile hi ku landza
xiyenge xa 190 xa Vumbiwa lerintshwa, Khomixini, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko
hlayiwa ka vuyelo koloko, yi fanele ku veka ku suka eka nongoloko wun'wana na wun'wana wa
vayimela-ku-langwa, leri tivisiweke hi ku landza milawu ya tiko, vayimeri va ntlawa wun'wana
na wun'wana eka mfumo wa milawu.
(2) Ku landzelela ku vekiwa koloko hi ku landza ayitheme-ntsongo ya (1), loko vito
ra muyimela-ku-langwa ri kumekaka eka ku tlula nongoloko wun'we eka Nhlengeletano ya Tiko
ya Milawu kumbe eka minongoloko ya hawumbirhi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na mfumo
wa milawu wa xifundzankulu (loko nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na wa mfumo
wa milawu wa xifundzankulu yi khomiwa hi nkarhi wun'we), kutani muyimela-ku-langwa yaloye
a fanele ku vekiwa tani hi muyimeri hi tlhelo ro tlula rin'we, ntlawa leri wu tiseke minongoloko
yaleyo, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa koloko ka vuyelo, wu fanele ku
-ku-langwa a faneleke ku vekiwa ku
-ku-langwa a nga ta tirha eka wona, tani hi
-ku-langwa ri faneleke ku
(3) Xikan'we
mfumo wa milawu kumbe mimfumo ya milawu"
10. (b) hi ndzimana leyi landzelaka:
"(b)
Swifundzankulu;".
11.
"19. Minongoloko ya vayimela -langwa va ntlawa lava vuriwaka eka ayitheme ya 16(1) yi
leri ku vekiwa ka vayimeri hi ku landza ayitheme ya 16 a ku hetisiwile, ku endlela ku siva
swivandla swa nkarhinyana: Ku ri leswaku ku tatisa kwihi na kwihi koloko ku fanele ku enliwa
12. Ku siva ayitheme ya 23 hi ayitheme leyi landzelaka:
"23. (1)
leyi yi tirhaka, ntlawa lowu wu hlawuleke vito ra xirho lexi exitulwini wu fanele ku siva xivandla
xolexo hi ku langa munhu -
loyi vito ra yena ri nga kona eka nongoloko wa vayimela-ku
lexi sukaka exitulwini eku sunguleni a ri hlawuriwile kona; na
(b)
nongoloko walowo.
(2)
kunene.
(3) alaka kumbe wu nga ha vi
kona kutani swirho leswi ku vulavuriwaka naswona swi suka eswitulwini swa swona hikwalaho
leyi yi nga sala mutatis mutandis tani hiloko switulo swoleswo swi lovile hi ku landza ayitheme
ya 7 kumbe ya 14, tani hi laha swi nga ha vaka xiswona."
Ku nghenisiwa ka ayitheme leyi landzelaka endzhaku ka ayitheme ya 23:
"Xivangelo xo tlhandlekela xa ku lahlekeriwa hi vuxirho eka mimfumo ya milawu
(1) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu leri eka wona Xedulu leyi
yaloye. Ku va xirho xa mfumo wa milawu walowo.
(2) -ntsongo y (1) ntlawa wihi na wihi wa tipolitiki leri wu nga
(3) Nawu wa Palamende, ku nga si hela nkarhi leri ringaneke loko Vumbiwa lerintshwa ri
hundzuluxa ayitheme leyi na ayitheme ya 23 ku endlela mukhuva leri hawona swi nga ta koteka
ku va xirho xa mfumo wa milawu xi yima ku va xirho xa ntlawa leri wu langeke xirho xolexo, ku
(4) Nawu wa Palamende leri vuriwaka eka ayitheme
makungu ya leswaku -
(a)
(b) ku va ntlawa wihi ni wihi wu tiava ku va mintlawa
14. Ku suriwa ka ayitheme ya 24.
Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 25 -
(a) hi ku siva nhlamuselo ya "Khomixini" hi nhlamuselo leyi landzelaka:
"Khomixini ri vula Khomixini ya Nhlawulo leyi vuriwaka eka xiyenge xa 190 xa Vumbiwa
lerintshwa;" na
(b) hi ku nghenisa nhlamuselo leyi landzelaka endzhaku ka nhlamuselo ya "nongoloko wa
rixaka".
"Vumbiwa lerintshwa swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika - Dzonga, 1996,".
16. Ku suriwa ka ayitheme ya 26.
XITANDZHAKU XA B
Mfumo wa vun' we bya Rixaka:
Xiyenge xa Rixaka
1. Xiyenge xa 84 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi ri na xiyengenyana xo
tlhandlekela lexi landzelaka:
" (3) Presidente u fanele ku tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu -
(a) eku hluvukisiweni na ku tirhiwa ka milawu ya mfumo wa rixaka;
(b) eka timhaka hinkwato leti yelanaka na vufambisi bya Khabinete na ku tirhiwa ka ntirho wa
Khabinete;
(c) eka ku avela mintirho Vaseketeri va Presidente va Makungu;
(d) a nga si endla ku thola kwihi ni kwihi ehansi ka Vumbiwa kumbe milawu yihi ni yihi, ku
katsa na ku thoriwa ka varhumiwa eka matiko ya le handle kumbe vayimeri van'wana va
diplomatiki;
(e) a nga si thola tikhomixini ta vulavisisi;
(f) a nga si vitana referendamu;
(g) loko a nga si rivalela kumbe ku yimisa swa nkarhinyana swigwevo swa vaonhi.".
2. Xiyenge xa 89 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi ri na xiyengenyana xo
tlhandlekela lexi landzelaka:
"(3) Swiyengenyana swa (1) na (2) swa tirha nakambe eka Museketeri wa Presidente wa
Makungu.".
3. Ndzimana ya (a) ya xiyenge xa 90(1) xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi
hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
"(a) Museketeri wa Presidente wa Makungu loyi a hlawuriweke hi Presidente;".
4. Xiyenge xa 91 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi
landzelaka:
"Khabinete
91. (1) Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, Vaseketeri va Presidente va Makungu na -
(a) Vaholobye lava nga riki ehenhla ka 27 lava va nga swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya
Milawu naswona va thoriweke hi ku landza swiyengenyana swa (8) ku fika eka (12); na
(b) Holobye a ri un'we loyi a nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona a
thoriweke hi ku landza xiyengenyana xa (13), ku ri leswaku Presidente, a tirha hi ku tsundzuxana
na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka ya politiki,
u teka ku thoriwa ka Holobye yaloye ku fanerile.
(2) Ntlawa wun'wana na wun'wana leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu wu fanele ku hlawula Museketeri wa Presidente wa Makungu
a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
(3) Loko ku ri hava kumbe ku ri na ntlawa wun'we leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula
eka Nhlengeletano ya Milawu ntlawa leri nga na nhlayo ya le henhla ya switulu na ntlawa leri nga
na nhlayo ya switulu leyi landzelaka ya vumbirhi ha yin'we-yin'we ti na mfanelo yo hlawula
Museketeri wa Presidente wa Makungu un'we a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya
Milawu.
(4) Loko a hlawuriwa no vekiwa, Museketeri wa Presidente wa Makungu a nga ha langa ku
tama a ha ri kumbe a tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Milawu.
(5) Museketeri wa Presidente wa Makungu u tirhisa matimba naswona u fanele ku tirha
mintirho leyi yi haverisiweke ntirho wa Museketeri wa Presidente wa Makungu hi Vumbiwa
kumbe leyi yi areriweke ntirho walowo hi Presidente.
(6) Museketeri wa Presidente wa Makungu u Khoma ntirho -
(a) Ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999 handle ka loko a siviwa kumbe a vitaniwa ku
tlhelela endzhaku hi ntlawa leri wu nga na mfanelo yo n'wi hlawula hi ku landza swiyengenyana
swa (2) na (3); kumbe
(b) ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente endzhaku ka nhlawulo wihi na wihi
wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leri wu khomiweke ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko
1999, a sungula ku tirha.
(7) Xivandla xa ntirho wa Museketeri wa Presidente wa Makungu xi siviwa hi ntlawa leri wu
hlawuleke no veka Museketeri yaloye wa Presidente.
(8) Ntlawa leri wu nga na switulu swo sukela eka 20 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya
Tiko ya Milawu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu na
mfanelo yo va wu nyikiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Khabinete leti hi tlhelo ra tona
Vaholobye lava va vuriweke eka xiyengenyana xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, hi ndzinganelano
wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu loko ku
pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi swi nga na mintlawa leyin'wana leyi ngheneleka.
(9) Tindzawulo ta Khabinete ti fanele ku averiwa eka mintlawa leyi khumbekaka hi ku
landzelelana hi ku ya hi fomula leyi landzelaka:
(a) Mpimo wa switulu hi ndzawulo hi ndzawulo wu fanele kukumiwa hi ku avanyisa ntsengo
wa nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswi hlanganyeriweke hi mintlawa
leyi khumbekaka hi nhlayo ya tindzawulo leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriwaka eka
xiyengenyana xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, ku hlanganisiwa na n'we.
(b) Vuyelo, ku nga tekeriwi enhlokweni xiphemu xa xikhume xa vunharhu na swiphemu leswi
landzelaka loko swi ri kona, i mpimo wa switulu swa ndzawulo hi ndzawulo.
(c) Nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku a veriwa ntlawa leri khumbekaka wu kumeka hi ku
avanyisa ntsengo wa nhlayo wa switulu leswi ntlawa walowo wu nga na swona eka Nhlengeletano
ya Tiko ya Milawu hi mpimo leri wu vuriwaka eka ndzimana ya (b).
(d) Vuyelo, ku ya hi ndzimana ya (e), byi komba nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa
ntlawa walowo.
(e) Laha ku tirhisiwa ka fomula leyi yi nga laha henhla ku humesa nsalo leri wu nga
mitiwangiki hi nhlayo ya tindzawulo leti ti averiwaka ntlawa, nsalo wu phikizana na minsalo
leyin'wana yo fana leyi yi kumiwaka hi ntlawa kumbe mintlawa yin'wana, na ndzawulo kumbe
tindzawulo tihi na tihi leti ti salaka ti nga averiwanga ti fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa
leyi khumbiwaka hi ndzandzelelano wa vukulu bya nsalo.
(10) Presidente endzhaku ko tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na
varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka u fanele -
(a) ku kuma nhlayo leyi yi nga yona ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa mintlawa leyi
khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti yi averiwaka tona hi ku landza xiyengenyana
xa (9);
(b) ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin'wana na yin'wana yoleyo xirho xa Nhlengeletano ya
Tiko ya Milawu lexi xi nga xirho xa ntlawa walowo ndzawulo yaleyo yi averiweke yona ku ya hi
ndzimana ya (a), ku va Holobye loyi a nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yaleyo;
(c) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela
mafumele lamanene, u fanele ku cinca makumiwele wahi ni wahi ya mpimo wa switulu ku ya hi
ndzimana ya (a) ku ya hi xiyengenyana xa (9);
(d) yimisa ku thoriwa kwihi ni kwihi ku ya hi ndzimana ya (b) -
(i) loko Presidente a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa ntlawa leri eka wona
Holobye yaloye a nga xirho; kumbe
(ii) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela
mafumele lamanene; kumbe
(e) ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa Holobye.
(11) Xiyengenyana xa (10) xi fanele ku tirhiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya
mfumo wa vun'we bya rixaka, kutani Presidente na vatirhi va makungu lava khumbekaka eka ku
sungula ka ku tirhisiwa ka xiyengenyana xolexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi
minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhleni ka -
(a) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d)(ii)
ya xiyengenyana xolexo, xiboho xa Presidente xi na matimba ku tlula leswin'wana;
(b) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya
xiyengenyana xolexo loku khumbaka munhu loyi a nga riki xirho xa ntlawa leri Presidente a
welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa ntlawa leri munhu yaloye a nga xirho xa wona xi na
matimba ku tlula leswin'wana; na
(c) ku tirhisiwa ka matimba loku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengenyana
xolexo loku khumbaka munhu loyi a nga xirho xa ntlawa leri Presidente a welaka eka wona,
xiboho xa Presidente hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana.
(12) Loko makumiwele wahi ni wahi ya mpimo wa nhlayo ya tindzawulo leti fanelaka ku
averiwa ya cinciwa ku ya hi xiyengenyana xa (10)(c),Vaholobye lava va khumbekaka va fanele
ku suka eka tindzawulo ta vona kambe va ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe
eka ndzawulo tin'wana leti averiweke mintlawa ya vona hi ku hambana ka yona hi ku landza
mapimiwele lama ya cinciwaka.
(13) Presidente -
(a) hi ku tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi
khumbekaka, va fanele -
(i) ku veka ndzawulo yo karhi ya Holobye loyi a vuriwaka eka xiyengenyana xa (1)(b) loko
swi tshuka swi laveka hi ku landza xiboho xa Presidente ehansi ka xiyengenyana xolexo;
(ii) ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yaleyo munhu loyi a nga riki xirho xa Nhlengeletano ya
Milawu, ku va Holobye loyi a khumbekaka hi ndzawulo yaleyo.;
(iii) ku siva, loko swi laveka, xivandla hi tlhelo ra ndzawulo yaleyo; kumbe
(b) endzhaku ko tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va
mintlawa leyi khumbekaka, u fanele ku herisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (a)
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela ku va na
mfumo lerinene.
(14) Tinhlengeletano ta Khabinete ti fanele ku va ehansi ka vufambisi bya Presidente, kumbe,
loko Presidente a lerisa tano, vufambisi bya Museketeri wa Presidente wa Makungu: Ku ri
leswaku Museketeri wa Presidente wa Makungu u fambisa tinhlengeletano loko nkarhi wa yena
wu fika handle ka loko timhaka ta xihatla ta mfumo na moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo
ya mfumo wa vun'we bya rixaka ti koxa hi ndlela yin'wana.
(15) Khabinete yi fanele ku tirha hi mukhuva leri wu tekelaka enhlokweni moya wo lavana na
ku twanana leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka xikan'we na
mfumo leri nyawulaka."
5. Xiyenge xa 93 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi
landzelaka:
"Ku thoriwa ka Vaseketeri va Vaholobye
93. (1) Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu
na varhangeri va mintlawa leyi hoxaka xandla eka Khabinete, u simeka swivandla swa mintirho
ya vaseketeri va vaholobye.
(2)
vaholobye hi ndzinganelo wo fana, naswona hi ku landza fomula yo fana na leyi tindzawulo ta
Khabinete ti averisiwaka xiswona.
Makungu ya xiyenge xa 91 (10) ku ya eka (12) ya tirha, ku katsa na ku cinciwa loku
lavekaka hi tlhelo ra Vaseketeri va Vaholobye, naswona eka ku tirhisiwa koloko leswi swi
vula Museketeri wa Holobye kumbe xivandla xa ntirho xa museketeri wa holobye, hi ku
landzelelana.
Loko munhu a thoriwa ku va Museketeri wa Holobye wa ndzawulo yihi na yihi leyi yi
haverisiweke Holobye -
Museketeri yaloye wa Holobye u fanele ku tirhisa matimba no tirha mintirho leyi
yin'wana leswi, hi ku ya hi swiletelo swa Presidente, swi nga ha nyikiwaka Museketeri yaloye wa
Holobye hi Holobye yaloye; naswona
Swihi ni swihi leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi swi kongomisiwaka eka Holobye
yaloye swi fanele ku tekiwa tani hiloko swi katsa na leswi kongomisiwaka eka Museketeri wa
Museketeri yaloye wa Holobye a n'wi khomelaka.
(5)
hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi a tsandzeka ku tirhisa matimba wahi ni wahi kumbe ku tirha
mintirho ya yena, Presidente u thola Museketeri wa Holobye wihi na wihi un'wana kumbe munhu
angarhela kumbe eku tirhisiweni kumbe ku tirhiwa ka matimba wahi ni wahi yo karhi kumbe
mintirho.".
Xiyenge xa 96 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa xi ri na swiyengenyana swo tlhandlekela
leswi landzelaka:
Vaholobye, hi un'we-un'we, va na vutihlamuleri eka Presidente na le ka Nhlengeletano
hi ndlela yo yelana swi hlanganile swi na vutihlamuleri bya ku endla mintirho ya swona ya mfumo
wa rixaka na mikhuva ya wona ya matirhele.
Vaholobye va fanele ku fambisa tindzawulo ta vona hi ku ya hi matirhele lawa ya vekiweke
(5) Loko Holobye a tsandzeka ku fambisa ndzawulo hi ku ya hi tirhele ra Khabinete,
ndzawulo ya fambelana na milawu ya tirhele rolero.
(6)
xiyengenyana xa (5), Presidente u susa Holobye yaloye entirhweni -
(a) a
na Holobye yaloye kutani, loko Holobye yaloye a nga ri xirho xa ntlawa leri Presidente a welaka
tsundzuxana na murhangeri wa ntlawa leri Holobye yaloye a welaka eka wona; kumbe
(b)
na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka.".
XETANDZHAKU XA C
Xiyenge xa Xifundzankulu
1. ge xa 132 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi
landzelaka:
132. (1) Huvonkulu ya xifundzankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu na swirho leswi nga riki
henhla ka 10 leswi thoriweke hi Holobyenkulu ku ya hi xiyenge lexi.
(2) Ntlawa leri wu nga na ku sukela eka 10 wa tiphesente kumbe ku tlula wa switulu eka
mfumo wa milawu wa xifundzankulu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa
vun'we bya rixaka, wu fanele ku averiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Huvonkulu hi
ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka mfumo wa milawu loko ku
pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi mintlawa leyin'wana leyi khumbekaka yi nga na swona.
(3) Tindzawulo ta Huvonkulu ti fanele ku averiwa mintlawa leyi khumbekaka hi ku
landzelelana ka yona ku ya hi fomula leyi yi hlamuseriweke eka xiyenge xa 91(9), kutani loko ku
tirhisiwa fomula yaleyo leswi swi vuriwaka eka xiyenge xalexo swi kongomisiwa eka -
(a) Khabinete, swi fanele ku hlayiwa tani hiloko swi vula Huvonkulu;
(b) Holobye, swi fanele ku hlayiwa tani hiloko swi vula xirho xa Huvonkulu; naswona
(c) Nhlengeletano ya Milawu, swi fanele ku hlayiwa tani hiloko swi vula mfumo wa milawu
wa xifundzankulu.
(4) Holobyenkulu wa xifundzankulu endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va mintlawa leyi
khumbekaka u fanele -
(a) ku pima nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti ti faneleke ku averiwa mintlawa leyi
khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti averiweke yona hi ku landza xiyengenyana xa
(3);
(b) ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin'wana na yin'wana yo tano xirho xa mfumo wa milawu
lexi nga xirho xa ntlawa leri ndzawulo yaleyo a yi averiwile wona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va
xirho xa Huvonkulu lexi nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yaleyo;
(c) loko swi tshuka swi laveka hi swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku endlela mafumele
lamanene, ku cinca mapimiwele wahi ni wahi eka ndzimana ya (a), ku ya hi xingenyana xa (3);
(d) ku yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ehansi ka ndzimana ya (b) -
(i) loko Holobyenkulu a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa ntlawa leri xirho xa
Huvonkulu lexi ku vulavuriwaka haxona xi nga xirho xa wona; kumbe
(ii) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe ku endlela
mafumele lamanene; kumbe
(e) ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa xirho xa
Huvonkulu.
(5) Xiyengenyana xa (4) xi fanele ku endliwa leswaku xi tirhisiwa hi moya leri wu nga ndzeni
ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, kutani Holobyenkulu na vatirhi lavan'wana va
makungu lava khumbekaka eku tirhiseni ka xiyengenyana xolexo va fanele ku lavana na ku fikelela
ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhleni ka -
(a) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d) (ii)
ya xiyengenyana xolexo, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana;
(b) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya
xiyengenyana xolexo ku khumbaka munhu loyi a nga riki xirho xa ntlawa leri Holobyenkulu a
welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa ntlawa leri munhu yaloye a welaka eka wona hi xona
xi nga na matimba ku tlula leswin'wana; na
(c) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya
xiyengenyana xolexo loku khumbaka munhu loyi a nga xirho xa ntlawa leri Holobyenkulu a
welaka eka wona, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana.
(6) Loko mapimiwele wahi ni wahi ya ku averiwa ka tindzawulo ma cinciwa ku ya hi
xiyengenyana xa (4)(c), swirho leswi khumbekaka swi fanele ku huma eka tindzawulo ta swona,
kambe swi tama swa ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe eka tindzawulo
tin'wana leti averiweke mintlawa hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimiwele lama cinciwaka.
(7) Tinhlengeletano ta Huvonkulu ti fanele ku fambisiwa hi Holobyenkulu wa xifundzankulu
xolexo.
(8) a
na ntwanano leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, xikan'we na
2. Xiyenge xa 136 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa ku va xi ri na swiyengenyana swo
"(3) Swirho swa Huvonkulu ha xin'we
mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi ta mafambisele ya tindzawulo ta swona, naswona swirho
hinkwaswo swa Huvonkulu swi hlanganile, hi ndlela yaleyo swi na vutihlamuleri bya ku tirhiwa
(4) Swirho swa Huvonkulu swi fanele ku fambisa tindzawulo ta swona hi ku ya hi milawu ya
(5) Loko xirho xa Huvonkulu xi tsandzeka ku fam
matirhele ya Huvo, Holobyenkulu a nga ha lava leswaku xirho lexi khumbekaka xi endla leswaku
mafambisele ya ndzawulo yaleyo ya fambelana na mikhuva yaleyo ya matirhele.
Loko xirho lexi khumbekaka xi tsandzeka ku landza xilaveko xa Holobyenkulu ehansi ka
tsundzuxana na xirho xolexo, kutani loko xirho xolexo xi nga ri xirho xa ntlawa leri Holobyenkulu
a welaka eka wona kumbe xi nga ri murhangeri wa ntlawa leri khumbekaka, naswona endzhaku
XITANDZHAKU XA D
Mafambisele ya Tiko na vutirheri bya vuhlayiseki: Mihundzuluko eka swiyenge swa Vumbiwa lero
1. Ku h
(a) hi ku siva eka xiyengenyana xa (1) marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama
"(1) Ku ya hi swiletelo swa Holobye wa Vusirheleri na Vuhlayiseki, Khomixinara wa Rixaka
(b) hi ku siva ndzimana ya (b) ya xiyengenyana xa (i) hi ndzimana leyi landzelaka:
ku thola vakhomixinara va swifundzankulu;"
(c)
"(d) k
lebyi lavaka ndzavisiso eka tiko hinkwaro na ku siveriwa kumbe vuswikoti byo hlawuleka;" na
(d)
"(k) ku simekiwa na ku hlayisiwa ka xiyenge xa vuphorisa xa nawu eka tiko eka tiko hinkwaro
2. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 219 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva eka xiyengenyana
"(1) (ku ya hi xiyenge xa 218(1), Khomixinara wa Xifundzankulu fanele ku va na vutihlamuleri
3. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 224 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva xipimelo xa
"Ku ri leswaku xiyengenyana lexi nakambe xi fanele ku tirha eka swirho swa vuthu rihi ni
rihi ra mathlhari leri ngheniseke nongoloko wa vatirhi va rona endzhaku ka ku sungula ku tirha
amukeriwa tsalwa lerintshwa ra vumbiwa tani hi laha swi languteriweke eka xiyenge xa 73 xa
Vumbiwa rolero loko nhlangano wa tipolitiki leri ehansi ka matimba ya wona na vulawuri bya
wu ngheneleke eka Huvonkulu ya Nkarhinyana, na ku nghenela eka nhlawulo wo sungula wa
Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na mimfumo ya milawu na nhlengeletano ya milawu ya
swifundzankulu ku ya hi Vumbiwa leri vuriwaka."
4. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 227 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva xiyengenyana xa
(2) hi xiyengenyana lexi landzelaka:
"(2) Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ri fanele ku tirhisa matimba ya rona na ku tirha mintirho
ya rona ntsena hi ku tirhela rixaka hi ku landza kavanyisa ka 11 ka Vumbiwa ra Riphabliki ra
Afrika-Dzonga, 1996."
5. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 236 xa Vumbiwa lero rhanga -
(a) hi ku siva xiyengenyana xa (1) hi xiyengenyana lexi landzelaka:
"(1) Vutirheri bya tiko, ndzawulo ya mfumo, vutirheri bya mafambisele kumbe vuhlayiseki lebyi
xikan'we-kan'we ku nga si sungula ku tirha Vumbiwa ra Afrika-Dzonga, 1996 (laha
endzhakunyana ri vuriwaka "Vumbiwa lerintshwa"), byi tirheke mintirho ya mfumo, byi ya
emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka byona ku kondza byi herisiwa kumbe ku
nghenisiwa kumbe ku hlanganisiwa na vandla rihi na rihi leri faneleke kumbe mintirho ya byona
yi hlanganisiwa kumbe yi khomanisiwa na ya vandla rihi ni rihi rin'wana.";
(b) hi ku siva xiyengenyana xa (6) hi xiyengenyana lexi landzelaka:
"(6) (a) Presidente a nga ha thola khomixini yo vuyeketa ku ngheneriwa kumbe ku
hundzuluxiwa ka kontiraka, ku thoriwa kumbe ku tlakusiwa, kumbe ku nyikiwa sagwati ra nkarhi
kumbe ra swipimelo swa vutirheri kumbe xipfuno xin'wana, leswi nga humelela endzhaku ka 27
Dzivamisoko 1993 na 30 Ndzati 1994 hi tlhelo ra munhu wihi na wihi loyi a vuriwaka eka
xiyengenyana xa (2) kumbe ntlawa wihi na wihi wa vanhu vo tano.
(b) Khomixini yi nga ha tlherisele endzhaku kumbe ku cinca kontiraka, ku thoriwa, ku
tlakusiwa kumbe sagwati loko swi nga fanelanga kumbe swi nga lulamangi eka tshamele ra
timhaka eka mhaka yaleyo."; na
(c) hi ku siva "Vumbiwa leri", kun'wana na kun'wana laha leswi swi humelelaka eka xiyenge
xa 236, hi "Vumbiwa lerintshwa".
6. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 237 xa Vumbiwa lero rhanga -
(a) hi ku siva ndzimana ya (a) ya xiyengenyana xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
"(a) Ku hlanganisiwa ka mintirho ya mavandla hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236
(1), ku nga katsiwi na masocha lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2), endzhaku ka ku sungula
ku tirha ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996, swi fanele ku ya emahlweni, hi
mianakanyo xo lava ku simeka -
(i) mafambisele yo nyawula eka xiyenge xa tiko hinkwaro xa mfumo ku endlela ku tirhana
na timhaka leti welaka eka vulawuri bya xiyenge xa tiko hinkwaro; na
(ii) mafambisele yo nyawula eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana ku tirhana na timhaka
leti welaka endzeni ka vulawuri bya mfumo wa xifundzankulu xin'wana na xin'wana"; na
(b) hi ku siva ndzimana-ntsongo ya (i) ya xiyengenyana xa (2)(a) hi ndzimana-ntsongo leyi
landzelaka:
"(i) mavandla lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236(1), ku nga katsiwi na masocha, ma fanele
ku tama ma ri ma mfumo wa rixaka, leri wu faneleka ku tirhisa vutihlamuleri byolebyo hi ku
tirhisana kun'we na mimfuno ya swifundzankulu;".
7. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 239 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva xiyengenyana xa
(4) hi xiyengenyana lexi landzelaka:
"(4) Ku ya hi na hi ku landza nawu wihi ni wihi leri wu tirhaka, rifuwo, timfanelo vutihlamuleri
na milandzu ya mavuthu hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2) swi fanele ku
hlengeletiwa eka Vuthu ra Vuhlayiseki ra Rixaka hi ku landza swiletelo swa Holobye wa
Vusirheleri.".
Xedulu ya 7
Milawu leyi Herisiwaka
NOMBORO NA NHLOKOMHAKA
LEMBE RA NAWU
Nawu wa 200 wa 1993 Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993
Nawu wa 2 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 3 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vumbirhi Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1994
Nawu wa 13 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vunharhu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1994
Nawu wa 14 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vumune Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1994
Nawu wa 24 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vuntsevu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1994
Nawu wa 29 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vuntlhanu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1994
Nawu wa 20 wa 1995 Nawu wo Hundzuluxa Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1995
Nawu wa 44 wa 1995 Nawu wo Hundzuluxa ra Vumbirhi Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1995
Nawu wa 7 wa 1996 Nawu wo Hundzuluxa Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Nawu wa 26 wa 1996 Nawu wo Hundzuluxa ra Vunharhu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika
Dzonga, 1996.
NONGOLOKO
(Lemukani: Tinomboro leti nga endzhaku ka timhaka ti kombisa minxaxamelo ya swiyenge)
Risimu ra rixaka, 4
Mukamba-Tinkota Jenerala 181, 188
Tsalwa ra Timfanelo -
Ku kota ku fikelela tikhoto, 34
Ku kota ku fikelela mahungu, 32
Matirhisiwele, 8
Vanhu lava khomiwele, va khomeletiweke ku senga no hehliwa hi milandzu, 35
Ku hlengeletana, ku kombisa matitwele, ku phiketa na tiphetixeni, 17
Vana, 28
Vuaka-tiko, 20
Vaaka-ndhawu lava hlanganeke hikwalaho ka mfumo, vughandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka,
31
Dyondzo, 29
Ntiyiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa, 38
Mbangu, 24
Ku ringanana, 9
Ndzhuti wa munhu, 10
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu, 12
Ntshunxeko wa ku Tihlanganisa na van'wana, 18
Ntshunxeko wo humesa mavonele, 16
Ntshunxeko wa ku famba-famba na vutshamo, 21
Ntshunxeko wa vughandzeri, swikholwakholwana na mavonele, 15
Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa, 22
Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na nhlayiseko wa vanhu, 27
Timhaka ta tindlu, 26
Nhlamuselo ya tsalwa ra Timfanelo, 39
Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori, 23
Ririmi na mfuwo, 30
Vutomi, 11
Swipimelo swa timfanelo, 36
Timfanelo ta swa tipolitiki, 19
Xihundla xa munhu, 14
Nhundzu, 25
Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke, 33
Vuhlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga, na ku tirhisiwa hi nsindziso, 13
Swiyimo swa xihatla, 37
Ku simekiwa na minsinya ya mafumele, 181,
Vulawuri bya vuhaxi, 192
Mimpinanyeto ya tiko hikwaro, yo swifundzankulu na ya vamasipala, 215
Bangi ya Rixaka, 223 - 225
Minsinya ya mfumo wa vutirhisani na vuxaka exikarhi ka mimfumo, 41
Vuaka-tiko, 3
Khabinete, 91 - 99, 101, 102
Mintirho ya khomixini ya ku ringana ka rimbewu, 181, 185, 186
Milawu leyi kwetlembetanaka, 146 - 150
Tikhoto -
Khoto ya Vumbiwa, 167
Tikhoto ta le Henhla, 169
Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto tin'wana, 170
Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa, 172
Khoto-Nkulu ya Apili, 168
Vusirheleri, 200 - 204
Khomixini ya Nhlawulo, 181, 190, 191
Maendlele ya Nhlawulo ya Vakhomi va Mintirho ku ya hi Vumbiwa, Xedulu ya 3, Xiyenge xa A.
-
Vulawuri bya huvonkulu eka swifundzankulu, 125
Vathirhi va makungu va swifundzankulu
Vulawuri bya huvonkulu,125
Matimba ya huvonkulu ya Ripabliki, 85
Tihuvonkulu, 132 - 141
Timhaka ta Timali, NKwama wa mali ya tiko wa Rixaka, 213, 214, 216, 217
Nkwama wa Timali, ta Swifundzankulu na ta tindhawu, 226 - 230
Khomixini ya Timali na Vankwama, 220 - 222
Mujeko wa rixaka, 5
Ku hakelela mintlawa ya tipolitiki, 236
Mintirho ya khomixini ya timfanelo ta vanhu, 181, 184
Vulawuri bya vuhaxi, 192
Ku simekiwa na ku lawuriwa ka vutirheli bya vuhlori, 209, 210
Mintwanano ya Matiko ya Misava, 231, 233
Matimba ya vuavanyisi, 165
Ku thoriwa ka vatirhela-tiko va vuavanyisi, 174-177
Khomixini ya mintirho ya vaavanyisi, 178
Sisiteme ya vuavanyisi, 166
Tindzimi, 6
Endlele ro veka milawu ya tiko, 73-82
Matimba yo endla milawu ya tiko, 43, 44
Swikongomelo swa mfumo wa ndhawu, 152, 163
Nhlengeletano ya tiko yo endla Milawu -
Mavumbiwele na nhlawulo, 46
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka nhlengeletano ya tiko ya milawu, 56
Matimba ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, 55
Huvo ya tiko ya swifundzankulu -
Maaviwele ya varhumiwa, 61
Swiboho, 65
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga emahlweni ka huvo ya tiko, 69
Tiko ya Swifundzankulu, Xedulu ya 3, Xiyenge xa B
Ku hoxa xandla hi vayimeri va mfumo wa ndhawu, 67
Matimba ya huvo ya tiko, 68
Ku va vanhu va fikelela na ku khumbeka eka huvo ya tiko, 72
Maphorisa, 205 - 208
Vaholobyenkulu 127 -130
Vulawuri byo chuchisa, 179
Swifundzankulu, 103
Matimba yo endla Milawu ya swifundzankulu, 104 - 121
Swikombelo hi swirho eka khoto ya Vumbiwa, 122
Mfikelelo wa vanhu na ku khumbeka eka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu, 118
Mafambisele ya tiko, 195
Vutirheli bya Tiko, 197
Musirheleri wa vanhu, 181, 182
Ku tiyimela ka rixaka hi swa mfuwo, 235
Vukulukumba bya matimba ya Vumbiwa, 2
Vumbiwa
ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
hi 11 Nhlangula 1996
Nawu wun'we wa tiko rin'we
Leswi nga ndzeni
Xiviko 1
Kavanyisa ka 1 3
Makungu ya Masimekiwele
Kavanyisa ka 2 6
Tsalwa ra Timfanelo
Kavanyisa ka 3 28
Mfumo wa Vutirhisani
Kavanyisa ka 4 30
Palamende
Kavanyisa ka 5 60
Presidente na Huvonkulu ya Rixaka
Kavanyisa ka 6 68
Swifundzankulu
Kavanyisa ka 7 92
Mfumo wa ndhawu
Kavanyisa ka 8 101
Tikhoto na Mafambisele ya Vululami
Kavanyisa ka 9 112
Mavandla ya Mfumo lama ya Seketelaka
Demokhiresi ya Vumbiwa
Kavanyisa ka 10 120
Mafambisele ya Tiko
Kavanyisa ka 11 125
Vutirheri bya vuhlayiseki
Kavanyisa ka 12 132
Varhangeri va Ndhavuko
Kavanyisa ka 13 133
Timali
Kavanyisa ka 14 144
Makungu ya tin'wana na tin'wana
Xedulu ya 1 148
Mujeko wa Rixaka
Xedulu ya 2 149
Swihlambanyo na Switiyisiso swo Xiximeka
Xedulu ya 3 153
Endlele ra Nhlawulo
Xedulu ya 4 157
Tindhawu ta Mintirho ta Mimfumo ya Milawu
ya Rixaka na Swifundzankulu swa nkarhi wolowo
Xedulu ya 5 160
Tindhawu ta Mintirho leyi tirhiwaka ntsena hi
Mfumo wa Milawu wa Xifundzankulu
Xedulu ya 6 162
Mindzulamiso ya Nkarhinyana
Xedulu ya 7 201
Milawu leyi Herisiwaka
Nongoloko 202

NDHAWU YA HUVO YO ANGARHELA YA TINDZINI TA AFRIKA- DZONGA EKU TLAKUSIWENI KA TINDZIMI TA TINXAKAXAKA E- AFRIKA-DZONGA:

TSALWA RA NKANELO WA MPFAPFARHUTO

8 PANSALB

PRETORIA, NYENYENYANA 1999

Ndhawa ya Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika- Dzonga eku tlakusiweni ka tindzini ta tinxakaxaka e-Afrika- Dzonga: Tsalwa ra nkanelo wa mpfapfarhuto

1.	Manghenelo

Xikongomelo xa tsalwa leri i ku hlamusela ku twisisa ka Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Tinxakaxaka ta Afrika-Dzonga na nhluvukiso wa tindzimi ti ku landza vunzeni bya nawu wa ririmi lowu nghenisiweke eka Vumbiwa na matsalwa man=wana ya swa nawu.

Ndhawu ya Huvo eka tindzimi ta tinxakaxaka yi nghenisiwile eka switatemente swa swikongomelo laha hansi:

Xikongomelo xa Huvo leyi i ku tlakusa tindzimi ta tinxakaxaka e-Afrika-Dzonga hi ku:

?	tumbuluxa matshemele yo hluvukisa no tirhisa hi ku ringana matirihisele ya tindzimi hinkwato ta ximfumo
?	letela xichavo no khutaza ku tirhisa tindzimi tin=wana etikweni no
?	khutaza matirhisele ya le henhla ya swipfuni swa ririmi etikweni

leswaku vaaki va Afrika-Dzonga va chuncheka eka xihlawuhlawu, xikulela no hambanisa tindzimi, no endla leswaku ti swi kota ku tirhisa minhlawulo ya tona na ya nhluvukiso wa rixaka. 

2.	Switsundzuxo swa makomba-ndlela

Switsundzuxo swa makomba-ndlela swo tlakusa tindzimi ta tinxakaxaka 
e -Afrika-Dzonga swi nghenisiwile eka Vumbiwa ra Riphabliki ya Afrika-Dzonga (Nawu wa 108 wa 19996, Xivulwana 6(1)-(5) na nawu wa PANSALB (Nawu 59 wa 1995).

Vumbiwa ri na Nxaxamelo wa Timfanelo lowu nga rhangisiwa eka mhaka ya timfanelo ta nunhu. Swivulwana swa ririmi a swi fanele swi twisisiwa eka mhaka yo lulamisiwa ka mfanelo ya ririmi. Ehenhla ka sweswo ku vuyeleriwa ka matirhisele ya kombisa swinene matirhele lawa na wona ma nga simekiwa eka ku tirhisa kumbe matirhisele ya tindzimi ta Afrika-Dzonga. Nawu wa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga ti katsa timhaka leti hatimbirhi mayelana ital/ital/ na ririmi, h.l. mfanelo xikan=we na swipfuni.

Xikongomelo xa Nxaxamelo wa Timfanelo I ku vonisisa leswaku vaaki va Afrika-Dzonga va va eka demokherisi yo tiya ya ku ringanana. Hi swona leswi xikongomelo xa swivumbeko swi nga simekiwa hi ku landza Vumbiwa. Swi thlela swi va swo pfuneta eka ku endla vuaki bya hina byi va bya xidemokhiresi. 

Vumbiwa ri landza switirhi swimbirhi leswi nga na vutihlamuleri byo fikisisa swilo leswi, ku nga mfumu na Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika- Dzonga. Ehansi ka xiyengenyana xa Xiyenge xa Tindzimi 6 (1-5) xa Vumbiwa, handle ko hoxeka xi nyika mhaka ya leswaku

1.	Tindzimi ta ximfumu ta laha Riphabliki ya Afrika-Dzonga i Xipedi, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xitsonga, Xibunu, Xinghezi, Xindhevele, Xiqhosa na Xizulu.

2	Ku tiviwa matirhisela na xiyimo leswi ngo hunguteka ku ya hi matimu ya tindzimi ta xikaya ta vanhu va ka hina, mfumu wu fanele ku teka magoza yanene ku tlakusa xiyimo no nyiketa matirhisele ya tindzimi leti.

3.	(a)Mimfumu ya tiko na ya swifundzankulu yi nga ha tirhisa tindzimi to 
karhi ta ximfumu eka swikongomelo swa mfumu, swi ri karhi swi tekela enhlokweni matirhisele, maendlekele, vutihlamuleri, swilaveko na mavonele ya vanhu hi ku angarhela kumbe eka xifundzankulu xo karhi. Ehenhla ka sweswo mfumu na mfumu wa xifundzankulu swi fanele swi tirhisa ku sukela eka tindzimi timbirhi ta ximfumu.
b	Vamasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhisele ya ririmi na 
tindhawu.

4	Mfumu wa tiko na wa swifundzankulu swi fanele, hi ku landza magoza ya nawu, swi fambisa no lawula matirhisele ya tindzimi ta ximfumu. Handle ko kokela etlhelo ka swinyikelo swa xiyengenyana (2), tindzimi ta ximfumu ti fanele ti tiphina hi nxiximo no khomiwa hi ndlela ya vululami.

5	Huvo ya nhlangano wa tindzimi leyi nga  simekiwa hi nawu wa tiko yi fanele ku -

a	tlakusa no tumbuluxa matshamele ya nhluvukiso no tirhisa-

 I	tindzimi hinkwato ta ximfumu
II	tindzimi ta Khoi, Nama na San; na
III	tindzimi to tirhisa swikombiso, no

b	tlakusa no kombisa xichavo eka-

I	tindzimi hinkwato leti talaka ku tirhisiwa hi vaaki e-Afrika-Dzonga ku katsa na Xijarimani, Xigiriki, Xigujariti, Xihindu, Xiphutukezi, Xitamil, Xitelengu na Xihindu, ku katsa na
II	Xiarabu, Xihevuru, Xisankriti na tindzimi tin=wana leti tirhisiwaka eka vukhongeri e-Afrika-Dzonga.


Swi le rivaleni loko ku langutiwa timhaka leti nga laha henhla leswaku vutihlamuleri bya mfumu byi voniwa eka Xiyenge 6(1-4), kasi bya Huvo yo Angarhela ya Tindzimi to Afrika-Dzongo byi tikomba eka Xiyenge 6 (5).

3	Vutihlamuleri bya Huvo yo Angrhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga

Ntirho lowu nga erivaleni wa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi tafrika-Dzonga i ku tumbuluxa matshamele yo hluvukisa na matirhisele lamanene ya tindzimi hinkwato ta ximfumu. Leswi swi vula leswaku yi fanele yi tirha hi mukhuva lowu rhangaka emahlweni, wu olovisa no nyika matimba eka vayimeri eka swivumbeko swa mfumu xikan=we na vuaki bya mfumu ku hlengela eka ku hluvukisa no tirhisa tindzimi hinkwato ta ximfumu.

Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi fanele ku tumbuluxa no tlakusa mimbangu leyinene ya tindzimi ta tinxakaxaka hi ku angarhela, no katsa, kambe yi nga siveriwi, tindzimi ta ximfumu. Kutani loka Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika-Dzonga ya ha lava ku nyiketa xitsundzuxo eka mfumu ehenhla ka fambisele ra ritimi no pulanela ku nyiketa xiyimo na matirhisele ya tindzimi ta ximfumu, leswi a swi fanele swi nga humesi endleni mianakanyo ya yona yo vevukisa mimbangu yo tlakusa tindzimi to talatala. Leswi swi katsa ku tlakusa ka vuswikoti bya nhlangano wa tindzimi na nhluvukiso wa tindzimi ta ximfumu xikan=we na tindzimi tin=wana leti tirhisiwaka e-Afrika-Dzonga.

Swi amukeleka hinkwako leswaku ndlela yo antswa swinene yo hluvukiso ririmi i ku ri tirhisa. Swi le rivaleni leswaku ririmi rin=wana na rin=wana ra laha Afrika-Dzonga ri tirhisiwa, hi ku anama ku thula tinwana. Hi ku khomisiwa tingana tindzimi tin=wana ti tshiketeriwile eku tirhisiweni ti tlhela ti va eka khombho ro va ti herisa sweswo, loko tin=wana ti nga ha twali. Ku va ririmi ri hanya, ri fanele ri tirhisiwe hi ku nava, handle ka sweswo ri ta sungula ka vuna ri tlhela ri fa. Kutani loko ho fanele ku va hi pfumela mintirho ya xiyimo xa le henhla yi va eka Xinghezi na Xibunu ntsena tindzimi letin=wana ta laha tikweni ti ta vuna ti tlhela ti fa. Hi vonile mhaka leyi yi humelela eka tindzimi to tola ta Xikhoe na Xisan. Ku hela ka tona i ku lahlekeriwa, ku nga ri eka vaaki ntsena lava ti tirhisaka kambe eka rixaka. Hi twile kantsongo hi ta ku hela ka tindzimi etikweni leri, loko hi ri karhi hi tiva hi tlhelo ra nghozi ya tinxaka tin=wana ta swimilani na swihari leswi nga ha hanyiki. Kutani kutirhisa tindzimi ta ximfumu xikan=we na tindzimi letin=wana leti tirhisiwaka Afrika-Dzonga ku koxometa swikongomelo swin=wana.

Ku swi veka hi ndlela hi olova, hi leswaku hi fanele hi kuma tindlela to olovisa hi leswaku  ntirhisano hi ku tshikela mhaka ya leswaku tindzmimi ta hina ti tirhisiwa evanhwini leswaku swiyimo swa tona swi engeteleka no va ti twala ku koxometa mintirho leyi. Matirhisele ya tona tani hi lingua franca ( ririmi ro twananisa vanhu vo hambana) eka xiyimo xa xikaya na xa xifundza, hi xiyimo xa ikhonomi swi lava ku paluxiwa vanhu. Ku pfuna ka tona mayelana na vutivi bya laha kaya ku fanele ku paluxiwa hi ndlela yoleyo.

Hi tlhelo rin=wana, matrihisele lama nga pimeriwa ehenhla no tiseketela hi Xinghezi kuva xi ri >linana frania= swi lava leswaku swi tlhela swi pimapimiwa hi nkarhi wun=we. Loko Xizulu xi tirha tani hi Alingua franca@ kwalomu ka 70 % ya ntshungu wa tiko, Xinghezi hi nkarhi wa sweswi xi nga tirhisiwa ntsena hi ndlela leyinene hi 20% ya ntshungu. Swi nga leswi ke ntirhisano wo huma hi le ka mfumu, hi Xinghezi wu nga kuma vanhunyana lava nga ntlawa wa le xikarhi lowu nga dyondza wa le madorobeni.

Huvo yi amukela leswaku yi ta fanela ku hluvukisa ndlela yo nyawula yo kuma no aka matirhisele a tinzimi ta laha Afrika laha tikweni, ku nga Xibunu, Xikhoe na Xisan na Ririmi ro tirhisa swikombiso ra laha Afrika-Dzonga. Huvo yi fanele ku tlhela yi  tiyisisa leswaku swipfuni swa le henhla swa tekiwa leswi Xinghezi na tindzimi tin=wana ta tiko ti faneleke ku swi nyiketa.

Hi ku landza tindzimi ta hina ta xikaya, manghenele ya tindlela tirharhu ya fanele ya landziwa lawa xikan=we ya:

?	hluvukisaka kumbe ku anamisa tindzimi leti, no
?	valanga no aka tindlela leti vatirhisi va tindzimi va tirhisaka vuswikoti bya tindzimi ta tinxakaxaka ku twanana.
?	Vumba matshamele yo anamisa matirhisele ya tindzimi.

Hi marito man=wana, Huvo yi ta teka ndzhwalo ya magoza ya nhluvukiso eka tindzimi tin=wana xikan=we no fambisa maendlele ya nhluvukiso lama akaka vuswikoti bya mfambelano bya tindzimi (ku fana na vuhunzuluxeri, vutoloki, minongonoko yo dyondza ririmi, sw.sw.). Xikongomelo xa hina xi tshama xi ri xo kurisa vuswikoti bya tindzimi ta tinxakaxaka ku nga ri ku andzisa mindzilikano ya tindzimi exikarhi ka vanhu.

Loko Vumbiwa ri amukerile II wa tindzimi ta xiyimo xa ximfumu, hi fanele ku twisisa leswaku leswi swi humelele eka matshamele ya matimu eka nkarhi howu hundzeke ta khume, tindzimi ta xintima eka nkarhi lowu hundzeke ta khume ti va ta ximfumu. Xiyimo xa ximfumu xa tindzimi ta kaye ti engeteriwile eka xiyimo xa rixaka, kutani ti engeteleriwa eka timbirhi ta mafundza( xibunu na Xinghezi). Mhaka leyi eka mkarhi lowu taka yi nga ha hlundzukisa no vilerisa vaaki lava tihlanganisaka swinene na ririmi leri va tshembhaka leswaku ri hambanile na tin=wana leti nga xiyimo xa ximfumu. Ndhawu ya Huvo hi leswaku yi lemuka no seketela matirhisele na nhluvuko wa ririmi rin=wana na rin=wana laha Afrika -Dzonga hikuva eku sunguleni ririmi rin=wana na rin=wana na vaaki va rona i matimba ya vukulu bya rixaka leswi faneleke swi lemukiwa, ku seketeriwa no tirhisiwa. Hi nkanhi wun=we ntirho wa Bodo i ku vonisisa leswaku eku tlakuseni ka tindzimi to tala-tala Bodo yi tlakusa ntirhisano no olovisa tindlela ta mfambelano, ku nga ri ku tiyisisa mphikissano, kavanyisa kumbe ku hambana ka tindzimi.

Bodo leyi yi ta kombisa hi laha tindzimi leti nga riki na xiyimo xa ximfumu ti fanelaka ku amukela ntlakuso. Ndhawu ya hina i ku tshikela matirhisele na nkoka wa ririmi rin=wana na rin=wana hi ndlela yo tirhisana na tin=wana. Ku languta ntlhandlamano na matshemele ya tindzimi kumbe xiyimo xa Aximfumu@ xa tindzimi lexi phikisanaka na leti ti nga Ariki ta ximfumu@ a swi nga hlengeli, hi ndlela yo endleka, eka mbangu lowu hlayisaka tindzimi ta tinxaka-xaka kumbe demokhiresi. Kasi Huvo leyi yi pfumela leswaku eku tlakuseni ka tindzimi hinkwato, ku tirha ka tona na nhluvuko swi ta seketela demokhiresi na timfanelo ta ririmi ta vuaka-ndhawu byin=wana na byin=wana. Bodo leyi yi lemuka leswaku ku na swilaveko leswi nga erivaleni swa vumbiwa eka mfumu, eka xiyimo xa tiko na xa swifundzankulu, ku tlakusa xiyimo xa matirhisele ya tindzimi ta ximfumu leti khale a ti tsongatiwile. Ku va leswi swi humelela, mfumu wu nyiketa swipfuni leswi lavekaka.

Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi lava ku tiyisisa mbangu lowu eka wona mintlawa ya mfumu na vuaki bya mfumu, hi ku tsakela ku hluvukisa ririmi, ku tirhisa no pfumeta swi khutaziwaka ku hanya swin=we. Xikongomelo lexi tivekaka xi ta va xo tiyisisa leswaku timfanelo ta ririmi ti ta sirheleriwa no va swipfuni swa ririmi rin=wana na rin=wana na vatirhisi va rona swi tirhisiwa eka swiyimo hinkwaswo swa vuaki. Eka mhaka leyi Huvo ya ndzawulo ya tindzimi ta Afrika-Dzonga a yi tiveki yi ri eka vuxaka bya le henhla na mintlawa yin=wana ya tindzimi; nakona a yi lavi ku yawa xivumbeko xo xupula lexi lavaka ku ya emahlweni no xixima swilaveko swa yona swo tumbuluxa matshamele lama faneleke ya tindzimi ta tinxakaxaka ti vuvumela.

4	Vutilulamisi bya tirhele ra ririmi

Ku hlawula ka tindzimi ta tinxakaxaka ehenhla ka ririmi rin=we, xikan=we na xiletelo xa ku ringana ka xiyimo xa II wa tindzimi ku rhangela emahlweni tlhelo ra  ririmi. Ruiz (1984 na 1988) u nyika ndlela yo valanga ririmi ku sukela eka tindhawu tinharhu ta mindzinganyeto, ku nga ririmi ku va ri ri mhaka yo tika, ririmi ku va ri ri mfanelo na ku va ririmi ri ri xipfuni. Mapulanele ya ririmi, ku ya hi vativi e-Afrika va tala ku vula mavonele lawa ya ririmi. Hi ku kongoma, mavonele ya ririmi ku va ri ri mfanelo, na ku va ririmi ri ri xipfuni swi fikile laha swi kaneriwaka ematikweni ya Francophone na Anglophone e-Afrika. Mhaka leyi tivekaka eka ntirho wa Akinasso, Bamgbose, Chumbow, Elube, Djite, Mateene, Prah na Tripathi, eka tin=wana, hi leswaku swipfuni leswi tindzimi ta Afrika ti nga swi nyikaka, swi fanele ku paluxiwa no hluvukisiwa leswaku vanhu va dyitiko ledyi va kota ku fambisa xikongomelo xa vona.

4.1	Ririmi ri voniwa ri ri mhaka yo tika

Vutilulamisi lebyi byi kona eka vaaki laha mianakanyo yikulu ku nga ku hambanisa na kumbe ku tekelelane, ku hlamula eka tindzimi ta tinxakaxaka i ku tlakusa tirhele ra tindzimi ta ntlawa lowu fumeka.
Afrika-Dzonga ya ha ku huma eka nkarhi wo leha wo hambanisa na tirhele lero tindzimi tin=wana leti nga riki xinghezi kumbe xibunu ti na ku karhateka. Hi ku fika  ka nawu wuntshwa wa xiyimo xa le henhla, ririmi ku va ri ri na ku karhateka swa ha ri emahlweni. Hambi swi ri tano swa tikomba hi mikhuva ya ntekelelano.

4.2 Ririmi ku va ri ri mfanelo

Ku tilulamisela loku ku fambelana na vuaki lebyi vekaka eka minsinya ya ndzingano. Vumbiwa ra hina ri hi boha ku hluvukisa tirhele ra ririmi no pulana hi le ndzeni mavonele lawa. Manyikele ya ririmi tani hi mfanelo swi na ntikelo wa le henhla, nakona lawa ya faneleke ku langutisiwa hi ntiyiso eka tiko ra hina, ngopfu eka nkarhi lowu nga hundza, timfanelo ta vanhu ti onhiwile. Ndlela yin=we yo tiyisisa leswaku timfanelo ta ririmi ta sirheleriwa i ku valanga ririmi hi ku languta mavonele ya ririmi loko ri ri mfanelo no va ririmi ri ri xipfuni.

4.3 Ririmi ku va ri ri xipfuni

Ku tilulamisela loku ku fambelana na minsinya ya Vunchuncheko, laha vaaki/ tindzimi to hambana ti voniwaka ti hanya xikan=we hi vuchuncheki. Nkoka wa ririmi rin=wana na rin=wana na vaaki va rona wu amukeriwa tani hi xiphemu xa vuriwe. Ririmi ku va ri ri xipfuni ri katsa mhaka ya ku va ririmi ri ri xipfuni. Mavonele ya leswaku ririmi rin=wana na rin=wana i xipfuni swi rhwala mhaka ya matirhisele ya tindzimi kumbe matirhele ya tindzimi ta tinxakaxaka.

5.   Patironi

A ku na ku kanakana leswaku patironi leyi lavekaka ku landzeleriwa e-Afrika-Dzonga hi yin=wana leyi nghenisaka manghenele lama tirhaka ya tindzimi lama nga hambaniseki eka mavonele ya tindzimi ku va ti ri mfanelo xikan=we na mavonele ya leswaku tindzimi hinkwato i swipfuni.

Tirhele ra tindzimi na mapulanele lama nga tivisiwa hi ku tilulamisa lokumbirhi ka tindzimi ku va ti ri mfanelo no va xipfuni:

?	swi amakela leswaku ku na swipfuni swa vutivi na vuswikoti lebyi swivulavuri swa tindzimi hinkwato swi nga na byona;
?	ku pfula vuswikoti bya tipatironi leti nga kona ta tisisiteme ta mfambelano wa tindzimi to hambanahambana, ta xikaya na ta xifundza;
?	ku tirhisa tisisiteme ta rixaka ku fambelana eka minzilikano hinkwayo ya tindzimi;
?	ku aka mphasano wo olova tisisiteme ta ntirhisano mfambelano wa tindzimi to hambanahambana ku ringanisa swilaveko swa xikaya na swa tiko swa pulani ya tiko ku endlela leswaku ku va na nhluvuko.

5.1	Manghenele yo tirha eka tindzimi to hambanahambana

Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi twisisa ku tirha ka tindzimi to hambanahambana hi tlhelo ra xidemokhriresi kumbe hi tlhelo ra leswi swi nga riki xidemokhiresi. A swi amukeleki e-Afrika-Dzonga ku tsongahata matirhisele ya ririmi rihi kumbe rihi loko ku landziwa xidemokhiresi na ikhonomi. Huvo ya Nhlangano wa tindzimi ta Afrika-Dzonga yi twisisa leswaku rito leri ri vula leswaku vanhu va tirhisa tindzimi to hambana eka tindhawu to hambana ta laha tikweni. Kutani ri tirhisa nhlamuselo leyi tirhaka ku tirhisa ririmi kumbe tindzimi leti faneleke loko ku hlamuseriwa xanchumu. Hi marito man=wana, swi vula leswaku mfumu wu na xilaveko xo lemuka ndlela leyi fanelele ya mfambelano ku ya hi loyi a nga muyingiseri. A swi vuli leswaku mfumu wu fanele ku tirhisa II wa tindzimi nkarhi wun=wana na wun=wana lowu wu fambelenaka na vanhu.

Ku hlamusela mhaka leyi hi mukhuvu lowu vonakaka: loko ndzawulo ya swa Rihanyu yi lava ku fambisa timhaka ta Aids, manghenele yo tirhisa tindzimi to hambanahambana a ya ta susa muanakanyo wo tirhisa ririmi rin=we ku hundzisela timhaka eka tiko hinkwaro. A ri ta tivisa mahungu lawa eka ririmi rin=wana na rin=wana leri tirhisiwaka tani hi ro sungula eku hlamuselani etikweni. Kambe ri endlisa leswi hi mukhuva lowa nga ta lemaku van=wana na van=wana. Kutani ke xifundza xa Mier e-Kapa N=walungu a xi fanele ku amukela mahungu lawa hi Xibunu, na hi Xinama loko swi endleka. Kasi eka ndhawu ya Willowvale e Kapa Vuxa ku fanele ku amukela Xiqhosa, ivi eka Kwa Zulu- Nata N=walungu ku amakela hi Xizulu.

Hi ku landza mhaka ya vaaki, loko ku tirha ka tindzimi to hambanahambana a ku lukanile ku va pulani yo kurisa ikhonomi, a ku ta lemuka lomu,nkarhi na hilaha tindzini ti tirhisiwaka xiswona hi nkarhi wa sweswo. A ku pimapima xiyimo xa ku ptuna kA ku tirhisa tindzimi leti hi vundzeni lebyi. A ku ta kombisa leswi ndzavisiso wo yisa emahlweni wu lavaka swona ku antswisa matirhisele ya tindzimi no lemuka tindzimi tin=wana ti nga olovisaka endlele leyi hakona.

Ririmi ri tirhisa ku cincacinca hi ku landza swilaveko leswi lemukiweke kumbe hi ndlela yin=wana. Swi nga leswi ke xiyimo hi ku landza mintirho ya tindzimi a swi tshembhisi ku tshamisa sweswo handle ka mapulanele lama tiyeke. Hambi swi ri tano migingiriko ya mapulanele ya tindzimi lama nga hlangana na nhlavuko wa rixaka na ikhonomi a yi fanele yi engetela mintirho ya tindzimi to tala hi mukhuva wo lulamisiwa kahle no vuyerisa. Hi ku endla sweswo swi aka nkoka wa switirho swa ririmi leswi nga xitiyisiso xa leswaku timfanelo ta ririmi eka vaaki ti hlayisiwile hi ndlela yo nyika matimba.

Xivumbo xa ntikelo xa matirhisele ya tindzimi ta tinxakaxaka hi leswaku xi lava mapulanele ya vutihlamuleri. Ku chava ka leswaku xi nga vula leswaku i muandziso wo pfumala ku ehleketa hi mhaka ya vutirheri bya tindzimi lebyi simekiweke iku hupa ntwisiso wa mhaka. Loko xikongomelo xo sungula xo lemukiwa, swiyimo na nkarhi lowu vekiweke ku fikelela xikongomelo xexo wu fanele ku kombisiwa. Ku endla leswaku tindzimi teto ti va ta ximanguvalawa, leti hi nkarhi wa sweswi ti siveriwaka ku tirha eka tindhawu to tanu na thekinoloji na sayense swa rixaka na ikhonomi ya rixaka na ti-ikhonomi, a swi fanela ku va mhaka yo rhanga no va ya xihatla.Vutirheri bya tindzimi no hangalasa matswala swi ta lava ku ringanisiwa leswaku swilo leswi swi kumeka eka tindzimi leti nga fanela vahlaleri. Hi marito ma=nwana, matsalwa ya fanele ku tsariwa hi ririmi ro olova no kongoma, nakona hundzuluxela a ku fanele ku nyiketiwa akarhi na ndhawu leyi xilaveko xi nga korabiwa swinene hakona.

6.   Tindzimi ta tinxakaxaka

Ku na kwalomu ka 6000 wa tindzimi eka ku tingana 200 wa matiko leswi kombaka leswaku tindzimi ta tinxakaxaka ti kona emisaveni hinkwayo, hambi leswi David Crystal a vulaka leswaku: Mhaka leyi tivekaka hinkwa-kwako leswaku tindzimi ta tinxakaxaka ti kona hinkwako yi tlakusiwa hi tirhele na mfumu: ehansi ka kotaro ya tinxaka ta misava yi nyika vuamukeleki bya tindzimi timbirhi,Y.nakona ko va ntsena ntsevu leti amukelaka tinharhu kumbe ku tlula (Crystal 1987: 360). Ingrid Gogolin (1993) u hlamusela ntolovelo wa ririmi rin=we ku va ri ri ra le Vupela-Dyambu ntsena hi ku angarhela. Ku humelela ka le Vupela-dyambu hi ku landza swa tipolitiki, swa ikhonomi na swa mavuthu swi fika laha swi nga koxa ngopfu ntolovelo wa ririmi rin=we ehenhla ka matiko ya tindzimi ta tinxakaxaka. Mhaka leyi ya tindzimi ta tinxakaxaka Huvo ya Nhlangano ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi nga yi byarha, yi fanele ku twisisiwa hi ku landza  nsusumeto wo kongoma ntolovelo wa ririmi rin=we, na matimba kumba ku hanya ka tindzimi ta rixaka (vukulu bya ririmi ra rixaka), (hlaya Skutuab- Kanpas 1988). 

Afrika-Dzonga ri le ka xiyimo xo ka xi nga tolovelekanga, hikuva ri na tindzimi 
ta ximfumu to tala ku hundza motiko man=wana. Vumbiwa ri koxa mfumu ku fambisa xiyimo lexi xa ximfumu no tirhisa Huvo ku tlakusa xichavo eka tindzimi tin=wana xikariwe no tlakusa tindzimi ta tinxakaxaka na nhluvukiso wa tindzimi hi ku angarhela. Xikoxo lexi xi veka Afrika-Dzonga emahlweni ko hluvukisa tirhele ra ririmi leswi endlaka mhaka yo tsakisa yo eka tinxaka ta laha misaveni.

6.1	Tindzimi ta tinxakaxaka ta laha Afrika-Dzonga

Afrika-Dzonga tani hi matiko man=wana yo tala ri na tindzimi ta tinxakaxaka, leswi vulaka leswaku tindzimi to tala ta tirhisiwa etikweni eka vundzeni byo hambana-hambana eka swikongomelo swo hambana-hambana. Vanhu vo tala va swi kota ku tirhisa ririmi ro hundza rin=we; vanhu vo tala va swi kota ku tirhisa tindzimi to hlayanyana.Swikholwakholwani na ku ehleketa swo ka swi nga ri swona swi endlekile hi tlhelo ra tindzimi na vanhu lava tirhisaka etikweni leri. Kutani swi ta va eka Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga ku vuyisela ematshan=wini nkoka wa ntiyiso na matirhisele ya tindzimi to tala etikweni ra hina. Vo tala lava va vulavulaka tindzimi to tala, tindzimi ta kona i ta kwala tikweni na le ka vaaki va ndhawu va ka vona.

Matirhisele ya tindzimi e-Afrika ya fana na ya laha Afrika-Dzonga. (Vanhu va nsusumeto wo dyondza tindzimi tin=wana loko va lava ku humelerisa swin=wana, leswi yelanaka na migingiriko ya bindzu na ikhonomi). Tindzimi leti tirhisiwaka hinkwako kumbe hi vaaki va ndhawu vo tala, ti va ti tirhisiwa tani hi indzimi ta nhlangano kumbe leswi hi nge i lingua francas.
Ku na ti-lingua francas to tala laha Afrika ku nga Xiarabu, Xikiswahili, Xihausa, Xifulfulde, Xikanuri, Xikikongo leti ti tirhisiwa eka swikongomelo swa mabindzu na minhlangano.

Tindzimi ta ximfumu ta laha tikweni na Afrika-Dzonga ti tirhisiwa ku fana tani hi ti-lingua francas Afrika wa Dzonga hinkwaro. Xikombiso: Xindhevole xi tirhisiwa hi xitalo eZimbabwe na le tindhawini ta n=walungu wa Afrika-Dzonga, nakona xi twisisiwa hi vavulavuri va tindzimi tin=wana ta Xingoni (Xizulu xi va xi ri xona xi tirhisiwaka tani hi ti-lingua franca e-Afrika-Dzonga hi 70% wa ntshungu hambi leswi vinyi va xona va endlaka ntsena 22 %). Xitswana  hi xona xi nga duma eBotswana no va xi vulavuriwa hi ku neta eka ku sukela eka swifundzankulu swimbirhi swa laha Afrika-Dzonga. Xitsonga xi vulavuriwa eMozambique xikan=we na le Afrika-Dzonga, Xibunu hi ntuyiso i linga franca eNamibia na le Kapa-N=walungu, xi tlhela xi tirha ku fana eka swifundzankulu swin=wana swa Afrika-Dzonga. Hi ntiyiso ririmi ra ximfuma rin=wana na rin=wana ra laha Afrika-Dzonga ri vulavuriwa no twisisiwa kun=wana eka xifundza xa Afrika wa Dzonga kutani ri tirha tani hi lingua franca ya xifundza.

6.2  Ririmi ra rixaka rin=we a ri na matimba

Ku na pfhumba ro nyawula ra vanhu lava tirhisaka tindzimi leti ku hundza mindzilikano ya Afrika wa Dzonga hi swikongomelo swa bindzu hi swiyimo swa xikaya na swa xifundza swa ikhonomi. Hi tlhelo rin=wana lava a va tekile ntirho ekusunguleni eka swiyimo swa le henhla swa rixika eka gingiriko wa ikhonomi a va ri vavulavuri va Xinghezi, na katsongo Xibunu etikweni leri; kumbe vavulavuri va Xifurwa na Xiphutukezi eka matiko man=wana ya Afrika.

Vuhlapfa byi tisile maendlele yo tshikelela vaaki va ndhawu. Yin=wana ya tithulusi to kariha swinene i ririmi. Vanhu a va swi koti ku avelana matimba loko va nga swi koti ku fikelela tindzimi leti tirhisiwaka hi lava va nga na matimba.
E-Afrika tindzimi ta xikaya a ti tirhisiwanga ku tlhontlha matimba ya vahlapfa hi ndlela yo nyawula. Xikan=we na vuhlapfa, maehleketele ya le Vupela-dyambu, sayense na thekinoloji swi ve swi languteriwa ehenhla. Vutiva bya laha kaya, sayense, mirhi na ti-ikhonomi swi lahlekeriwile hi xiyimo swi tlhela swo fihliwa. Swi fihliwile eka tindzimi ta xikaya, leti a ti nga ngheni eka matirhele ya le henhla ya vafumi va vahlapfa va tiko-nkulu. Leswi hlamarisaka hi leswaku xiyimo xa le henhla xi nyikiwile eka lava tirhisaka ririmi ra nhlangano wa matiko, hambi loko va ri va rixako rin=we loko vavulavuri va tindzimi ta tinxakaxaka ta laha Afrika ti ve na ku lemukiwa kuntsongo ka tinyiko to hundzisela na vutivi. Vavulavuri va vinyi va tiko va tindzimi ta nhlangano wa tindzimi e-Afrika a va twisisanga xilaveko xo dyondza tindzimi-xikaya.

6.3     Nkoka wa tindzimi to hambanahambana

Vumbiwa ri hi nyika nkarhi wo koxa wa vunyingi bya tindzimi e-Afrika-Dzonga, nakona hi ku endla tano swi ta endla leswaku ku kumiwa vutivi lebyi a byi fihliwile. Endlele leri ri na swipfuni swo tala-tala swa Afrika-Dzonga hi ku angarhela.

Vun=wini bya vanhu lava nga na mfikelelo wa tisisiteme ta vutivi na ririmi, ku katsa na Ririmi no tirhisa swikombiso va Afrika-Dzonga na lava va tirhisaka tindzimi ta tinxakaxaka, byi ta nyikiwa nakambe nkoka.

Matshamele ya mpinyuluso lama xiximaka lava vulavulaka Xinghezi, hambi loko va ri va ririmi rin=we, kumbe lava nga ni vuxirho ntsena sayense na tlhelo leri nga tshamiseka leri amukelaka vutivi hinkwabyo na vuswikoti bya ntirhisano. Muanakanyo lowo vanhu vo ka va nga tivi Xinghezi va na ku tsandzeka wu fanele wu suriwa loko hi lava ku nghena eka xidemokhiresi laha ku hambana ku hlanganisiwaka. Nakona ku chuncheka ka vuaki na vutivi byo hambana-hambana swi lavekaka.

Ku tlakusa ka tindzimi ta tinxakaxaka swi hi nyika nkarhi wo gingirika hi vuhetiseki eka vuaki bya tinxaka ta matiko, hikuva mimbuyelo a yi ta endla leswaku ku dyondziwa tindzimi to tirhisana eka swikongomelo swa bindzu na mfambelano wa matiko. Xikombiso, a swi fanele ku yisa eka ku lemuka Xiphufukezi, Xifurwa, Xiswahili, Xiarabu na Xihausa eka timhaka ta binzu na ntirhisano e-Afrika.

Vulavisisi lebyi endliweke etikweni leri hi nkarhi wa va 1930 na 1940 byi kombile leswaku vanhu lava vulavulaka tindzimi timbirhi va na ku kondzelela evanhwini va tlhela va va na  ku humelela hi swa matsalwa ku tlula lava tivaka ririmi rin=we ntsena. Vulavisisi lebyi byi tshamile byi nga xiyiwi ku ringana hafu ya ximalembe-dzana. 
Kutani sweswi byi seketeriwa hi vulavisisi byin=wana lebyi endliwaka ematikweni man=wana yo fana na Amerika-N=walungu, Ostraliya, Indya na Skandinovhiya. Kutani hi ku languta tlhelo ra vaaki xikan=we na le ka dyondzo, ku tlakusiwa ka tindzimi ta tinxakaxaka swi nga ha va na swipfuni swa ntikelo eka vaaki va Afrika-Dzonga hi ku angarhela.

6.4      Vuxaka exikarhi ka tindzimi ta tinxakaxaka na pulani yo hluvukisa  
           rixaka

Ku vumba no tirhisa endlele ra ririmi ra rixaka swi lava ku lukiwa swi va pulani ya nhluvukiso wa rixaka. Swidyondzeki (vonani Tripathi 1990, Akinnaso 1991 na Siatchitema 1992, ku nyika xikombiso) leswi nga tlhantlha tirhele na endlele ro tirhisa eka ndhawu ya tiko-nkulu leri. Ku ve na mintlimbo laha matirhele ya ririmi-eka-dyondzo ti nga fansniki na leti ta pulani ya rixaka yi nga yo hluvukisa. Leswi swi vaka swi humelela hi leswaku pulani ya rixaka (ikhonomi) yi tala ku cukumeta pulani ya ririmi-eka-dyondzo tani hi laha swi nga humelela hakona hakanyingi laha Afrika, laha ku tlakusiwa ka ku tirhisa tindzimi ta Xintima eka dyondzo ti languteriwaka ehansi. Leswi  swi endliwa hi xilaveko xa vuswikoti bya ririmi ra vuhlapfa lebyi nga hundza ku endlela swiyimo swa matimba ya swa tipolitiki na ikhonomi.

Swidyondzeki swin=wana eka tiko-nkulu leri swi komba mhaka ya leswaku ku na ku hlangana exikarhi ka ku hluleka ka Afrika Aku hluvuka@ no tirhisa matirhele ya tindzimi leti nga hlohletoriwa hi moya wa le Vupela-dyambu, lowu humesaka ntiyiso wa tindzimi ta tinxakaxaka (vonani Dijte 1993 ku va xikombiso). Swe tlhela swi komba nhlangano exikarhi ka ku pfuna ka nhluvukiso na matirhele ya ririmi-eka-dyondzo leri nga ririmi rin=we. Matiko man=wana e-Afrika ya hi nyika swileriso hikuva nkoka wa mianakanyo ya wona kumbe wa xiyimelo a swi ri ehenhla ka tindzimi ta Xintima. Ku ri leswaku matirhele ya tindzimi ya tinyketile eka ririmi rin=we ra nhlavuko wa le Vupela-dyambu. Loko matiko yo tanu a yo lo kota ku amukela no tirha na nkoka wo tirhisa wa tindzimi ta xintima, xiyimo xo tirhisa xa tindzimi ta wona a xi ta xi hambanile.

7.   Ku tikambela

Milawu ya Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga i xikombiso xa nkoka wa le henhla xa leswaku i vutingeketi byo fambisa tirhele ra tindzimi. Yi tlhele yi pulana hi ku angarhela ndhawu ya vaaki va ndhawu yin=wana na yin=wana. Leswi hi swona leswi hi endlaka leswaku hi va emahlweni ka matiko man=wana. Hi na xipfuni xo engeteleriwa xo va hi kota ku dyondza eka magondzo lama hlawuriweke kun=wana eka tiko-nkulu leri. Ku na maguza ya xisungusungu lama faneleke ku landziwa eku tirhiseni ka tirhele ra tindzimi na mapulanele.

7.1   Tirhele ra tindzimi na mafambisele yo pulana:

Magoza lama landzelaka ya fanele ka landziwa leswaku ku va na matirhisele lamanene ya tirhele (policy):

?	ku kombisa minsinya yo letela ya tirhele ra ririmi tani hi laha swi nga hi xiswona eka Vumbiwa;
?	ku tekelela no hlamusela tirhele ra ririmi leri simekiweka eka minsinya leyi;
?	ku hlawula matshamele ya pulani leyi nga tirhisaka minsinya leyi;
?	ku hlamusela mindzilikano;
?	ku humesa pulani ya matirhisele leyi katsaka ku tinghenisa ka mfumu na vaaki;
?	ku vona leswaku tirhele ra tindzimi na pulani swa hlangana eka pulani ya nhluvukiso wa rixaka;
?	ku lemuka swiphiqo swa minsinya egondweni, no tirhana na swilo leswi hi ku hatlisa na hi vukheta;
?	ku lemuka minkarhi leyi nga vekiwa;
?	ku tivisa hi ku ringana mfumu xikan=we na vaaki.

7.2     Ku avela mintirho/vutihlamuleri

Ndzawulo ya swa Vutshila, Ndhavuko, Sayense na Thekenoloji se yi
 sungerile ku hlamusela mhaka ya pulani ya ririmi ra rixaka. Hi nkarhi lowu endlele leri
 ri nga sungiriwa, Vumbiwa ra 1996, na kona swinawana swa tindzimi a swi nga si
 tshamisisiwa. Kutani avelo leri twalaka ra mintirho/vutihlamuleri a ri nga si vonaka
 kahle tani hi laha byi nga hi kona sweswi. Swa boha sweswi leswaku Huvo yo
 Angarhela ya Tindzimi ta Afrka-Dzonga xikan=we na Ndzawulo ya swa Vutshila,
 Ndhavuko, sayense na Thekinoloji swi tirha kun=we ku sivela mbuyelo wa mintirho,
 no papalata avelo ra nkarhinyana ra vutihlamuleri. Ndzawulo ya swa Vutshila,
 Ndhavuko, Sayense na Thekinoloji yi pfa yi fambisa migingiriko yimbirhi leyi welaka
 hi ku hetiseka eka vutihlameleri bya mfumu eku nyikeni swiyimo swo ringana swo
 tirhisa II wa tindzimi ta ximfumu:

? ku tisa pfhumba ra ku lemuka timhaka ra 1998-1999;
?	ku nghenisa riqingho leri nga toloka vutirheri lebyi nga ta fikelerisa vantu eka ririmi rin=wana na ririwana ra ximfumu, na tindzimi tin=wana ta nkoka, eka vutirheri bya xihatla.

Haswimbirhi ka swona leswi swi nga  ta pfuneta mfumu ku koxometa vutihlamuleri bya wona, nakona swi tlhela swi rhanga emahlweni no tlhela swi fanele ku seketeriwa hi Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga.

Loko mfumu wa ha simeka matrihele yo nyika mbuyelo wa xiyimo xo ringana na matrihele ya tindzimi ta ximfumu, Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi na ntirho wo tiyisa no rhangela nsimesko wa swivumbeko swa le ndzeni swa vaaki leswi seketelaka nhluvuko wa vuswikoti bya ntirhisano/tindzimi ta tinxakaxaka no kurisa matimba ya vanhu lava valavulaka tindzimi to tano ku nga ri hi Xinghezi. Xikombiso, Huvo yo Angarhela Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi ta khutaza nhluvuko wa:

? vutoloki na vuhundzuluxeri lebyi simekiweke eka vaaki va ndhawu na vutirheri;
?	switirho swa dyondzo na matsalwa hi tindzimi ta xikaya leti katsaka kaye wa tindzimi ta ximfumu, Ririmi ro tirhisa swiyimelo ra Afrika-Dzonga, na tindzimi ta Xikhoe na Xisan;
?	tidikixinari leti kurisaka mfikelelo wa tindzimi emindyangwini ya tindzimi;
?	matirhisele ya ti-lingua franca ta swifundza na tindzimi ta mabindzu lama endliwaka na vaakelani va hina e-Afrika;
?	ntirhisano na matiko lama nga kusuhi wo hluvukisa migingiriko ya ririmi na leti hi vulavulaka swin=we eku tluleni ka mindzilikani;
?	minongonoko yo letela exikarhi ka vavulavuri/vatirhisi va tindzimi ta xikaya, eku leteleni ka ririmi, na ntirho wo hluvukisa;
?	maendlele na minongonoko leyi paluxaka vutivi bya xikaya xa Afrika wa Dzonga;
?	maendlele na minongonoko leyi akaka vundzeni exikarhi ka tindzimi ta xikaya eka vaaki va ndhawu ku tirhisa tindzimi ta vona na vutivi ku tiphyuphyisa.

Emakumu vaaki va ndhawu va ririmi rero va lava ku nyikiwa matimba yo
 lemuka vuswikoti bya vuaki, dyondzo na ikhonomi ya tindzimi ta vona loko tindzimi
 ta tinxakaxaka ti fanele ku tirhisa matimba laha tikweni.

8.   Mahetelelo

Eku heteleleni; Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi lava ku
 tlhontlha matimba ya tikomiti ta ririmi ku lemuka nkoka wa xitirhi xikan=we na
 vutshembheki bya tindzimi ta tona. Tindzimi ta tinxakaxaka ti ta va na matimba yo
 nyawula etikweni leri loko tindzimi hinkwato ta hina ti tekeriwa enhlokweni eka vaaki
 hinkwavo.

9.   Tibuku leti tirhisiweke

Akinnaso FN 1991 	Toward the Development of  a Multilingual Language Policy in Nigeria. In Applied Linguistics, Vol. 12: 29-61
Alexander,N 1989 	Language Policy and National Unity in South Africa/Azania. Cape Town: Buchu Books
Alexander N 1995 	Presentation to the Department of Constitutional Development, February 1995.
Crystal D 1987 	The Cambridge Encyclopaedia of Language. Cambridge: CUP.
Department of Arts, Culture, Science and Technology 1996. Towards a National Language Policy for South Africa. Final Report of the language Plan Task Group (LANGTAG). Pretoria: DACST.
Djité  P 1993 		Language and Development in Africa. International Journal of the Sociology of Language 100/101: 148 - 166
Gogolin I 1993 	`The Amonolingual habitus@ as a concept for understanding reactions of standard language teaching to multilingualism=. Paper delivered at the 10th World Congress of the International Association of Applied Linguistics, Amsterdam, August 1993.
Heugh K 1995 	ADisabling and Enabling : Implications of language policy trends in South Africa.@ In Mesthrie, R. (ED) Language and Social History. Cape Town: David Philip.

Heugh K 1999	 ARecovering multilingualism: Language Policy Development in South Africa,@ In Mesthrie R (ed) forthcoiming.
MaxcMillan CM 1986 AThe Character of Language Rights:	Individual, group or
collective rights?@ Paper for the Political Theory Section of the Annual Meeting of the Canadian Political Science Association, in Winnepeg, June 8.
Pan South African Language Board Act, No 59 of 1995. Government Gazette. Vol.363, No. 		16726. Cape Town: Government Printers.
Pattanayak D 1988 AMonolingual myopia and the petals of the Indian lotus: DoO many 
Languages divide or unite a nation?@. In Skutnabb-Kangas T & Cummins J (eds)Minority Education : From Shame to Struggle. Clevedon:
 Multilingual Matters.
Ruiz R 1988 		Orientations in Language Planning. Journal of the National Association for Bilingual Education. Vol.8:15-34.

Ruiz R 1988		 AOfficial Languages and Language Planning@. In K Adams & D Brink (eds)Official English in the border states. Tuscon: University of Arizona Press.
Schmied J 1991 	English in Africa: an introduction. London  Longman.
Siatchitema AK 1992 `When nationalism conflicts with nationalist goals: Zambia= In Crawhall NT 		(ed) Democratically Speaking. Cape Town: National Language Project.
Skutnabb-Kangas T 1988 AMultilingualism and the education of minority children@ In Skutbnabb-		Kangas T & Cummins J (eds). Minority Education : From Shame to Struggle. Clevedon: Multilingual Matters.
The Constitution of the Republic of South Africa, Act 108 of 1996.
Tripathi PD 1990 	English in Zambia: The nature and prosepects of one of Africa=s `new Englishes=. In English Today, 6.3: 34 - 38.

13
Xitatimendhe
Lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa
Rixaka
Giredi R-9 (Swikolo)
TINDZIMI
Xitsonga
Ririmi ra le kaya
(NDZAWULO YA DYONDZO)
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Ndzawulo ya Dyondzo
yi kandziyisiwile hi va Ndzawulo ya Dyondzo
Sol Plaatjie House
123 Schoeman Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Thelefoni:+27 12 312 -5911
Fekisi: +27 12 321-6770
120 Plein Street
Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Thelefoni:+ 27 21 465-1701
Fekisi: + 27 21 461 - 8110
http://education.pwv.gov.za
(c) 2002 Ndzawulo ya Dyondzo,Pretoria
ISBN [ ]
Nomboro ya Gazete:
Dokhumente leyi yi fanele ku hlayiwa tani hi xiphemu xa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa
Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo).
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) xi katsa:
1. Mavonele yo angarha
2. Switatimendhe swa nhungu swa Swiyenge swa Dyondzo
Tindzimi
Matametiki
Sayense ya Ntumbuluko
Sayense ya swa vutomi
Vutshila ni mfuwo
Ndzhendzeleko wa Vutomi
Sayense ya mamanejele na ikhonomi
Thekinoloji
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
XITIVISO EKA MUHLAYI
Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa
Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika
Dzonga.
Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu xo bohana swinene ni
ku tlhontlha miehleketo.Hi mikarhi yo tala vatirhi va tidokhumente a va fanele ku ti tshulela
marito hambi ku ri ku tivumbela swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu.
Tidokhumente tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi vavulavuri
tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti.
Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya mahluvukisele ya tindzimi
ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa
matsalwa lawa tani hi masungulo yo yisa emahlweni .
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
MATIRHISELE YA BUKU LEYI
_ Timhaka hi ku angarhela vona:
• Ku tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka eka Chaptara ya 1- Leswi swi ta nyika mahungu eka
Mimbuyelo ya Dyondzo, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Tigiredi R-9 (Swikolo), na
minongoloko ya Dyondzo.
• Ku tivisa Xiyenge xa Dyondzo eka Chaptara ya 1- Leswi swi ta nyika masungulo eka Xitatimendhe xa
Xiyenge xa Dyondzo ku katsa ni swihlawulekisi swa kona, xikopi na Mimbuyelo ya Dyondzo;
• Maasesele ya mudyondzi - Chaptara leyi yi nyika swiletelo eka maasesele, ni ku nyika swikombiso swa
mahlayisele;
• Nongoloko wo rheferha wu nyika hi ku angarhela Kharikhulamu ni Glosari ya maasesele ku katsa ni
Glosari ya Xiyenge xa Dyondzo xo kongoma.
_ Mirhi wa tsalwa leri wu aviwile hi swiphemu swohlaya. Xin'wana na xin'wana xi kongomisa eka Feyisi yo
angarhela ya bandi ra Dyondzo na Vuleteri - Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya le Xikarhi na Feyisi ya le
Henhla. Chaptara yin'wana na yin'wana yi na nkomiso wa yona, lowu landzeriwaka hi Switandati swa
maasesele hi ku ya hi feyisi. Ka ha ri na chaptara mayelana na Maasesele ya Mudyondzi.
_ Switandati swa maasesele swa Feyisi yin'wana na yin'wana swi hlamuseriwa hi tindlela leti endlaka ku va
ni ku olova ka progirexini. Leswi swi nga ni ku yelana swinene ni Switandati swa maasesele ku ya hi giredi
yin'wana na yin'wana leswi nyikaka mudyondzisi nkarhi lowunene wa ku xiyisisa ni ku pimanisa timhaka
ta progirexini ya malembe lama hundzeke. Mimbuyelo leyi eka mikarhi yin'wana a yi fani swinene ni
Switandati swa maasesele ku ve hileswaku a hi fanele hi vulavula hi minchumu leyi fanaka.
_ Tisimbolo tin'wana ta tirhisiwa eka tsalwa leri hinkwaro ku letela vahlayi ku kuma mahungu lama va ya
lavaka. Tisimbolo leti i:
Switandati swa maasesele
Giredi
Mbuyelo wa Dyondzo
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
VUNDZENI
CHAPTARA YO SUNGULA: MANGHENELO 1
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA 1
Mimbuyelo ya Dyondzo 1
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa
Dyondzo 2
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya
Dyondzo 3
Mikarhi leyi aviweke 4
Maasesele 4
Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke 4
MUXAKA WA MUDYONDZI LOYI A LANGUTERIWEKE 5
Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi 6
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa 7
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima 7
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo 8
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bye mbangu 8
CHAPTARA YA VUMBIRHI: FEYISI YA MASUNGULO (GIREDI R-3) 9
MANGHENELO 9
Xipakaniso 9
Nhluvukiso wa ririmi wu endliwa hi katsongo-tsongo 9
Maendlelo yo ringanela ya nhluvukiso wa litheresi 9
Ku akela ehenhla ka vutivi 10
Ku hlohletela maendlele lama 10
Mpfanganiso wa Mimbuyelo yo dyondza 10
MIMBUYELO YA DYONDZO 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku langutisa 11
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 12
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 12
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko na matirhisele ya ririmi 12
SWIPINELO SWA MAASESELE NI MATSALWA 13
Matsalwa lama bumabumeriweke 13
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 14
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 15
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 16
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 18
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 19
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 20
SWIPINELO SWO KAMBELA NA MATSALWA 21
Matsalwa lama bumabumeriweke 21
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 24
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 28
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 34
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 40
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 48
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko ni ku tirhisiwa ka ririmi 54
CHAPTARA YA VUNHARHU: FEYISI YA LE XIKARHI (TIGIREDI TA 4-6) 59
MANGHENELO 59
Xipakaniso 59
Tinxaka to anamanyana ta Matsalwa 59
Migingiriko yo Dyondza leyi pfanganisiweke 59
Vundzeni byo anamanyana no hambana-hambana 60
MIMBUYELO 61
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 61
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 61
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 61
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 61
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 62
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 62
SWIPINELO SWO KAMBELA NA MATSALWA 63
Matsalwa lama bumabumeriweke 63
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 70
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 74
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 80
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 90
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 96
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 100
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
CHAPTARA YA VUMUNE: FEYISI YA LE HENHLA (TIGIREDI TA 7- 9) 105
MANGHENELO 105
Xipakaniso 105
MIMBUYELO 106
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 106
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 106
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 106
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 106
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 107
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 107
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA 108
Matsalwa lama bumabumeriweke 108
Vundzeni bya matsalwa 111
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 112
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 118
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 126
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 138
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 150
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 162
CHAPTARA YA 5: MAASESELE YA MUDYONDZI 169
MANSUNGLO 169
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO
170
Nhlamuselo 170
Timhaka - nkulu 170
Swikongomelo swa maasesele 170
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI 171
Swihlawulekisi swa maasesele swo yisa emahlweni 171
Switirateji swa maasesele 172
Mintirho yo yelana ya maasesele 173
MAMANEJELE YA MAASESELE 173
Vanhu lava katsiwaka eka maasesele 173
Phurogireme yo kambela ya swikolo 173
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI 174
Tibuku ta tirhekhodi 174
TIKHODI LETI FANELEKE KU TIRHISIWA EKA NKAMBELO 175
Tikhodi ta rixaka 176
Tixedulu to ya emahlweni 176
Swihlayiwa swa vadyondzi 176
SWIVIKO 177
Mahungu lama faneleke ku katsiwa eka swiviko 177
Makhadi ya swiviko 178
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE 180
GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO 182
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
CHAPTARA YO SUNGULA
MANGHENELO
KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA
Vumbiwa bya Riphabliki wa Afrika - Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996) wu nyika masungulo ya ku hundzuka
ka kharikhulamu ni ku ya emahlweni eAfrika-Dzongo. Masungulo ya Vumbiwa ya hlamusela leswaku
swikongomelo xa Vumbiwa i ku:
_ Herisa ku hambana ka nkarhi lowu hundzeke ni ku tumbuluxa tiko leri timitsu ta rona ti dzimiweke eka
timitsu ta vumunhu bya xidimokrasi, vumunhu ni timfanelo ta ximunhu;
_ Ku antswisa vumunhu bya vaaka tiko hinkwavo ni ku ntshuxa vuswikoti lebyi vanhu va nga na byona hi ku
landza titalenta leti va nga na tona;
_ Ku veka masungulo ya xidimokrasi ni ku pfula vaaka tiko gavhumendhe a vekeke ku tshemba ehenhla ka
vona hi ku endla kumbe ku humelerisa ku navela ka vanhu hi ku landza nawu wa ku sirheleriwa ka vanhu hi
ku ringana;
_ Ku aka tiko rin'we ra Afrika - Dyonga ehenhla ka xidimokrasi ku teka ndhawu ya rona eka matiko ya
misava .
Dyondzo na Kharikhulamu swi na nkoka lowu kulu eku pfuneteni ka ku humelerisa swikongomelo leswi
pimanyetiweke. Kharikhulamu yi kongomisiwe eka ku ndlandlamuxa vuswikoti bya mudyondzi tani hi muaka
tiko wa Afrika - Dzonga wo pfumala xihlawuhlawu.
Mimbuyelo wa Dyondzo
Mimbuyelo yo ehleketisisa na mimbuyelo yo hluvukisa, ku ya ehansi I nongonoko wa mimbuyelo leyi
tekiweke eka Vumbiwa naswona yi kona ni le ka Xinawana xa South African Qualifications (1995) Yi
hlamusela muxaka wa muaka-tiko loyi sisiteme ya dyondzo na vuleteri swi faneleke ku n'wi vumba.
Manghenelo
1
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Mimbuyelo yo ehleketisisa yi langutela ku humesa vadyondzi lava nga ta kota ku:
_ Vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa swifaniso, metse ni swikili swa ririmi.
_ Vona ni ku ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa vutumbuluxi ni swo ehleketisisa.
_ Lulamisa na ku lawula migingiriko hi ndlela ya vutihlamuleri no hetiseka.
_ Tirha ni van'wana vanhu hi xintlawa, xinyandza, mihlangano ni lomu vanhu va kumekaka kona.
_ Hlengeleta, kendla minxopaxopo, ni ku xopaxopa hungu rin'wana ni rin'wana leri u hlanganaka na rona.
_ Tirhisa sayense na thekinoloji hi tindlela ta xiyimo xa le henhla, ku komba vutihlamuleri eka swa mbangu ni
swa rihanyu.
_ Twisisa leswaku misava i nchumu wa tisisteme leti xakahatiweke.
Mbuyelo wa Nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla leswaku vana va kota ku:
_ Humelerisa ni ku hangunuxa tindlela to hambana ta swa matshalatshala ni ku dyondza swinene nene.
_ Nghenelela tani hi muaka-tiko eka vutomi bya swa muganga, rixaka ni misava.
_ Tekela enhlokweni swa ndhavuko, ni vululami ku katsakanya eka swo hanya ni vundzeni bya kona.
_ Hangunuxa swa dyondzo ni swiyimo-nene swa ntirho.
_ Hluvukisa vuswikoti bya swa mabindzu.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ringeta ku angarhela na ku tlakusa xivono xa
vanhu ku katsa vaaka tiko hinkwavo, lava faneleke ku huma eka sisiteme ya swikolo swa hina.
Hi ku kongoma, Kharikhulamu yi ringeta ku va ni vuxiyaxiya bya timhaka ta vusweti, ku kala ndzingano, swa
muvala, rimbewu, malembe, ku tsoniwa ni ku tsakela rimbewu ro karhi na mitlhontlho yo fana na HIV/AIDS.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka xi teka maendlele ya nkatsakanyo yi ri mhaka ya
manghenele hi ku kongomisa eka swilaveko swa mindzinganiso eka vadyondzi hinkwavo. Dyondzo yo
hlawuleka, ya swa vanhu, swa vutitwi bya xindzeni na vuhandle. Hi maendlele lawa vadyondzi va ta kuma
xintshuxo xa leswi tumbuluxiweke, ni nhluvukiso wo kongoma hi ku landza Minongonoko ya Dyondzo hi ku
angarhela ku nga langutiwi muhlovo.
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa swiyenge
swa Dyondzo
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo) wu katsa ni mavonele yo
angarha, nhungu wa Switatindhende swa Xiyenge xa Dyondzo.
Ku na swiyenge swo Dyondza swa nhungu eka xitatimende xa kharikhulamu ya rixaka. Xiyenge xa Dyondzo I
xiphemu xa vutivi, swkili na swa risima, leswi nga na swihlawulekisi swo fana swoxe, na ku hlangana na
swiphemu swin'wana, na Swiyenge swa Dyondzo swin'wana. Eka Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka,
swiyenge swa Dyondzo hi leswi:
_ Tindzimi;
_ Metse;
_ Sayense ya swa ntumbuluko;
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Manghenelo
2
_ Sayense ya mahanyelo ya vanhu;
_ Mfuwo na ndhavuko;
_ Ndzhendzeleko wa swa vutomi;
_ Sayense ya malawulelo ya ikhonomi;
_ Thekinoloji.
Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa Xiyenge Dyondzo xi hlawula xiphemu nkulu xa Mimbuyelo ya
Dyondzo leyi faneleke ku fikeleriwa eku heleni ka Giredi 9. Xitatimendhe xa Dyondzo xin'wanana na
xin'wana xi humelerisa erivaleni Switandati swa maasesele leswi nga ta pfuna vana ku fikelela Mimbuyelo ya
vona. Switandati swa maasesele swin'wana na swin'wana swi hlamuseriwa ku ya hi tigiredi ni ku hlamusela
leswi languteriweke eka vana loko va ri eku Dyondzeni va tlhela va swi kota. Xitatimendhe xa Xiyende xa
dyondzo xin'wana na xin'wana kun'we ni Switandati swa Maasesele swi kombisa hi ndlela leyi swi tirhisanaka
ha kona eku hlanganiseni ka ni le ku hluvukiseni ka swikili swa vadyondzi. Switandati swa maasesele swi nga
katsakanyiwa endzeni ka tigiredi ni le handle ka tona. Ku fikeleriwa ka migingiriko yintsongo hi ku landza
vuxaka exikarhi ka vana hi ku landza swiyenge swa dyondzo (lomu swi faneleke ni ku tlhela swi fambelana ni
swa Dyondzo), ni minkatsakanyo ya progirexini ku suka ekagiredi yin'wana na yin'wana, na swona swi
angarhela kharikhulmu hinkwayo.
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo
Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xi kongomisiwile eka ku tlakusa ku tinyiketela ku
katsa ni ku tlakusa mpikizano wa vadyondzisi, lava nga ta va ni vutihlamuleri eka ku hluvukisa minongoloko
ya vona ya tidyondzo. Eka ku kota ku tiyisisa maendlele lawa, Ndzawulo ya Dyondzo yi ta nyika swiletelo swa
pholisi ya dyondzo hi ku kongomisa eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana.
Xifundzha xin'wana na xin'wana xi ta yisa emahlweni ku hluvukisa swiletelo lomu swi faneleke ku endlela ku
rhurhela ku hambana ka tindzimi hi ku hambana ka tona.
Minsinya ni vumunhu bya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka lexi tlhandlamanaka ni
minongoloko ya Dyondzo. Loko swiyenge swa Dyondzo swi hlamusela tikhonspte, swikili na vumunhu ni ku
fikeleriwa eka giredi na giredi, Minongoloko ya Dyondzo yi hlawula swikopi swa dyondzo ni migingiriko ya
maasesele ya feyisi yin'wana na yin'wana. Minongoloko ya Dyondzo yi khoma ni mitirho leyi pimanyetiweke
leyi nyikaka xipesi na ndzandzelelano ya migingiriko ya lembe na lembe, ku katsa ni swikombiso leswi
kombaka vupulani bya matimba swinene eka ku sungula leswi pimanyetiweke hi nkarhi lowu pimiweke.
Manghenelo
3
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Eka Feyisi ya Masungulo, ku ni minongonoko yo Dyondza minharhu: litheresi, Numeresi, na swikili swa
vutomi.
Eka Feyisi ya le Xikarhi, Tindzimi na Metse swi tshama swi ri Minongonoko yo Dyondza yo hambana. Eka
Swiyenge swin'wana swo Dyondza, swikombelo mayelana na nhlangano swi Ndzhawulo ya Dyondzo ya
Provhinsi fanele ku endliwa hi swikolo na/kumbe tidisitiriki, swi pfumeleriwa hi Ndzhawulo ya Dyondzo ya
Provhinsi. Ti provhinsi ta hari na matimba yo ndlandlamuxa swiboho swo anama swa tiprovhinsi swa ku
hlanganisa eka Feyisi ya le Xikarhi.
Eka Feyisi ya le Henhla, ku ni minongonoko ya nhungu yo dyondza, yi simekiwile eka Swiyenge swa
Dyondzo.
Mikarhi leyi aviweke
Mikarhi leyi aviweke hi tiphesente ta tiawara leti tifaneleke ku nyiketiwa eka Dyondzo ya ximfumo. Eka vhiki
rin'wana na rin'wana ra xikolo, mathicara ya le xikolweni ku ringana 35 wa tiawara; tiawara to dyondzisa ti ta
hambana hi ku hambana ka tigiredi. Eka Feyisi ya Masungulo, ku fanele ku va na tiawara ta 22,5 to hlangana
eka Tigiredi ta 1 na 2, ku katsa ni 25 wa tiawara to hlangana eka giredi ya 3. Eka Feyisi ya le xikarhi, ku ta va
na 26,5 wa tiawara to hlangana. Eka Feyisi ya le Henhla, Giredi 7 yi ta va na 26, 5 wa tiawara loko giredi ya 8
na 9 ti ta va na 27, 5 wa tiawara to hlangana.
Maasesele
Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa xiyenge xa Dyondzo xi katsa vuxokoxoko bya maasesele.
Mpfapfarhuto wa mimbuyelo wu tirhisa tinxaka ta maasesele leti kotaka ku amukela swilo hi ku hambanahambana.
Maasesele ya fanele ku kombisa mbuyelo wa vuswikoti bya vadyondzi hi tindlela leti amukelekaka
ni ku vona leswaku vadyondzi va hlanganisiwa hi tindlela letinene no pfumeleriwa ku tirhisa swikili swa vona
hi laha va kotaka ha kona. Maasesele lamanene ya fanele ku pfuneta vana ku teka swiboho leswi faneleke hi
mikarhi leyi faneleke mayelana ni migingiriko ya vona, va ti vekela swilaveko swa migingiriko ya mitirho ya
vona hi masiku na masiku ni ku tlhontlha miehleketo ya vona hi masiku.
Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke
Vadyondzisi eka swiyenge hinkwaswo i va hoxi va swandla lavakulu eku hundzuluxeni ka xiyimo xa dyondzo
eAfrika - Dzonga. Mathicara va ni xiphemu xa nkoka swinene lexi va faneleke ku xi tirha. Xitatimendhe xa
Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo) xi langutele mathicara lava nga thwasa, va va ni vuswikoti,
ku tinyiketela no twela naswona va ri lava nga ta kota ku fambisana swin'we ni swilaveko swa milawu.
Milawu leyi yi teka vadyondzisi tani hi vayima-xikarhi eka swa Dyondzo, va hundzuluxi ni vadizayini va
minongoloko ya Dyondzo ni switirhisiwa, varhangeri valawuri ni vamanejara, swikolara, valavisisi ni
vatinyiketeri eka swa dyondzo, vaaka - ndhawu, vaaka - tiko na vafundhisi, vaasesi, ni lava tokoteleke swa
swiyenge swa dyondzo kumbe vatokoteli va tifeyisi.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Manghenelo
4
MUXAKA WA MUDYONDZI LOYI A LANGUTERIWEKE
Ntlakuso wa vumunhu i wa nkoka ku nga ri ntsena eka ku aka munhu ntsena, kambe ku endla ntiyisiso wa
leswaku vutitivisi bya yena tani hi muaka-tiko wa Afrika - Dzonga a simekiwa eka timfanelo ta vumunhu leti
hambaneke swinene ni maendlele ya nkarhi lowu hundzeke wa xihlawuhlawu hi ku kongomisa eka swa
dyondzo.
Muxaka wa mudyondzi loyi a languteriwaka hi loyi a nga ta va a n'welerile hi swa risima a va na vutirheli bya
vanhu, swi simekiwile eka nxiximo wa xidemokrasi, ndzinganiso, vumunhu, vutomi na vululami bya
mahanyelo ya vanhu.
Xikongomelo xa kharikhulamu I ku tumbuluxa eka mudyondzi unwana na un'wan vuswikoti lebyi hetisekeke.
Ku vumba mudyondzi wa vutomi hinkwabyo, loyi a nga na vutitshembi, na ku tiyimela, ku kota ku tsala no
hlaya, vuhlayeri na swikili-nyingi, ntwela-vusiwana, na ku xixima mbangu na vuswikoti byo nghenelela eka
swa mahanyelo ya vanhu tani hi muaka tiko wa tinghitsi na ku xopaxopa.
Manghenelo
5
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi
Mbuyelo wo Dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela, leswaku a kuma timhaka, na ku tiphina, a hlamula hilaha swi
faneleke, na hi vuxoperi, eka swiyimo swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka swiyimo
swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha
swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko, eka matsalwa.
Mbuyelo wo Dyondza wa 4: ky tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo
swo hambana-hambana.
Mbuyelo wo Dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a hlela a fikelela, a hlela ni ku
tirhisa timhaka ku dyondza
Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele
Mudyondzi u tiva no kota ku tirhisa, marito na vuvulavuri bya ririmi, ku tumbuluxa na ku
twiasisa matsalwa.
Mpfanganiso wa Mimbuyelo:
Ku hlaya na ku tsala, ku yingisela na ku vulavula na vutivi bya vuvulavuri, hambiloko swi kombisiwa
swi ri mimbuyelo yo hambana, swi fanele ku dyondzisiwa no kamberiwa hi ndlela yo pfanganisa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Manghenelo
6
Manghenelo
Swikombiso
Vadyondzi va:
_ Yingisela na ku xopela muxaka wo karhi wa tsalwa (xik. Nhlamuselo ya xiendleko xa ku cela nsuku na ku
endla maphepha).
_ Hlaya no tlhantlha swihlawulekisi-nkulu swa rin'wana tsalwa ro fana na rona (xik. ku tirhisa nkarhi wa
sweswi, ku tirhisa marito yo hlanganisa yo fana na 'xo sungula', 'xa vumbirhi', 'ku suka kwalaho').
_ Dizayina no tumbuluxa rintshwa ra muxaka wolowo, swi katsa na matheriyali yo langutiwa kunene, yi ri hi
xivumbeko xa tichati to fulowa.
Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa
Ku kota ku vumba ni ku hlamusela matsalwa, vadyondzi va fanele va va ni vutivi bya ririmi, vutivi bya
matsalwa, na vutshila na maqhinga man'wana ya ririmi.
Matsalwa ya nga va:
_ Ya nomo, xik xipichi.
_ Yo tsariwa, xik. Papila
_ Nkatsano wa swo tsariwa na swo langutiwa kunene, xik xinavetiso;
_ Swihangalasa-mahungunyingi, xik. filimi na matsalwa yo kombiwa eka thelevhixini.
Vutivi bya ririmi na matsalwa byi katsa ku tiva:
_ Ndhawu ya matirhisele - xikongomelo, nhlokomhaka na vayingiseri.
_ Xivumbeko xa tsalwa, xik. Xa xitlhokovetselo kumbe xa xinavetiso.
_ Mintolovelo na maendlele ya vanhu lama yelanaka ni ririmi, xik. Leswi u xewetisaka xiswona vanhu hi
tindzimi to hambana-hambana.
_ Vuvulavuri, mimpfumawulo na ntivo-marito ya ririmi.
_ Vuvulavuri (ntivo-ririmi), mimpfumawulo na ntivo marito wa marito.
_ Ku tsala na ku peleta eka tsalwa ro tsariwa.
_ Swifaniso na dizayini eka matsalwa yo langutiwa kunene.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima
Matsalwa ya na swa risima leswi swi nga va ka swo swinene (xik. Xidemokrasi) kumbe swi nga ri swinene
(xik. xihlawuhlawu xa rimbewu kumbe xa rixaka). Swa risima leswi a swi tikombi minkarhi hinkwayo.
Vadyondzi va fanele ku lemuka na ku ehlekitisisa hi vuenti hi ta swa risima eka matsalwa lawa va ma hlayaka
na ku ma vona, na le ka matsalwa lawa va ma tumbuluxaka vona vinyi.
7
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Loko va xopaxopa, na ku tlhontlha (loko swi fanerile), swa risima leswi nga kona eka matsalwa ya nomo, yo
langutiwa na yo tsariwa, vadyondzi va ta:
_ Dyondza leswi matsalwa ya tekisaka xiswona mavonele ya vanhu na swiendleko hi ndlela yo karhi.
_ Hluvukisa vutshila byo xopaxopa bya ku kambela, ni ku ala loko swi endleka, ku amukela mavonele lama,
na swa risima leswi fambisanaka na swona.
_ Dyondza ku vula swa risima leswi akaka eka matsalwa lama va tivumbelaka wona - xik: ku kondzelela
van'wana, ntwela-vusiwana, ku xixima, ku titsakisa, ku xonga, misavu, ku huhwa.
Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo
Ku dyondza ririmi swi nga ha tlhela swi pfanganisiwa hi ku tirhisa mikongomelo. Ku tirhisa nkongomelo swi
endla leswaku mudyondzi a kota ku aka ntivo-marito lowu fambelanaka na nhlokomhaka.
Nhlawulo wa mikongomelo na tinhlokomhaka hi vukheta na swona swi tlhontlha ku navela ka mudyondzi. Ku
fikelela leswi, u fanele u ringeta ku:
_ Ringanisa tinhlokomhaka na mikongomelo leyi tsakisaka vafana na vanhwanyana, va le makaya na va le
madorobeni, na leyi hlanganisaka vadyondzi hambi ku ri na ku hambana loku.
_ Hlawula tinhloko-mhaka leti fambelanaka ni vutomi bya vadyondzi, ti tlhela ti va letela ku dyondza leswi va
nga swi tiviki, xik.va nga ha dyondza hi matiko man'wana na mifuwo yin'wana.
_ Hlawula mikongomelo na tinhlokomhaka leti ti tekelaka enhlokweni Mimbuyelo yo hlawuleka na yo
hluvukisa, xik. Vadyondzi va fanele va tinyika nkarhi wa timfanelo ta nkoka ta vumunhu na timhaka ta swa
mbangu, tani hi vusweti, HIV/AIDS, timfanelo ta misava, na ntirhiso wa mati.
Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bya mbangu
Tindzimi ii ta nkoka swinene eku fikeleleni ka timfanele ta vumunhu ni vuhlayiseki bya mbangu. Hi
switandati swa maasesele Xitatimendhe xa Mimbuyelo ya Dyondzo xa Tindzimi xi kongomisiwile eka
ku tlakusa switirhisiwa ku kota ku fikelela xiyimo xo amukeleka. Vadyondzi va fanele ku va ni
vutitshembi bya ku va ni vuswikoti bya ku vulavula tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, vatlhela va va
ni vuxopaxopi bya ku hlaya timhaka ta misava ni matsalwa -mbulavulo ku katsa ni lawa yo tsariwa
kunene. Vadyondzi va fanele ku kota ku xopaxopa matsalwa lawa, ni ku ya tsala hi tindlela leti
kombaka nkuriso ni vuxaka bya timfanele ta vumunhu ku katsa ni vuhlayisi bya mbangu.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Manghenelo
8
Feyisi ya Masungulo
CHAPTARA YA VUMBIRHI
FEYISI YA MASUNGULO
(GIREDI R-3)
MANGHENELO
Vandyondzi hinkwavo va ta exikolweni va ri ni vutivi byo tala hi ririmi ra le kaya.
Va dyondze leswi hi ku hlangana na van'wana emakaya lomu va humaka kona, laha va tshamaka hi ku
hlayiseka, va kurisiwa na ku tlanga. Hikuva swiyimo swa le kaya swa hambana, miehleketo leyi vadyondzi va
yi tisaka na yona yi hambanile. Hambi swi ri tano, leswi va swi tivaka swi fanele ku tirhisiwa eka ku kula ka
vona, ku hlangana ka vona ni van'wana, ku fikelela ka vona ku dyondza na leswi swi nga va rhendzela. Eka
xiyenge lexi landzelaka hi ta hlamusela hi ku komisa:
_ Vutivi lebyi se vadyondzi va nga na byona.
_ Mimbangu yo dyondzela.
_ Minsinya na maendlele lama ya letelaka kharikhulamu leyi.
Xipakaniso
Loko vadyondzi va nghena eka Gireyidi ya R na ya 1, va va se va dyondze swo tala hi ku yingisela naswona se
va le ka swiyimo swo hambana mayelana ni ku vulavula hi vuswikoti na ku titshemba. Va va se va tiva swo
tala hi swa mfuwo, ndhavuko na vutivi lebyi va byi kumeke ekaya. Ku twisisa loku a ku hambanyiseki ni vutivi
bya ririmi. Tlilasi yi fanele yi va ndhawu ya ntsako, ya ku hlonipha ni ku aka eka leswi vadyondzi va taka va ri
karhi va swi tiva.
Nhluvukiso wa ririmi wu endliwa hi katsongo-tsongo
Nsinya lowu letelaka madyondziselo na madyondzelo yo tsala no hlaya eka Kharikhulamu leyi, i ku tiva
leswaku ku ndlandlamukisiwa ka ririmi swiendliwa hi kantsongo-tsongo. Swihoxo hi dyondza hi swona
naswona ririmi ra vadyondzi ri ta ndlandlamuka, va kota ku ri tirhisa hi ku kongoma loko va ri karhi va kuma
nkarhi wo tirhisa ni ku hluvukisa vutshila bya vona byo tirhisa ririmi.
Maendlelo yo ringanela ya nhluvukiso wa litheresi
Eka Kharikhulamu leyi, ku tirhisiwile maendlelo yo ringanela lama tekeriwa ehenhla eka nhluvukiso wa
litheresi. Wu kongomisa ngopfu eka leswi vadyondzi va faneleke ku swi tiva loko va fanela ku tiva ku tsala na
ku hlaya kahle. Eka ku hlaya swi vula leswaku hi tshika maendlele "yo lulamela ku hlaya", lama a ya tshemba
leswaku vadyondzi a va nga lulamelanga ku sungula ku hlaya no tsala ku fikela loko se va kota ku humelerisa
vutshila byin'wana byo fana na ku hlamusela swilo leswi va swi twaka na leswi va swi vonaka, va tlhela va va
na ku endla migingiriko leyi lavaka swirho leswikulu va hluvukise vuswikoti byo hlaya ni ku tirhisa mavoko
9
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya Masungulo
Hi ku tirhisa maendlele lama yo ringanela, vutshila lebyi:
_ A byi ki byi lava leswaku byi va byi akekile hi ku hetiseka ku va mudyondzi a sungula ku hlaya no tsala.
_ Byi nga kurisiwa, naswona byi fanerile byi kurisiwa loko n'wana a ha sungula ku dyondza.
Ku akela ehenhla ka vutivi
Kharikhulamu leyi ya ririmi yi swi tekela enhlokweni leswaku vadyondzi va sungula ku hluvukisa vutivi bya
ku tsala ku sukela loko va sungula ku kombisiwa ku hlaya ni ku tsala ekaya, eka mbangu lowu va nga eka
wona, na le ka malembe ya tlilasi yo amukela. Ku yisa emahlweni maendlele lama hi fanele hi endla leswaku
vadyondzi va ya va ri karhi va va vahlayi na vatsari lava nga na vutshila byo antswa.
Ku hlohletela maendlelo lama
Kharikhulamu yi vula leswaku hi fanele:
_ Ku hlohletela no seketela vadyondzi ku hlaya hi ku anama hi voxe xikan'we na van'wana.
_ Hi tshama hi ri karhi hi kuma nkarhi wo ringana wo tsala no aka ntivo-marito na matirhiselo ya ririmi.
_ Hi pfuneta vadyondzi ku dyondza tithekiniki na magoza lama ya nga ta va pfuna leswaku va humelerisa
matsalele ya rito leri tsariweke, xik.:
• Ku hluvukisa vutshila byo twisisa ku fana na vutilemukeri bya mimpfumawulo.
• Vutivi bya ku yelana ka letere na mpfumawulo (phonics).
• Ntwanano wa ku hlanganisa maletere mambirhi kumbe manharhu, ku kumbetela na mimepe ya switori.
Mpfanganiso wa mimbuyelo yo dyondza
Mimbuyelo yo dyondza yi fanele ku voniwa tani hi leyi yi tirhaka swin'we eku hluvukiseni ririmi ra
vadyondzi. Eku sunguleni ka Swipimelo swo kambela hi ringanyeta swikombiso swa matsalwa (yo rungula, yo
tsariwa/ya swifaniso na swikandziyisa mahungu-nyingi) lawa pfunaka vadyondzi na vadyondzisi ku endla
muxaka lowu wa ku pfanganisa. Tsundzuka: vadyondzi va nga ka va nga languteriwi ku vulavula ririmi leri va
nga si tshamaka va ri twa kumbe ku ri tsala, kumbe ku humelerisa tinxaka ta matsalwa lama va nga si tshamaka
va ma hlaya kumbe ku ma vona.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
10
Feyisi ya Masungulo
MIMBUYELO YA DYONDZO
Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hi mfanelo na vuxopaxopi
eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta exikolweni na vutshila byo tala lebyi talaka ku va byi nga amukeriwi bya ku yingisela lebyi
fanelaka ku hluvukisiwa, byi tirhisiwa ku pfuna vadyondzi ku kurisa vutshila byo vulavula, byo hlaya, byo
langutisa na byo tsala. Ku yingisela hi vukheta i swa nkoka ni ku va xivindzi xa ku dyondza na le ku akeni ka
vuxaka byo xiximeka. Vadyondzi va nga yingisela leswaku va ta engetela vutivi bya tindzimi tin'wana na
mimfuwo ku katsa na mfuwo lowu va avelanaka wona etlilasini na le kaya.
Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to
hambana-hambana.
Ku hlangana ka vanhu hi tindlela to hambana swi na nkoka wukulu ku endla leswaku munhu a va ni
mavulavulelo lamanene. Vadyondzi va fanele va kota ku tirhisa vutshila bya mbulavurisano hi ndlela leyi
pfunaka eka mindhavuko na tindzimi to hambana-hambana hi ku komba xichavo eka van'wana na ku teka
matshamele ya swilo ni mavulavulele yo hambana hi ndlela leyinene. Vadyondzi va fanele ku nyikiwa nkarhi
lowu kombaka leswaku ku tiva tindzimi tinyingi swa pfuna ku kurisa vuxaka ni ku aka vumunhu bya munhu.
Nakambe vadyondzi va fanele ku kombisa ku tiva ni ku twisisa leswaku swa endleka munhu a nga koti ku
vulavula kahle, va tlhela va dyondza ndlela yo vulavurisana ni vanhu lava nga ni swiphiqo swo vulavula ni ku
twa.
Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlayela ku tiva nhlamuselo i xikongomelo-nkulu xa mbuyelo lowu, kutani maendlelo ni magoza lama
pfunetaka vadyondzi ku hlaya hi vukheta lebyikulu ya fanele ku seketela xikongomelo lexi ku nga ri xipakaniso
(focus). Ku hlaya hi ku anama (ku katsa mbono na matsalwa ya swihangalasa-mahungunyingi) swi na nkoka
eku kuriseni ka ririmi, ku titsakisa ni ku dyondza hi swa misava.
11
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya Masungulo
Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo
hambana-hambana.
(Eka Gireyidi ya R leswi swi ta hlayeka hi ku olova hi ndlela leyi: Vadyondzi va ta sungula ku tsala hi
swikongomelo swo hambana-hambana). Eka xiyimo xo rhanga vadyondzi va dyondza ku tsala: va kurisa
ntwisiso wa leswaku ku tsala ku humelerisa nhlamuselo ni leswaku vona hi vuvona i vatsari va nhlamuselo
yaleyo. Va va va ri karhi va kurisa vutshila byo tsala leswaku va ta rhekhoda miehleketo ya vona leswaku vona
na van'wana va ta kota ku hlaya no tsala leswi va swi tsaleke. Tlhandla-kambirhi, vatsari lavantshwa va le ku
dyondzeni ku tirhisa ririmi ni matsalelo ya hambana ku fana ni mapeletele ni mahikelo ku endlela leswaku laha
va nga tsala swi vonaka ni ku hlayiwa hi van'wana. Eka Kharikhulamu leyi maendlele yo landzelela magoza yo
tsala lama vuriwaka Process Writing ya hlohleteriwa. Leswi swi katsa ku tsala, ku sungula, mpfampfarhuto, ku
pfuxeta, ku xopela no lulamisa, ku kandziyisa naswona ku landzeleriwa ndlela leyi yi tirhisiwaka hi vatsari va
ntiyiso.
Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketisisa no seketela mavonele, va fikelela, va hlela ni ku
tirhisa timhaka ku dyondza.
Vutshila lebyi kombisiwaka eka Mbuyelo lowu na makambelelo ya kona swi katsiwile eka swiphemu
hinkwaswo swo dyondza no dyondzisa eka Xiyenge xo dyondza. Xivangelo xo swi nghenisa tani hi Mbuyelo
wo dyondza wo tiyimela hi woxe i ku endlela leswaku vadyondzi ni vadyondzisi va tiva swihlawulekisi swa
vutivi bya ririmi na matirhiselo ya rona, leswi nga swona swi hluvukisaka switirho swo ehleketa no seketela.
Vutshila, tikhonsepte na magoza lama ya tirhaka hi ku angarhela, leswi swi vula leswaku ya nga ka ya nga tirhi
ya ri woxe. Ya fanele ya tirhisiwa kunene laha swi faneleke leswaku ya seketela Mimbuyelo leya khume
mbirhi yo anama no hluvukisa xikan'we ni ku seketela Swiyenge swo dyondza hinkwaswo.
Mbuyelo wo dyondza wa 6: xivumbeko xa ririmi ni matirhisele
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na
vuvulavuri.
Vadyondzi va ta sungula ku hangunuxa tindlela ta matishisele ya ririmi. Va ta sungula ku avelana leswi va swi
tivaka hi ririmi (matirhisele ya rona). Xikombiso, va ta dyondza no tirhisa marito yo tani hi 'mimpfumawulo',
'mapeletwana', 'marito', 'swivulwa' na 'hiko'. Leswi swi ta va pfuna ku ehleketa no burisana hi swilo leswi,
ku funa na ku tishisa marito ku peleta swivulwa hi tindlela letinene.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
12
Feyisi ya Masungulo
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA
Xiya:
Eka xiyenge lexi landzelaka Swipimelo swo kambela swa Mbuyelo wun'wana ni wun'wana swi ta nyikiwa hi
giredi na giredi. Eku sunguleni ka giredi yin'wana ni yin'wana swikombiso swa matsalwa lama nga tirhisiwa
ka eka mpfanganiso wa ku dyondza ririmi swa nyikiwa. Lowu a hi nongonoko lowu nga helela naswona
vadyondzisi va nga ha nyika ni ku ringanyeta na ku hlawula swin'wana leswi faneleke na matsalwa lama nga
kona.
Mathicara va fanele ku lemuka leswaku a hi hinkwavo vana lava nga kota ku hundza hi le ka Giredi ya R.
Tikhonsepte, swikili na switirhateji swa Giredi ya R swi lava ku dyondzisiwa ni ku tiyisisiwa eka giredi ya 1.
Giredi ya R
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Switori (hakanyingi swa tlangiwa, switori swi katsa swinsin'wana ni ncino lowu vadyondzi va nga
pfunetaka ku yimbelela ni ku endla)
_ Swileriso swo endla leswaku va kula miehleketo hi matlhelo manyingi
_ Swinsin'wana swo encenyeta
_ Swinsin'wana
_ Mintlangu
_ Mahlamuselelo yo olova (description)
Yo voniwa no tsariwa:
_ Swifaniso swa switori na tibuku leti nga ni tikhepuxini to olova
_ Swiphazamiso swa swifaniso
_ Swinavetiso leswi tivekaka na tiphositara
_ Swifaniso
Swihangalasa-mahungunyingi:
_ Thelevhixini
_ Tifilimu
13
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Yingisela swinene eka swivutiso, swileriso na
switiviso va tlhela va hlamula hi ku endla leswi
faneleke.
_ Kombisa matikhomele lamanene yo yingisela kahle hi
ku yingisela handle ko nghenelela, va komba xichavo
eka xivulavuri, va siyerisana ku vulavula.
_ Yingisela swinsin'wana, switlhokovetselo swo koma
na switori hi ku tiphina, va ri karhi va komba ku
twisisa hi ku:
• Tlanga tin'wana tindzimana ta switori na tinsimu.
• Nghena eka mbuyelo hi nkarhi lowu faneleke.
• Mpfapfarhuta xifaniso xa xihungwana na risimu.
• Tekela vuxokoxoko enhlokweni ni ku nyika
miehleketo-nkulu eka tsalwa ra nomo.
• Longoloxa swifaniso hi mfanelo.
_ A sungula ku lemuka swa tifoniki:
• A lemuka leswaku marito ya endliwa hi
mimpfumawulo.
• A lemuka switwari na switatisi eka marito.
• A humesa marito ha rin'we-rin'we, eka xivulwa xa
nomo.
• A humesa mapeletwana eka rito ra -
(mapeletwananyingi xik. mu-fa-na), ku tirhisiwa ku
ba mavoko kumbe mpfumawulo wa xigubu.
Feyisi ya Masungulo
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha
swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu
to hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
14
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 1
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vulavula hi vandyangu wa ka vona, na ku vulavula hi
vanghana.
_ Vula leswi a titwisaka xiswona na matitwele ya vanhu
va ntiyiso na vo anakanyiwa.
_ A yimbelela no hlaya tinsimu to olova, na mincino.
_ Tirhisa ririmi ku anakanya, loko va titsakisa ni ku
tiveka etikweni ra milorho.
_ Vutisa swivutiso loko va nga twisisi, kumbe loko va
lava mahungu man'wana ni ku hlamula kahle
swivutiso leswi va vutisiweke swona.
_ Hundzisa mahungu.
_ A vulavula hi leswi nga n'wi humelela yena n'winyi.
_ Rungula switori swa yena n'wini,ni ku hlamusela
switori leswi a swi tweke hi ku tirhisa marito ya yena
n'vini.
_ Teka xiavo hi ku titshemba na hi vuswikoti eka
ntlawa.
_ Komba ku twela van'wana loko a ri karhi a tirhisa
ririmi ku vulavula na van'wana.
_ Teka xiavo eka ntlangu wo encenyeta, va karhi va
titoloveta tindlela to hambana ta mikhuva na
mavulavulelo (xik. ku vulavula hi riqingho).
_ a encenyeta mavulavulelo na maendlelo yo hambana.
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
15
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 2
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Langutisa ni ku xiyisisa swifaniso na swithombe hi
vukheta, a lemuka swa ntokoto wa yena wa vutomi.
_ Paluxa xifaniso kumbe xivumbeko hi ku langutisa
mbangu wa laha nchumu wu nga kona Va twisisa
xitori xa swifaniso.
_ Twisisa xitori na swifaniso.
_ Pananisa swifaniso ni marito.
_ Tirhisa mimpfapfarhuto ku twisisa tikhepuxini to
olova eka tibuku ta switori.
_ Ntlangu hi ku hlaya:
• Khoma buku hi ndlela leyinene yo hlayeka, va
pfula mapheji hi ndlela ya kona, va langutisa
marito ni swifaniso va twisisa vuxaka exikarhi ka
swona hi ku tirhisa swifaniso.
• Va kota ku hambanisa swifaniso eka maletere xik.,
hi ku komba marito ku ri na ku komba
swifanisoloko va karhi va hlaya.
_ Ku vumba nhlamuselo leyi twalaka ya leswi
tsariweke:
• Twisisa xikongomelo xa leswi tsariweke-leswaku
swi rhwale nhlamuselo. (xik. leswaku leswi swi
tsariweke swi yimela vito ra yena.)
• 'Hlaya' hi ntlawa na mudyondzisi.
• Yelanisa na leswi a swi tivaka loko a ri karhi a
hlaya na mudyondzisi.
• Hlamusela ni ku nyika miehleketo ya yena
mayelana na swimunhuhatwa eka switori kumbe
minongonoko ya thelevhixini.
Feyisi ya Masungulo
Mbuyelo wo dyondza wa 3
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, va
hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi
eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
16
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Sungula ku vona ni ku tiva ni ku vumba nhlamuselo hi
maletere na marito:
• A lemuka leswaku marito lama ya tsariweke ya
kongomisa eka marito lama ya vuriweke.
• A lemuka ni marito lama ya tirhisiwaka ngopfu yo
fana ni vito ra yena, a tlhela a a tsala marito lama a
ma kumaka ka mbango, xik. xikolo.
• Hlaya tibuku ta swifaniso leti nga ni tikhepuxini to
olova kumbe swivulwa tsariweke hi vukulu.
_ A sungula ku lemuka swa mimpfumawulo:
• A lemuka mimpfumawulo yi ri ya switwari na
switatisi.
• A lemuka mavito na maleter ya ntolovelo, yo fana
na lawa ya nga eka vito ra yena.
_ Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo:
• A lemuka na ku thya mavito ya maletere.
• A twisisa ku hambana exikarhi ka mavito ya
maletere na mimpfumawulo ya maletere.
• A twisisa leswaku mavito ya maletere a ya cinci,
kambe mimpfumawulo leyi yi yimeriwaka hi
maletere lawa yi nga cinca.
• A avanyisa marito yo olova, lawa ya nga na
xivumbeko xa xitwari, xitatisi, xitwari (vcv) xik.
a-l-a.
• A ntlawahata marito lama ya nga na patironi yo
fana ya mimfumawulo. Xik. mama, kama, gama.
• A lemuka marito yo olova lama a ma tirhisaka
minkarhi hinkwayo.
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, va
hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi
eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
17
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Mbuyelo wo dyondza wa 3
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tumbuluxa na ku tirhisa leswi nga dirowiwa ku
humelerisa nhlamuselo, na ku va masungulo ya ku
tsala ka vona:
• umba maletere hi tindlela to hambana hi ku tirhisa
swirho swa miri ku komba maletere, ku tsala
emisaveni, sw.sw.
• Twisisa leswaku ku tsala no dirowa swi hambanile.
• Tsala ni ku kombela van'wana ku nyika
nhlamuselo ya leswi swi tsariweke.
• Bula hi leswi va swi diroweke na leswi va swi
tsaleke.
• Tlanga ntlangu wa ku tsala hi xikongomelo xo
karhi, xik., ku vulavula hi riqingo, nongonoko wa
swixava-xavani.
• irhisa maletere lama a ma tivaka ku yimela ririmi
ro tsariwa, ngopfu-ngopfu maletere ya vito ra yena,
malembe.
• Hlaya matsalelo ya vona lama ha ku tangunukaka
loko va komberiw a ku swi endla.
• Komba eka matshalatshala ya vona yo tsala
leswaku va tsala ku suka kwihi (xik. ku sungula
eka ximatsi ku ya eka xinene, ku suka ehenhla ku
ya ehansi).
• Kopunula leswi nga tsariwa ku suka eka ndhawu
leyi va nga eka yona (xik va tsala ni ku nyika
mavito eka swilo swa le kaya, swinavetiso, sw.sw.).
• Ringeta ku tsala matsalela lama tivekaka, ku fana
na minongonoko, mahungu, maletere, na ku tirhisa
maletere lama va ma tivaka.
• Tirhisa swo tsala hi swona ku fana tikhirayoni na
tipenisele.
Feyisi ya Masungulo
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
18
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa ririmi ku tumbuluxa tikhonsepte:
• Kombisa ku kula ka miehleketo ya yena mayelana
ni tikhonsepte ta ntalo, sayizi, xivumbeko, tlhelo,
muhlovo, rivilo, nkarhi, malembe na
ndzhandzhelelano.
_ A tirhisa ririmi ku ehleketa na ku anakanya:
• Kombisa ku hambana ni ku yelana ka swilo.
• Hlengaleta swilo leswi fambelanaka ni ku fananisa
leswi nga faniki.
• Ava swilo (xik. a hoxa switlangiso hinkwaswo
ebokisini, tibuku etixelifini).
• Hlawula swiphemu eka leswi nga helela. (xik.
Swirho swa miri.)
_ A tirhisa ririmi ku lavisisa no handza vutivi:
• Vutisa swivutiso no handza tinhlamuselo.
• Nyika tinhlamuselo na switshunxo.
• Tshunxa swiphiqo swa swiphazamiso na ku swi
hetisa..
_ Ku hlela timhaka:
• Hlawula timhaka eka nhlamuselo.
• rito lomu swi faneleke, yimisa na nsumelo
(intonation).
• Tirhisa vutshila byo lemuka no twisisa marito ku
hlaya matsalwa lama nga tolovengaki, xik.
Mimpfumawulo, vuthala bya ndhawu ya
matirhisele, ku kumbetela, nasw. nasw.
• Tirhisa ndlela yo tilangutisa ni ku tilulamisela
swihoxo loko va hlaya, xik. Ku hlaya hi ku
vuyelela, va landzelela swileriso mahikelo.
Feyisi ya Masungulo
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
19
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 5
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Xakahata mipmfumawulo, maletere na marito:
• Lemuka leswaku marito ya endliwa hi
mimpfumawulo.
• Lemuka mimpfumawulo emasungulweni ya marito
man'wana.
• Avanyisa marito ya mapeletwana nyingi, ku
humesa mapeletwana.
_ Tirha na marito:
• Lemuka swirhangi eka rito ro fana na xikolo.
• Ntlawahata marito lama nga na swirhangi swo fana
(xikolo, ximanga, xilo.).
• Vona rito, letere, na xipesi loko swi tsariwile.
_ Tirha na swivulwa:
• Andlala mielheketo ya yena hi ku tirhisa marito ya
swiendlo, na yo hlamusela.
_ Tirha na switsariwa:
• Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa
marito ya fana na "eku sunguleni, exikarhi, na
makumu"
_ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
• Tirhisa ririmi ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka
siku na siku. (xik. inkomu, ndza kombela).
• Lemuka ku hundzuka ka nhlamuselo hikokwalaho
ka ku cinca ka rito.
_ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka:
• (xik. 'mpfumawulo', 'rito', 'letere,' ku sungula',
'xikarhi' na 'makumu').
Feyisi ya Masungulo
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA
RIRIMI.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa
matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo,
marito na vuvulavuri.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
20
Giredi ya R
Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 6
SWIPIMELO SWA MAASESELE NI MATSALWA
Giredi ya 1
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Ndzungulo (xik. Switori swo olova, mitsheketo)
_ Swileriso leswi yisaka eku bohaneni
_ Ku hlayisisa
_ Nhlamuselo yo olova
_ Ku hlayisisa
_ Swintlangwana
_ Swinsin'wana
_ Swinsin'wana
_ Vutlhokovetseri
_ Mitlangu
Yo voniwa no tsariwa:
_ Yo voniwa no tsariwa
_ Switori swo olova
_ Nongoloko (xik. Nongoloko wa swo xaviwa)
_ Swileriso (xik. xana xihahampfuka xa phepha xi engliwa njani)
_ Nhlamuselo yo olova
_ Matsalwa ya mahungu yo olova (xik. matsalwa ya xivumbeko xo karhi)
_ Marito yo olova ya ximetse
_ Vutlhokovetseri
_ Mitlangu
_ Tibuku ta swifaniso
Matsalwa-nyingi:
_ Thelevhixini
_ Tifilimi ta vana
_ Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona
Feyisi ya Masungulo
21
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya Masungulo
Giredi ya 2
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Ndzungulo (xik. Switori, mitsheket)
_ Swileriso leswi yisaka eku bohaneni
_ Nongoloko
_ Ku hlayisisa
_ Nhlamuselo-xidzi
_ Njhekanjhekisana
_ Swintlhangwana
_ Swinsin'wana
_ Swinsin'wana
_ Vutlhokovetseri
_ Vutlhokovetseri bya xintu
_ Mitlhangu
_ Tikhasete (xik switori swa rhadiyo)
_ Switiviso swo toloveleka
_ Mitsheketo na tijoki
Yo voniwa no tsariwa:
_ Tibuku (Matsalwa)
_ Swileriso
_ Milawu (milawu ya ntlangu)
_ Swirhambo
_ Makhadi ya xivumbeko xo xeweta
_ Tigirafu
_ Ntlangu wa marito
_ Swifaniso
_ Swifaniso swa magazini ni swinavetisi
Matsalwa-nyingi:
_ Thelevhixini
_ Tifilimi ta vana
_ Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
22
Feyisi ya Masungulo
Giredi ya 3
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Ndzungulo (xik. Mitsheketo, swa milorho)
_ Swileriso leswi yisaka eku bohaneni
_ Nongoloko
_ Ku hlayisisa
_ Nhlamuselo-xidzi
_ Njhekanjhekisano
_ Swinsin'wana
_ Swinsin'wana
_ Vutlhokovetseri
_ Mitlangu
_ Mitsheketo na tijoki
_ Vuhaxi bya radiyo (switori, switiviso, mahungu, maxele na ku kamberiwa)
Yo voniwa no tsariwa:
_ Tibuku (Matsalwa)
_ Maphepha-hungu
_ Buku yo rheferha (xik. Tidikixinari, ensayiklophediya ya vana)
_ Tibuku ku suka eka swin'wana swiyenge swa dyondzo
_ Tafula ro komba vundzeni ni mahetelele
_ Timphamfulete
_ Swinavetisi
_ Tifomo to tatiwa
_ Tidayari
Matsalwa-nyingi:
_ Thelevhixini
_ Tifilimi ta vana
_ Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona
23
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya Masungulo
Switandati swa Maasesele
Hi tiva hiloko mudyondzi a:
_ Yingisela swinene eka swivutiso, swileriso na
switiviso va tlhela va hlamula hi ku endla leswi
faneleke.
_ Kombisa matikhomele lamanene yo yingisela kahle hi
ku yingisela handle ko nghenelela, va komba xichavo
eka xivulavuri, va siyerisana ku vulavula
_ Yingisela swihungwana swo koma,tirhayimi,
switlhokovetselo na tinsimu hi ku tiphina, swi huma
eka mindhavuko yo hambana, va ri karhi va komba ku
twisisa hi ku:
• Yingisela mhaka-nkulu na timhaka ta nkoka eka
xitori.
• A endla ntlangu hi tin'wana tindzimana ta switori
na tinsimu kumbe tirhayimi/xinsin'wana xa ncino.
• A joyina loko ku yimbeleriwa mbuyelelo.
• Dirowa xifaniso xa xitori no tsala marito kumbe
swivulwa swi nga ri swingani hi xona.
• A veketela swifaniso hi nandzelelano lowunene, na
ku yelanisa tikhepuxini/tinhlokomhaka na
swifaniso.
• Hlamula swivutiso swo pfuleka exitorini.
• Humelerisa ku titwa ka yena mayelana na xitori.
• Tlhela a veketela miehleketo leyi a yi kumeke hi
nandzelelano lowunene.
_ Ku yingisela no tiphina hi switekatekisana na misavu,
a hlamula hi ndlela leyi faneleke.
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha
swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu
to hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
24
Mbuyelo wo dyondza wa 1
Giredi ya 1
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hiloko mudyondzi a:
_ Yingisela kahle (a nga hatli a karhala), a hlamula
ni ku endla leswi faneleke eka swileriso leswi swi
yaka swi tika leswi ringaneke xiyimo lexi a nga
eka xona.
_ Kombisa mayingiselelo lamanene hi ku nga
ngheneleli, ku kombisa nxiximo eka xivulavuri,
ku siyerisana ku vulavula, ku vutisa swivutiso ku
twisisa kahle, na ku katsakanya kumbe ku humesa
mavonelo eka leswi se swi twiweke loko swi
fanerile.
_ Yingisela hi ku tiphina switori, switlhokovetselo,
tinsimu na matsalwa man'wana ya nomo ni ku
komba ku twisisa hi ku:
• Yingisela ku kuma nhlokomhaka kumbe
miehleketo nkulu.
• Yingiselela ku kuma ku vuxokoxoko.
• Vhumba leswi nga ta humelela.
• Tlhela a hlamusela nongonoko wa timhaka leti
a ti tweke hi ku landzelelana ka tona.
• Hlamula swivutiso mayelana na tsalwa ra
nomo.
• Nyika matitwele hi tsalwa a ri karhi a nyika
swivangelo.
• Lava xivangelo na makumu eka tsalwa ra
nomo kumbe mahungu.
• Dirowa swifaniso ku hlamusela matwisiselo ya
yena ya xitori kumbe tsalwa ra nomo.
_ Yingisela ni ku tsakela misavu na switekatekisano
hi ku hlamula hi ndlela leyi faneleke.
25
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Giredi ya 2 Giredi ya 3
Hi tiva hiloko mudyondzi a:
_ Yingisela hi vukheta nkarhi wo lehanyana (a
nga hatli a karhala) ni ku landzelela swileriso
swo lehanyana (xik. ndlela yo endla
ndzavisiso).
_ Kombisa mayingiselelo lamanene hi ku nga
ngheneleli, ku kombisa nxiximo eka
xivulavuri, ku siyerisana ku vulavula, ku
vutisa swivutiso ku twisisa kahle, na ku
katsakanya kumbe ku humesa mavonelo eka
leswi se swi twiweke loko swi fanerile.
_ Yingisela hi ku tiphina switori,
switlhokovetselo, tinsimu, na man'wana
matsalwa ya nomo ni ku komba ku twisisa hi
ku:
• Yingiselela ku humesa nhlokomhaka
kumbe mhakankulu.
• Yingiselela ku kuma vuxokoxoko.
• Kumbetela leswi nga ta humelela.
• Tlhela a vulavula hi leswi se swi
humeleleke kumbe mhaka yo karhi
etsalweni ra nomo.
• Hlamula swivutiso mayelana na tsalwa ra
nomo.
• Humesa matitwele hi tsalwa ra nomo na
swivangelo swa kona.
• Kuma xivangelo na makumu ya swilo
mayelana na tsalwa ra nomo kumbe
hungu.
_ Yingisela ni ku tiphina hi switekatekisana na
misavu a hlamula hi ndlela leyi faneleke.
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha
swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu
to hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
26
Mbuyelo wo dyondza wa 1
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Hi tiva hiloko mudyondzi a:
_ Ku yingisela mahungu no ma hundzisa hi ndlela leyi
faneleke.
_ A lemuka swa mimpfumawulo:
• A hambanisa mimpfumawulo, ngopfu
emasungulweni ya rito.
• Va lemuka vunyingi emasungulweni ya rito.
Feyisi ya Masungulo
Giredi ya 1
Hi tiva hiloko mudyondzi a:
_ Yingisela muvulavuri loyi a nga n'wi voniki (xik.
eka thelefoni) hlamula swivutiso leswi vutisiweke
na swiletelo swa nkoka.
Hi tiva hiloko mudyondzi a:
_ Yingisela xivulavuri lexi a nga xi voniki (xik. eka
xiyanimoya, eka inthakhomo), a hlamula
swivutiso na swileriso.
Feyisi ya Masungulo
27
Giredi ya 2 Giredi ya 3
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
28
Mbuyelo wo dyondza wa 2 Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela,
matitwele na leswi a swi tweke eka mahungu.
_ Humelerisa miehleketo hi ku tirhisa tinhlamuselo to
tsakisa na marito lama kombisaka leswi endliwaka.
_ Yimbelela, a tlhokovetsela, a encenyeta tinsimu,
swiphato, na swin'wana leswi nga na ncino.
_ Tirhisa ririmi ku anakanya, loko va titsakisa ni ku
tiveka etikweni ra milorho.
_ Hundzisa mahungu.
_ A vulavula hi leswi nga n'wi humelela yena n'winyi,
hi nandzelelano wo karhi.
_ Hlamusela xitori lexi a xi tivaka lexi nga na
masungulo, xikarhi na mahetiselo.
Feyisi ya Masungulo
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Hlamusela swiyimo na mahungu, xik. leswi nga
tshama swi humelela munhu evuton'wini na
matitwele na swin'wana leswi humeleleke hi ku
angarhela.
_ Tivumbela ni ku hlamusela switori leswi nga ni
masungulo, xikarhi na mahetelelo, ku tirhisiwa
ririmi ro hlamusela naswona ku ri karhi ku
papalatiwa mbuyelelo.
_ Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no
tilorhela, xik. ku vumba marito lama nga ni
ncino, swinsin'wana swa ncino, switlhokovetselo
swo ka swi nga twali na mintlangu ya marito na
ya n'wangulano.
_ A titumbuluxela na ku hlamusela xitori lexi a xi
tivaka lexi nga na masungulo, xikarhi na
mahetiselo, a tirhisa ririmi ro hlamusela, a
papalata ku vuyelela.
_ Hoxandla eka nkanelo wa tlilasi, ni le ka ntlawa
wa vona.
29
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vula leswi nga va humelelela, ni mahungu
man'wana ya nkoka, a boxa miehleketo na
matitwele ya yena, hi timhaka teto.
_ Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no
tilorhela, (xik. Ku hlamusela mafenya, ku
titumbuluxela switlhokovetselo na tikhodi ta
ririmi).
_ Sungula xitori lexi nga na masungulo, miri ni
mahetelele, lexi tirhisa ririmi ro hlamusela, va nga
vuyelerisi na ku sungula ku va va swirho swo fana
na kungu na vumunhuhati.
_ Tirhisa mavulavulelo yo hambana ni maendlelo
yo hambana loko va rungula xitori.
_ Va teka xiavo etlilasini.
_ Sungula mbhurisano na van'wana.
_ Siyerisana ku vulavula na van'wana va vutisa
leswi faneleke mhaka leyi va yi khomeke.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
30
Mbuyelo wo dyondza wa 2
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
~
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Hoxa xandla etlilasini ni le ku kanerisaneni hi
mintlawa, hi:
• ku siyerisana, va vutisana swivutiso, va karhi va
twelana, va xixima timfanelo ta van'wana loko ku
karhi ku tirhisiwa ririmi ra vona.
• Nyika xiviko hi ku yimela ntlawa loko wu hetile ku
kanela.
• Hlamula swivutiso leswi nga ta va swi vutisiwile hi
vayingiseri.
_ Tirhisa ririmi hi ndlela leyinene etindhawini to
hambana naswona eka vanhu vo hambana ku:
• Inthavhiyuwa munhu lonkulu loyi a nga vaka a
endzile, xik. xirho xa vaaka - tiko.
• Encenyeta swiyimo swo karhi leswi pfunaka, xik.
ku tlangela endlwini, ku endzela ebankini no aka
xinghana xintshwa.
• Tirhisa ntlakuso wa rito hi tindlela to hambana ku
ya hi swiyimo swo hambana.
_ Yimbelela, ku hlaya switllhokovetselo, ku tlanga, ku
encenyeta tinghoma na swinsin'wana swa mincino.
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Ku ta ni tinhlokomhaka hi voxe emintlaweni ya
vona.
_ Va cincana hi ku vutisa swivutiso swo kongoma.
_ Vula swo karhi leswi kombisaka miehleketo ya
vona loko ku kaneriwa.
_ Kombisa ku twisisa timfanelo ta van'wana na
matitwele ya vona eka ntirhisano wa ririmi ra
vona loko va ri eku kaneleni hi mintlawa na hi
tlilasi.
_ Vikela tlilasi hi ntirho wa ntlawa.
_ Vutisa swivutiso loko va lava ku hundzisiwa eka
swin'wana swa timhaka.
_ Hlamula swivutiso ni ku seketela tinhlamulo.
31
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tsundzuxa kumbe ku sungula mhaka.
_ Kombisa ku xixima van'wana hi ku tirhisa ririmi
leri amukelekaka.
_ Komisa ntirho wa ntlawa.
_ Vutisa swivutiso ku twisisa na ku kuma timhaka.
A hlamula swivutiso na ku nyika swivangelo.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela,
xik. ku vumba marito lama nga ni ncino,
swinsin'wana swa ncino, switlhokovetselo swo ka swi
nga twali na mintlangu ya marito na ya n'wangulano
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Feyisi ya Masungulo
32
Giredi ya 1
Mbuyelo wo dyondza wa
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Nyika mbuyelo lowunene lowu akaka eka
van'wana.
_ Tsundzuxa hi timhaka to ololoxa swiphiqo.
_ Tirhisa ririmi leri faneleke ku ya hi swiyimo swo
hambana-hambana.(ku tisola, swirhambo, 0na le
ka vanhu vo hambana.) (a inthaviyuwa vanhu, a
va encenyeta).
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Nyika mbuyelo lowunene lowu akaka eka
van'wana.
_ Inthavhiyuwa vanhu eka swilo swo karhi.
_ Nyika mbulavulo (ku fana no nyika xiviko eka
leswi a va swi endla).
_ Hi ku seketeriwa ni vuleteri bya vadyondzisi va
veka swipimelo swa le tlilasini swa mbiko
lowunene.
_ Burisana hi leswi va faneleke va vika swona na
leswi va nga ta swiendlisa xiswona.
_ Tirhisa swilo swo fana ni swifaniso ku seketela
mhaka ya vona.
_ Tirhisa mandlelo lamanene ya leswaku vayingiseri
va va yingisela, xik. ku va languta emahlweni.
_ Hambanisa matirhisele ya rito (thoni).
_ A nghenelela eka timhaka hinkwato ta ku
vulavurisana, byi ri vuswikoti bya ku hanyisana ni
vanhu van'wana.
Feyisi ya Masungulo
33
Giredi ya 2 Giredi ya 3
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, va
hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi
eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
34
Mbuyelo wo dyondza wa 3 Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa vuthala bya leswi voniwaka na swifaniso ku
vumba tinhlamuselo:
• kumbetela hi ku languta xifaniso xa le handle xa
buku leswaku xitori xi vulavula hi yini.
• twisisa nhlamuselo ya nongonoko wa swifaniso no
rungula xitori hi yona.
• hlamula swivutiso swo koma mayelana na
swifaniso/switori.
• Hlamusela matafula yo olova na swifaniso swa tigirafu
leswi nga tsariwa eka swihangalasa-mahungu na le ka
swinavetiso, xik. eka tikhalendara, swikomba-nkarhi
na tiphositara ta HIV/AIDS na leswo kombisa
leswaku thyaka a ri nga halateriwi kun'wana ni
kun'wana.
_ Ku hlaya hi ku encenyeta mahlayelo yo karhi:
• Khoma buku hi ndlela leyi faneleke.
• Pfula tipheji hi ndlela leyinene.
• Languta marito na swifaniso.
• Tirhisa swifaniso ku vumba miehleketo.
_ Ku kuma nhlamuselo ya leswi tsariweke:
• Hlaya xitori na mudyondzisi kutani:
??Va bula hi hungu-nkulu.
??Vona timhaka hinkwato (xik. swimunhuhatwa
nkulu, nongonoko wa timhaka, laha swi
humelelaka kona).
??Kombisa ku tsakela kumbe ku sola, va swi
seketela.
Giredi ya 1
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
_ Tirhisa vuthala bya leswi va swi vonaka kumbe
swifaniso ku kuma tinhlamuselo:
• Ku bvumba leswi xitori xi vulavulaka hi swona
hi ku languta khavhara ya buku.
• Hi ku languta vuxaka lebyi vangiwaka hi
swifaniso, swa tinyuziphepha na swinavetiso,
mudyondzi a nga:
??Hlahluva hungukulu.
??Humelerisa xivangelo, vahlaleri/vahlayi laha
swi nga kumekaka.
• Humesa mavonelo eka swifaniso leswi
kumekaka etibukwini ni le maphepheni.
_ Vumba nhlamuselo ya leswi tsariweke:
• Ku hlaya xitori hi yexe, kumbe a hlaya na
mudyondzisi, kutani a:
??Hlamusela hungunkulu.
??Paluxa swa nkoka. Xik, Swimunhuhatwa-nkulu,
nandzelelano wa timhaka na mbangu.
??Paluxa ni ku kanela swa mfuwo na nkoka
eka xitori.
??Kombisa vuxaka bya xivangelo -makumu
eka xitori. Xik, Hikokwalaho ka yini
swin'wana swi humelela endzeni ka tsalwa.
??Fikelela mahetelelo (conclusions).
Switandati swa Maasesele
35
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
_ Tirhisa vuthala bya leswi va swi vonaka kumbe
swifaniso ku kuma Tinhlamuselo:
• Hlaya matsalwa ya tigirafu yo fana na
swifaniso, mimepe, tigirafu to fulowa na
tichati.
??Nyika nhlamuselo ni swikongomelo swa
swona hi ku vulavula na ku tsala.
??Tirhisa vutivi bya kona laha swi faneleke,
xik. mepe ku kuma tlhelo.
??Hlela xifaniso ku vona swihlawulekiso swa
tidizayini, na ku tshamiseka ka swona.
_ Vumba nhlamuselo ya leswi tsariweke:
• Nyika mavonelo ya yena ehenhla ya xitori
kumbe xiphato lexi a xi hlayeke, a kombisa na
ku twisisa hi ku hlamula swivutiso leswi
khumbaka:
??Mhaka-nkulu.
??Vuxokoxoko byo fana na byaswimunhuhatwa,
ndzandzelelano wa timhaka, mbango, na swa
risima swa ndhavuko.
??Vuxaka bya xivangelo na xitandhaku.
??Mahetiselo (xik. xana xitori lexi xi hi
dyondzisa yini?)
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, va
hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi
eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
36
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
_ Lemuka maletere na marito, na ku kuma nhlamuselo
ya leswi swi tsariweke:
• Hlaya swo olova leswi tsariweke hi swikongomelo
swo hambana. Xik., mintirho ya vadyondzi ya le
titlilasini na swin'wana leswi tsariweke eka
tilebulu.
• Hlaya mintirho ya vona yo tsariwa na ya
vanghanakulobye.
• Vutshila byo vona rito na vutshila byo hatla ku
twisisa rito hi ku va swi koteka ku vumba marito
mantshwa kumbe lama ya nga tolovelangiki. Xik.
vutshila lebyi byi katsa vuthala bya leswi voniwaka
ku fana na xivumbeko xa rito, patironi ya marito,
swifaniso, mimpfumawulo na vuxaka bya letere na
mpfumawulo.
3
ku ya mahlweni
Giredi ya 1
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
??Vula leswaku xitori va xi tsakerile kumbe e-e
naswona hikokwalaho ka yini?
• Hlaya swileriso etlilasini.
• Hlaya tsalwa eka xiyimo lexi xi tikakanyana.
(tibuku ta switori swa fikixini na leti nga riki ta
fikixini, swileriso swo olova na swirhambo, na
makhadi yo pfuxela, na tipazili ta marito).
_ Lemuka ni ku vula tinhlamuselo ta maletere na
marito eka swivulwa leswo lehanyana:
• Komba nkala-kanakano eka mahlayele ya
matsalwa na ku hlaya hi xipidi.
• Kota ku hlayela ehenhla ku tirhisiwa
matwarisele lama faneleke ni ku tirhisa ntikiso
lowu faneleke.
• Tirhisa vutshila bya mimpfumawulo, na
vutshila byin'wana no byo hatla ku lemuka na
ku twisisa, ko fana na le ka mimpfumawulo,
vuthalabya timhaka, na ku bvumba ku va
munhu a kota ku vona loko swi ri na nhloko na
ncila.
• Tirhisa tindlela letinene to ti hlahluva hi ku
hlaya nakambe, ku wisa, ku titoloveta rito va
nga si ri vulela ehenhla.
37
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
??Hlaya swileriso leswi nga na vuxaka na leswi
va swi tsakelaka, kun'we na swidingo swa
vona evuton'wini.
• Hlaya matsalwa yo hambana, yo nonohwa ku
hambana,yo fana na fikixini na lama nga riki
fikixini, ninongonoko ya leswi nga endzeni ka
buku, na switandhaku.
_ Hlaya tsalwa yexe, na ku tirhisa maqhingha yo
hambana ku humesa nhlamuselo:
• Komba nkala-kanakano eka mahlayele ya
matsalwa na ku hlaya hi ku twisis.
• Kota ku hlayela ehenhla ku tirhisiwa
matwarisele lama faneleke ni ku tirhisa ntikiso
lowu faneleke, ku hefemula, naku hambanisa
mpfumawulo wa le hansi na wa le henhla.
• Tirhisa vutshila bya ku lemuka na ku twisisa,
ku hlaya matsalwa yo ka ya nga tolovelekanga,
Xik. mimpfumawulo, vuthala bya timhaka, na
ku bvumba ku va munhu a kota ku vona loko
swi ri na nhloko na ncila.
??Tirhisa tindlela letinene to ti hlahluva no
tilulamisa loko a ri karhi a hlaya. Leswi I
swo fana naku hlayisisa,ku ya emahlweni ku
hlayiwa, ku gadza, na ku titoloveta ku vula
rito munhu a nga si ri vula.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, va
hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi
eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
38
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
_ Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo:
• A lemuka na ku thya mavito ya maletere.
• A twisisa ku hambana exikarhi ka mavito ya
maletere na mimpfumawulo ya maletere.
• A twisisa leswaku mavito ya maletere a ya cinci,
kambe mimpfumawulo leyi yi yimeriwaka hi
maletere lawa yi nga cinca.
• A avanyisa marito yo olova, lawa ya nga na
xivumbeko xa xitwari, xitatisi, xitwari (vcv) xik. al-
a.
• A ntlawahata marito lama ya nga na patironi yo
fana ya Mimfumawulo, lama nga ni xitatisi xin'we
eku sunguleni. Xik. mama, kama, gama.
3
ku ya mahlweni
Giredi ya 1
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
_ Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo
• Ku lemuka, leswaku switwari swi nga
landzelelana,eka marito yo olova. Xik. muaki.
• Lemuka switatisi leswi peletiwaka hi maletere
mabirhi, eka marito yo olova. Xik. th, ph,
• Lemuka nhlangano wa maletere manharhu
kumbe ku tlula.
• Lemuka no ntlawahata marito ya phateni ya
mimpfumawulo yo fana, eka marito yo
tikanyana,ya switatisi swimbirhi eku sunguleni.
_ Ku hlayela vutivi na ku tiphina
• Hlaya tibuku ta swifaniso, na switori swo
olova swa yena n'winyi.
• Komba ntsakelo wa switori swa mindhavuku
ya van'wana.
• Sungula ku tirhisa dikixinari ku languta
mapeletele na tinhlamuselo ta marito.
• Hlaya matsalwa yo hambana, yo fana na
timagazini, tikhomiki, na tibuku to ka ti nga ri
ta fikixini, ntsena ku tiphina.
_ Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya le xikarhi ka
250 na 500 wa marito yo yelana-vadyondzi lava
nga ta dyondza ku suka eka swiyenge swo
dyondza swo engetela, vadyondzi va fanele ku
pika ku fikelela 500 wa marito.
39
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hiolko mudyondzi a:
_ Ku hlanganisa vutivi bya mimpfumawulo:
• Lemuka leswaku xitatisi xin'we xi nga
yimeriwa hi maletere manharhu no tlula., swo
fana na le ka tlhava, khwela.
_ Ku hlayela ku tiphina
• Hlawula matsalwa ya fikixini na yo ka ya nga
ri ya fikixini, a vula leswaku u tsakela kumbe
ku sola yini eka wona.
• Hlaya na ku tsakela tibuku ta vatsari van'wana
va mindhavuko yin'wana, na vutsari na vuxaka
byo hambana-hambana.
• Ku hlaya matsalwa ya tinxaka to hambana,
swo fana na tikhomiki, timagazini, na
tinyuziphepha.
_ Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya le xikarhi ka
700 na1500 wa marito yo yelana-vadyondzi lava
nga ta dyondza ku suka eka swiyenge swo
dyondza swo engetela, vadyondzi va fanele ku
pika ku fikelela 1500 wa marito.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
40
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ A endla mindzingeto mayelana na ku tsala:
• Tirhisa swo tsala swo fana na tikhirayoni na
tipensele hi ndlela leyi pfunaka.
• Vumba maletere ya alifabete hi vuswikoti.
• Titoloveta vutshila byo vumba maletere na bya
matsalele (xik. Tipatironi, ku dirowa, ku
landzelerisa na ku kopunula marito).
_ A endla migingiriko leyi rhangelaka ku tsala:
• Vula swivulwa swo olova hi ku languta xifaniso
• Banerisana na tintangha-kulobye (vumbirhi kumbe
ntlawa tinhlokomhaka na miehleketo leyi tirhisiwa
eku tsaleni.
• Endla no tirhisa leswi nga dirowiwa ku kongomisa
eka vutsari bya vona.
_ Mpfapfarhuta na ku pfuxeta
• Va ni xiavo eka miehleketo leyi teke na ntlawa eku
tsaleni ka xitori (loko swa ha sungula mudyondzisi
a nga va yena la tsalaka).
• Pfuxeta mpfapfarhuto wa xitori xa ntlawa leswaku
xi ta twala no tsakisa.
• Tsala ni ku hlayela mpfapfarhuto wa vadyondzi
lowu yisiwaka eka mudyondzisi na vadyondzikulobye
ivi va sungula ku endla mpfuxeto.
4 Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Endla matshalatshala yo.
_ Pfuxeta leswi a swi tsaleke yena n'wini.
_ Mpfapfarhuta eka xiphephana u nga si tsala:
• Tsala mimpfapfarhuto kumbe matsalwa yo
koma hi swikongomelo swo hambana.
• Minongonoko xik. mintirho-kaya, mintirho ya
vhiki.
• Matsalwa lamo olova yo hlamusela ku titwa ka
munhu, xik. tikhadi to khensa na mapapila.
• Matsalwa yo olova yatimhaka to karhi, xik
tsalwa leri kombisaka timhaka ta maswekelo.
• Switori swo olova na ndzungulo wa leswi
khumbaka timhaka leti nga tshama ti va
humelela.
• Xitlhokovetselo na tinsimu.
• Tsala nhlokomhaka leyi kombisaka vundzeni.
41
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa maqhinga/marhengu yo lulamisela ya ku
tsala ku sungula ku tsala:
• Tirhisa marhengu yo lulamisela ku sungula ku
tsala leswaku va hlengeleta timhaka na ku
hlawula tinhlokomhaka, xik. ku nyika timhaka
handle ko ti hlela (brainstorming), ku tsala ko
ka ku nga kongomisiwanga eka nchumu (freewriting),
ku burisana ni vanghana, swifaniso,
nasw. nasw.
• Sungula ku kunguhata ku tsala ka vona.
_ Mpfampfarhuta hi swikongomelo swo hambana
• Hlawula muxaka wa tsalwa wu nga ta fanela
xikongomelo na vayingiseri, xik. tsala timhaka
ta matitwele eka dayari, papila ro khensa nyiko
leyi humaka eka xaka, nasw. nasw.
• Tsala matsalwa yo koma yo vulavula hi swilo
swo hambana-hambana, xik. tsala 1 kumbe 2
wa tindzimana ta switori, minhlahluvo ya
tibuku yo olova, nongonoko wa swilaveko,
mapapila, mbhurisano, swileriso, nasw. nasw.
• Tsala nhloko-mhaka leyi faneleke mhaka yo
karhi.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
42
Mbuyelo wo dyondza wa
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ A tsala leswaku van'wana va ta twisisa, hi ku tirhisa
matsalele ya ntolovelo:
• Tirhisa maletere ku vumba rito rin'we-rin'we na
swivulwa swo koma.
• Siya swivandla swo pfuleka exikarhi ka marito.
• Tsala ku suka eximatsini ku ya xineneni, na ku
suka ehenhla ku ya ehansi.
• Tirhisa matsalelo laha marito ya kona ya nga
langutana ku nga rito leri tsariweke na leri
vulavuriwaka.
• Hambanisa exikarhi ka maletere na tinomboro.
• Tirhisa tifureme ta matsalelo leswaku va ta sungula
ku tsala swivulwa swa vona vini.
• Sungula ku tirhisa mahikahatelo ya masungulo, xik.
maletere lamakulu na tihiko.
_ Sungula ku vumba ntivo-marito ni ku sungula ku
peleta marito leswaku ya ta hlayiwa no twisisiwa hi
van'wana:
• Tsala marito lama yimeleke vanhu, ndhawu na
swilo leswi tolovelekeke.
• Peleta marito lama tolovelekeke hi ndlela leyi
faneleke.
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Pfuxeta ku tsala:
• kanela vutsari bya wena na bya van'wana ku
kuma no nyika vuyelo.
• endla matshalatshala yo lulamisa ntirho wa
vona vini (ku susa no engetela marito ku,
nyika nhlamuselo, kamba ni ku lulamisa
swihoxo na mahikahatele.
• pfuxeta ntirho hi voxe loko va ta va va
burisanile ni van'wana.
_ Ku kandziyisa matsalwa ya vona:
• Avelana ntirho na van'wana hi ku hlayela
ehenhla.
• Hayeka ntirho lowu tsariweke etlilasini
leswaku wu voniwa hi mani na mani.
• Tiendlela tibuku kumbe nhlengelo wa
switlhokovetselo swa ntlawa (class).
_ Tiakela ntivo-marito no sungula ku peleta marito
leswaku ya ta hlayeka no twisiseka eka van'wana:
• Ringeta marito lawa ya kumiweke eka
mingingiriko ya ririmi mayelana ni leswi va
swi tokoteke, xik, xitori, ku hlaya,
swihangalasa - mahungu na leswi va swi
vulavulaka ni tintangha na hi ntlawa.
43
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Pfuxeta matsalele ya yena:
• Burisana hi vutsari bya vona vinyi na bya
van'wana ku amukela vuyelo.
• Hlela ntirho ku sula kumbe ku engetelela
marito leswaku nhlamuselo yi va erivaleni,
rhekhoda swivulwa kambela na ku lulamisa
mapeletele na mahikahatele.
• Lulamisa ntirho wa vona loko va kume leswi
van'wana va vulaka swona hi wona.
_ Endla ntirho wu tiveka hi ku wu veka erivaleni:
• Hlayela ntirho ehenhla loko van'wana va
yingiserile.
• Kombisa ntirho hi ku wu phetisa lomu wu nga
ta voniwa etlilasini.
• Burisana hi ku tsalelana, xik. Papila, swileriso,
mahungu, nasw. nasw.
• Tsala tibuku ni switlhokovetselo swa vona
vinyi.
_ Ka ntivo-marito na mapeletele lamanene
• Tirhisa marito yo hambana-hambana hi ndlela
ya vona vinyi, va engetela marito eku
hlameseleni ka vona leswaku mhaka yi
twisiseka.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
44
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Ringeta ku peleta mimpfumawulo ya marito lama
nga tolovelangiki hi ku twarisa (tirhisa vutivi lebyi
va taka na byona hi le kaya).
• Tivumbela tidikixinari.
• Tirhisa hinkwaswo leswi nga tsariwa, xik. ku nga
va tichati, swikoweto na tidikixinari.
_ Tsala hi swikongomelo swo hambana:
• endla nongonoko wa swilo swo fana na leswi u nga
lulamiselaka ku swi xava, ku swi tirha nasw. nasw.
• Tsala tilebulu kumbe tikhepuxini ta leswi nga
dirowiwa.
4
ku ya mahlweni
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Hundzisa marito lawa ya fambelanaka na leswi
va swi tokoteke ivi va swi tsala.
• Peleta marito lawa ya tolovelekeke hi ndlela
leyinene.
_ Engetela matirhisele lamanene ya mafana peletwa
(xik. Matimba/matimba):
• Ringeta ku peleta marito lawa ya nga
tolovekangaki; mimpfumawulo ya yona.
• Tiendlela dikixinari.
• Tirhisa dikixinari leyi ku kamba mapeletele na
tinhlamuselo ta marito.
_ Tsala leswaku van'wana va kota ku twisisa hi ku
tirhisa swivumbeko leswi faneleke swa vuvulavuri
ni matsalelo ya ntolovelo:
• Tsala hi munhu wo sungula, wavumbirhi ni wa
vunharhu.
45
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Tirhisa marito lama humaka eka switori,
matsalwa yo hambana-hambana, swihaxa
mahungu swo hambana-hambana, misavu, ku
burisana ni vadyondzikuloni, nasw.nasw.
• Tirhisa marito lama va ma kumeke eka
matsalwa ku tsala.
• Aka bangi ya ya marito hi ku tisungulela
xihlamusela marito xa vona.
• Tirhisa xihlamusela-marito ku kuma
tinhlamuselo ta marito na mapeletele ya wona.
• Tirhisa vutivi bya tipatironi ta ririmi ni milawu
ya mapeletele leyi va yi tivaka ku peleta marito
lamantshwa.
• Tirhisa mpfangano wa maletere ku vumba
marito handle ko endla swihoxo, xik. Pfumala,
ndzhaka.
• Tirhisa ririmi leri tikisiweke ku hlamusela
mhaka.
_ Tirhisa swiphemu na swihluvi swa mbulavulo ni
matsalelo lamanene:
• Tsala hi ku tirhisa munhu wo rhanga ni wa
vunharhu.
• Tirhisa xitwananisi lexi yelanaka na
nhlokomhakaya xona.
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Feyisi ya Masungulo
46
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• tivumbela matsalwa yo olova tani hi tikhadi to
navelela masiku yo beburiwa.
• tirhisa tipensele na tikhirayoni hi ku hetiseka.
• vumba marito ya tialfabete hi ku hetiseka.
• Titoloveta matsalele ya tialfabete ni ku tirhisa
vutshila bya matsalele. Xik. tipatironi, ku dirowa,
ku landzelerisa no kopunula marito.
4
ku ya mahlweni
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na
riendli eswivulweni hi mfanelo.
• Tirhisa nkarhi wun'we wa riendli eku tsaleni
• Tirhisa matsalelo lamanene lama seketelaka
tinxaka to hambana ta swivulwa na
swivumbeko swa kona. Xik, switlhokovetselo
na leswi nga tsariwa eka khadi.
• Tirhisa mahikahatelo yo fana na maletere
lamakulu eku sunguleni ka swivulwa ni ku
tsala tihiko emakumu.
• Ringeta tinxaka hinkwato ta mafunghele. Xik,
mimfugho yo fana na swivutiso (?), xihlamalo
nasw. nasw.
• hlanganisa swivulwa swo olova hi ku tirhisa
mahlanganisi.
• Tirhisa matsalelo yo tsala xitsalwana xa
ndzungulo. Xik. Khale ka khaleni.
• Tirhisa matsalelo lama nyikaka timhaka ta
ntiyiso.
_ Tirhisa matsalelo lama yaka ya vonaka no hlayeka:
• Tirhisa switirho swo tsala hi ndlela leyi
pfunaka.
• Vumba maletere hi ku olova na hi matsalele
lama vonakaka hikwalaho ka ku hamba va
titoloveta.
• Tsala hi ndlela yo olova na hi rivilo.
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Tirhisa risivi ro yelana na riviti ra kona.
• Tirhisa nkarhi wa riendli lowu faneleke.
• Tirhisa xivulwa -n'we xo katsana na xo
pfilungana.
• Sungula ku vumba ndzimana hi swivulwa.
• Hikahata hi mfanelo hi ku tirhisa maletere
lamakulu lomu swi faneleke, hefemulo, hiko,
rihlamari, nasw.nasw.
• Tirhisa matsalwa man'wana tani hi xik. Xo
tsala ya vona.
• Tirhisa ndlela yo tsheketa kumbe yo hlamusela
• Tirhisa matsalwa ya timhaka ta ntiyiso, xik.
Buku yo maswekele.
_ Tsala swi hlayeka :
• Tsala hi ku olova na hi ku hatlisa hikuva va
titolovetile ku tsala minkarhi hinkwayo
• Tsala hi vuswikoti va tlhela va heta leswi va
swi tsalaka hi nkarhi
47
Giredi ya 2 Giredi ya 3
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
48
Mbuyelo wo dyondza wa 5 Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Swipimelo swo kambela:
Kombisa ku hluvuka ka vutivi bya vona bya
tikhonsepte to kombisa ntalo wa swilo, sayizi,
xivumbeko, tlhelo (direction), rivilo, nkarhi, malembe
na nandzelelano wa swilo, hi ku:
• Tirhisa ntivo-marito lama faneleke yo fana na
marito-fularha xik. tshama < yima, lonkulu <
lontsongo, xinene < ximatsi.
• Endla mintirho/ku tlanga mintlangu leyi akeriweke
ehenhla ka tikhonsepte leti, xik. Chela
swirhendzewutana hinkwaswo swa xitshopana eka
ndhawu yin'we:
??Twisisa ni ku tirhisa ririmi ra tikhonsepte ta
swiyenge leswin'wana swo hambana swo
dyondza leswi faneleke ntangha wa vona, leswi
nga ta va lulamisela ku ya eka ntangha wun'wana
lowu landzelaka, xik. eka tinhlayo: n'we-xanharhu,
hafu nasw.nasw.
??Twisisa ni ku tirhisa ririmi hi ndlela ya kahle yo
tirhisa miehleketo, ku kuma xivangelo na
makumu xik. Magezi u hlantile hikuva a a dyile
swakudya swo tala.
??Vutisa swivutiso no lava tinhlamuselo ta kona,
xik. Hikokwalaho ka yini? Yini? Mani, Njhani,
Kwihi, Rini?
??Hlamusela leswaku swilo hikokwalaho ka yini
swi endliwile naswona swi va swi endliwa njhani?
??Tirhisa marhengu yo olova ku kuma no rhekhoda
timhaka Xik. ku lavisisa leswaku i tindzimi
tingani ti vulavuriwaka eka ntlawa wuntsongo wa
vanhu.
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Twisisa no tirhisa ririmi ra tikhonsepte ta
Swiyenge swo dyondza leswin'wana leswi
faneleke eka ntagha lowu ku lulamisela lowu
landzelaka.
_ Twisisa ni ku tirhisa ririmi hi ndlela leyi nga ta
twisiseka ni ku kombisa xivangelo na makumu ya
swona. Xik, Mbyana yi file hikuva yi dye chefu
leyi a yi halatiwile.
_ Vutisa swivutiso, secha tihlamulo (Hikokwalaho
ka yini; xana; njhani; kwihi na rini?)
_ Tirhisa man'wana maendlelo ku ololoxa
swiphiqo, xik. Loko ho tirhisa ntambu leyi ku yi
thumanisa na liya a swi nge he laveki leswaku hi
tsimbelela yin'wana.
_ Kombisa ku fana/hambana hi ku tirhisa ririmi leri
faneleke, xik, ku fana na, swange, yelana na,
leswi hambanaka sweswo-sweswo.
_ Nyika tinhlamuselo na switshunxo.
_ Landzerisa swilo hi ndlela leyinene, xik.
Longoloxa tinomboro ku suka ehenhla, ku ya
ehansi; vula leswaku hi swihi swi taka ro sungula
eka xitori.
49
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Twisisa ni ku tirhisa ririmi ku hlamusela leswi
humeleleke ni xivangelo xa kona.
_ Twisisa ni ku tirhisa swiphemu swa tikhonsepte ta
ririmi swa swiyenge swo dyondza leswi faneleke
eka ntlawa lowu.
_ Vutisa swivutiso ku kota ku twisisa.
_ Kombisa ku tirhisa swianakanyiwa hi ku tirhisa
maendli yo komba ku navela, ku ehleketelela na
minkumbetelpo, xik. ndzi navela onge..., ndzi
ehlekete leswaku..., ndzi tshemba leswaku....
_ Boxa tindlela tin'wana leti va ti ehleketaka loko
va ololoxa timhaka, xik. ndzi nga endla ..., ndzi
nga ringeta ku ..., hikokwalo ka yini hi nga
endli....
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
50
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
??Veketela timhaka hi ndlela yo olova ya girafu,
xik. chati, ndzhati wo komba nkarhi.
??Tsavula ntsena leswi hlawuriweke eka tsalwa,
xik. Eka Nyumeresi ku ta tekiwa ntsena leswo
olova.
??Humelerisa ku hambana na ku fanana hi ku
tirhisa ririmi leri faneleke. Xik. ku fana na, tanihi,
swange.
??Nyika tinhlamuselo na swintshunxo, xik. Ndzi
halatile byalwa hikuva a byi bava. Nkarhi lowu
taka ndzi ta tsakela byo tsokombela.
??Komba swiyenge swa nchumu hinkwawo, xik.
Swirho swa munhu, swiyenge swa murhi.
??Tshunxa swiphiqo swa xiphazamiso xa marito
kumbe xa swifaniso.
??Tiva ni ku tirhisa swikombo (icons) ku fikelela
kumbe ku tirhisa timhaka.
??Bula hi tinxaka ta matsalwa lama ku tshahiweke
eka wona, xik. Lawa ya tshembisaka (non-fiction)
ni lawa ya nga tshembiseki (fiction), magazini,
tinyuziphepha, tiphositara, tiphamfulete
nasw.nasw.
Feyisi ya Masungulo
5
ku ya mahlweni
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Kombisa vutivi lebyi kuluka bya tikhonsepte leti
kombaka ntalo, sayisi, xivumbeko, tlhelo,
muhlovo, rivilo, nkarhi na nadzelelano hi ku:
• Tirhisa ntivo-marito lama faneleke.
• Tirha ntirho lowu akeriweke ehenhla ka vutivi
lebyi, xik. Dirowa mepe lowu kombisaka
rivala ro tlangela hi ku tirhisa tiyinhla-nharhu
ku yimela mirhi, swikwere ku yimela switulu,
nasw.nasw.
_ Hlawula hungu ro karhi eka tsalwa ivi u ri hlela.
Xik, Leswi kumiweke eka ndzavisiso.
_ Avanyisa/hambanisa swilo, xik. swiphemu swa
xiluva, switirho nasw. nasw.
_ Pimanisa swilo, xik. ku nga ha va ku kombisa ku
leha kumbe ku koma ka swilo endzhaku ko swi
pima.
_ Tiva no lemuka swikombo ku fikelela no tirhisa
timhaka.
51
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Endla ndzavisiso wo olova:
• Vutisa swivutiso leswi swi endlaka leswaku va
hlamusela mhaka ni ku kuma timhaka leti va ti
lavaka, xik. ndzi lava ku tiva yini? ndzi lava ku
endla yini xana? Hi nga swi kuma kwihi xana?
• Kuma ni ku kombisa xivindzi xa mhaka, xik.
tibuku, muaka tiko.
• Kunguhata maendlelo ya ntirho, no nyikana
mintirho leyi va faneleke ku va ni
vutihlamuleri eka yona, xik. ku fanele ku
endliwa yini, hi vamani?
• Tirhisa tindlela to olova ku kuma timhaka
??Vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka.
??Inthavhiyu na mbalango.
??Endla vulavisisi bya le layiburari (hi ku
pfunetiwa hi mudyondzisi kumbe mudyondzi
lonkulwanyana).
Giredi ya 2 Giredi ya 3
KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Feyisi ya Masungulo
52
Giredi ya 1
Mbuyelo wo dyondza wa 5
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa vutivi bya matsalwayo hambana ku
hlawula leswi fambelanakana mhaka leyi u yi
lavaka, tlhela u nyika swivangelo swo va u
hlawule matsalwa yo karhi.
_ Tirhisa magoza yo olova ku hlengeleta no
rhekhoda timhaka. Xik, Ithavhiyu, mbalango
(survey) na ku lava swo karhi elayiburari hi ku
pfuniwa hi lonkulu.
_ Lulamisa hungu hi ndlela yo olova ya tigirafu.
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
Feyisi ya Masungulo
53
Giredi ya 2 Giredi ya 3
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA
RIRIMI.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa
matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo,
marito na vuvulavuri.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
54
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Xakahata mimpfumawulo,na maletere na marito:
• Avanyisa marito lama vulavuriwaka ya
mapeletwana-nyingi, ku humesa mapeletwana.
• Tirhisa mimpfumawulo ku hlaya no peleta marito.
_ Tirha na marito:
• Tiva laha rito leri tsariweke ri sungulaka, no
hetelela kona, na ku siya swivandla exikarhi ka
marito
• Peleta marito man'wana yo toloveleka hi mfanelo.
• Vumba vunyingi bya marito yo toloveleka.
• Lemuka na ku tirhisa swirhangi.
• Lemuka ntsongahato.
• Tirhisa marito lamakulu. eku sunguleni ka vito ra
munhu xik. Tivani.
_ Tirha na swivulwa:
• Tsala swivulwa swo olova, xik. Vukosi wa dya.
• Hikahata-letere lerikulu eku sunguleni ka xivulwa,
na hiko emakumu.
• Tirhisa maviti, na vundhawu hi mfanelo.
• Ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza na lowu taka hi
mfanelo.
6 Giredi ya 1
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Xakahata mimpfumawulo, na maletere na marito:
• Tirhisa mimpfumawulo ku peleta marito yo ka
ya nga ri ya ntolovelo.
_ Tirha na marito:
• Lemuka na ku tirhisa swirhangi na swilandzi
swo tala.
• Tirhisa ntsongahato.
• Peleta marito yo toloveleka hi mfanelo.
• Tirhisa marito lamakulu. eku sunguleni ka vito
ra munhu xik. Tivani.
• Tirhisa dikixinari ku languta mapeletele.
• Lemuka vamavizweni na marito fulara mangari
mangani.
_ Tirha na swivulwa:
• Hlanganisa swivulwa swimbirhi swo olova hi
ku tirhisa mahlanganisi yo fana na kutani. xik.
n'wana u halatile masi kutani ya halaka.
• Tirhisa nandzulo hi mfanelo. Manana wa
sweka/manana a nga sweki.
• Tirhisa maviti, mahlawuri, maendli, vundhawu
hi mfanelo.
• Ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza wa sweswi,
na lowu taka hi mfanelo.
• Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana
(swivutiso, xivulwa xo hlamusela mhaka, swo
hlamala.)
• Fungha hi mfanelo. (xivutiso, khoma, ku
hambanisa leswi longoloxiwaka, maletere
lamakulu eka mavita-vito).
55
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Xakahata mimpfumawulo,na maletere na marito:
• Tirhisa mimpfumawulo ku peleta marito yo
tika swinene.
_ Tirha na marito:
• Tirhisa milawu ya mapeletele yi nga ri yingani,
ku peleta hi mfanelo;
• Languta eka tisoso to hambana ku lulamisa
mapeletele;
• Swirhangi na swilandzi ku aka marito;
• Lemuka na ku tirhisa vamavizweni na marito
fulara yo talanyana;
_ Tirha na swivulwa:
• Lemuka nhlokomhaka,riendli na xiendliwa
exivulweni.
• Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na swa
xiendliwa hi mfanelo.
• Tirhisa mahlanganisi lama ya kombaka
xivangelo, ku fana na: u fambile hikuva u
vitaniwile.
• Lemuka na ku tirhisa maviti, masivi,
mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo.
• Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana
(swivutiso, xivulwa xo hlamusela mhaka, swo
lerisa.).
• Lemuka na ku tirhisa maviti, masivi,
mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo
• Fungha hi mfanelo. (marito yo fana na xivutiso,
khoma, ku hambanisa leswi longoloxiwaka,
maletere lamakulu eka mavita-vito).
Giredi ya 2 Giredi ya 3
XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA
RIRIMI.
Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa
matsalwa hi ku tirhisa
mimpfumawulo,marito na vuvulavuri.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
56
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirha na switsariwa:
• Longoloxa timhaka ta switsariwa hi ku tirhisa
marito yo fana na sweswi, khale.
• Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa
marito yo fana na "eku sunguleni, exikarhi, na
makumu.
_ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
• Tirhisa ririmi ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka
siku na siku. (xik. inkomu, ndza kombela).
• Cinca thoni ya rito ku ya hi xikongomelo xo karhi.
_ Ndlandlamuxa vutivi ya yena hi swa ririmi:
• Xik. A lemuka ku hambana ka ririmi leri
tirhisiwaka eklilasini, loko ku hlayiwa mahungu,
loko a tlanga na vanghana va yena sw.sw. A
lavisisa leswaku hikokwalaho ka yini ku tirhisiwa
ririmi ro hambana eka swiyimo swo hambana
_ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka:
• (xik. 'swivulwa', 'letere lerikulu,' hiko',
'dikixinari').
6
ku ya mahlweni
Giredi ya 1
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirha na switsariwa:
• Longoloxa timhaka ta switsariwa hi ku tirhisa
marito yo fana na sweswi, khale.
• Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a
tirhisa marito yo fana na "eku sunguleni,
exikarhi, na makumu.
_ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
• irhisa ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku
na siku. (xik. ku kombela ku rivaleriwa).
• Cinca thoni ya rito ku ya hi xikongomelo xo
karhi.
_ Ndlandlamuxa vutivi bya yena hi swa ririmi
Xik. A vulavula hi marito lama ya tirhisiwaka
hlawula van'hwanyana na vafana, yo fana na
tsindziyela, saseka. Ku burisaniwa hi
mahlamuselelo lama, na leswi ya swi vangaka, na
ku xana ya nga tirhisiwa kumbe ya nga tirhisiwi.
_ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka
• (marito yo fana na. Riviti, xirhangi, rihlawuri,
riendli, riengeteri, khoma, mfungho wa
xivutiso, ndzimana).
57
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya Masungulo
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirha na switsariwa:
• Tirhisa ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka
siku na siku. (xik. ku kombela ku rivaleriwa).
_ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana:
• Xik. Kambisisa ndlela leyi eklasini va
tirhisisaka xiswona ririmi ro ka ri nga ri ra
ximfumo. Va vulavula na vamani, xivangelo
ku ri yini.
_ Ndlandlamuxa vutivi bya yena hi swa ririmi
Xik. A vulavula hi marito lama ya tirhisiwaka
hlawula van 'hwanyana na vafana, yo fana na
tsindziyela, saseka. Ku burisaniwa hi
mahlamuselelo lama, na leswi ya swi vangaka, na
ku xana ya nga tirhisiwa kumbe ya nga tirhisiwi.
_ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka
• (marito yo fana na. Nhlokomhaka,riendli,
xiendliwa, xitatimende, xileriso, mahlanganisi,
swifananisi, vamavizweni, marito-fularha, na
mfungho wo hlamala).
Giredi ya 2 Giredi ya 3
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
58
Feyisi ya Masungulo
CHAPTARA YA VUNHARHU
FEYISI YA LE XIKARHI
(GIREDI 4-6)
Manghenelo
Eka Xiyimo xa le Xikarhi, vadyondzi se va nghena eka malembe ya kondlo a ndzi dyi. A va tshamiseki, va
tele tinghitsi, va kuceteriwa hi swiendlo swa van'wana naswona a va titshembi. Va tixiya ngopfu na ku tlhela
va lava ku tiva leswaku hi vona vamani naswona va lava ku va vamani. Timhaka leti fambelanaka na vuvona ti
ya ti va ta nkoka swinene, hikwalaho swa laveka ku tshama hi ri karhi hi tsundzuka vuxaka lebyi nga kona
exikarhi ka ririmi na vutitivi eka tiko ra hina ra tindzimi tinyingi na mimfumo minyingi. Swin'wana swa
swihlawulekisi swa vadyondzi eka Xiyimo lexi hi leswaku:
_ Va nyanyukisiwa hi ndlela leyi swiendlo swa vona swi khumbisaka swona vadyondzi-kulobye.
_ Va sungula ku anakanya hi swilaveko, ku navela na miehleketo ya van'wana.
_ Va sungula ku tirhisana ni ntlawa ku hetisa ntirho wo karhi hi ku olova.
_ Va sungula ku tiphina hi ku tirha ntirho lowu tlhontlhaka miehleketo va ri voxe.
_ Va kombisa ku navela ku teka vutihlamuleri bya ku dyondza ka vona.
_ Va sungula ku endla swilo hi xikongomelo na hi ku teka ndlela kumbe vonelo ro karhi ra maendlelo.
_ Va ya emahlweni ni ku antswisa vuswikoti byo kuma, va rhekhoda ni ku tirhisa timhaka leti va ti kumeke.
_ Va yisa emahlweni vuswikoti bya ku lavisisa, ku pimanisa ni ku kambela timhaka hi vuxoperi.
Xipakaniso
Eka Xiyimo lexi vadyondzi va tiyisisa na ku kurisa vuswikoti bya vona bya litheresi, na ku aka vutitshembi na
nkala-nkanakano loko va tirhisa ririmi ro vulavula kunene. Ntirho wa ku nghenelana ka kharikhulamu wu ta va
xiphemu xa nkoka xa migingiriko yo dyondza.
Tinxaka to anamanyana ta matsalwa
Vadyondzi va ta tirhisa tinxaka to anamanyana ta matsalwa ku tlula ta le ka Xiyimo xa Masungulo. Ririmi na
leswi dyondzisiwaka eka matsalwa swi ta va swi lehilenyana na ku bohananyana ku tlula swa le ka Xiyimo xa
Masungulo. Swi ta tivanisa vadyondzi ni swihlayahlaya swa nomo na swo tsariwa, na le ka timhaka ta nkoka ta
swa mahanyelo ya vanhu na swa mbangu.
Migingiriko yo Dyondza leyi pfanganisiweke
Ku pfuneta ku simeka Swipimelo swo Kambela, mbuyelo wun'wana ni wun'wana wu na vuswikoti byo
hambana lebyi wu pakaniseke eka byona (ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku langutisa, ku tsala, ku
ehleketa na ku ehleketisisa).
59
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Xikarhi
Hambi swi ri tano, eka minongonoko yo dyondza leswi hinkwaswo swi fanele swi tirhisiwa laha ku nga
pfanganisiwa migingiriko yo dyondza leyi twalaka leyi nga na swikongomelo leswi nga hambukiki.
Vundzeni byo anamanyana no hambana-hambana
Vundzeni lebyi faneleke byi fanele byi tsavuriwa eka timhaka to hambana-hambana ku ya hi swilaveko swa
mudyondzi un'wana ni un'wana na le ka timhaka to anama ta swa mahanyele ya vanhu.Byi fanele byi ringeta
ku katsa na leswi khumbaka rixaka hinkwaro swo fana na HIV/AIDS na vugevenga. A swi fanelangi swi
tekiwa ntsena tani hi vundzeni bya matsalwa, kambe tani hi xiphemu xa ku dyondza. Hi ndlela leyi, u nga swi
kota ku funungulela vadyondzi matirhisele ya ririmi lama khorwisaka ni ku endla leswaku va kota ku kurisa
vuswikoti bya vona, xik:
_ Ku lemuka mavulavulele ya matlilapisi.
_ Ku dyondza leswi matsalwa ya kuceterisaka xiswona vahlayi ku va ni mavonele yo karhi ya swilo.
_ Ku kanetana ni matirhisele yo tano ya ririmi.
Hi ku landza maendlele lama vadyondzi na vadyondzisi va ta:
_ Fikelela Mimbuyelo leya 12 yo angarhela na yo hluvukisa, no
_ Tilulamisela migingiriko leyo bohananyana na Swipimelo swo kambela leswo tika swa Xiyimo xa le
Henhla.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
60
Feyisi ya le Xikarhi
MIMBUYELO YA DYONDZO
Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi
vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Vuswikoti bya vadyondzi bya ku yingisela byi tengisiwile eka Xiyimo xo Rhanga ku aka vuswikoti lebyi
leswaku va ta kota ku yingisela matsalwa yo vulavula lama ya xiyimo xa le henhla (ya ximfumo na ya
xinghana) eka tindhawu to hambana-hambana.
Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to
hambana-hambana.
Loko vadyondzi va ri karhi va kula, matshamelo ya swilo ya ya ya engetela ntlhontlho ya tlhela ya koxa
vutitshembi byo engeteleka na ku vuyerisa eku vulavuleni. Va ta ya emahlweni ni ku hluvukisa vuswikoti bya
vona byo vulavurisana va tlhela va hatla ku lemuka ku hambana ka mimfuwo, va dyondza ni ku vona nkoka wa
tindzimi tinyingi.
Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlaya matsalwa ya fikixini na ya swa ntiyiso, ya laha Afrika-Dzonga ni ya matiko ya le handle swi na
nkoka eka ku kurisa mudyondzi emoyeni, eka nhluvukiso wa ririmi, eka litheresi, eka ku twisisa swa risima, na
ku tiphina.
Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo
hambana-hambana.
Vadyondzi va yisa emahlweni ku aka vuswikoti byo tsalela swikongomelo swo hambana-hambana ni vahlayi
vo hambana-hambana. Va sungula ku aka ni ku longoloxa miehleketo hi ndlela leyi faneleke timhaka matsalwa
ya ta ntiyiso na to tumbuluxa hi ku landzelela magoza ya matsalele.
61
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Xikarhi
Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka
ku dyondza.
Vuswikoti byo ehleketa lebyi hluvukisiweke, na litheresi ya timhaka swi na nkoka eka ntirho wo angarhela
kharikhulamu na le ka ku humelela ka swa tidyondzo. Swi fanele ku dyondzisiwa hi ndlela yo pfanganisa laha
ku tirhisiwaka migingiriko yo tshunxa swiphiqo leyi nga ni xikongomelo lexi nga erivaleni ni ku va xa nkoka
eka xikongomelo xa dyondzo. Eka Swiyenge leswi swi landzelaka Swipimelo swo Kambela mbuyelo
wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa hi gireyidi hi gireyidi. Hi tlhela hi nyika swikombiso swa matsalwa
lama nga tirhisiwaka ku pfanganisa ku dyondza ririmi.
Mbuyelo wo dyondza wa 6: xivumbeko xa ririmi ni matirhisele
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo,marito na dyondzo ya ntivo-ririmi, ku tumbuluxa na ku
nyika vonelo eka matsalwa.
Vadyondzi va ta sungula ku hangunuxa tindlela ta matirhele ya ririmi (ku tirhisa ka ririmi ka siku na isku)
Xikombiso,va ta dyondza no tirhisa marito yo fana na mpfumawulo, peletwana, rito, xivulwa, hiko. Leswi swi
ta va endla va kota ku vulavurisana na ku ehleketa hi swilo leswi, na leswaku marito ya peletisiwa ku yini,
swivulwa swo koma swi vumbisiwa ku yini, hambi ya ri mahikele.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana
swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile
eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta
engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama
kumekka
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
62
Feyisi ya le Xikarhi
63
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Xikarhi
SWIPIMELO SWA MAASESELE NI MATSALWA
Giredi ya 4
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Mbulavurisano
_ Swipichi
_ Switlhokovetselo
_ Swinsin'wana swa tikhorasi
_ Switori (xik. swa swihari, swa matimu)
_ Marungula
_ Misavu, switekatekisano
_ Swiviko swa maxele
_ Inthavhiyu
_ Mbhurisano
_ Dokhumenthari
_ Switiviso swa vutleketli
_ Tinsimu
_ Swintlangwani swa marito
_ Swileriso (xik. magoza yo tlanga ntlangu wo karhi)
Yo tsariwa:
_ Switlhokovetselo
_ Switori
_ Swiviko (swa sayense, maxelo, tinghozi, mintlangu)
_ Mitsheketo (ya swihari, ya matimu)
_ Magoza yo endla swo karhi (xik. ku sweka, ku byala)
_ Ku layeta ndlela
_ Mapapila
_ Tiposikhadi/Tiposikarata
_ Tidayari
_ Minxaxamelo
_ Tibuku leti tirhisiwaka tani hi swihlovo (xik. swihlamusela-marito, nsonga-vutivi)
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
64
Feyisi ya le Xikarhi
Giredi ya 5
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Swipichi
_ Mbhurisano wa le ka rhadiyo (Radio show)
_ Switlhokovetselo (swa ndhavuko, swithopo)
_ Mitsheketo (ya swihari, ya swa ntumbuluko, ya swikholwakholwani, ya matimu)
_ Swileriso
_ Ku layeta ndlela
_ Mahungu
_ Mbuyelo wa swa mintlangu
_ Xiviko xa maxele
_ Ku kanetana
_ Swinsin'wana swa le mintlangwini (Choral chants)
_ Mbulavulo hi swo karhi
_ Mbhurisano
_ Njhekanjhekisano
_ Switiviso
_ Mintlangu
_ Misavu
Yo tsariwa:
_ Switori (xik. mitsheketo yo hambana-hambana)
_ Switsalwana (xik. xo kanela)
_ Mapapila
_ Misavu
_ Nhlahluvo wa tibuku
_ Tidayari
_ Tijenali
_ Tiphositara (xik. leti nyikaka mahungu ya swa mbangu/swilo swa mahanyele lamanene)
_ Maendlelo ya swilo (xik. swileriso, maswekelo)
_ Swiviko
_ Tibuku ta swihlovo (Swihlamusela-marito, nsonga-vutivi)
65
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Xikarhi
Giredi ya 4
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihangalasa mahungunyingi:
_ Swintlangwana swa vana swa le ka TV
_ Tikhomiki
_ Tiphositara (xik. to navetisa xinkhubyana xa le xikolweni)
_ Mintlangu leyi hanyaka (Live performances)
_ Tidokhumenthari
_ Tikhathuni
_ Swifaniso swo endliwa hi ku thumelela maphepha (Collages)
_ Tikhadi to pfuxela
_ Mepe wa miehleketo
_ Tichati (xik. ya nandzeleriso)
Giredi ya 5
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihangalasa-mahungunyingi:
_ Mintlangu ya le ka TV
_ Tifilimi
_ Tiphositara
_ Swiphemu swa mahungu ya nyuziphepha
_ Tikhathuni
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
66
Feyisi ya le Xikarhi
67
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Xikarhi
Giredi ya 6
Matsalwa lama bumabumeriweke
Ya nomo:
_ Mburisano
_ Tinhlengeletano
_ Minjhekanjhekisano
_ Switori
_ Mintlangu (xik. ntlangu -ndhikido)
_ Mbhurisano wa le ka rhadiyo
_ Mahungu
_ Swileriso
_ Tinhlamuselo
_ Switlhokovetselo (xik. swa ndhavuko)
_ Ku vulavurisana
Yo tsariwa:
_ Tifilimi
_ Matsalwa-vutomi
_ Switori swa matimu
_ Switlhokovetselo
_ Swinavetiso
_ Tidokhumethari
_ Swiphemu swa mahungu (xik. swa nyuziphepha, swa magazini)
_ Swiviko (xik. swa vukhamba, swa tinghozi)
_ Tibuku ta swihlovo (swihlamusela-marito, nsonga-vutivi)
Giredi ya 6
Matsalwa lama bumabumeriweke
Swihangalasa-mahungunyingi:
_ Tifilimi
_ Tidokhumenthari
_ Tikhathuni
_ Tikhomiki
_ Swintlangwani swa le ka TV (xik. ntlangu-ndhikido)
_ Tiphositara
_ Tigirafu
_ Matafula
_ Tichati
_ Mimepe ya miehleketo
_ Tikhadi to rungula
_ Tiphositara
_ Swinavetiso
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
68
Feyisi ya le Xikarhi
69
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Xikarhi
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to
hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
70
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana, a
hlamula hi ndlela leyi Faneleke. (Xik. mintsheketo)
_ Kanela mongo kumbe vuxokoxoko bya matsalwa, a
swi lungelela na ntokoto wa vutomi bya yena.
_ Kanela mongo wa matirhisele ya marito, swivulwa, na
ririmi ra swikoweto, loko munhu a vulavula. Va titwa
njhani loko munhu a heta ku vulavula. U vule yini lexi
endlaka leswaku u titwa hi ndlela yaleyo?
_ Kanela ku cinca ka thoni na marito lama ya
hlawuriweke swi cinca ku ya hi vayingiseri na
swikongomelo.
1 Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana,
swa nomo, swo fana na switori, mafenya, na
switekatekana, na mintlangu yo koma, a hlamula
hi mfanelo.
_ Kanela mongo na mikongomelo ya matsalwa swa
nomo, a swi lungelela na ntokoto wa vutomi bya
siku na siku.
_ A lemuka swihlawulekisoswa matsalwa swa nomo
(xivumbeko, ririmithoni, rhejistara sw.sw) ku swi
endla swi fanela eka swikongomelo na vayingiseri
vo hambana.
_ Bula hi ku va ririmi ri tirhisiwa njhani ku
tumbuluxa matitwelo yo karhi.
71
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana,
swa nomo, swo fana na switori, mafenya, na
mintsheketo, switlhokovetselo, mintlangu,
minjekanjekisano nku vulavula, a tlhela a swi
ehleketisisa hi swona.
_ Tsavula mikongomelo, a vutisa swivutiso, a
xakahata miehleketo na ntokoto wa vutomi bya
yena.
_ A lemuka swihlawulekisoswo fana na vundzeni,
mavulavulelo hi ku rirhisa miri, na mahlawulelo
ya marito:
• Va bula hi ku swi khumba muyingiseri hi
ndlela yihi, naswona hikokwalaho ka yini.
• Va bula hilaha swihlawulekisi leswi swi nga
cincisaka xiswona ku ya hi vayingiseri na
swikongomelo swo hambana.
• Kanela hilaha swihlawulekisi leswi swi nga
lulamisaka hakona xivulavuri na muyingiseri.
(xik. Ku ya hi matimba, na mavonelo ya
ximunhuhatwa).
• Lemuka na ku bula hi hi leswaku mavonelo ya
matlilapisi ya tumbuluka hi ndlela yihi,na
nkucetelo wa wona eka muyingiser. (xik. Xana
nghwazi yi vonisiwa ku yini? U titwa njhani hi
munhu loyi? Xana vanhu hinkwavo va tano
ke?)
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Switandati swa Maasesele
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to
hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
72
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vulavula hi mpfumawulo na swifaniso swa marito eka
ririmi, na nkucetelo wa swona eka muyingiseri.
_ Yingisela mahungu eka matsalwa swo hambana swo
fana na xiviko xa maxelo, switiviso exikolweni,
tiinthaviyu, sw.sw. A tsundzuka mahungu-nkulu
kumbe vuxokoxoko byo karhi, a va a hlamula hi
mfanelo.
_ A teka swileriso na ku landzelela swiletelo.
_ Yingisela a ri karhi a hoax xandla loko ku buriwa na
ku kanela, a komba ku xixima ku titwa ka van'wana,
na ku tsakela miehleketo ya van'wana.
_ Kanela ta ku hanyisana ka vanhu, vumunhu, swa
ndhavuko, na leswi ehleketeriwaka, eka matsalwa. (xik
Xana mindyangu hinkwayo yi na manna na tatana na
vana? Xana ku ni tinxaka tin'wana ta mindyangu.)
Feyisi ya le Xikarhi
1
ku ya mahlweni
Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Va yingisela tinxaka to hambana ta matsalwa swo
ka swi nga ri swa ximfumo (swiletelo, swileriso,
mimbulavulo, tixowu to vulavula ta le ka rhadiyo,
thelevhixini, na tidokhumenthari) U fungha
timhaka-nkulu a tirhisa vutivi hi mfanelo.
_ Yingisela a ri karhi a hoxa xiandla, a tekela
enhlokweni mavonelo ya vanhu van'wana, a
hlamula hi ntwelo loko van'wana va vula
miehleketo na switsundzuxo swa vona.
_ Kanela ta ku hanyisana/vuxaka bya vanhu,
mahanyelo ya vona, mavonele ya vona ya swilo,
ni maehleketelele ya vona (xik. Xana dyondzo ya
xitori ya fanela swiyimo hinkwaswo? I swiyimo
swihi swi nga katsiwangiki eka xitori lexi).
73
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Yingisela mahungu ya huma eka tinxaka to
hambana ta matsalwa swa nomo
(minjekanjekisano, tinhlamuselo, swiviko,
tidokhumentari ta thelevhixini, ku songa
mhakankulu, na ku tekela enhlokwenivuxokoxoko
byo karhi).
_ Yingisela a ri karhi a hoxa xiandla, a tekela
enhlokweni mavonelo ya vanhu van'wana, a
hlamula hi ntwelo loko van'wana va vula
miehleketo na switsundzuxo swa vona.
_ Kanela ta ku hanyisana/vuxaka bya vanhu,
mahanyelo ya vona, na swa risima eka ndhavuko,
eka matsalwa swo hambana, na ku ku boxa
miehleketo mayelana na ku swi kombisiwe njhani
eka xitsariwa. (Xana ku ni vutlilapisi ke?).
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Switandati swa Maasesele
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
74
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
2 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela,
miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambanahambana,
eka vayingiseri na mikongomelo yo
hambana-hambana:
• Tirhisa ririmi hi ku olova, ku vulavula ni van'wana,
eka ku vulavula ka masiku hinwawo;
• Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya
vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo
karhi (xik. ku hlamusela xitori, ku phata, na ku
encenyeta xiyimo xo karhi);
• Avelana miehleketo ni van'wana, na ku nyika
mavonele eka tinhlokomhaka leti a ti tivaka hi ku
landza swiendleko leswi n'wi humeleleke;
• Tsundzuka na ku hlamusela nongonoko wa
swiendlo kumbe timhaka;
• Lerisa ndlela kumbe ku nyika swileriso;
• Vutisa ni ku hlamula swivutiso;
• Burisana ni ku fananisa miehleketo ya yena n'wini
ni ya van'wana;
Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi
humelela,miehleketo na timhaka eka tindhawu to
hambana-hambana, eka vayingiseri na
mikongomelo yo hambana-hambana, hi ndlela yo
tlhontlhanyana:
• Tirhisa ririmi hi ku ehleketisisa ku vulavula ni
van'wana, (xik. ku ndhundhuzela ku tikarhata
ka van'wana, ku hambana hi miehleketo na
un'wana);
• Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela
ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a
hlamusela swo karhi (xik. ku boxa miehleketo
na ku titwa ka yena, a tlanga xintlangwana);
• Avelana miehleketo ni van'wana, na ku nyika
mavonele eka tinhlokomhaka leti a nga ti tiviki
ngopfu, hi ku tirhisa ku kumbetela no
hayiposisi;
• Hlamusela timhaka,na ku vuyisela mahungu
endhaku, a lerisa ndlela swi twala;
• Vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka miehleketo,
laha tinhlamulo ti nga vonakeki kahle, a tlhela
a hlamula hi ku ehleketisisa;
• Boxa na ku seketeka miehleketo ya yena;
75
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi
humelela, miehleketo na timhaka eka tindhawu to
hambana-hambana, eka vayingiseri na
mikongomelo yo hambana-hambana, hi ndlela yo
tlhontlhanyana:
• Tirhisa ririmi hi ku ehleketisisa ku burisana ni
van'wana hi mintokoto na ku titwa ka yena,
(xik. a vulavula hi switwi na leswi a navelaka
ku swi fikelela);
• Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela
ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a
hlamusela swo karhi (xik. switlhokovetselo,
leswi a titwisaka xiswona hi vuyimbeleri);
• Avelana miehleketo ni van'wana, hi
tinhlokomhaka leti tlhontlhaka miehleketo hi
ndlela leyi kombisaka mavumbelo lamanene;
• Vutisa na ku hlamula swivutiso leswi
tlhontlhaka miehleketo;
• Vumba timhaka-nkulu ta ntiyiso, na
mbhurisano wa kahle ku seketela mhaka ya
yena;
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Switandati swa Maasesele
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
76
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
2
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa vuswikoti na maqhingha yo tihlanganisa ni
van'wana, leswku a koya ku tirha entlaweni:
• Ku nyiketana;
• Ku tshama eka hungu leri a nga ka rona;
• Ku vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka;
• Ku endla leswaku mburisano wu ya emahlweni;
• Ku hlamula hi ndlela leyi faneleke mayelana na
miehleketo ya van'wana, hi ku xixima ni ku
titsongahata;
• Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela;
• Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke;
• Ku komba ku xixima van'wana entlaweni;
_ Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri,
mayimelo, xikalu xa rito na ku twala ka rona,
• Languta vayingiseri, na ku hunguta ku mbalambasa
• Tirhisa swirho swa miri hi ndlela leyi faneleke, na
mbonakalo lowunene wa xikandza,
• Vulavulela ehenhla hi ndlela yo ringanela,a
hefemula laha swi faneleke, a vulavula hi rivilo leri
pimiweke.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa vuswikoti na maqhingha yo tihlanganisa ni
van'wana, leswaku a kota ku tirha entlaweni:
• Ku nyiketana, ku tshama eka hungu leri a nga
ka rona, ku vutisa swivutiso leswi yelanaka na
mhaka, ku endla leswaku mburisano wu ya
emahlweni. ku hlamula hi ndlela leyi faneleke
mayelana na miehleketo ya van'wana, hi ku
xixima ni ku titsongahata;
• Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo
ringanela;
• Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi
faneleke;
• Ku komba ku ehleketela van'wana mayelana
na timfanelo ta vona na matitwiweloya vona
loko va tirha hi ntlawa.
_ Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri,
na vuswikoti bya ku andlala mhaka:
• Famba-fambisa mahlo leswaku a vona
vayingiseri hinkwavo;
• Tirhisa swirho swa miri hi ndlela leyi faneleke,
na mbonakalo lowunene wa xikandza;
• Ringanisa mpfumawulo wa rito na rivilo ro
vulavula, leswaku a kota ku tshikelela;
• A gadza laha swi faneleke, ku va a lulamisa
rivilo ra mavulavulelo ku ya hi swidingo swa
vayingiseri.
77
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa vuswikoti bya ku tirhisana eka swiyimo
swa mintlawa:
• Ku pfumelelana leswaku munhu a kota ku
nghena eka ku tirhisana entlaweni.
• Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo
ringanela;
• Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi
faneleke;
• Ku kombisa ku xixima ka ku hambana ka
timhaka ta mfuwo na ta mahanyele ya vanhu.
(xik. Ku pfumelelana na ku amukela mhaka ya
ku hambana ka tindzimi, mintokoto,
swikombiso);
• Ku tirhisa ririmi lerinene eka tindhawu leti ku
nga twananiwiki hi marito.
_ Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri,
na vuswikoti bya ku andlala mhaka:
• Ku nga fularheli vayingiseri;
• Ku hambanisa ku tlakuka ka rito na rivilo ra
mavulavulelo leswaku ku va na ntshikelelo, na
ku fikisa mhaka;
• Ku languta vuswikoti, na mahundzisele ya
yena ya mahungu, a ringeta ku tiantwsisa loko
a lemuka ku tsana ko karhi.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
78
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
2
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke hi
swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri
vo hambana-hambana, hi ku:
• Tirhisa ririmi hi mpimo lu faneleke wa ximfumo
eka tindhawu leti a ti toloveleke (xik. thoni,
nhlawulo wa marito na xitayela, mbulavurisano hi
ku tirhisa swirho.)
• Tirhisa ririmi eku hanyisaneni na vanhu van'wana.
(ku kombela ku khomeriwa, swikombelo, ku
khensa, ku seketela)
• Thya, a ri karhi a papalata ku vavisa van'wana eka
ku tirhisa ririmi ra xihlawu-hlawu.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke, hi
swikongomelo swo hambana-hambana, na
vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku:
• Tirhisa marito na mavulavuleleo lama
fanelaka, eka swiyimo swo ka anga swi
tolovelanga;
• Tirhisa xivumbeko xa vuvulavuri bya ririmi na
swivulavulelo swa ririmi hi ndlela leyinene,
eka tindhawu leti faneleke;
• Tirhisa ririmi hi vukhetaku boxa ku titwaloku
tolovelekeke, kambe ko tikanyana ko fana na
na ku navela;
• Lemuka no kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi
ndlela yo ka munhu a nga ehleketeli van'wana
kumbe yo komba xihlawu-hlawu.
79
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke, hi
swikongomelo swo hambana-hambana, na
vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku:
• Tirhisa ririmi hi mpimo wa mafundha, lowu
fanelaka, eka swiyimo swo ka swi nga
tolovelekanga, leswi tlhontlhaka swinene, a
komba ku lemuka leswaku vayingiseri va
hambana;
• Kiringa ririmi ku ya hi swikongomelo swo
hambana, swo fana na ku khorwisa, ku kaneta,
ku hlohlotela, na ku yima na mhaka;
• Nyika miehleketo yin'wana eka mhaka ya
xihlawu-hlawu eka matirhisele ya ririmi.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka
nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko
eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
80
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
3 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Hlaya matsalwa swa swa laha Afrika-Dzonga, na swa
le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri
ya fikixini, hi swikongomelo swo hambana: (xik.
switlhokovetselo, mitsheketo, tibroxara na, tibuku to
rifera)
• Hlaya hi yexe hi ku tirhisa maqingha yo hambana
yo hlaya no twisisa, lama ya faneleke, ku ya hi
swikongomelo swo hambana.
• Hlaya hi rivilo ku kuma mongo hi ku angarhela.
• Hlaya hi rivilo ro xokolela ku kuma vuxokoxoko
byo karhi.
• Valanga pheji ya vundzeni, nhloko-mhaka,na
xikombo, ku kuma mhaka hi ku angarhela.
• Wa kumbetela, na ku pfuriwa xifuva hi leswi a swi
kumaka etsalweni ku kuma nhlamuselo, na ku
ehleketela mhaka.
• Hlayela ehenhla, swi twala, ku ri na nsusumeto.
_ Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka
matsalwa swo langutiwa na swa matsalwa-nyingi, hi
swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso,
tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na
tiCD sw.sw.):
• Hlamusela hungu.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Hlaya matsalwa swa swa laha Afrika-Dzonga, na
swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya
nga ri ya fikixini, hi swikongomelo swo hambana:
(xik. switlhokovetselo, nhlahluvo wa tibuku,
tinovhele to koma, mapapila ya mahungu, tibuku to
rifera):
• Hlaya hi yexe hi ku tirhisa maqingha yo
hambana yo hlaya no twisisa, lama ya
faneleke, ku ya hi swikongomelo swo
hambana;
• Hlaya hi rivilo ku kuma mongo hi ku
angarhela;
• Hlaya hi rivilo ro xokolela ku kuma
vuxokoxoko byo karhi;
• Valanga pheji ya vundzeni, nhloko-mhaka, na
xikombo;
• Tirhisa vutivi bya khale, kumbe na ku pfuriwa
xifuva hi leswi a swi kumaka etsalweni ku
kuma nhlamuselo, na ku ehleketela mhaka;
• Endla mimepe ya switori kumbe ku fungha
timhaka-nkulu, a landzelerisa nhlamuselo;
• Hlayela ehenhla, swi twala, a ri karhi a
lulamisa rivilo ku ya hi xikongomelo na
vayingiseri.
_ Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla
ka matsalwa swo langutiwa na swa matsalwanyingi,
hi swikongomelo swo hambana. (xik.
swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi
kumekaka kona, na tiCD sw.sw.):
• Bula hi hungu leri kumekeke;
81
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Hlaya na ku hlamula hi vuxopaxopi eka matsalwa
ya swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni
nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini:
(xik. switlhokovetselo, tijenali, vutlhokovetseri,
tinovhele maphepha-hungu, na tibuku mpfuno
sw.sw);
• Hlaya henhla na ku hlaya a miyerile, a
ringanisa maqingha yo hambana yo hlaya, ku
ya hi swikongomelo swo hambana;
• Tirhisa maqingha lama faneleke yo hlaya na ku
twisisa (ku valanga, ku xopaxopa, ku
kumbetela, swipfula xifuva hi xiyimo, ku
landzelerisa, ku twisisa).
_ Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla
ka matsalwa swo langutiwa na swa -
matsalwanyingi, hi swikongomelo swo hambana.
(xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi
kumekaka kona, na tiCD sw.sw.):
• Twisisa na ku bula hi hungu;
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
82
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka
nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko
eka matsalwa.
Feyisi ya le Xikarhi
3
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
• Lemuka na ku bula hi thekiniki ya xigirafiki yo
fana na muhlovo, dizayini, ku hlawuriwa ka
swifaniso, sw.sw., na nkucetelo wa swona eka
hungu leri tisiwaka.
_ Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa
(swa ku hlamusela timhaka, swa bya vutshila, swo
langutiwa, swa matsalwa-nyingi) a nyika na
swikombiso.
_ Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa.
_ Hlamusela hilaha nhlawulo wa marito na
swihlawulekisi swa xigirafiki swi kucetelaka muhlayi
hakona.
_ Kombisa ku twisisa na ku bula hi swiyenge swo fana
na mhaka-nkulu, swimunhuhatwa, mbangu na kungu
eka matsalwa ya fikixini.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
• Lemuka na ku bula hi thekiniki ya xigirafiki yo
fana na muhlovo, ku hlawuriwa ka swifaniso,
tinxaka na tisayisi ta maletere, tisimbulu, na
maandlalelesw.sw.
_ Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na
matsalwa (swa ku hlamusela timhaka, swa bya
vutshila, swo langutiwa, swa matsalwa-nyingi) a
nyika na swikombiso.
_ Hlamusela na tlhantlha leswi a titwisaka xiswona,
hi matsalwa.
_ Hlamusela hilaha vatsari na vavutshila bya swa
voniwa va tihlanganisaka hakona hi tindlela to
hambana, na tindlela leti va tumbuluxaka
mavonelo yo hambana ya vutomi hi ku tirhisa
ririmi na swihlawulekisi swa leswi langutiwaka.
_ Komba ku twisisa matsalwa ya fikixini:
• Va bula hi miehleketo-nkulu, kungu, mbangu,
na swimunhuhatwa;
• Kota ku thumba mhaka mayelana na kungu na
swimunhu-hatwa;
• Bula hi tinhlokomhaka na timhaka tin'wana, a
nyika na miehleketo ya yena, hi ndlela
leyinene.
83
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
• Lemuka na ku bula hi thekiniki yo fana na
timboni na nkucetelo wa mpfumawulo, ku
hlawuriwa ka swifaniso, tiengele ta khamera,
xivumbeko na dizayini, tigirafiki sw.sw., na
nkucetelo wa swona eka muvoni.
_ Hlamusela ku twisisa na ku titwa ka yena
mayelana na matsalwa, a seketela hi leswi swi
humaka etsalweni kumbe swa ntokoto wa yena.
_ Hlamusela hilaha tithekiniki leti tirhisiwaka hi
vatsari, tidizayinara ta xigirafiki na vateki va
swifaniso, ti tumbuluxaka mavonelo yo karhi ya
vutomi, na ku susumetela muhlayi muhlayi eka
swiyimo swo hamban-hambana.
_ Komba ku twisisa matsalwa, leswi ya
kuceterisaka xiswona vutomi bya vona,
xikongomelo na leswi ya tirhisaka swona:
• Hlamusela nkongomelo, kungu, mbanbu na
vumunhuhato;
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka
nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko
eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
84
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
3
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Kumbetela swivangelo swa swiendlo exitorini.
_ Hlamusela hilaha vatsari na vavutshila bya swa
voniwa va tihlanganisaka hakona hi tindlela to
hambana, na tindlela leti va tumbuluxaka mavonelo yo
hambana ya vutomi hi ku tirhisa ririmi na
swihlawulekisi swa leswi langutiwaka.
_ Komba ku twisisa matsalwa ya fikixini.
_ Twisisa marito,na ku hlamusela hilaha nhlawulo wa
marito swifananiso, na mpfumawulo, swi kucetelaka
switlhokovetselo, switori na matsa-nyingi, hakona.
(xik. swifaniso swa marito, mafenya).
_ Lemuka swivumbeko swo hambana swa
matsalwa,matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na
vayingiseri vo hambana va matsalwa.
• Paluxa swikongomelo swo hambana swa matsalwa
(xik. swipichi, switori, switlhokovetselo,
swinavetiso).
• Paluxa hilaha swivumbeko swo hambana swa
matsalwa swi lulamisiweke hakona.
• Paluxa hilaha ririmi na mpimo wa mafundha eka
mavulavulelo (rhejistara) swi hambanaka hakona,
ku ya hi swikongomelo na vayingiseri vo hambana.
• Paluxa matirhiselo ya ririmi eka tinxaka to
hambana ta matsalwa.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Kombisa ku twisisa,na ku lemuka , na ku bula hi
swiyenge swo fana na mongo, simunhuhatwa,
mbango na ku ndlandlamuka ka hungu, eka
matsalwa ya fikixini.
_ Twisisa marito, na ku hlamusela hilaha vatsari va
tirhiseke ririmi ku fikelela ku titwa ko karhi
(swifananiso, maencisi sw.sw.)
_ Lemuka swivumbeko swo hambana swa
matsalwa, matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na
vayingiseri vo hambana va matsalwa:
• Paluxa ndlela leyi matsalwa yo hambana
hambana ya lulamisiweke hakona. (xik.
mitsheketo, mapapila, nhlahluvo wa tibuku);
• Paluxa hilaha swivumbeko swo hambana swa
matsalwa swo fana na fikixini ya sayense,
switori swa swikholwa-kholwana;
85
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
• Va bula hi mavonelo ya mutsari, leswi
nhlamuselo yi humisaka xiswona, na ndlela
leyi muhlati a susumetisiwaka xiswona, (xik.
xana mutsari u hlamusela xitori lexi tanihi
muhlaleri kumbe a ri endzeni ka mhaka? U
titwa njhani hi swimunhuhatwa-nkulu? U va
twela vusiwana kumbe wa va sandza? Xana
mutsari u swi kotisa ku yini ku ku fikisa eka
xiyimo xexo?).
_ Lemuka swivumbeko swo hambana swa
matsalwa, matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na
vayingiseri vo hambana va matsalwa:
• Paluxa no hlela rixaka na ku tirhiseka ka ririmi
na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo
(rhejistara) eka vayingiseri lava swi va
kongomeke;
• Paluxa na ku hlela swihlawulekisi swa tinxaka
to hambana ta matsalwa (xik. Malongoloxelo
na swikhedza-khedza leswi tirhisiweke eka
tinxaka nxaka ta switlhokovetselo,
tibayogirafu, tinxaka to hambana ta tiatikili ta
tinyuziphepha sw.sw.).
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Switandati swa Maasesele
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka
nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko
eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
86
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
3
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Paluxa na ku kanela swa risima eka
matsalwa,mayelana na swa ndhavuko, swa ku
hanyisana ka vanhu,timhaka ta mbango na swa
vumunhu. (dyondzo eka xitori, na ntiyiso wa swona
eka timhaka to hambana, timhaka ta ndzinaniso eka
swiyimo na swimunhuhatwa sw.sw.).
_ Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya
timhaka:
• Paluxa no seketela miehleketo-nkulu;
• Handza vuxokoxoko byo karhi eka matsalwa yo
fana na swiviko swa maxelo,minkarhi ya bazi,
mimepe, sw.sw;
• Landzelela swileriso swo koma leswi tsariweke, na
swileriso swa ndlela.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
• Kombisa swikongomelo swo hambana swa
matsalwa, na ku tlhantlha leswi ririmi na
mpimo wa mafundha eka mavulavulelo swi
hambanaka hakona, ku ya hi swikongomelo na
vayingiseri vo hambana.
_ Paluxa na ku kanela swa risima eka matsalwa,
mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka
vanhu,timhaka ta mbango:
• paluxa na ku kanela. mavonelo: xikongomelo
xa wona na ku titwa loku tumbulukaka;
• Lemuka na ku kanela mavonelo yo voyamela
tlhelo rin'we ya matlilapisi, na leswi ya
tumbuluxisiwaka xiswona;
• Kanela na ku pimanisa leswi timhaka ta
mahanyelo ya vanhu na ta ndhavuko ti
khomisiwaka xiswona hi vatsari vo hambana
ehenhla ka tinhlokomhaka to hambana.
_ Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa
ya timhaka:
• Paluxa no seketela miehleketo-nkulu,a fungha
vuxokoxoko byo karhi, na ku songa timhaka.
• Hlaya na ku landzelela swileriso leswi yaka
swi ri karhi swi tika, na swiletelo swo kombisa
ndlela, ku ri na mpfuno wutsongo.
87
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Paluxa no xopaxopa swa risima eka matsalwa,
mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka
vanhu:
• Paluxa ku ku tumbela ka hungu ra mutsari,
hikuva swi ri na xikongomelo kumbe ku ri
hava xikongomelo;
• Lemuka mavonelo yo hambana eka tsalwa
rin'we ro tikanyana, anyika na vonelo ra yena,
hi ku tirhisa vumbhoni bya tsalwa;
• Kanela hi ku anama ka swa risima swa
mahanyelo ya vanhu na swa mfuwo eka
matsalwa;
• Tlhantlha a kombisa mbuyelo wa matlilapisi,
mboyamela-tlhelo rin'we, na xiya hi mani
(prejudice) eka matsalwa, a hlamusela leswaku
swi nga soriwa na ku kanetiwa njhani, na ku
nyika miehleketo ya yena, hi ku swi seketela.
_ Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa
ya timhaka:
• Songa miehleketo-nkulu, na miehleketo yo
seketela;
• Hlawula na ku rhekhoda timhaka ta nkoka, hi
ndlela leyi faneleke;
• Landzelela swileriso swo tika, na swiletelo
swo kombisa ndlela, ku ri hava ku pfuniwa.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka
nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko
eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
88
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
3
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Hlamusela matsalwa yo olova lama langutiwaka (xik.
matafula, tichati, tiphostara tigirafu na mimepe.) a
cinca tsalwa ri suka eka xivumbeko xo karhi,ri va.hi
xivumbeko xin'wana (xik. girafu yi va ndzimana yo
hlamusela).
_ Hlawula matsalwa lama faneleke ku kuma ku kuma
vutivi, eka tidikixinari, tienstlophediya ta vana, na
tibuku to rifera.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Hlamusela matsalwa yo tikanyana lama voniwaka
(xik. matafula, tichati, tiphostara tigirafu na
mimepe.) a cinca tsalwa ri suka eka xivumbeko
xo karhi, ri va.hi xivumbeko xin'wana (xik. girafu
yi va ndzimana yo hlamusela).
_ Hlawula matsalwa lama yo hlaya, na ku tirhisa
vuswikoti bya ku lavisisa ku kuma vutivi eka
tidikixinari, tibuku na tibuku-mpfuno to huma eka
swihlovo swa le migangeni na le ka matsalwa ya
xiiletroniki. (laha swi nga kona).
89
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a:
_ Hlamusela na ku tlhantlha vuxokoxoko eka
matsalwa ya xigirafiki. (mimepe, tigirafu ta layini,
tigirafu ta bara, na tichati ta phayi.) a cinca
ttimhaka ti suka eka xivumbeko xo karhi, ti va.hi
xivumbeko xin'wana.
_ Hlawula matsalwa lama ya faneleke, ku enetisa
swidingo swa yena na ku kuma vutivi, eka
swihlovo swa le migangeni na le ka matsalwa ya
xiiletroniki. (laha swi nga kona).
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana hambana
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
90
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana na
swikongomelo na vayingiseri vo hambana:
• Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo
anakanya no tumbuluxa. (xik. mapapila, tindzimana
ta mahlamuselelo ya swilo, sw.sw.);
• Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku
humelerisa miehleketo yi va erivaleni eka vahlayi
(xik. swiviko swo koma, swileriso sw.sw.);
• Tsala na ku dizayinamatsalwa ya vuhaxi yo
hambana-hambana (xik. Tiphositara, tikhatuni,
tiburoxara to olova.);
• Hundzuluxa timhaka ku suka eka xivumbeko
xin'wana ti ya eka xin'wana. (xik. matsalwa yo
tsariwa ya vatigirafu).
Giredi ya 4
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana
na swikongomelo na vayingiseri vo hambana:
• Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa,
xo anakanya no tumbuluxa. (xik. Tijenali,
vutlhokovetseri);
• Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku
humelerisa miehleketo yi va erivaleni no va na
nhloko na ncila, eka vahlayi vo hambanahambana
(xik. Tinothisi na swiviko);
• Tsala na ku dizayina matsalwa yo langutiwa,
ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni na hi
vutshila (xik. swinavetiso, mapapila ya
mahungu, mepe wu ri na swifanisona tilebulu.)
• Hundzisa timhaka ku suka eka xivumbeko
xin'wana ti ya eka xin'wana. (xik. Girafu yi va
mahungu yo tsariwa.).
91
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana
na swikongomelo na vayingiseri vo hambana:
• Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa,
xo anakanya no tumbuluxa. (xik. dayari,
mafenya, xitori, switlhokovetselo, mitsheketo,
na n'wangulano);
• Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku
humelerisa miehleketo yi va erivaleni no va na
nhloko na ncila, eka vahlayi vo hambanahambana
(xikswiviko swa vulavisisi, papila ro
ya eka phepha-mahungu, swileriso swa
xithekiniki);
• Tsala na ku dizayina matsalwa yo langutiwa,
ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni na hi
vutshila hi ku, nkucetelo wa mpfumawulo,
tigggirafiki na tidizayini swa vahlayi vo
hambana, (xik. CD na tikhavhara ta tibuku,
swinavetiso swa TV. Kumbe Xiya ni moya,
papila ra mahungu, mepe wu ri na swifaniso);
• Kombisa ku twisisa switayele swo hambana na
mpimo wa ririmi ra malwandla (rhejisitara)
Xik. (Hundzisa timhaka ku suka eka xitori ku
ya eka hungu ra nyusiphepha);
• Ehleketa na ku hlahluva switsariwa na
switumbuluxiwa.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Switandati swa Maasesele
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana hambana
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
92
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
4
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi
ku tirhisa ku tsala:
• Hlawula na ku tlhantlha nhloko-mhaka, a bubutsa
miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya
miehleketo, tichati ta nandzerisano na
minxaxamelo.
• Longoloxa miehleketo, yi va tindzimana, a tirhisa
swivulwa swo olova na swivulwa-nkatsano.
• Humesa mpfapfarhuto wo sungula hi vulemuki bya
ririmi na matsalelo lama faneleke xikongomelo xo
kathi na vayingiseri vo karhi.
• Pfuxeta ntirho hi ku tirhisa vulemuki bya yena
n'winyi bya matirhisele lamanene ya ririmi,
malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka
vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi.
• Languta na ku gayela mpfapfarhuto wo hetisela wa
tsalwa hi languta mbulavulo,mafunghelo,
mapeletele, na vuyelo byo huma eka -
vadyondzikulobye na muddyondzisi.
• Humesa mpfapfarhuto wo hetelela wa tsalwa
• Humesa mbonakariso wo hetelela wa tsalwa ra
yena lowu katsaka vuyelo byo huma eka
vadyondzi-kulobye na mudyondzisi.
_ Kombisa ntirho hi ku tsala kahle swi vonakala ni ku
hlayeka, na xivumbeko lexinene, swo fana na
tinhlokomhaka, ku humesa tindzimana hi mfanelo,
sw.sw..
Giredi ya 4
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya
yena hi ku tirhisa ku tsala:
• Tlhantlha na ku xopaxopa nhloko-mhaka, a
bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku
tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati ta
nandzerisano na minxaxamelo.
• Ndlandlamuxa nhloko-mhaka hi ku tirhisa
swihlovo swa vutivi leswi faneleke, a hlawula
timhaka leti faneleke no longoloxa miehleketo.
• Humesa mpfapfarhuto wo sungula wu ri na
mhaka-nkulu, na tindzimana to seketela leti
vumbiweke kahle.
• Tirhisa swivulwa swo olova, swa nkatsano na
swa mpfilungano, hi ku lemuka xikongomelo
xo karhi na vahlayi.
• Pfuxeta ntirho a kongomisa eka vundzeni,
ririmi leri faneleke, malongoloxelo na xitayili,
na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku
lobyena/kumbe mudyondzisi.
• Languta na ku gayela mpfapfarhuto wo
hetisela wa tsalwa Humesa mpfapfarhuto wo
hetelela wa tsalwa.
• Humesa mbonakariso wo hetelela wa tsalwa ra
yena, a. ehleketisisa hi nhlahluvo wa rona.
_ Humesa ntirho lowu tsariweke kahle swi vonakala
ni ku hlayeka, a tshikelela eka maveketelele, (xik.
Pheji ra khavhara, vito, sw.sw, na tigirafiki leti
faneleke.)
93
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya
yena hi ku tirhisa ku tsala:
• Bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku
tirhisa mimepe ya miehleketo ku kuma
nhlokomhaka, Ndlandlamuxa miehleketo hi ku
tirhisa swihlovo swo hambana ,a hlawula
timhaka leti faneleke no longoloxa miehleketo
hi ku tirhisa maqhingha yo fana na mimepe ya
miehleketo, tichati ta nandzelelano, tigiridi,
sw.sw.)
• Humesa mpfapfarhuto wo sungula, hi ku
lemuka Mmhaka-nkulu, na ririmi leri faneleke
xikongomelo xo karhi na vahlayi.
• Pfuxeta ntirho a kongomisa eka ku antswisa
ririmi, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo
byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe
mudyondzisi.
• Endla mimpfapfarhuto yo tala hilaha a nga swi
kotaka hakona.
• Nyika vuyelo eka vadyondzi-kulobye, hi ntwelo, hi
ku pfumelelana ni leswi va swi endleke.
• Gayela hi vuxoperi makumu ya ntirho, a wu
kambela kun'we na vadyondzi-kulobye na
mudyondzisi.
_ Humesa ntirho, a tshikelela eka ku tsariwa kahle
swi vonakala ni ku hlayeka, na ntlakuso wa
maveketelele, (xik. Khavharapheji ra vundzeni,
maandlalelo, swifaniso leswi faneleke na
tigirafiki. sw.sw.)
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Switandati swa Maasesele
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana hambana
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
94
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
4
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambanahambana:
• Xiyimo xa rito
??Hlawula marito yo hambana hambana lama ya
humaka eka ntokoto wa ririmi, migingiriko,
matsalwa, mbhurisano na vanghana ni van'wana
vanhu.
• Xiyimo xa xivulwa
??Lehisa swivulwa hi ku engetela mabumabumeri
na maengeteri; a hlamusela swivulwana na
swivulwa hava.
??Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka
wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo.
• Xiyimo xa ndzimana
??Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela
ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo
twisiseka.
??Tirhisa vuvulavuri mapeletele na mafunghele
lamanene.
Giredi ya 4
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo
hambana-hambana:
• Xiyimo xa rito:
??Hlawula na ku ringeta marito yo hambana
hambana lama ya humaka eka swihlovo swo
hambana,
??Kamba marito eka dikixinari na therasarusi
• Xiyimo xa xivulwa:
??Lehisa swivulwa hi ku engetela
mabumabumeri; swivulwana na swivulwana
hava swa mahlawuri, swa maengeteri, swa
riviti,
??Tirhisa marito ya munhu wo sungula, na
marito ya munhu wa vunharhu hi ndlela leyi
pfunaka,
??Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya
eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi
mfanelo
• Xiyimo xa ndzimana:
??Tsala xivulwa xa nhloko-mhaka, a katsa
timhaka leti faneleke, ku vumba ndzimana
leyi vumbaneke yo twisiseka,
??Kombisa tindlela to hambana-hambana to
hlanganisa ni ku lulamisa swivulwa,
??Tirhisa vuvulavuri mapeletele na mafunghele
lamanene.
95
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo
hambana-hambana:
• Xiyimo xa rito:
??Hlawula na ku ringeta marito yo hambana
hambana lama ya humaka eka swin'wana
swiyenge swo dyondza na swiyenge
swin'wana swa nkoka, ntoko, leswi
humelerisaka nhlamuselo hi ku hetiseka na
ku kongoma,
??Peleta marito ya ntolovelo kahle, na ku
kambisisa mapeletelo ya marito mantshwa.
• Xiyimo xa xivulwa:
??Tirhisa swivulwa-nkatsano na swivulwa
mpfilungano swo hambana-hambana.
??Lehisa swivulwa hi ku engetela; mahlawuri
na maengeteri: na swivulwana na
swivulwana hava swa mahlawuri, swa
maengeteri, swa riviti.
??Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya
eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi
mfanelo.
??Tirhisa.
??Cinca-cinca malongoloxele ya marito ku
kombisa ntshikelelo no vonakarisa.
• Xiyimo xa ndzimana:
??Tsala xivulwa xa nhloko-mhaka, a katsa
timhaka leti faneleke, ku vumba ndzimana
leyi vumbaneke yo twisiseka.
_ Kombisa tindlela to hambana-hambana to
hlanganisa tindzimana,swi katsa na tigirafiki leti
faneleke ku vumba tsalwa leri hetisekeke.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
96
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
5 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa:
• Tirhisa ririmi ku ehleketisisa: lemuka xivangelo na
makumu ya matsalwa.
• Hlela timhaka xivangelo na xitandhaku eka
matsalwa yo tsariwa, na ririmi leri tirhisiweke ku
swi hlamusela.
• Hlawula eka maendlelo yo karhi a hlamusela
leswaku hikokwalaho ka yini a hlawule lama a ma
hlawuleke.
• Kumbetela tinhlamuselo leti nga tumbela, a
hlamusela leswaku nhlamuselo leyi u yi kumisa ku
yini.
_ Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga:
• Vumba swivutiso ku pfuneka ku kuma timhaka leti
a tilavaka.
• Lemuka swihlovo leswi faneleke swa vutivi.
• Tsavula timhaka hi ku tirhisa na marito-nkulu na
tikhonsepte.
• Hlawula na ku valanga swihlovo swo hambanahambana
mayelana na mavonelo yo hambana ya
nhloko-mhaka.
_ Hlela timhaka:
• Bula na ku pimanisa timhaka leti kumekeke eka
swihlovo swo hambana.
• Hlawula miehleketo leyi faneleke.
• Tsavula swikombiso eka tinhlamuselo.
• Veketela timhaka hi nongonoko lowu faneleke.
• Komisa timhaka hi tindlela to hambana. (xik.
tidayagiramu, tindzimana, mimepe ya miehleketo,
matafula.)
Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa
• Lemuka timhaka ta xivangelo na xitandhaku
eka matsalwa yo tsariwa na ya nomo, a
hlamusela na vuxaka. bya kona.
• Pimanyeta ku ya timhaka leti a nga na tona.
• Hambanisa exikarhi ka ku vuyeriwa na ku
lahlekeriwa. ka xa n'wa-nchumu, a seketela.
• Vutisa na ku tumbuluxa mavonelo yo
hambana-hambana mayelana na tinhlokomhaka
ta ntolovelo.
• Kanela hi nkucetelo wa vundzeni mayelana na
mahungu.
_ Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga:
• Vumba swivutiso swo fanela ku pfuneka ku
letela eka nhloto wa timhaka.
• Ku hndzuluxa swivutiso ku kuma timhaka to
tala leti fanelaka.
• Hlamusela hilaha tiinthaviyu ti tirhisaka
xiswona, yi ri ndlela yo kuma timhaka.
• Handza timhaka eka swihlovo swinwana swa
leswi faneleke.
_ Hlela timhaka:
• Hlengeleta na ku ntlawahata miehleketo leyi
faneleke, a seketela.
• Hambanisa swo katsakanyiwa na swo
kongoma
• Veketela timhaka hi nongonoko ehansi ka
tinhloko-mhaka to hambana.
• Landzelerisa magoza kumbe timhaka hi ndlela
yo twala a seketela.
97
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Switandati swa Maasesele
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa
• Hambanisa xivangelo na xitandhaku eka
matsalwa yo yo hambana eka timhaka ta
nkatsano wa kharikhulamu.
• Boxa miehleketo na ku yi seketela hi
vumbhoni byo tiya.
• Tumbuluxa nkaneto wo ringanela mayelana na
timhaka leti fanelaka no tlhontlha.
• Yelanisa na ku hambanisa mavonelo yo
hambana, a seketela.
• Vutisa ntiyiso na nkucetelo wa vundzeni, na
xiyimo xa mutsari.
_ Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga:
• Vutisa swivutiso swo flhontlha, na ku lava
tinhlamuselo tin'wana.
• Vutisa swivutiso leswi landzelerisaka ku kuma
tinhlamulo to enta.
• Kanela ntiyiso wa timhaka hi ku pimanisa na
swihlovo swinwana.
• Pimanisa hilaha tindzimi to hambana ti
paluxaka tikhonepte to hambana ta swiyenge
swo dyondza.
_ Hlela timhaka:
• Ntlawahata timhaka na ku hlamusela
maendlelo, a nyika swikombiso swo huma eka
eka swiyenge swo dyondza swo hambana.
• Hambanisa no pimanisa timhaka na
miehleketo, a seketela.
• Hlanganisa miehleketo yo huma eka swihlovo
swo hambana, yi va mhaka yin'we yo
khomana.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela
ni ku tirhisa timhaka ku dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
98
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
5
ku ya mahlweni
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Nyika swiboho mayelana na timhaka, no songa
_ Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa:
• n Vhumba leswi swi nga ta landzela eka xitori,
kumbe leswi nchumu wu nga ta hetisisiwa xiswona
ku ya hi vumbhoni lebyi nga hlengeletiwa.
• Tumbuluxa leswi nga humelelaka kumbetimhaka to
karhi eka xiyimo xo karhi.
• Kuma tindlela to hambana to andla miehleketo, a
tirhisa thesarasi na ku hlamusela swikhedza-khedza
swa ririmi.
Giredi ya 4
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Landzelerisa timhaka ti huma tindzimana,
matafula, tichati kumbe mfaniso wo tsariwa na
wa xigirafiki.
• Hlahluva na ku nyika swiboho, a seketela.
_ Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa:
• n Vhumba leswi swi nga ta landzela kumbe
mbuyelo kumbe makumu ya nongonoko wa
magoza.
• Tumbuluxa leswi nga humelelaka eka xiyimo
xokumbeteriwa.
• Tirhisa leswi nga humelela khale, na tidyondzo
ku swi nkarhi lowu taka
• Ringeta hi nkucetelo wa swo langutiwa na
mpfumawulo ehenhla ka ririmi.
• Valanga vuxaka bya marito na tikhonsepte ku
kuma mavonele mantshawa ehenhla ka
tinhloko-mhaka.
99
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
• Tsema mhaka na ku ku bumabumela.
• Hundzuluxa timhaka ti suka eka ririmi
rin'wana ti ya eka rin'wana.
• Hundzuluxa xivumbeko xa timhaka (xik ku
suka, eka matafula, ya va hi xivumbeko xo
tsariwa, matafula ya va tigirafu.
_ Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo
tumbuluxa:
• Hlamusela swivono swa le miehleketweni
endhaku ko hlaya kumbe ku yingisa tsalwa.
• Tumbuluxa na ku hlamusela mbuyelo kumbe
lowu laviwaka, kumbe mahetiselo.
• Vhumba na ku nyika kombisa maendlelo
man'wana loko a ololoxa swiphiqo.
• Ringeta swa ririmi hi tindlela to hambana,
swo fana no vumba marito mantshwa ya
tikhonsepte, hi tindzimi to hambana-hambana.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA
RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa
mimpfumawulo, marito na vuvulavuri ku
tumbuluxa na ku hlamusela matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
100
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
6 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tirha na marito:
• Tirhisa swirhangi,misinya na
swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito.
• Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito
lama lombiweke eka xibunu, eka tindzimi ta
vantima).
• Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi.
• Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na mapeletelo
ku peleta marito hi mfanelo.
• Kambisissa mapeletelo eka dikixinari.
_ Tirha na swivulwa:
• Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa.
• Tirhisa mahlanganisi ku vumba swivulwa nkatsano
(xik. U tirha ngopfu leswaku a ta hakeriwa.)
• Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na
xiendliwa.
• Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana hi
nfanelo (switatimende, swivutiso, swileriso)
Komba na ku tirhisa maviti, maendli, maengeteri,
mahlawuri.
• Tirhisa marito ya munhu wo sungula na ya munhu
wa vunharhu.
• Twarisa hi mfanelo (Xik. Xivutiso).
_ Tirha na tsalwa:
• Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku
ndlandlamuxa tindzimana to khomana.
• Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi
khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na 'na'
Giredi ya 4
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tirha na marito:
• Tirhisa swirhangi,misinya na
swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito.
• Kambisisa matumbulukele ya marito (xik.
Marito lama lombiweke eka xinghezi, eka
tindzimi ta vantima).
• Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena
n'winyi.
• Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na
mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo.
_ Tirha na swivulwa:
• Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka
xivulwa.
• Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na
xiendliwa, laha ku nga hava nhloko-mhaka na
xiendliwa (kambe swi tikomba exivulweni.
• Komba na ku tirhisa maviti, masivi, mahlayi,
na mahlanganisi.)
• Tirhisa marito ya munhu wo sungula na ya
munhu wa vunharhu eka mbulavulo.
• Fungha hi mfanelo (Xik. Katsakanya
matirhiselo ya mafunghelo lawa se a ma
dyondzeke).
_ Tirha na tsalwa:
• Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo
seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to
khomana.
• Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi
khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na
hikokwalaho, na masivi.
101
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Tirha na marito:
• Tirhisa swirhangi, misinya na
swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito.
• Kambisisa matumbulukele ya marito (xik.
Marito lama lombiweke eka tindzimi tin'wana
ta xintima, eka tindzimi ta vantima).
• Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena
n'winyi.
• Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na
mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo.
_ Tirha na swivulwa:
• Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka
xivulwa.
• Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na
xiendliwa, laha ku nga hava nhloko-mhaka na
xiendliwa (kambe swi tikomba exivulweni).
• Komba na ku tirhisa maviti, masivi, mahlayi,
na mahlanganisi.)
• Tirhisa minkarhi yo tikanyana hi
mfaneloTirhisa swivulwa-mpfilungano.
• Mafunghelo, khoma yi hambanisa xivulwa
hosi na xivulwa nandza.
_ Tirha na tsalwa:
• Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo
seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to
khomana.
• Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi
khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na
hambiswiritano, na masivi.
Giredi ya 5 Giredi ya 6
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA
RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa
mimpfumawulo, marito na vuvulavuri ku
tumbuluxa na ku hlamusela matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
102
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
6
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
_ Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele:
• Tirhisa swivulavulelo na swivuriso hi mfanelo
• Tirhisa mpimo wo karhi wa ririmira mafundza/ro
ka ri nga ri ra mafundza (rhejistara).
• Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fa na na
swifananisi (xik. I mbyana).
_ Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik.
valanga tindlela to hambana to kombela munhu ku
endla swo karhi. (tirhisa fanele, kombela sw.sw.) na
vuxaka bya swona eka muvulavuri na muyingiseri, na
ku xana swi nge kambisisiwi ke?
_ Tirhisa ririmi (xik. mbulavulo hi ku tirhisa munhu wo
sungula, na wa vunharhu, switekatekana, swivuriso,
mafundza na ku pfumaleka ka mafundza, swifananisi).
Giredi ya 4
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
• Cinca ku suka eka nkarhi wun'wana wa riendli
ku ya eka wunwana ku nga ri na ku karhateka.
_ Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya
xitayele:
• Tirhisa swivulavulelo na swivuriso hi mfanelo
• Tirhisa ririmi leri yelanaka na vayingiseri,
xikongomelo na vundzeni (xik. mpimo wo
karhi wa ririmi ra mafundza/ro ka ri nga ri ra
mafundza (rhejistara).
• Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fana
na vumuhuhahi (malangavi ya heta yindlu).
_ Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha
xik. valanga ririmi leri tirhisiweke, na
swifananiso, eka timhaka leti
tumbuluxakavutlilapisi bya rixaka, rimbewu na
swin'wana.
_ Tirhisa ririmi(marito yo fana na mahlayi,
mahlanganisi, xivulwa-hosi,
vayingiseri/vahlayi,minkarhi, vumunhuhati.)
103
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele
Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Xikarhi
Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a:
• Cinca ku suka eka nkarhi wun'wana wa riendli
ku ya eka wunwana ku nga ri na ku karhateka.
_ Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya
xitayele:
• Tirhisa swivulavulelo na swivuriso.
• Hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini ririmi
ri cinca ku ya hi vayingiseri, xikongomelo na
vundzeni (xik. mpimo wo karhi wa ririmi ra
mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza
(rhejistara).
• Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fana
na xigego (I mbyana).
_ Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha
xik. valanga ririmi leri tirhisiwekewaka eka na
swinavetiso, ku hi susumeta ku xava swilo leswi
hi nga swi laviki, se swi onha mbangu.
_ Tirhisa ririmi (marito yo fana na, xivulwa-hosi,
xivulwa-nandza, mahlanganisi.)
Giredi ya 5 Giredi ya 6
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
104
Feyisi ya le Xikarhi
CHAPTARA YA VUMUNE
FEYISI YA LE HENHLA
(GIREDI 7-9)
MANGHENELO
Eka xiyimo lexi vadyondzi va tiyisisa leswi va swi dyondzeke eka tigireyidi ta le hansi, na ku tilulamisela
dyondzo ya le mahlweni ni ndhawu ya ntirho. Vadyondzi va tilulamisela ku va vagingiriki va xiviri eka
ndhawu leyi yo pfumala xihlawuhlawu,ku tinyiketela ku tirha hi swiphiqo swa ndhawu ni lomu va tshamaka
kona hi ku hloma nyimpi yo lwa na vuvabyi bya HIV/AIDS. Ni ku va ni xiave eku tumbuluxeni ka tindlela
letinene. Va fanele ku tirhisa ririmi eka swa vona, swa tiko, swa ximfumo ku katsa ni swa dyondzo.
Hi ku tirhisa ririmi, vadyondzi va fanele va tivisiwa hi:
_ Ntirho-vutomi na minkarhi yo dyondza va ya emahlweni, na
_ Timfanelo ta vona na vutihlamuleri tani hi vaaka-tiko eka tiko ra xidemokhirasi na mimfuwo yinyingi yo
hambana.
Xipakaniso
Xikongomelo/xipakaniso eka Xiyimo lexi i ku tiyisisa na ku anamisa ririmi na letheresi. Hi ku hela ka Gireyidi
ya 9, vadyondzi va fanele ku va va:
_ Kota ku hlaya no tsala hi swikongomelo swo tala, swa mafundha na swa vunghana, swa ntshungu na swa
vona vini.
_ Ri vahlayi lava nga tiyimisela, lava ovekaka hi ku olova, va kota ku tikumela ni ku tilangutisela timhaka hi
ku anama va pima ni nkoka wa tona.
_ Ri na tinghitsi, va yingisela hi vuxoperi na ku va swivulavuri leswi nga ni vutitshembi, va ehleketela
vayingiseri va vona.
_ Kota ku tlhantlha ririmi, va twisisa leswi ri tirhisaka xiswona, va ri tirhisa eka swikongomelo swa vona.
105
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Henhla
Mimbuyelo
Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi
vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana.
Vadyondzi va ta yingisela hi ku gingirika, hi ku twela van'wana na hi vuxoperi eka tinxaka-xaka ta matsalwa,
va endla minkomiso, va rhekhoda ni ku hlamula hilaha swi faneleke.
Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula
Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to
hambana-hambana.
Vadyondzi va ta vulavula hi vutitshembi entshungwini, na ku vulavurisana ni van'wana hi ndlela leyi faneleke
na leyi yi pfunaka. Leswi swa laveka eka ku tirha na ku dyondza ku ya emahlweni.
Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa.
Ku hlaya i masungulo ya ku tsala na ndlela ya ku dyondza ka vutomi hinkwabyo. Vadyondzi va fanele va hlaya
matsalwa ya fikixini na ya nka-fikixini ya laha Afrika Dzonga na ya matiko ya le handle lama ya lavekaka eka
nhluvukiso wa ririmi na vutivi hi ku angarhela, na ku endlela leswaku vadyondzi va tiphina na ku tihluvukisa.
Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo
hambana-hambana.
Ku tsala i ndlela ya ku ehleketa na ku dyondza, na ndlela ya mbulavurisano. Hakanyingi hi yona ndlela yo
kambela vadyondzi, hikokwalaho ku tsala swi na nkoka swinene eka ku yisa tidyondzo emahlweni na ku
thoriwa entirhweni.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
106
Feyisi ya le Henhla
Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa
timhaka ku dyondza.
Vuswikoti byo ehleketa lebyi nga hluvukisiwa na litheresi ya timhaka hi tona timbati ta ku dyondza ka vutomi
hinkwabyo na mfikelelo wa Mimbuyelo yo Angarhela na yo Hluvukisa.
Mbuyelo wa dyondzo wa 6: xivumbeko xa ririmi na matirhisele ya rona
Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo,marito na ntivo ririmi ku tumbuluxa ni ku ti hlamuselela
matsalwa.
Vadyondi va ta hangunuxa tindlela ta matirhisele ya ririmi ,va sungula ku va ku navela ku avelana vutivi bya
ririmi no tshamela ku vulavurisana hi ta ririmi (matirhisele ya ririmi), leswaku va kota ku ti kambela no kota ku
hlahluva swin'wana matsalwa hi ndlela ya vuxopaxopi lebyikulu swinene hi ku kongomisa eka nhlamuselo,
nkhikhi na nkongomo. Va ta tirhisa vutivi lebyi ku ringeta ririmi ni ku vumba tinhlamuselo (ku suka eka rito ku
ya eka xivulwa lexi kongomisaka eka buku hinkwayo) ni ku vona leswaku xana buku na leswi nga ndzeni ka
yona swi fambelanisa ku yini. Va ta tlhela va lemuka hi ta ku hundzuka ka ririmi nkarhi na nkarhi exikarhi ka
mindhavuko, ni ku hundzuka ka yona hiku landza mikarhi ni tindhawu to hambana hambana.
Switandati swa Maasesele ni Matsalwa
Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana
swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile
eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta
engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama
kumekka
107
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Henhla
SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA
Vadyondzi va tigiredi ta 7, 8 na 9 va fanele va hlaya ni ku langutisa tinxaka-xaka ta matsalwa ya laha Afrika
Dzonga na ya matiko hinkwawo, ku katsa na matsalwa ya ndzawulelo. Ndzawulo ya Dyondzo yi fanele yi
humesa tinhloko-mhaka ta tibuku ta ndzawulelo.
Giredi ya 7
Matsalwa lama bumabumeriweke
_ Swihungwana
_ Ntitsalwa-vutomi na marungula ya vutomi bya van'wana
_ Tinovhele to koma
_ Vuthlokovetseri
_ Ntlangu wa xiphemu xin'we kumbe swimbirhi
_ Dyondzo ya mfuwo wa rixaka (laha swi faneleke)
_ Mitsheketo ya swikholwa-kholwani na mitsheketo-matimu
_ Nhlawulo wa matsalwa man'wana yo koma yo fana na timagazini, tinyuziphepha, swinavetiso, tiphositara,
mbulavulo wa le ka xiya-ni-moya
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
108
Feyisi ya le Henhla
Giredi ya 8
Matsalwa lama bumabumeriweke
_ Swihungwana/swirungulwana
_ Tinovhele
_ Vutlhokovetseri
_ Mintlangu
_ Dyondzo ya mfuwo wa rixaka (lomu swi faneleke)
_ Dyondzo ya tifilimi
_ Nhlawulo wa matsalwa man'wana yo koma yo fana na timagazini, tinyuziphepha, swinavetiso, tiphositara,
tiburochara, swipichi, mbulavulo wa le ka xiya-ni-moya, mbulavulo wa le ka Thelevhixini na Tivhidiyo ta
vuyimbeleri
109
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Henhla
Giredi ya 9
Matsalwa lama bumabumeriweke
_ Swihungwana/swirungulwana
_ Novhele yo leha ku ringana
_ Vutlhokovetseri
_ Ntlangu wa swiphemu swinharhu ku ya eka ntlhanu
_ Dyondzo ya swa mfuwo wa rixaka (lomu swi faneleke)
_ Dyondzo ya tifilimu
_ Nhlawulo wa matsalwa man'wana yo koma yo fana na timagazini, tinyuziphepha, swinavetiso, swipichi na
tilekichara, mintlangu ya le ka rhadiyo, mintlangu ya le ka Thelevhixini na tidokhomenthari ta kona
xikan'we na tivhidiyo ta vuyimbeleri
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
110
Feyisi ya le Henhla
Vundzeni bya matsalwa
Eka matsalwa leswi dyondziwaka, mudyondzi u fanele a lemukisiwa:
_ Mimbangu leyi nga fuwa na leyi lulameleke ku hanyisana ka vanhu na matimu lama vumbaka ku twisisa ka
swa ndzhaka ya ririmi.
_ Makungu yo pfilungana na makungu-tsongo lama nga fuwa hi vukhovoleri.
_ Mikongomelo leyi tlhontlhaka byongo leyi vumbaka ku twisisa swa risima/minkoka hi ku xopela.
_ Swimunhuhatwa swa matimba eka vuxaka lebyi akiweke kahle.
_ Ku hlahluva mavonele ya titlilapisi na vonelo ro voyamela etlhelo rin'we ku vumba miehleketo ya vuxoperi.
_ Ncica-ncico wa xiyimeko xa miehleketo, ntikiso na xikalo xa rito xikan'we na muxaka wa ririmi leri
faneleke.
_ Switayili swo hambana ni tinxaka ta swivulwa swo hambana.
_ Ntivo-marito wo tlhontlha na matirhiselo lamanene ya swiga-ririmi.
_ Swigaririmi na matirhiselo ya ririmi ra swivuriso swo hambana-hambana.
_ Vutlhokovetseri byo hambana-hambana eka switlhokovetselo leswi hlawuriweke.
_ Swifaniso ku katsa na tifilimi, leswi kombisaka matirhelo ya swa mihlovo-hlovo ya ntima na yo basa, nkoka
wo sungula swilo, ku voningela, thoni ya swithombe, ku tisa ekusuhani leswi nga kule (zooming) na ku
tekela xifaniso ekusuhi (close-up).
_ Tinxakaxaka ta matirhisele ya ririmi na timhaka:
• Ku tirhisa ririmi ra nkucetelo.
• Ririmi leri tirhisiwaka hi tintangha.
• Ntlhantlho wa ririmi ra xihlawuhlawu xa muhlovo na xa rimbewu
• Nkucetelano wa tindzimi: nkucetelo wa tindzimi hi ku fambelanisa ni mintolovelo (marin'wana), ntlawa
hi malembe, (ku tirhisa marito lamo ka ma nga amukeleki), ni nkucetelo wa tindzimi eka vadyondzi.
111
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Feyisi ya le Henhla
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to
hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
112
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
1 Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Yingisela matsalwa yo hlamusela matitwele, yo
anakanya na yo rungula (xik. ku tlhokovetsela ku fana
na ka tibaladi).
_ Yingesela swinene hi ku tikarhata ku kuma timhaka na
mahungu-nkulu, ni ku hlamula hilaha swi faneleke
(xik. ku tsala tinotsi, ku katsakanya, ku hetisisa
mhaka na ku hlamusela nakambe mahungu hi ndlela
ya nkala-hoxeko).
_ Anakanya hi mavonele yo karhi, a vutisa swivutiso
leswi tlhontlhaka miehleketo na ku kaneta loko swi
fanela.
_ Hlamusela hilaha matsalwa lama tivekaka ya nga
vumbiwa hakona ni ku hlamusela swihlawulekisinkulu.
_ Lemuka switirho leswi swi tirhisiwaka ku tlhontlha
mafenya (xik. tiphani (puns), nyimiso (pausing), na
marito lama nga ni matimba (punch lines)).
_ Lemuka leswi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku
humelerisa nhlamuselo hi ku tirhisa minkarhi ya
riendli, marito yo komba nkarhi, ntivo-marito na ku
tirhisa marito, swivulavulelo na ku tirhisa masivi.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi:
_ Yingiselela hi vurhon'wana ni vukheta ku kuma
timhaka na mahungu-nkulu na ku hlamula hi
mfanelo (xik. a teka tinotsi, a katsakanya no teka
swiboho).
_ Gayela miehleketo leyi hlamuseriweke, a vutisa
swivutiso swo handza miehleketo na ku phikiza
lomu swi faneleke.
_ Twisisa leswi matsalwa ya ntolovelo ya nomo ya
longoloxisiwaka xiswona, a hlamusela na
swivumbeko leswi ya tihlawulekisaka hi swona
(xik. mintlangu ya xiya-ni-moya na ya TV, ku
lekichara na vuphati).
_ Lemuka switirho leswi ku endliwaka hi swona
misavu (xik. mintila leyi nga ni matimba,
vukhovoleri, ximonyo, nthathelo, nka-thathelo).
_ Lemuka leswi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku
nyika nhlamuselo hi ku tirhisa minkarhi ya
riendli, maengeteri ya nkarhi, ririmi ro gega na ku
tirhisa masivi).
_ Lemuka ni ku hlamusela mbuyelo bya
mimpfumawulo (xik. ku tirhisa vuyimbeleri eka
matsalwa), na hilaha swi vangaka moya wo karhi.
113
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi swi vona hi loko mudyondzi a:
_ Yingisela ni ku tsakela tinxaka to hambanahambana
ta matsalwa ya nomo (xik. tinsimu,
tilekichara, vuhaxi bya le ka rhadiyo).
_ Yingesela swinene hi ku tikarhata ku kuma
timhaka na mahungu-nkulu, ni ku hlamula hilaha
swi faneleke (xik. a tsema mhaka, na ku hundzisa
mahungu handle ka swihoxo).
_ Anakanya hi timhaka hinkwato na mavonele yo
karhi, a vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka
miehleketo na ku kaneta loko swi fanela.
_ Twisisa leswi matsalwa lamo hambana-hambana
ya nomo ya vumbisiwaka xiswona na
swihlawulekisi-nkulu swa muxaka wun'wana ni
wun'wana.
_ Tlhantlha xivumbeko-nkulu na magoza lamo
hambana ya matsalwa (xik. swipichi, tilekichara,
mintlangu ya le ka rhadiyo, vuhaxi bya mahungu,
mbulavulo wa le ka rhadiyo).
_ Lemuka switirho leswi tirhisiwaka ku endla
misavu (xik. tiphani (puns), makolo, nka-makolo,
vukhovoleri lebyi nga thatheriwa (innuendo),
nthathelo na vukhovoleri byo kanetana (litotes).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to
hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
114
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
1
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Lemuka na ku burisana hi nkoka wa mimpfumawulo
ya marito (xik. ku tirhisa vuyimbeleri eka tsalwa,
mbuyelo wo tirhisa maendlele ya vutlhokovetseri) na
hilaha swi vumbaka moya wo karhi eka tsalwa.
_ Hlawula hi ku tirhisa vutivi lebyi hetisekeke hi ku:
• Hambanisa exikarhi ka mhaka yo tiya na mavonele
ya munhu.
• Kota ku vona ku khirha ni ku hlekula van'wana hi
xihlawuhlawu.
_ Lemuka xikongomelo xa xivulavuri, hi ku tekela
enhlokweni rivilo ra mavulavulelo na ntshikelelo.
_ Hlamusela nkoka wa ririmi ro tirhisa swirho swa miri
(xik. ku vulavula hi mahlo, hi xikandza, mavoko na ku
fambafambisa miri) eka muyingiseri.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hlawula hi vutivi lebyi dzikeke a:
• Hambanisa mhaka yo tiya/ntiyiso eka
mavonele ya munhu.
• Hambanisa exikarhi ka leswi nga
emiehleketweni ya munhu (subjectivity) na
leswi nga kuceteriwiki hi leswi se swi nga
emiehleketweni ya munhu (objectivity).
• Vona mavonele yo voyamela ni ku yimelela
tlhelo rin'we hikwala ko kuceteriwa hi swo
karhi (bias and prejudice).
_ Kota ku vona xikongomelo xa xivulavuri, a tekela
enhlokweni matirhisele ya rivilo ro vulavula,
ntshikelelo, ntlakuko wa rito na leswi wu vangaka
swona.
_ Tlhantlha nkucetelo wa ririmi ro tirhisa swirho
swa miri eka muyingiseri (xik. ku langutana
emahlweni, ku vula swo karhi hi ku tirhisa
xikandza, mfambafambiso wa mavoko, na
ninginiso wa swirho).
115
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Lemuka leswi ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku
humelerisa nhlamuselo hi ku tirhisa minkarhi ya
riendli, marito yo komba nkarhi, ku tirhisa marito,
mavulavulele lama tikaka ku ma twisisa,
swivulavulelo, masivi na swikhavisa-ririmi.
_ Tlhantlha nkoka wa mimpfumawulo (xik. ku
tirhisa vuyimbeleri ku fikelela mbuyelo wo karhi)
na leswi yi vumbisaka xiswona moya wo karhi
eka tsalwa.
_ Hlawula hi vutivi lebyi dzikeke hi ku:
• Hambanisa exikarhi ka mhaka yo tiya na
mavonele ya munhu.
• Hambanisa exikarhi ka leswi nga
emiehleketweni ya munhu (subjectivity) na
leswi swilo swi ngo va xiswona (objectivity).
• Kota ku vona no tlhantlha ku khirha (bias) ni
ku hlekula van'wana hi xihlawuhlawu
(prejudice) na ku byala mfava (propaganda).
_ Tlhantlha xikongomelo xa xivulavuri, a tekela
enhlokweni matirhisele ya rivilo ro vulavula,
ntshikelelo, ntlakuko wa rito, xikalu xa rito, moya
lowu nga kona, na leswi rito ri swi vangaka na
maqhinga ya nkucetelo hi ku angarhela.
_ Tlhantlha nkucetelo wa ririmi ro tirhisa swirho
swa miri eka muyingiseri (xik. ku langutana
emahlweni, ku vula swo karhi hi ku tirhisa
xikandza, mfambafambiso wa mavoko, ninginiso
wa swirho, ku tirhisa mpfhuka).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU YINGISELA
Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma
timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi
faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to
hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
116
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
1
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Valanga maehleketelelo ya xivulavuri ku va xi
hlawule marito yo karhi ku kucetela muyingiseri (xik.
Ririmi ro nyanyula na mahungu lama fihlekeke).
_ Tekela enhlokweni mbuyelo wa matsalwa ya nomo
mayelana ni swa mahanyelo ya vanhu, swa mfuwo na
swa matimu ku katsa na:
• Ririmi ra mintlawa ya malembe yo hambana
(xilen'e).
• Ririmi ra xihlawuhlawu xa muhlovo na rimbewu.
• Mavonele ya titlilapisi.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Valanga matirhisele ya nkucetelo, ririmi leri
kombaka ntitwa-mbilu na mahungu lama
tumbeleke.
_ Lava swivangelo swa ku va muvulavuri a
hlawurile marito yo karhi ku kucetela
muyingiseri.
_ Tekela enhlokweni mbuyelo bya matsalwa ya
nomo mayelana ni swa mahanyelo ya vanhu, swa
mfuwo na swa matimu hi ku tirhisa:
• Mavulavulele (accents), tindzin'wana na ririmi
ra vanhu va malembe yo hambana-hambana
• Ririmi ra titlilapisi, ku yima na tlhelo rin'we,
ra xihlawuhlawu ku ya hi vala na hi rimbewu
eka tindhawu to karhi (xik. hi ku landza swa
matimu).
117
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tlhantlha ntirhiso wa nkucetelo, ku vula leswi nga
ni tinhlamuselo timbirhi hi vomu, ririmi ro komba
ntitwa-mbilu, na mahungu yo tumbela.
_ Tlhantlha swivangelo swa ku va xivulavuri xi
hlawula marito yo karhi ku kucetela muyingiseri.
_ Tlhantlha vuyelo bya matsalwa ya nomo eka swa
mahanyelo ya vanhu, swa mfuwo na swa matimu,
ku katsa na:
• Vuxaka exikarhi ka ririmi na matimba.
• Mavulavulele yo tihlawula, tindzin'wana na
ririmi ra mintlawa ya malembe yo hambana.
• Maendlele yo hambana ya ku tirhisa ririmi ra
swirho swa miri na tinhlamuselo to tumbela ta
marito ku ya hi mimfuwo yo hambana.
• Matirhisele ya ririmi ra xihlawuhlawu xa vala
ra nhlonge na xa rimbewu eka tindhawu to
karhi.
• Matirhisele ya ririmi ra mavonele ya titlilapisi
hi xikongomelo xo paluxa vukhovoleri bya
ntlangu (xik. eka mintlangu na tifilimu).
• Ku lemuka no vulavurisana hi vvumunhu ni
swa matimu,swa matshamele ni mfuwo eka
vundzeni bya matsalwa swo hambanahambana.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
118
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
2 Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Rungula switori no endla misavu, a teka xiavo eka
mintlangu na le ka vuencenyeti, a tlhokovetsela na ku
yimbelela tinsimu eka vayingiseri lava tivekaka ni lava
nga tivekiki.
_ Kanela no njhekanjhekisano hi timhaka ta nkoka (xik.
timhaka ta mahanyele ya vanhu na mahanyele
lamanene leti fambelanaka na mbangu na timfanelo ta
vumunhu).
_ Teka swiyimo swo hambana eka njhekanjhekisano na
le ka tinhlengeletano (xik. ku va mutshama-xitulu
kumbe xivulavuri).
_ Hluvukisa timhaka leti khulukaka kahle ku seketela
mavonele ya yena.
_ Fananisa miehleketo ya yena ni ya van'wana, a karhi a
amukela leswaku van'wana va ni mfanelo yo hambana
ni mavonele ya yena.
_ Longoloxa matsalwa ya nomo ku fana na swileriso na
tinhlamuselo (xik. Hlamusela swileriso swa
xikambisiso xa sayense).
Giredi ya 7
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Rungula switori no endla misavu, a teka xiavo eka
mintlangu na le ka vuencenyeti, a tlhokovetsela na
ku yimbelela tinsimu eka vayingiseri lava
tivekaka ni lava nga tivekiki.
_ Kanela ni ku jekajekisana hi timhaka ta nkoka
(xik. timhaka ta mahanyele ya vanhu na
mahanyele lamanene leti fambelanaka na mbangu
na timfanelo ta vumunhu).
_ Teka swiyimo swo hambana eka njhekanjhekisano
na le ka tinhlengeletano (xik. ku va mutshamaxitulu
kumbe xivulavuri).
_ Hluvukisa timhaka leti khulukaka kahle ku
seketela mavonele ya yena.
_ Fananisa miehleketo ya yena ni ya van'wana, a
karhi a amukela leswaku van'wana va ni mfanelo
yo hambana ni mavonele ya yena.
_ Longoloxa matsalwa ya nomo ku fana na
swileriso na tinhlamuselo (xik. hlamusela
swileriso swa xikambisiso xa sayense).
119
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Rungula switori no endla misavu, va teka xiavo
eka ntlangu, na ku tlhokovetsela na ku yimbelela
tinsimu eka vayingiseri lava tivekaka ni lava nga
tivekiki.
_ Kanela ni ku jekajekisana hi timhaka ta nkoka
(xik. timhaka ta vanhu na mahanyele lamanene
leti fambelanaka na mbangu na timfanelo ta
vumunhu).
_ Teka swiyimo swo hambana eka njhekanjhekisano
na le ka tinhlengeletano (xik. ku va mutshamaxitulu,
xivulavuri, matsalani).
_ Kurisa timhaka hi nandzelelano na hi ku anama
ku seketela hi tona mavonele ya yena.
_ Fananisa miehleketo ya yena ni ya van'wana, a ri
karhi a:
• Kombisa ku petseka-petseka ni ku nghena hi
ku olova eka leswi endliwaka.
• Twisisa mfanelo ya van'wana yo hambana ni
mavonele ya yena.
• Nyika swileriso na ku valanga miehleketo leyi
yi yaka yi tika hi ku landzelelana ka yona (xik.
a hlamusela maendlekelo ya swa thekinoloji,
matirhisele ya khomphyuta/vhidiyo).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
120
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
2
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kombisa swiendlo swa ntolovelo eka mbhurisano
(xik. Ku siyerisana handle ka ku kavanyeta na ku
tirhisa ririmi ra miri leri faneleke) a kombisa ku
twisisa ku hambana ka mimfuwo eka mhaka leyi.
_ Yisa emahlweni mbulavurisano hi ku:
• Siva swivandla leswi pfulekeke (xik. ku vutisa
swivutiso, ku tirhisa vamavizweni ku humelerisa
nhlamuselo, ku endla leswaku muyingiseri a
tihlawulela, a endla leswaku tinhlamulo ti nga
heleli, a kombisa vuswitsakeri lebyi hetisekeke).
• Olovisa swivulwa na tindzimana ni ku endla
nkomiso wa swona.
• Kurisa miehleketo hi ndlela leyi landzelelanaka
(xik. ku vonakarisa miehleketo-nkulu).
• Komba ku xixima timfanelo na matwelo ya
van'wana.
• Kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga
kombiki ku ehleketela van'wana na ya
xihlawuhlawu.
• Kamba matwisiselo ya yena n'wini na ya
van'wana.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kombisa swiendlo swa ntolovelo eka mbhurisano
(xik. Ku siyerisana handle ka ku kavanyeta na ku
tirhisa ririmi ra miri leri faneleke) a kombisa ku
twisisa ku hambana ka mimfuwo eka mhaka leyi).
_ Yisa emahlweni mbulavurisano hi ku:
• Siva swivandla leswi pfulekeke (xik. ku vutisa
swivutiso, ku tirhisa vamavizweni/maritofularha
ku humelerisa nhlamuselo, ku endla
leswaku muyingiseri a tihlawulela, a endla
leswaku tinhlamulo ti nga heleli, a kombisa
vuswitsakeri lebyi hetisekeke).
• Olovisa swivulwa na tindzimana ni ku swi
katsakanya.
• Kurisa miehleketo hi ndlela leyi landzelelanaka
(xik. ku vonakarisa miehleketo-nkulu).
• Komba ku xixima timfanelo na matwelo ya
van'wana eka mbhurisano.
• Kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela
leyi nga kombiki ku ehleketela van'wana na ya
xihlawuhlawu.
• Kamba matwisiselo ya yena n'wini na ya
van'wana.
• Tirhisa swivumbeko swa ririmi leswi nga
fanela eka mbulavurisano (xik. ntivo-marito,
matirhisele ya nkala-hoxeko ya riendli na
hinkwaswo swa rona, na matirhisele lamanene
ya ririmi).
• Twisisa nkoka wa nhlawulo wa marito eka ku
antswisa ku pfuna ka matsalwa.
121
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kombisa swiendlo swa ntolovelo eka mbhurisano
hi ku:
• Siyerisana handle ka ku kavanyeta.
• Tirhisa ririmi leri faneleke xikan'we na ra miri.
• Kombisa ku twisisa ku hambana ka mimfuwo.
• Tirhisa ririmi ku tshunxa swiphiqo, a lamula, a
tisa ntwanano na ku ahlula mhaka.
_ Yisa emahlweni mbulavurisano hi ku:
• Siva swivandla leswi pfulelekeke (xik. ku
vutisa swivutiso, ku tirhisa vamavizweni
kumbe marito-fularha ku humelerisa
nhlamuselo, ku nyika muyingiseri nkarhi wo
hlawula, pfumelela tinhlamulo ku ta hi laha ku
nga heriki, a kombisa vuswitsakeri lebyi
hetisekeke).
• Veka mhaka hi marito man'wana no olovisa
swivulwa na tindzimana leti nga twisisekiki
(xik. ku tsala hi marito man'wana na ku
katsakanya).
• Kurisa miehleketo hi nandzelelano lowunene
(xik. ku kurisa miehleketo-nkulu, ku tirhisa
mahlanganisi lamanene ku fana na: eku
sunguleni/hi ndlela yin'wana).
• Tirhisa maqhinga yo kuma swilo ku fana na ku
kambela ntwisiso wa yena n'wini na wa
van'wana hi ku suka eka timhaka ta vunghana
na ku ya eka swa mafundza.
• Xixima timfanelo na matwelo ya van'wana
• Kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi
nga kombiki ku ehleketela van'wana na hi
xihlawuhlawu.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
122
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
2
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa swivumbeko swa ririmi leswi nga fanela eka
mbulavurisano (xik. ntivo-marito, vuvulavuri na
matirhisele lamanene ya ririmi).
_ Twisisa nkoka wa nhlawulo wa marito eka ku
antswisa ku pfuna ka matsalwa.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Longoloxa vundzeni, xikalo xa rito na xiyimo xa
mafundha xa matsalwa, ku komba:
• Ku lemuka xikongomelo na vayingiseri.
• Ku xixima leswi swi yelanaka na leswi swi
hambanaka eka mahanyele ya vanhu na swa
mfuwo.
• Hluvukisa tithekiniki to inthavhiyuwa (xik. a
vutisa swivutiso leswi faneleke, a yingisela hi
vukheta na ku tiyisisa tinhlamulo).
123
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Tirhisa vuvulavuri na ntivo-marito lowu
faneleke eka mbulavurisano (xik. matirhisele
ya ririmi, ririmi ro gega eka eka misavu, ku
rungula switori).
• Twisisa nkoka wa ku hlawula marito ku
antswisa ku twisiseka ka matsalwa ya nomo
(xik. Ku tirhisa vunyingi, "Hina hi..." loko ku
komberiwa swo karhi).
_ Veketela kahle vundzeni, xikalu xa rito/thoni na
xiyimo xa mafundha lexi tsalwa ri faneleke ku va
na xona hi ku:
• Kombisa ku tiva xikongomelo na vayingiseri.
• Komba ku twela van'wana hi ku papalata ku
va khunguvanyisa hi ku khumba swa
mahanyele kumbe mimfuwo ya vona leswi
fanaka na leswi hambaneke hi ndlela leyi nga
fanelangiki (xik. Hi ku ka va nga vuli misavu
yo ka yi nga lulamanga).
_ Endla inthavhiyu hi ndlela leyi tirhaka a:
• Kunguhata swivutiso leswi hlanganaka swi
tlhela swi xokolela.
• Pfuneta lava nghenelaka inthavhiyu ku nyika
tinhlamulo leti pfunaka na ku komba ku tekela
enhlokweni matitwele ya vona.
• Tirhisa ririmi ra miri leri faneleke, rito leri
kombaka ku titsongahata na ku xixima, na
mavulavulele lama faneleke.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU VULAVULA
Mudyondzi u kota ku vulavula hi
vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku
vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
124
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
2
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kombisa ku tiva xikongomelo na vayingiseri hi ku:
• Tirhisa mavulavulele lama faneleke.
• Tekela enhlokweni leswi fanaka na leswi swi
hambanaka swa mahanyele ya vanhu na swa
mimfuwo ya vona (xik. ku ka a nga vuli misavu yo
ka yi nga lulamanga).
• Inthavhiyuwa vadyondzi-kulobye na van'wana a
tirhisa tithekiniki leti faneleke.
_ Nyika mbulavulo hi ku tirhisa:
• Ririmi ro gega
• Makholo na nka-makholo (anti-climax)
• Swivutiso swo ka swi nga koxi nhlamulo
• Ntivo-marito wo anama na mabumabumeri
• Mahlayelo yo hambana (kombiso, ndzeriso)
• Nongonoko lowunene wa miehleketo
• Mavulele lamanene
• Nyimiso
• Ku hambanisa rivilo ra mavulelo
• Ku endla swi twisiseka
_ Hlahluva ku humelela ka mbulavurisano.
_ Nyika ni ku amukela ku sandza loku ku pfunaka.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Nyika mbulavulo, a tirhisa hi ndlela leyi faneleke:
• Ririmi ro gega.
• Makholo na nka-makholo (anti-climax).
• Swivutiso swo ka swi nga koxi nhlamulo.
• Ntivo-marito wo anama na mabumabumeri ya
vuanakanyi.
• Mahlayelo yo hambana (kombiso, ndzeriso).
• Nongonoko lowunene wa miehleketo.
• Mavulele lamanene.
• Nyimiso.
• Ku hambanisa rivilo ra mavulavulele.
• Ririmi leri twisiseka.
• Ririmi ro kucetela, laha swi faneleke.
_ Hlahluva ku humelela ka mbulavurisano.
_ Nyika ni ku amukela ku sandza loku ku pfunaka.
125
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Nyika mbulavulo hi ku tirhisa:
• Ku nyanganyisa swilo, ririmi ro gega na
vukhovoleri.
• Makholo na nka-makholo (anti-climax).
• Swivutiso swo ka swi nga koxi nhlamulo.
• Ntivo-marito wo anama na mabumabumeri.
• Mahlayelo yo hambana (kombiso, ndzeriso).
• Nongonoko lowunene wa miehleketo.
• Mavulele lamanene.
• Nyimiso.
• Ku hambanisa rivilo ra mavulelo.
• Ku endla swi twisiseka.
• Ku hamba-hambanisa tindlela to andlala
mhaka.
• Ririmi ro kucetela laha swi faneleke.
_ Gayela khwatsi, a hlahluva ku humelela ka
mbulavurisano.
_ Nyika ni ku amukela ku sandza loku ku pfunaka.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
126
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
3 Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tikuma a hlayela ku titsakisa na hi ku swi rhandza
matsalwa yo hambana-hambana.
_ Hlaya hi swikongomelo swo hambana-hambana (xik.
kuma mongo, a hlengeleta vuxokoxoko byo karhi ku
bya timhaka, a twisisa).
_ Tshamela ku hlaya hi mianakanyisiso.
_ Hlamusela leswaku i matsalwa wahi lama a ma
tsakelaka na leswaku hikokwalaho ka yini.
_ Lemuka xikongomelo, ndhawu yo tirhisa ni
vayingiseri va tsalwa, xikombiso:
• Hikwalaho ka yini ri tsariwile?
• Ri tsariwe rini?
• A ri tsaleriwa vamani?
• Swikongomelo swa mutsari a swi ri swihi xana?
• Xana hi swihi swa risima leswi a swi paluxaka
xana?
_ Lemuka xivumbeko na xitayili xa tsalwa (xik.
xitlhokovetselo, xinavetiso).
_ Lemuka vuxaka exikarhi ka xivumbeko kumbe xitayili
xa tsalwa na xikongomelo, vayingiseri na ndhawu yo
tirhisa.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tikuma a hlayela ku titsakisa na hi ku swi
rhandza matsalwa yo hambana-hambana (handle
ko sindzisiwa).
_ Hlaya ni ku rhekhoda leswi a swi hlayaka siku na
siku -hi leswaku i matsalwa wahi a ma tsakelaka
ni leswaku hikokwalaho ka yini.
_ Lemuka xikongomelo, ndhawu yo tirhisa na
vayingiseri va mhaka (xik. Hikwalaho ka yini yi
tsariwile? Yi tsariwe rini? A yi tsaleriwa vamani?
Xikongomelo xa mutsari a ku ri xihi? U vula yini
swa risima?).
_ Vula swin'wana hi ku fanela ka vundzeni, xikalo
xa rito na muxaka wa ntivo-marito.
_ Lemuka xivumbeko na xitayili xa tinxaka leto
hambana ta matsalwa (xik. xitlhokovetselo,
xinavetiso).
_ Hlamusela swihlawulekisi swa tinxaka leto
hambana ta matsalwa (xik. switlhokovetselo,
tinovhele, tiatikili ta nyuziphepha, mapapila).
127
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi swi tiva hi loko mudyondzi a:
_ Tikuma a hlayela ku titsakisa na hi ku swi tsakela
matsalwa yo hambana-hambana hi ku anama.
_ Hlaya ni ku nyika xiviko xa leswi a swi hlayeke
siku na siku.
_ Hlamusela leswaku i matsalwa wahi a ma
tsakelaka na leswaku hikokwalaho ka yini.
_ Lemuka xikongomelo, ndhawu yo tirhisa ni
vayingiseri va tsalwa:
• Hikwalaho ka yini ri tsariwile?
• Ri tsariwe rini?
• A ri tsaleriwa vamani?
• Xikongomelo xa mutsari a ku ri xihi?
• Xana a a langutela leswaku muhlayi a titwisa
ku yini xana?
• U kombisa nkoka wihi?
_ Vula swo karhi mayelana ni ku fanela na mbuyelo
bya vundzeni, thoni na muxaka wa ntivo-marito.
_ Lemuka xivumbeko na xitayili xa tinxaka leto
hambana-hambana ta matsalwa (xik.
xitlhokovetselo, xinavetiso).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
128
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
3
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hlamusela swihlawulekisi swa tinxaka to karhi ta
matsalwa (xik. switlhokovetselo, tinovhele, tiatikili ta
nyuziphepha, swinavetiso).
_ Hlamula hi vuxoperi eka tsalwa (xik. Xana ku na
mhaka leyi nga tumbela ke? Ku na mahungu lama
voyameleke tlhelo rin'we kumbe miehleketo-nkucetelo
xana?).
_ Lemuka ni ku veka ndlela leyi tsalwa ri endlaka
leswaku a titwisa xiswona, a kombisa swilo leswi nga
vanga matitwele yalawo, na ku swi fananisa na leswi
van'wana va titwisaka xiswona ni ku hlamurisa
xiswona eka tsalwa.
_ Kota ku lemuka matirhiselo ya ririmi na vufanisi eka
matsalwa ya swifaniso, lama tsariweke na ya
swihangalasa-mahungunyingi a lemuka:
• Ku pfuna ka tindlela leti tirhisiwaka ku tsala
swihlayahlaya na mbuyelo wa swa nomo (xik. ku
tlanga hi marito, muxaka wa ntivo-marito).
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kombisa vutilemukeri bya ku hambana endzeni
ka rixaka rin'wana ni rin'wana ra tsalwa
(mapapila yo hambana, switkovetselo swo
hambana, swinavetiso swo hambana) ni
maendlelo yo hambana eka nhloko-mhaka yo
fana.
_ Kanela hi kungu, swimunhuhatwa na mbangu eka
swihungwana na tinovhele. Mutsari u swi kotise
ku yini ku fikelela swikongomelo swa yena hi ku
tirhisa ririmi ni vufanisi xana?
_ Hlamula hi vuxoperi eka vutlhokovetseri na ku
kanela hi matirhiselo ya ririmi na vufanisi ku
fikelela ku pfuna ka swona.
_ Hlamula hi vuxoperi eka matsalwa (xik. Xana ku
na mhaka leyi nga tumbela ke? Ku na matsalwa
lama voyameleke tlhelo rin'we ntsena kumbe
miehleketo-nkucetelo?).
_ Kanela ndlela leyi tsalwa ri endleke leswaku a
titwisa xiswona, a pimanisa ni matitwele ya
vadyondzi-kulobye.
129
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hlamusela vuxaka exikarhi ka xivumbeko xa
tsalwa kumbe xitayili, na xikongomelo,
vayingiseri na ndhawu yo tirhisa.
_ Hlamusela swihlawulekisi swa tinxaka to hambanahambana
ta matsalwa (xik. xitlhokovetselo,
tinovhele, tiatikili ta nyuziphepha, swinavetiso).
_ Komba ku lemuka ku hambana exikarhi ka rixaka
ro karhi ra tsalwa (xik. tinxaka to hambanahambana
ta mapapila, switlhokovetselo,
tiburochara).
_ Pimanisa maendlele yo hambana eka
nhlokomhaka yo fana.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
130
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
3
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Leswi matsalwa yo voniwa kunene ya endlaka
leswaku munhu a titwisa xiswona (xik. ku tirhisa
muhlovo, ku hikahata na vukulu bya tsalwa, na
matirhiselo ya ririmi hi ndlela leyi nga
tolovelekangiki).
_ Lavisisa leswi matsalwa ya endlaka leswaku munhu a
titwisa xiswona mayelana ni swa mahanyele ya vanhu,
swa matimu na swa mfuwo eka matsalwa swo fana na:
• Matimu ya ririmi.
• Vuxaka exikarhi ka vatsari va ndhuma na swa
matimu ya vona.
• Ku anama ka minkoka/swa risima eka mimfuwo.
• Pima ni ku anakanya hi vuswikoti bya yena n'wini
tani hi muhlayi.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Anakanya hi ku pfuna ka switirhisiwa swo karhi
eka matsalwa ya swifaniso na yo tsariwa, a:
• Lemuka ni ku kanela hi ku pfuna ka
switirhisiwa swa matsalwa, swa swifaniso na
swa mbulavulo.
• Twisisa matsalele ya ntolovelo na swivumbeko
swa matsalwa yo hambana-hambana na hilaha
swi pfunaka hakona ku andlala matsalwa (xik.
swiyenge na swivono eka ntlangu).
• Anakanya hilaha matsalele lama ya ntolovelo
ya kuceterisaka xiswona nhlawulo wa marito,
swivulwa na xivumbeko.
• Hlamula hi tlhelo ra xithekiniki ra matsalwa
(xik. a xiya matirhisele ya marito,
mahikahatele, mavumbelo ya swivulwa).
• Xopela leswi vatsari na vafambisi va tirhisaka
swivumbeko swa ririmi, switayili na tithekiniki
to karhi ku aka ku pfuna ko karhi na ku
kucetela muhlayi kumbe muhlaleri (xik.
tithekiniki ta ku endla tifilimu).
• Anakanya hi ku pfuna ka swifaniso eka
matsalwa ku fana na ku tirhisa muhlovo,
mahikahatele na sayizi ya matsalwa na
matirhiselo ya ririmi hi ndlela yo ka yi nga
tolovelekangi (xik. eka matsalwa ya
swihangalasa-mahungu).
_ Valanga matlhelo ya hanyele ra vanhu, matimu na
mfuwo eka matsalwa, swo fana ni:
• Matimu ya ririmi.
• Ku veka vatsari va ndhuma eka nkarhi lowu
faneleke wa matimu.
131
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tlhantlha na ku kanela kungu, swimunhuhatwa na
mbangu eka switori na tinovhele (xik. Xana
mutsari u swi fikelerisa ku yini leswi vahlayi va
titwisaka xiswona, hi ku tirhisa ririmi na
swifaniso?).
_ Tlhantlha na ku kanela mikongomelo na swa
risima leswi yi yimelaka swona.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
132
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
3
ku ya mahlweni
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Ku hambana ka swa risima/minkoka ya
mfuwo.
• Pima ni ku anakanya hi vuswikoti bya yena
n'wini tani hi muhlayi.
133
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hlamula eka vutlhokovetseri na ku hlamusela
matirhisele ya ririmi na vufanisi ku fikelela leswi
muhlayi a titwisaka xiswona.
_ Hlamula hi vuxoperi eka matsalwa (xik. Xana ku
na timhaka leti nga tumbela ke? Ku na mahungu
lama voyameleke tlhelo rin'we kumbe
miehleketo-nkucetelo xana?).
_ Kanela hi leswi a titwiseke xiswona loko a hlaya
tsalwa, a kombisa swilo leswi nga vanga
matitwele yalawo, na ku fananisa leswi a swi
kumeke ni matitwele ya van'wana.
_ Tlhantlha matirhiselo ya switirhisiwa swo karhi
eka matsalwa ya swifaniso na lama tsariweke, a:
• Twisisa tindlela to hambana leti nga tirhisiwa
ku vumba tsalwa (xik. Kavanyisa na
mimbonakiso eka mintlangu, Kavanyoisa eka
tinovhele, nsusumetela-kule (zooming out) eka
tifilimu).
• Tlhantlha ndlela leyi vatsari va tirhisaka
xivumbeko, xitayili na tithekiniki ku vumba ku
titwa ko karhi ivi a kucetela muhlayi na
muhlaleri (xik. mbonela-kusuhi (close-up) eka
tifilimu, swivumbeko leswo hambana swa
vutlhokovetseri).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
nyanyuko eka matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
134
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
3
ku ya mahlweni
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
Giredi ya 7
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
135
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Ehleketisisa hilaha swivumbeko leswi swi
kucetelaka hakona nhlawulo wa marito,
swivulwa na maandlalele (format).
• Hlahluva ni ku kombisa hilaha ku hambuka
eka swivumbeko leswo toloveleka swi
kucetelaka hakona muhlayi.
• Kanela matlhelo ya vuthekiniki ya matsalwa
(xik. ntlangu-marito, ntirhiso wa marito lama
lombiweke eka rin'wana ririmi, ku hikahata,
xivumbeko xa xivulwa).
• Tlhantlha matitwele lama vangiwaka hi leswi
voniwaka eka tsalwa (xik. muhlovo,
mahikahatele, vukulu bya tsalwa; matirhiselo
ya ririmi hi ndlela leyi nga tolovelekangiki).
• Lemuka hilaha leswi tsariweke, mpfumawulo
na swifaniso leswi fambaka na leswi nga yima
swi hlanganaka ku vumba nhlamuselo.
_ Tlhantlha mbuyelo wa swa mahanyelo ya vanhu,
matimu ni mfuwo eka matsalwa hi ku xiya swo
fana na:
• Matimu ya ririmi.
• Ririmi ra malembe lama nga hundza loko ri
pimanisiwa na matsalwa ya ximanguva-lawa.
• Ku hlanganisa vatsari va ndhuma ni matimu ya
vona.
_ Tlhantlha ku hambana hi ndlela yo anama ka swa
risima swa mimfuwo eka matsalwa.
_ Pimanisa ndlela leyi yena n'wini a hlamurisaka
xiswona eka matsalwa na swiviko swa tibuku,
tifilimi na mintlangu ya le ka Thelevhixini.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU HLAYA NI KU LANGUTISA
Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela
ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula
hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka
nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Feyisi ya le Henhla
136
Giredi ya 7
Mbuyelo wo dyondza wa 3
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hlahluva matsalwa hi vuxopaxopi na ku gayela hi
vuswikoti bya yena n'wini tani hi muhlayi.
Feyisi ya le Henhla
137
Giredi ya 8 Giredi ya 9
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
138
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
4 Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tsala tinxaka to hambana-hambana ku tihlamusela:
• Nyanyula muhlayi hi ku hluvukisa matsalwa yo
anakanya (xik. xitsalwana xa ndzungulo na xo
hlamusela, dayari, jenala, papila ra xinghana,
min'wangulano, switlhokovetselo, tinsimu).
_ Tirhisa swiendlo no hlamusela, a kombisa
swimunhuhatwa, a vumba mbangu na ku hluvukisa
xihungwana eka vutsari byo tumbuluxa.
_ Tsalatsala hi ndlela yo tihuhwela no tumbuluxa, ku
hlamusela mianakanyo, miehleketo, na ntwiwa wa
mbilu eka yena n'wini na le ka van'wana (xik.
tikhathuni, na switlhokovetselo swo koma swa
misavu).
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana ya timhaka ta
ntiyiso ku koxometa timhaka hi ku:
• Tirhisa swo voniwa na tidizayini (xik. tigirafu na
matafula) lomu swi faneleke (xik. vumbhoni bya
leswi voniweke, mapapila ya swivilelo).
_ Humesa matsalwa ya swihangalasa-mahungunyingi
(xik. swinavetiso na tiphositara).
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana ku
tihlamusela:
• Nyanyula muhlayi hi ku hluvukisa matsalwa
yo anakanyiwa na yo paluxa matitwele (xik.
switsalwana swa ndzungulo na swo hlamusela,
n'wangulano, switlhokovetselo, tinsimu na
mapapila).
_ Hi ku tirhisa swiendlo no hlamusela, a paluxa
swimunhuhatwa, a vumba mbangu na ku vumba
xihungwana eka vutumbuluxi bya vutsari.
_ Tsala hi vutumbuluxi ku andlala mianakanyo ya
yena mayelana ni leswi a titwisaka xiswona (xik.
mintlangu leyintshwa, marito ya tinsimu).
_ Hlengeleta miehleketo na timhaka to hambana eka
matsalwa (xik. tiatikili ta timagazini na
switsalwana swo katsa tinhloko-mhaka to
hambana-hambana a tirhisa ririmi ra mafundzha).
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana ku hundzisa
timhaka hi ku:
• Tirhisa swo voniwa na swo dizayiniwa
(tigirafu na matafula) lomu swi faneleke (xik.
xiviko xa vumbhoni, papila ra swivilelo na ra
le ka vahangalasi va mahungu).
139
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tsala tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa
ku tihlamusela hi ku:
• Nyanyula muhlayi hi ku hluvukisa matsalwa
ya vuanakanyi na yo tihlamusela (xik.
xitsalwana xa ndzungulo na xo hlamusela,
dayari, jenala, papila ra xinghana, min'-
wangulano, switlhokovetselo, tinsimu).
_ Nyanyula muhlayi hi ku vumba miehleketo/
maendlelo yo ka ya nga tolovelekangi ya nchumu
lowu tivekaka (xik. Ku pfuxeta mitsheketo, ku
tlhelerisa vonelo ra xitlilapisi).
_ Hi ku tirhisa swiendlo, n'wangulano no
hlamusela, a paluxa swimunhuhatwa, sungula
mbangu na ku vumba xihungwana eka vusunguri
bya vutsari ni ku tsalatsala hi ndlela yo
tumbuluxa.
_ Hlengeleta miehleketo na timhaka to hambanahambana
to huma eka tiatikili ta timagazini na
switsalwana swo hlamusela hi ku tirhisa
mavulavulele lama faneleke na thoni leyinene.
_ Tsala matsalwa yo hambana-hambana ku hundzisa
timhaka ta ntiyiso, a:
• Tirhisa swifaniso na tidizayini leti faneleke
(xik. imeyili, fekisi, memorandamu, vumbhoni
bya leswi voniweke, swiviko swa le ka
nyuziphepha, curriculum vitae, ajenda na
makanelwa ya nhlengeletano).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
140
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
4
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tsala swiviko leswi nga ringanela no ka swi nga
kuceteriwangi hi matitwele ya munhu (xik. nhlahluvo
wa tibuku, swiviko swa mbalango (tinhloko-mhaka ti
fanele ku katsa mbangu na vundzeni bya Swiyenge
swin'wana swo dyondza).
_ Landzelela magoza yo tsala (writing process) loko va
tirhana na tinxaka hinkwato ta matsalwa, a:
• Hluvukisa miehleketo hi ku bubutsa byongo
(brainstorming), ku tirhisa mimepe ya miehleketo,
tichati to longoloxa na minxaxamelo ya swilo.
_ Tirhisa vutivi lebyi hluvukaka bya matsalwa
man'wana tani hi modlele (xikombiso) ya leswi va swi
tsalaka.
_ Hluvukisa nhloko-mhaka hi ku hlawula timhaka leti
faneleke ku suka eka swihlovo swo hambanahambana.
_ Humesa mimpfapfarhuto leyi yaka yi tika.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tsala swiviko swo ringanela na swo langutisa
matlhelo hinkwawo ya timhaka leti tlhontlhaka
miehleketo ku fana na HIV/AIDS, timhaka ta
mbangu, xiviko xa vulavisisi eka minongonoko yo
dyondza hinkwayo (xik. Ndzungulo wa mhangu
yo karhi, xiviko xa mbalango eka minongonoko
yo dyondza hinkwayo).
_ Humesa matsalwa ya swihangalasa -
mahungunyingi (xik. tiburochara na tiphositara).
_ Landzelela magoza yo tsala (process writing) loko
a tirhana na tinxaka hinkwato ta matsalwa hi ku:
• Hluvukisa miehleketo hi ku bubutsa byongo
(brainstorming), ku tirhisa mimepe ya
miehleketo, tichati to longoloxa na
minxaxamelo ya swilo.
_ Kunguhata no hluvukisa nhloko-mhaka hi ku
hlawula timhaka leti faneleke no veketela
miehleketo kahle endzhaku ko tirhisa swihlovo
leswi faneleke.
_ Tirhisa vutivi lebyi hluvukaka bya matsalwa
man'wana tani hi modlele (xikombiso) ya leswi a
swi tsalaka.
_ Humesa mimpfapfarhuto leyi yaka yi tika.
141
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tsala swiviko leswi nga ringanela, leswi kombaka
mavonele yo anama hi timhaka to tlhontlha ku
fana na ta HIV/AIDS na ta mbangu (xik.
nhlahluvo wa buku kumbe filimi, swiviko swa
mbalango eka Swiyenge swo Dyondza
hinkwaswo).
_ Hundzuluxa timhaka hi ku tiveka hi ndlela ya
swifaniso tani hi swinavetiso na tiphositara (ku
katsa ni matafula na tigirafu laha swi faneleke).
_ Landzelela magoza yo tsala (process writing) loko
a tirhana na tinxaka hinkwato ta matsalwa hi ku:
• Hluvukisa miehleketo hi ku bubutsa byongo
(brainstorming), ku tirhisa mimepe ya
miehleketo, tichati to longoloxa na nxaxamelo
wa swilo.
_ Tirhisa vutivi byo anama bya matsalwa man'wana
tani hi modlele (xikombiso) ya leswi a swi
tsalaka.
_ Komba vuswikoti byo humesa mimpfapfarhuto
leyi yaka yi tika.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
142
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
4
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Anakanya leswi tsalwa ri nga ta khomisa xiswona
muhlayi ivi a ri pfuxeta hi tlhelo ra xitayi, xivumbeko
na nkala-hoxeko.
_ (Eka mpfuxeto) susa vonele ro voyamela etlhelo
rin'we na ro ambala titlilapisi.
_ Pfuxeta, a hlela na ku xopela a lulamisa swihoxo eka
matsalwa ya yena n'wini na ya van'wana.
_ Kombisa ku hatla a khumbeka loko swi ta eka
timfanelo ni matwelo ya van'wana loko va ri karhi va
tirha, a tlhela a tiyisa matshalatshala ya vona.
_ Vumba xitayili xa yena n'wini hi ku hlela hi vuxoperi
ntirho wa yena n'wini ni wa van'wana.
_ Humesa ntirho wo hetelela ni ku anakanya hi wona.
_ Kombisa vutivi bya matlhelo lama landzelaka ya
ririmi ku ya hi laha ya tirhisiwaka kona, a:
• Peleta marito lama tirhisiwaka ngopfu (xik. vumba
minxaxamelo ya yena n'wini ya swilo, a tirhisa
xihlamusela-marito na tinhlamuselo ta marito leti
humaka eka tikhompyuta).
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Anakanya leswi tsalwa ri nga ta khomisa xiswona
muhlayi swi pfuxetiwa hi tlhelo ra xitayi,
xivumbeko na nkala-hoxeko.
_ Eka mpfuxeto, va susa vonele ro voyamela etlhelo
rin'we na ro ambala titlilapisi.
_ Pfuxeta, a hlela na ku xopela no lulamisa swihoxo
eka matsalwa ya yena n'wini na ya van'wana.
_ Kombisa ku hatla a khumbeka eka timfanelo ni
matwelo ya van'wana loko va ri karhi va tirha na
ku tiyisa matshalatshala ya vona.
_ Vumba xitayili xa yena n'wini hi ku hlela hi
vuxoperi eka ntirho wa yena ni wa van'wana.
_ Humesa ntirho wo hetelela ni ku anakanya hi
wona.
_ Kombisa vutivi bya matlhelo lama landzelaka ya
ririmi ku ya hilaha ya tirhisiwaka hakona hi ku:
• Peleta marito lama tirhisiwaka ngopfu, a:
• Vumba minxaxamelo ya yena n'wini ya swilo.
• Tirhisa xihlamusela-marito na tinhlamuselo ta
marito leti humaka eka tikhompyuta.
• Dyondza marito ya mapeletwana-nyingi.
143
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Anakanya leswi tsalwa ri nga ta khomisa xiswona
muhlayi swi pfuxetiwa hi tlhelo ra xitayi,
xivumbeko na nkala-hoxeko.
_ Eka mpfuxeto, a susa vonele ro voyamela etlhelo
rin'we na ro ambala titlilapisi.
_ Pfuxeta, a hlela na ku xopela no lulamisa swihoxo
eka matsalwa ya yena n'wini na ya van'wana.
_ Kombisa ku khumbheka hi ku hatlisa eka
timfanelo ni matwelo ya van'wana loko va ri
karhi va tirha na ku tiyisa matshalatshala ya vona.
_ Vumba xitayili xa yena n'wini hi ku hlela hi
vuxoperi eka ntirho wa yena ni wa van'wana.
_ Humesa ntirho wo hetelela ni ku anakanya hi
wona.
_ Kombisa vutivi bya matlhelo lama landzelaka ya
ririmi ku ya hilaha ya tirhisiwaka hakona, a:
• Peleta marito lama tirhisiwaka ngopfu yo huma
eka Swiyenge swo hambana swo Dyondza:
??Tivumbela nxaxamelo wa yena n'wini wa ku
peleta marito.
??Tirhisa xihlamusela-marito na tinhlamuselo
ta marito leti humaka eka tikhompyuta, a
valanga vuxokoxoko na ku hluvuka ka
marito.
??Ya emahlweni ni ku dyondza marito yo
nonon'hwa ya mapeletwana-nyingi.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
144
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
4
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kurisa vutivi bya mavumbelo ya marito (xik.
swirhangi na swilandzi).
_ Kurisa ntivo-marito siku na siku - a va ni xihlamuselamarito
xa yena n'wini, ngopfu-ngopfu eka marito lama
angarhaka Kharikhulamu.
_ Tirha hi mintlawa ya marito (xik. mahlawuri,
maengeteri).
_ Hundzuluxa xivumbeko xa rito (xik. riviti ri ya eka
riendli).
_ Tirhisa marito lama hlanganaka na man'wana na ku
hlanganisa swivulwa na tindzimana (xik.
mahlanganisi, switwananisi).
_ Kombisa vulemuki bya vuxoperi bya ririmi (xik. ku
tirhisa n'wina ematshanwini ya wena ku komba
xichavo).
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kurisa ntivo-marito siku na siku - a hlayisa
xihalmusela-marito xa yena n'wini, ngopfungopfu
xa marito lama humaka eka kharikhulamu
hi ku angarhela.
_ Tirhisa marito lama hlanganaka na man'wana na
ku hlanganisa swivulwa na tindzimana (xik.
mahlanganisi, switwananisi).
_ Kombisa vulemuki bya vuxoperi bya ririmi (xik.
ku tirhisa n'wina ematshanwini ya wena ku
komba xichavo).
_ Tirhisa tindlela to hambana-hambana to vumba
marito (xik. maengeteri ya huma eka mahlawuri).
_ Tirhisa swikhavisa-ririmi leswi faneleke loko a
tsala.
145
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Kurisa ntivo-marito siku na siku, a:
• Va na xihlamusela-marito xa yena n'wini,
ngopfu-ngopfu eka marito lama angarhaka
Kharikhulamu.
• Tirhisa ntivo-marito lowu engeteriweke ku
papalata ku vuyelela marito ku tlula mpimo.
_ Kota ku lemuka nhlamuselo yo kongoma
(denotative), yo tumbela (connotative),
Nhlamuselo yo engetela (implied) na nhlamuselonyingi.
_ Kombisa ku twisisa nhlamuselo na xitayili hi ku
tirhisa swikhavisa-ririmi leswi faneleke.
_ Tirhisa matheme lama kombaka ku kurisa
maehleketelele yo karhi (xik. hambi swi ri tano,
hikokwalaho, ku yisa emahlweni).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
146
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
4
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa mahikahatele ku veka nhlamuselo erivaleni
(xik. hefemulo, switshaho).
_ Tirhisa swivulwana-nandza leswi faneleke.
_ Humelerisa erivaleni swivulwa leswi kanakanisaka,
leswi nga vaka na tinhlamuselo to tala (xik. ku hlaya
ka vakhegulu swa karhata).
_ Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana hi malehele
na muxaka.
_ Tirhisa riendli ra xitwisiwo na ra kombiso hi
xikongomelo xo karhi.
_ Hundzula-hundzula nkarhi wa riendli hi ntiyiseko na
lomu swi faneleke.
_ Lemuka marito lama nga tinhloko-mhaka ta
tindzimana na ku kombisa miehleketo-nkulu.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa mahikahatele hi ku anama ku veka
erivaleni nhlamuselo (xik. hiko-hefemulo,
hikombirhi).
_ Ehleketa hi ku tirhisa swivulwana-nandza.
_ Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana hi
malehele na muxaka a ri karhi a lemuka laha a
faneleke ku tirhisa swivulwa swo koma no
kongoma.
_ Valanga tindlela leto hambana to tirhisa riendli ku
kucetela nhlamuselo (xik. ku tirhisa xitwisiwo eka
matsalwa ya xisayense).
_ Tirhisa mahlayele yo hambana ku komba
nkumbetelo no ehleketelela (xik. Loko a ndzi ri
lonkulunyana...).
147
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa mahikahatele hi ku anama ka wona ku
veka erivaleni nhlamuselo xik. switshaho, ti-italiki
(ku voyamisa).
_ Hlahluva nhlamuselo, ku twisiseka na matshamele
ya swivulwa-mpfilungano eka leswi a swi tsaleke
hi yexe.
_ Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana hi
malehele na muxaka.
_ Valanga tindlela to hambana to tirhisa riendli ku
kucetela nhlamuselo (xik. hlayelo ra kombiso na
rhavi ra xitiwisiwo).
_ Tirhisa minkarhi ya riendli ku ncinca xipakaniso
(xik. nkarhi wa sweswi ku komba swiendleko swa
sweswi).
_ Tirhisa mahlayelo yo hambana ku anakanya na ku
kumbetela (xik. "Loko a ndzi ri wena, a ndzi
ta...").
_ Valanga hilaha masivi, maengeteri na
mahlanganisi ya nga paluxaka ni ku tiyisisa
nhlamuselo endzeni na le xikarhi ka tindzimana
eka tinxaka to hambana-hambana ta matsalwa.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU TSALA
Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo
hambana ya timhaka na yo anakanya hi
swikongomelo swo hambana-hambana.
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa masivi na mahlanganisi ku hlanganisa
tindzimana.
_ Hlawula vuvulavuri na ntivo-marito lama faneleke
muxaka wa tsalwa (xik. eka swileriso, eka magoza, a
tirhisa ndzeriso ni marito yo hlanganisa ku longoloxa
timhaka (xik. sungula u teka matandza u ma fayela
exibyeni, ivi hi ku tirhisa foroko u ma hakasela).
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
Feyisi ya le Henhla
148
Giredi ya 7
Mbuyelo wo dyondza wa 4
ku ya mahlweni
Switandati swa Maasesele
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa masivi na mahlanganisi ku hlanganisa
tindzimana leti nga hundza.
_ Hlawula vuvulavuri na ntivo-marito lama faneleke
muxaka wa tsalwa (xik. loko a hlamusela
maendlekele ya swo karhi, a tirhisa fumiwo ku
veka nchumu lowu hlamuseriwaka eka ndhawu ya
nhloko-mhaka: "Nsuku wu ceriwa eAfrika-
Dzonga").
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hangalasa tsalwa ro hetelela hi ku kongomisa
tshikelelo eka angarhelo wo tika wa
swiphameriwa ni leswi lulamisiweke.
Feyisi ya le Henhla
149
Giredi ya 8 Giredi ya 9
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a
khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku
dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
150
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
5 Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa:
• Hlengeleta no hlawula miehleketo na ku swi
veketela hi xivumbeko lexi faneleke (xik.
nxaxamelo wa swilo).
• Yingisela, a hlaya, a langutisa na ku xaxameta
mahungu-nkulu ya matsalwa (xik. ku tsala tinotsi,
ku katsakanya).
• Hundzuluxela mahungu ku suka eka ririmi
rin'wana ku ya eka rin'wana.
• Longoloxa timhaka hi ndlela leyinene (xik. ku ya hi
nkarhi/nkoka).
• Fananisa miehleketo/mavonele yo hambana na ku
kombisa ku hambana ni ku yelana.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Valanga, a hluta no gayela timhaka (process), a:
• Lava ni ku kuma timhaka eka swihlovo swo
hambana-hambana (xik. rhadiyo, inthanete,
matsalwa yo tsariwa yo huma etilayiburari,
leyi tirhisaka Dewey Classification System,
timhaka leti nga ka bibliyogirafi, switandzhaku
na swikombo).
• Ringetela tindlela leto hambana-hambana to
teka no endla tinotsi (xik. ku teka tinotsi eka
tindhawu to hambana, a tirhisa minkomiso ku
engetela rivilo).
• Tsavula na ku gayela no hluta timhaka a tirhisa
vuswikoti bya yena byo yingisela, byo hlaya,
na byo langutisa.
• Hundzuluxela timhaka ku suka eka ririmi ro
karhi ku ya eka rin'wana.
151
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Valanga hi endlelo ro hluta no gayela timhaka
(process) hi ku:
• Hluvukisa maendlelo yo yisa emahlweni ku
kuma, ku kambela na ku humesa timhaka leti
faneleke (xik. ku tirhisa swihlovo swa vutivi
swo fana na imeyili, tibuku-swihlovo, swi
hangalasa-mahungunyingi swa elekithironiki).
• Hluvukisa vuswikoti byo teka no endla tinotsi
(xik. ku longoloxa, ku ntlawahata no veketela
kahle timhaka).
• Hlengeleta timhaka na ku ti katsakanya ku
suka ka swihlovo swo hambana.
• Lemuka loko xivulavuri kumbe xihlovo xa
timhaka xi nga twisiseki hikuva xi ri ni
tinhlamuselo timbiri, xi tirhisa timhaka hi
ndlela yo ka yi nga ri yona kumbe ku vula
swilo leswi nga hava ntiyiso kumbe vuseketeri.
• Hundzuluxela timhaka ku suka eka ririmi
rin'wana ku ya eka rin'wana.
• Kambela nkoka na nkala-hoxeko wa timhaka
eka matsalwa ya yena n'wini.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a
khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku
dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
152
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
5
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ehleketisisa hi ku:
• Tlhelela eka nhlamuselo leyi nga ka yi nga
kumekangi eka tsalwa, ku huma ni nhlamuselo na
ku hlamusela xikongomelo xa mutsari hi ku
hlamusela matsalwa yo tsariwa, yo voniwa, yo
yingisela (xik. hikokwalaho ka yini mutsari a vula
leswi?).
• Hlamusela xivangelo na makumu (xik. leswi swi
humelela hikuva...).
• Hlamusela na ku vumba mavonelo ya yena n'wini
hi ndlela leyi twisisekaka.
• Seketela miehleketo hi ku tirhisa tinhlayo na
vumbhoni byin'wana.
• Nyika mbulavulo lowu lulamisiweke kumbe a tsala
tsalwa leri nga na manghenelo lamanene, ri
vumbiweke kahle na ku va na mahetelele lama
khorwisaka.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ehleketisisa hi ku:
• Katsakanya timhaka kumbe miehleketo hi ku
hlawula, ku angarhelisa, ku ntlawahata no
hlela.
• Hlamusela no kanela xivangelo na makumu
(xik. leswi swi humelela hikuva...).
• Paluxa no hlamusela timhaka ta ntiyiso.
• Paluxa no hlamusela mboyamela-thelo-rin'we
na mavonele yo kuceteriwa.
• Nyika mavonele yo kanetana ni ya van'wana a
tlhela a seketela (xik. A ndzi yimi na swona
hikuva... naswona ndzi seketela hi ku ri...).
• Vutisa swivutiso no tirhisa ku ehleketelela ku
ntshunxa swiphiqo no antswisa ku ehleketa hi
timhaka to pfilungana, miehleketo na leswi a
titwisaka xiswona (xik. timhaka ta timfanelo ta
vumunhu, timhaka ta swa mbangu).
153
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ehleketisisa hi ku:
• Lemuka nongonoko wa miehleketo eka tinxaka
to hambana-hambana ta matsalwa.
• Hlahluva xivangelo na makumu hi vuenti.
_ Vumba ni ku tirhisa nkanetano hi ndlela leyi yi
endlaka leswaku:
• Swi landzelela nongonoko wo karhi lowu
twisisekaka eka muhlayi/muyingiseri.
• Yimela tinhlamulo na nkaneto.
• Tirhisa timhaka-nkulu na mahlamuselelo ya
tinhlayo hi vutitshembi lebyikulu.
• Tirhisa swivutiso, timhaka leti humaka eka
tsalwa na ntlhantlho ku vumba miehleketo ya
vuxoperi ku lulamisa no ololoxa swiphiqo.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a
khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku
dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
154
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
5
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Lavisisa no valanga hi ku:
• Vutisa miehleketo na mianakanyo yo huma eka
Kharikhulamu hi ku angarhela.
• Pima matlhelo hi ku endla xiboho xa leswaku hi
xihi eka leswimbirhi xi nga xona nhlawulo wo
antswa.
• Tirhisa swivumbeko swa ririmi ku hlamusela
miehleketo leyi yi pfilunganeke (xik. ku tirhisa
swipimelo: loko ngi swihlovo a swi avanyisiwe
kahle, a hi ta va na vugevenga byitsongo).
• Tirhisana na van'wana ku lulamisa swiphiqo na ku
huma na mhaka.
• Hundzuluxa ndlela yo andlala timhaka (xik. ku
suka eka girafu ku ya eka ku tsala).
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Lavisisa no valanga hi ku:
• Vutisa swivutiso swo pfilungana mayelana ni
timhaka ta tiko (xik. ku ba vadyondzi
exikolweni).
• Pima matlhelo hi ku endla xiboho xa leswaku
hi xihi eka leswimbirhi xi nga xona nhlawulo
wo antswa.
• Tirhisa swivumbeko swa ririmi ku hlamusela
miehleketo leyi yi tikisiweke (xik. ku suka eka
swivulwa-n'we ku ya eka swivulwampfilungano).
• Endla mbalango lowu angarhaka kharikhulamu
a ri yexe.
• Ku ya hi swilaveko swa ntirho, a ringetela
maendlelo yo hambana ya nkunguhato, ntirho
wo rhanga, ku hlela na mpfuxeto.
155
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Lavisisa na ku valanga hi ku:
• Yisa emahlweni ku vutisa na ku pima
matlhelo.
• Kurisa ntivo wa vuvulavuri ku engetelela ku
nonon'hwa ka miehleketo (xik. Ku hlahluva
swivulwa na swivulwana-hava swo hambanahambana).
• Tirhisa tifomete to hambana ku kunguhata,
lulamisa, ku hlela na ku vika matsalwa.
• Anakanya hi mavonele yo hambana loko a
hlamusela matsalwa (xik. miehleketo ya
van'wana).
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a
khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku
dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
156
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
5
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ehleketa hi ndlela ya vutumbuluxi hi ku:
• Langutisisa, ku vhumba, ku lorha, ku tshikelela
leswaku ku va ni ku twisiseka.
• Tirhisa ku tsala ku kurisa miehleketo (xik. jenala,
ku tirhisa tindlela to bubutsa byongo, mimepe ya
miehleketo).
• Ehleketa hi swo hambana a swi tirhisa hi
vutumbuluxi. (xik. Anakanyela ku hambana ka
ntokoto, mfuwo, ntsakelo, na leswi swi nga
tirhisisiwaka xiswona).
• Tirhisa ririmi ro angarhela Kharikhulamu ku
ololoxa swiphiqo (xik. ku cinca-cinca ririmi loko
munhu a ri karhi a vulavula).
• Fananisa leswi tindzimi to hambana ti
hlamuserisaka xiswona matheme eka Swiyenge
swo hambana swo dyondza na ku vumba
nhlanganiso ku pfuna ku twisisa na ku pfuna eka
ku ololoxa swiphiqo.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ehleketa hi ndlela ya vutumbuluxi, a:
• Hluvukisa vuswikoti byo anama hi ku tirhisa
tindlela to hambana-hambana to hlaya (xik. a
hluvukisa ku hlaya hi rivilo ku kuma mongo,
ku hlaya hi rivilo ro xopela swo karhi, na
vuswikoti byo hlaya hi vukheta).
• Kambisisa hilaha vatsari va cinca-cincaka
matsalele ku fanela swilaveko swa vona.
• Anakanya hi leswi swi nga kotekaka kumbe
leswi swi nga endliwaka ematshan'wini ya swo
karhi ku kurisa miehleketo (nkumbetelo na
vupimanisi).
• Tsala hi ku ringetela ku kambisisa miehleketo,
ntlhaveko/nyanyuko na ntokoto wo anakanya.
• Ringetela hi mbuyelo wo tirhisa swo voniwa
na mimpfumawulo eka tinxaka to hambana ta
matsalwa (xik. swinavetiso).
• Fananisa leswi tindzimi to hambana ti
hlamuserisaka xiswona marito eka Swiyenge
swo hambana swo dyondza na ku vumba
nhlanganiso ku pfuna ku twisisa na ku pfuna
eka ku ololoxa swiphiqo.
157
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ku ehleketa hi vutumbuluxi hi ku:
• Ringetela swivumbeko swo hambana-hambana
swa swivulwa eka vutsari na matsalwa yo boxa
timhaka-nkulu (xik. ku hundzuluxa
matshamelo ya marito ku tshikelela mhaka).
• Ehleketa swikotekoteko na ncinceko na
tindlela tin'wana ku kurisa miehleketo
(kumbetela).
• Nyanyula muhlayi hi ku vumba mianakanyo ya
maendlele ya minchumu leyi tiviwaka.
• Hundzula vonele hi ku cinca xiyimo lexi
toloveriweke loko va tlanga ntlangu.
• Yelanisa leswi tindzimi to hambana ti
hlamuserisaka xiswona timhaka eka Swiyenge
swo dyondza swo hambana-hambana na ku
vumba nhlanganiso ku pfuna ku twisisa na ku
pfuna eka ku ololoxa swiphiqo.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a
khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku
dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
158
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
5
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Xopaxopa na ku pima nkoka hi ku:
• Ehleketisisa hi vuxoperi hi ku nyikana miehleketo
na ku fananisa vonele na van'wana.
• Hlahluva vundzeni, leswinene na ku tsandzeka ka
tsalwa na ku nyika nhlamulo leyi twisisekaka leyi
gayeriweke.
• Twisisa na ku tirhisa marito yo fananisa (xik. Hi
ndlela yaleyo ...Hakanyingi...).
• Kambela ntirho hi ku avelana na vayingiseri lava
ku kongomiweke vona ivi a wu antswisa.
• Gayela leswi a swi tweke ku vutisa swivutiso na ku
kanetana ni mavonele lama nyikiweke.
• Pfumelela mavonelo ya van'wana, a seketela ya
yena mavonele ni ku ya lulamisa lomu swi
faneleke.
_ Katsakanya hi ku:
• Pima nkoka wa leswi a nga hoxa xandla eka swona
na ku swi fananisa na ntirho wa van'wana.
• Hlawula swihlawulekisi swa nkoka ku tlula swa
van'wana hinkwaswo na ku hlanganisa miehleketo
ya swirho swa ntlawa hinkwayo yi vumba nchumu
wun'we.
• Tirha eka tiphurojeke leti angarhaka Swiyenge swo
Dyondza ivi a humesa phurojeke ya nkatsakanyo
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Ku xopaxopa na ku pima nkoka hi ku:
• Hlamula hilaha swi faneleke eka miehleketo na
vonele ra van'wana hi timhaka ta nkoka to
fana na ta xihlawuhlawu ku ya hi muhlovo,
rimbewu, timhaka ta mbangu, ku xixima na ku
tiyisela.
• Ehleketa hi muhlayi, a hlaya ntirho nakambe a
pfuxeta xitayili, xivumbeko na nka-hoxeko.
• Gayela hi hi leswi a nga swi twa, a vutisa
swivutiso leswi tlhontlhaka a kanetana ni
mavonele lama nyikiweke.
• Pfumelela mavonelo ya van'wana, a seketela
ya yena mavonele ni ku ya lulamisa lomu swi
faneleke.
• Ehleketa ni ku gayela hi nhluvukiso wa
vuswikoti byo va xivulavuri, muyingiseri na
mutsari eka tindhawu to hambana-hambana, a
paluxa leswi lavaka ku antswisiwa.
• Ehleketa hi matimba ya munhu un'wana ni
un'wana mayelana ni ku va a nghenisa xandla
eka migingiriko a lemuka swivandla swo
tihluvukisa.
_ Katsakanya hi ku:
• Teka xiavo eka mimbiko ya ntlawa laha
matshalatshala ya un'wana ni un'wana ya
tekiwaka ya ri ya nkoka.
• Tirhisa vutivi lebyi humaka eka Xiyenge xo
karhi xa Dyondza ku antswisa leswi endliwaka
eka xin'wana ku humesa xikumiwa lexi nga
katsakanyiwa.
159
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Hlahluva na ku kambela hi ku:
• Kambela ku tshembeka na ku tirhiseka ka
timhaka ku suka eka ku tsala ku ya eka swihlovo
swa swihangalasa- mahungunyingi eka swilo
(xik. timhaka leti humelelaka sweswi).
• Tihlahluva vutshila byo hlaya, byo tsala, byo
yingisela hi vuxoperi, maendlelo ya ntolovelo
na ntokoto, va lemuka leswi kotiwaka ngopfu
na tindhawu leti faneleke ku hluvukisiwa.
• Pfuxeta switayili, swivumbeko na nkalahoxeko
wa matsalwa.
• Anakanya hi ndlela yo lava ku vutisa swivutiso
swa vuxoperi na mavonele eka leswi swi
voniwaka/twiwaka/hlayiwaka.
• Seketela mavonele ya yena n'wini hi ku
seketela hi vumbhoni no hundzuluxa lomu swi
faneleke na mavonelo ya van'wana.
_ Katsakanya hi ku:
• Antswisa leswi a swi tsaleke hi ku pfuxeta na
ku hlela.
• Anakanya hi makambelele ya tintangha ni
ntlawa na ku pfumela ku antswisa ku
ringanyeta ka van'wana.
• Tirhisa vutivi bya xiyimo xa le henhla byo
tirhisa swo huma eka Swiyenge swin'wana
swo Dyondza ku kurisa ni ku humelerisa
mihandzu leyi katsakanyiweke.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA
Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku
ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a
khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku
dyondza.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
160
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
5
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa ririmi ku humelerisa:
• Humerisa leswi u swi tivaka na leswi u swi tweke
ivi u vutisa swivutiso swa xiyimo xa le henhla.
• Ivi u humelerisa vuswikoti bya wena n'wini tani hi
xivulavuri,muyingiseri na mutsari eka leswi u
switivaka, ivi u hlawula swiphemu swo karhi ku
swi hluvukisa.
• Humelerisa vuswikoti bya un'wana na un'wana
tani hi muhoxa xandla eka migingiriko ya
mitlawani ni ku hlawula swiyenge swo karhi ku
endlela ku swi hluvukisa.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa ririmi ku humelerisa:
• Humerisa leswi u swi tivaka na leswi u swi
tweke ivi u vutisa swivutiso swa xiyimo xa le
henhla.
• Ivi u humelerisa vuswikoti bya wena n'wini
tani hi xivulavuri, muyingiseri na mutsari eka
leswi u switivaka, ivi u hlawula swiphemu swo
karhi ku swi hluvukisa.
• Endla nkatsakanyo wa swi humelerisi hi tlhelo
ra vuswikoti nkulu bya un'wana ni un'wana
tani hi muhoxa xandla eka migingiriko ya
mintlawa na ku yisa emahlweni ku hlawula
tindhawu leti faneleke ku huvukisiwa.
161
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirhisa ririmi ku humelerisa:
• Ku humelerisa ni ku hlahluva ntikelo wa ntirho
ni nkongomo wa mahungu entirhweni wa yena
kun'we ni wa van'wana.
• A langutisisa no xopaxopa ntirho wa yena hi
vukheta lebyikulu swinene hi ku kongomisa
eka ku hlaya, ku tsala ni vuswikoti byo
yingisela, ku katsa ni mintolovelo na ntokoto
wa yena eku ti hluvukiseni.
• Ku humelerisa, ni ku tlhela a vutisa swivutiso
leswi ntlhontlhaka miehleketo (ku katsa ni
maehleketelo yo voyamela tlhelo rin'we) eka
leswi a swi vonaka,a twa no swihlaya.
• A vuyetela miehleketo ya yena, lomu
swifaneleke, endzhaku ka ku twa kumbe ku
hlaya mavonele ya van'wana.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA
RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa
mimpfumawulo, marito ni ntivo ririmi ku
tumbuluxa ni ku nyika vonele ehenhla ka
matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
162
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
6 Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirha hi marito:
• Ku tirhisa maendlele yo hambana-hambana ku tsala
marito yoka ya nga tolovelekanga.
• Ku ti tumbuluxela mapeletele ya yena n'wini ya
marito na dikixinari ya marito ehenhla ka
kharikhulamu.
• Ku tirhisa dikixinari na thesorasi ku andzisa
ntivomarito ni ku antswisa mapeletele.
• Ku tirhisa marito yo tsemakanya hi ndlela leyi
faneke.
• Hlawula no tirhisa marito lama welaka eka ntlhawa
wun'we eka xiyenge xin'we hi ku kongomisa eka
vundzeni ku ndlandlamuxa ntivo marito.
• Hlawula swirhangi ni swilandzi ku nyika
nhlamuselo Xopaxopa tindlela leti ririmi ri tirhaka
ha tona eku lombeni ka marito eka tindzimi
tin'wana,ni tindlela leti marito ya vumbisiwaka
xiswona ivi ya tirhisiwa hi tindlela leti faneleke.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirha hi marito:
• Ku tirhisa maendlele yo hambana-hambana ku
tsala marito yoka ya nga tolovelekanga.
• Ku ti tumbuluxela mapeletele ya yena n'wini
ya marito na dikixinari ya marito ehenhla ka
kharikhulamu.
• Ku tirhisa dikixinari na thesorasi ku andzisa
ntivo-marito ni ku antswisa mapeletele.
• Ku tirhisa marito yo tsemakanya hi ndlela leyi
faneke.
• Hlawula no tirhisa marito lama welaka eka
ntlhawa wun'we eka xiyenge xin'we hi ku
kongomisa eka vundzeni ku ndlandlamuxa
ntivo marito.
• Hlawula swirhangi ni swilandzi ku nyika
nhlamuselo Xopaxopa tindlela leti ririmi ri
tirhaka ha tona eku lombeni ka marito eka
tindzimi tin'wana,ni tindlela leti marito ya
vumbisiwaka xiswona ivi ya tirhisiwa hi
tindlela leti faneleke.
163
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirha hi marito:
• Ku tirhisa maendlele yo hambana-hambana ku
tsala marito yoka ya nga tolovelekanga.
• Ku ti tumbuluxela mapeletele ya yena n'wini
ya marito na dikixinari ya marito ehenhla ka
kharikhulamu.
• Ku tirhisa dikixinari na thesorasi ku andzisa
ntivo-marito ni ku antswisa mapeletele.
• Ku tirhisa marito yo tsemakanya hi ndlela leyi
faneke.
• Hlawula no tirhisa marito lama welaka eka
ntlhawa wun'we eka xiyenge xin'we hi ku
kongomisa eka vundzeni ku ndlandlamuxa
ntivo marito.
• Hlawula swirhangi ni swilandzi ku nyika
nhlamuselo Xopaxopa tindlela leti ririmi ri
tirhaka ha tona eku lombeni ka marito eka
tindzimi tin'wana,ni tindlela leti marito ya
vumbisiwaka xiswona ivi ya tirhisiwa hi
tindlela leti faneleke.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA
RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa
mimpfumawulo, marito ni ntivo ririmi ku
tumbuluxa ni ku nyika vonele ehenhla ka
matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
164
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
6
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirha hi swivulwa:
• Hlawula no tirhisa maviti, maendli, mahlawuri,
switwananisi, mahlamari, ku katsa ni
mimpfumawulo.
• Hlawula no tirhisa swivulwa-nandza swo hambanahambana
hi ndlela yo lulama no amukeleka (xik.
Loko a ri ni khume ntlhanu wa malembe, mana wa
yena a lova).
• Hlawula no tirhisa swivulwa swo komba vuxaka ni
nhloko mhaka xik. ku ni vanhu vo va pfumalaka
mintirho.
• Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana tani hi
switatimendhe, swivutiso, ndzeriso ni swihlamari.
• Hlawula no tirhisa swiphemu swa xivulwa ku fana
na nhlokmhaka, riendli ro hlawula, nkongomo na
xiendliwa, xivulwa-hosi na xivulwa - hava.
• Tirhisa ntalo wa swihikahati hi tindlela leti
amukelekaka xik. xiboho, hiko mbirhi.
_ Tirha na matsalwa:
• Ku tirhisa tithopiki to hambana hambana na
swivulwa swo seketelana (xik. ku veka swivulwa
emakumu) ku tumbuluxa nyandza-vun'we bya
tindzimana.
• Ku tirhisa marito yo hlanganisa tani hi
'hambiloko'ku ndlandlamuxa xiyimo xa
maehleketele eka tindzimana.
• Hlanganisa swivulwa eka tindzimana leti
fambisanaka swin'we, xik. kholokhexini,
mbuyelelo wa marito, mavito-vito.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirha hi swivulwa:
• Hlawula no tirhisa maviti, maendli, mahlawuri,
switwananisi, mahlamari, ku katsa ni
mimpfumawulo
• Hlawula no tirhisa swivulwa-nandza swo
hambana-hambana hi ndlela yo lulama no
amukeleka (xik. Loko a ri ni khume ntlhanu
wa malembe, mana wa yena a lova).
• Hlawula no tirhisa swivulwa swo komba
vuxaka ni nhloko mhaka xik. ku ni vanhu vo
va pfumalaka mintirho.
• Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana tani
hi switatimendhe, swivutiso, ndzeriso ni
swihlamari.
• Hlawula no tirhisa swiphemu swa xivulwa ku
fana na nhlokmhaka, riendli ro hlawula,
nkongomo na xiendliwa, xivulwa-hosi na
xivulwa -hava.
• Tirhisa ntalo wa swihikahati hi tindlela leti
amukelekaka xik.xiboho, hiko mbirhi.
_ Tirha na matsalwa:
• Ku tirhisa tithopiki to hambana hambana na
swivulwa swo seketelana (xik. ku veka
swivulwa emakumu) ku tumbuluxa
nyandzavun'we bya tindzimana
• Ku tirhisa marito yo hlanganisa tani hi
'hambiloko'ku ndlandlamuxa xiyimo xa
maehleketele eka tindzimana.
• Hlanganisa swivulwa eka tindzimana leti
fambisanaka swin'we, xik. kholokhexini,
mbuyelelo wa marito, mavito-vito.
165
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
_ Tirha hi swivulwa:
• Hlawula no tirhisa maviti, maendli, mahlawuri,
switwananisi, mahlamari, ku katsa ni
mimpfumawulo.
• Hlawula no tirhisa swivulwa-nandza swo
hambana-hambana hi ndlela yo lulama no
amukeleka (xik. Loko a ri ni khume ntlhanu
wa malembe, mana wa yena a lova).
• Hlawula no tirhisa swivulwa swo komba
vuxaka ni nhloko mhaka xik. ku ni vanhu vo
va pfumalaka mintirho.
• Tirhisa swivulwa swo hambana-hambana tani
hi switatimendhe, swivutiso, ndzeriso ni
swihlamari.
• Hlawula no tirhisa swiphemu swa xivulwa ku
fana na nhlokmhaka, riendli ro hlawula,
nkongomo na xiendliwa, xivulwa-hosi na
xivulwa -hava.
• Tirhisa ntalo wa swihikahati hi tindlela leti
amukelekaka xik. xiboho, hiko mbirhi.
_ Tirha na matsalwa:
• Ku tirhisa tithopiki to hambana hambana na
swivulwa swo seketelana (xik. ku veka
swivulwa emakumu) ku tumbuluxa
nyandzvun'we bya tindzimana.
• Ku tirhisa marito yo hlanganisa tani hi
'hambiloko' ku ndlandlamuxa xiyimo xa
maehleketele eka tindzimana.
• Hlanganisa swivulwa eka tindzimana leti
fambisanaka swin'we, xik. kholokhexini,
mbuyelelo wa marito, mavito-vito.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA
RIRIMI
Mudyondzi u kota ku tirhisa
mimpfumawulo, marito ni ntivo ririmi ku
tumbuluxa ni ku nyika vonele ehenhla ka
matsalwa.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
166
Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
6
ku ya mahlweni
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Ndzandzelelano wa tindzimana hi ndlela yo
amukeleka ku tumbuluxa matsalwa.
_ Ku tumbuluxa ndzemukiso ni matirhisele ya xitayili:
• Tirhisa tinxaka to hambana ta swivulwa hi vulehi
na mfana-woxe.
• Hambanisa exikarhi ka ririmi ra ximfumu ni ro ka
ri nga ri ra ximfumu.
• Tirhisa swivulavulelo hi ndlela leyinene.
_ Vana ni maehleketele ya xiyimo xa le henhla:
• Hlawula matsalwa lomu ririmi ri nga boxiki hi ku
kongoma leswi lavaka ku vuriwa.
• Hlawula ririmi ra ntlimbeleto.
• Hlawula no tirhisa marito lawa ya kombaka
nxiximo wa rimbewu, xihlawuhlawu, swa mbangu,
rihanyu na swa ndhavuko.
_ Va na ni matirhisele ya ririmi lamanene xik. vulavula
hi swivula swo olova ni swo bohana.
Giredi ya 7
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Ndzandzelelano wa tindzimana hi ndlela yo
amukeleka ku tumbuluxa matsalwa.
_ Ku tumbuluxa ndzemukiso ni matirhisele ya
xitayili:
• Tirhisa tinxaka to hambana ta swivulwa hi
vulehi na mfana-woxe.
• Hambanisa exikarhi ka ririmi ra ximfumu ni ro
ka ri nga ri ra ximfumu.
• Tirhisa swivulavulelo hi ndlela leyinene.
_ Vana ni maehleketele ya xiyimo xa le henhla:
• Hlawula matsalwa lomu ririmi ri nga boxiki hi
ku kongoma leswi lavaka ku vuriwa.
• Hlawula ririmi ra ntlimbeleto.
• Hlawula no tirhisa marito lawa ya kombaka
nxiximo wa rimbewu, xihlawuhlawu, swa
mbangu, rihanyu na swa ndhavuko.
_ Va na ni matirhisele ya ririmi lamanene xik.
vulavula hi swivula swo olova ni swo bohana .
167
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele
Feyisi ya le Henhla
Hi tiva leswi loko mudyondzi a:
• Ndzandzelelano wa tindzimana hi ndlela yo
amukeleka ku tumbuluxa matsalwa.
_ Ku tumbuluxa ndzemukiso ni matirhisele ya
xitayili:
• Tirhisa tinxaka to hambana ta swivulwa hi
vulehi na mfana-woxe.
• Hambanisa exikarhi ka ririmi ra ximfumu ni ro
ka ri nga ri ra ximfumu.
• Tirhisa swivulavulelo hi ndlela leyinene.
_ Vana ni maehleketele ya xiyimo xa le henhla:
• Hlawula matsalwa lomu ririmi ri nga boxiki hi
ku kongoma leswi lavaka ku vuriwa.
• Hlawula ririmi ra ntlimbeleto.
• Hlawula no tirhisa marito lawa ya kombaka
nxiximo wa rimbewu, xihlawuhlawu, swa
mbangu, rihanyu na swa ndhavuko.
Giredi ya 8 Giredi ya 9
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
168
Feyisi ya le Henhla
DYONDZO YA 5
MAASESELE YA MUDYONDZI
MASUNGULO
Mpfapfrhuto wa maasesele wa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9
(Swikolo) wu kongomisiwile eka minsinya ya mimbuyelo ya dyondzo. Switandati swo maasesele Swifanele ku
kombisa ku humelela ka mudyondzi ni tindlela to hlawuleka na ku vona leswaku vadyondzi ra hlangana hi ku
apulaya vutivi na swikili. Maasesele ya fenele ku pfuna vadyondzi ku teka swiboho leswi hetisekeke hi ku
landza vuswikoti bya vona, ku tivekela swipimelo swa ku ya emahlweni ni ku hlohletela ku ya emahlweni ni
ku dyondza
Ku pfuneta eka maendlele ya maasesele ya mudyondzi, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa
Rixaka:
_ Xi paluxa Mimbuyelo ya Dyondzo ni switandati swa maasesele leswi yelanaka na swona eka xiyenge
xin'wana na xin'wana xa Dyondzo ku katsa na Giredi yin'wana na yin'wana eka bandhi ra Dyondzo yo
Angarhela na vuleteri (Tiredi R-9);
_ Endla nkatsakanyo wa Nxopaxopo ni Ndlandlamuxo wa Mimbuyelo ya Dyondzo na Switandati swa
Maasesele;
_ Veka Switandati swa Maasesele exivindzini xa maenglele ya maasesele eka Giredi yin'wana na yin'wana.
Switandati swa Maasesele swi hlamusela khwatsi levhele ya mudyondzi leyi languteriweke laha Vadyondzi
vafaneleke ku kombisa vuswikoti bya vona bya Mimbuyelo ya Dyondzo ku katsa ni tindlela leti tirhisiwaka
eka ku kombisa vuswikoti byo bona.
Dayagiramu leyi yi hlamusela ku nghenelana exikarhi ka tielemente to dizayiniwa ta xitatimendhe lexi
Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka:
169
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
NXOPAXOPO NI NDLANDLAMUKO WA
MIMBUYELO
SWIYENGE SWA DYONDZO
MIMBUYELO YA DYONDZO
Switandati swa maasesele
swa Giredi yin'wana na
yin'wana
MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO
Nhlamuselo
Maasesele eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) i ku yisa
emahlweni, maendlele lawa ya pulaniweke ya ku hlengeleta mahungu mayelana ni vuswikoti bya vana lebyi
pimiwaka hi switandati swa maasesele ya mimbuyelo ya Dyondzo eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa
Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi lava nhlamuselo ya le rivaleni na switirateji swo hambana-hambana ku
pfuneta vdyondzisi ku nyika vana mimbuyelo yo pfuna ni ku nyika swiviko eka vatswari, kun'we ni vanhu
ntsena lava nga ni ku navela.
Timhaka-nkulu
Mimbuyelo ya dyondzo i ndlela yo dyondzisa no dyondza leswi endlaka swi va rivaleni leswi vadyondzi a
faneleke ku swi fikelela. swinawana leswi tirhaka hi leswaku va hlamusela no kombisa swa ha suka ehansi
leswi va swi languteleke eka vana. Tirho - nkulu wa mudyondzisi i ku dyondzisa hi xikongomelo xo pfuna
vana ku kota ku fikelela swilaveko swa switandati swa maasesele leswi languteriweke eka vana loko va ri eku
dyondzeni. Maasesele i ya nkoka eka dyondzo ya mimbuyelo hikuva hi maendlele lawa swi fanele swi koteka
ku asesa vana ku vona leswi va nga swi fikelela eka Giredi yin'wana na yin'wana.
Ku kota ku pfuna vana ku fikelela vuswikoti bya vona, maasesele ya fanelel ku va:
_ Ya le rivaleni ni nkongomiso lowu hetisekeke.
_ Ya hlanganisiwa ni madyondzisele no dyondza.
_ Ya kongomisiwa eka swipimelo kumbe switandati swo dyondza.
_ Ya hambana hi ku landza switayele swa matirhele, tithekiniki, switirho kun'we ni vundzeni;
_ Ya ntiyiso, yo tshembeka, ya le xikarhi lawa ya kongomisiweke eka mudyondzi hi yexe, ni ku olova ko
ringanela ku pfumelela ku hundzuka ku teka ndhawu.
Swikongomelo swa Maasesele
Xikongomelo-nkulu xo asesa vadyondzi i ku va khutaza leswaku va kula eka vutivi bya vona, ku nga ri ntsena
ku endlela ku va tlakusa. Hi maendlele lawa, maasesele ya tirhiwa ku xiyisisa swinene ku humela ka vadyondzi
ni ku fambisa swa tidyondzo ta vona. Switirhisiwa swinwana swa maasesele swi katsa:
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
170
Maasesele
Maasesele ya beyizi-layini eka lava va nga vo sungula
Maasesele ya byizi-layini ya tala ku tirhisiwa ngopfu eka vana lava sungulaka tidyondzo ta vona eka giredi
kumbe feyisi ku tumbuluxa leswi vana va switivaka. Endlele leri ri pfuneta vadyndzisi ku lulamisa swiyenge
swa dyondzisa hambi ya ri madyondzisele:
_ Maasesele ya xidayiginosisi
Maasesele ya xidayiginosisi ya tirhisiwa ku kumisisa ntumbuluko wa munhu niswivangelo leswi nga
tsandzisaka vana ku dyondza. Maasesele lawa ya landzeriwa hi vuleteri bya vunene, nseketelo ni ku
nghenelela loko vana va ri karhi va dyondza.
_ Maasesele ya xifomatifi
Maasesele lawa ya landzelerisa ni ku seketela tindlela to dyondza ni ku dyondzisa, leswi swi tirhisiwa ku
lemukisa vana ni vadyondzisi hi lswi swi faneleke ku dyondziwa no dyondzisiwa, leswi swi endliwa hi
xikongomelo xo lava ku antswisa hi mikarhi hinkwayo.
_ Maasesele ya xisamatifi
Maasesele lawa ya nyika nkatsakanyo wa leswi swi fikeleriweke hi vana hi nkarhinyana wu ri wu tsongo,
xik. Eku heleni ka lembe xidyondzo kumbe loko mudyondzi a lava ku suka exikolwebni xin'wana ku ya
eka xin'wana.
_ Maasesele ya sistemetiki
Maasesele lawa i ndlela leyi ha yona ku langutisiwaka ngopfu vuswikoti bya vana eka dyondzo hi ku
angarhela. xin'wana xa swipemu xa maasesele lawa i maasesele ya vana hi ku landza vuswikoti hi ku ya hi
leswi swi kombisiweke hi swikombiso swa rixaka. Maasesele lawa ya tala ku endliwa eku heleni ka feyisi
yin'wana ni yin'wana ya bandhi ra Dyondzo ya Vuleteri byo angarha. Swikolo swo hlaya hi ku yimela
swifundza swi hlawuriwile hi xikongomelo xo ringeta maasesele lawa hi ya boxeke laha henhla.
MAASESELE YO YISA EMAHLWENI
Swihlawulekisi swa maasesele yo yisa emahlweni
Maasesele yo yisa emahlweni i maendlele-nkulu ya maasesele lawa ya tekaka ndhawu eka Xitatimendhe lexi
pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka. Leswi swi katsa swinawana hinkwaswo swa maasesele ya
mimbuyelo ya dyondzo ni ku tiyisisa maasesele ya lawo:
_ Swi teka ndhawu endzaku ka nkarhi wo leha naswona i mhaka leyi tshamaka yi humelela nkarhi na nkarhi:
Ku dyondza ku ta tshama ku ri karhi ku kamberiwa nkarhi na nkarhi ku kondza loko lembe ri ya ku chapu.
171
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
_ Seketela ku kula ni ndlandlamuko wa vana: Van ava va vatirhikulorhi hi ku va ni xiave hi swo dyondza ni
maasesele , twisisa lawa ya tirhisiwaka eka maasesele ya vana ni migingiriko ya vona, ni ku vona leswaku
wa va katsa eka ku ti kambela ka siku na siku va ri hi voxe kumbe ni mintlawa, leswi swi engetelela
vutitshembi eka vana.
_ Nyika swiviko ku suka eku dyondzeni no dyondzisa: Ku nyika mbuyelo hi yin'wana ya makhiya ya ku
humelela ka maasesele ya xifomatifi. Maendlele yo nyika mbuyelo ya katsa ku vutisa, ku kongomisa ka
mudyondzisi eka mbulavulo ni swo tsariwa kunene.
_ Maasesele yo hlanganela: Leswi swi katsa ku tirhisa maasesele yo hlaya hi ku angarhela mimbuyelo yo
hlaya ya dyondzo. ni ku katsa switandati swo hlaya swa maasesele leswi tirhaka hi tindlela to hambanahambana,
tsundzuka, switandati swa maasesele swi ni xiave ku tlurisa loko swi fika eka makambelele ya
vana hi ku tirhisa tithekiniki to hambana. Vuswikoti eka swiyenge swa dyondzo swi nga kamberiwa
himtindlela to tala, hikokwalaho tindlela to hambana ta maasesele ti tirhisiwa ku nyika vana xikhati xo tirha
hi ku hetiseka ku hi leswi swi languterisiweke xiswona hi ku landza mimbuyelo.
_ Tirhisa switirateji leswi nga ta katsa vana ni swilaveko swa vona (ririmi, ku tiya miri, emiehleketweni ni
swa ndhavuko): Maasesele yo yisa emahlweni ya pfumelela vadyondzisi ku tekela enhlokweni vadyindzi hi
ku landzelerisa swa tidyondzo ta vona hambi swi ri swilaveko. Leswi swi pfuna vana ku hundza eka ku
nonoheriwa hi ku hatlisa ku o.
_ ololoxa swiphiqo leswi vana va nga na swona: Eka ntlawa wun'wana ni wun'wana ku ni vuswikoti byo
ringanela eka vana hi ku landza mabyongo ya vona. A hi mfanelo leswaku vadyondzi va kamberiwa
hinkwavo hi nkarhi wu ri wun'we.
Ku amukela maasesele ya xisametifi
Mbuyelo lowu vana va wu hlengeleteke hi nkarhi lowo leha swonghasi eku tirheni ka vona ku sukela eku
sunguleni ka lembe ku fika eku heleni ka rona wa tirhisiwa ku va makambelele ya nkarhi na nkarhi eka
dyondzo ya vana ya siku na siku. maasesele lawa ya lava ku pulaniwa swinene ku sukela eku sunguleni ka
lembe, ku katsa switirateji swo hambana hambana leswi tirhisiwaka - xik, ntirho lo vana va nyikiwaka ku wu
tirha, Swikolo ni swikambelwana leswi va tsarisiwaka swona, lowu ii nkateko lowukulu lowu vana va wu
tirhisaka ku vona leswaku va tiva ku fika kwihi hi lswi va swidyondzisiweke.
Switirateji swa maasesele
Ku hlawula mhaka ya switirateji swa maasesele yi le ka mutirhisi yena hi yexe, leyi nga mhaka ya muxaka wa
yona wu woxe eka mathicara, giredi na xikolo, ni ku tshembela eka vuahluri by thicara. Vukona bya ndhawu ni
switirhisiwa swi nsusumeto eka mhaka leyi, Kambe hi tlhelo rin'wana valeteri va swikota ku hambana hi
maendlele hambiloko va ri ni switirhisiwa swo yelana.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
172
Maasesele
Maendlele, tithekiniki ni swirhisiwa leswi hlawuriweke ku tirhiseriwa migingiriko ya maasesele swi fanele ku
va leswi kongomaneke na maasesele wo walawo ku landzelerisa swilaveko swa Switandati swa maasesele,
naswona swikongomelo swa maasesele swi fanele ku humeseriwa erivaleni ni ku tlhela swi twisisiwa hi vana
ku katsa ni vadyondzisi va vona. Vuswikoti byi nga kombisiwa hi tindlela to tala .Hikokwalaho maendlele ya
tinxakaxaka ya laveka ku nyika vana nkarhi wo tala wo kombisa vuswikoti bya vona ehenhla ka leswi va swi
tivaka hi ku hetiseka.
Mintirho yo yelana ya maasesele
Xikongomelo xa Mitirho yo yelana ya maasesele i ku:
_ Ku vona leswaku ku ni majajele wan'we ya vadyondzisi.
_ Ku tlakusa masetele ya xitandati xin, we.
_ Ku tiyisisa vuswikoti bya maasesele yo yisa emahlweni eswikolweni .
_ Ku tlakusa maendlele yo endla leswinene ntsena hi tirhisa switirhisiwa ni switirho.
_ Ku tiyisisa leswaku maasesele yo endliwa hi swikolo ya endliwa hi ndlela leyi faneleke.
_ Ku tiyisisa ndlandlamuko wa mikateko eka vadyondzi.
Mintirho leyi yelanaka ya maasesele yi nga setiwa eka ofisi ya le ka naxinali, swifundzha, tidisitiriki kumbe
levhele yo hlanganela, yi fanele ku endliwa eswikolweni, ni ku modaretiwa eka tindhawu ta le handle
MAMANEJELE YA MAASESELE
Vanhu lava katsiwaka eka Maasesele
Xikolo kun'we ni mathicara va ni vutihlamuleri lebyi kulu swinene loko swi fika eka swa maasesele ya
vadyondzi. Mathicara va languteriwa ku tumbuluxa maasesele lawa ya nga ni vunene ni ku amukeleka.
Tipholsi ta swifundza ti fanele ku vona leswaku ti katsa vadyondzi, thimi ya xikolo ya maasesele, tithimi to
huma hi le ka swifundza-ntsongo, vukorhokeri bya vapfuni, Vatswari, tani hi loko swi va fenerile.
Nongoloko wa Maasesele ya Swikolo
Xikolo xin'wana na xin'wana xi fanele ku hluvukisa minongoloko yo kambela leyi simekiweke eka swiletelo
swo kambela swa xifundzankulu na swa rixaka. Xi fanele ku vani Ntlawa wo Kambela wa Xikolo na Pulani yo
Kambela ya xikolo ku hatlisisa ku tirhisiwa ka Pholisi leyi. Ntlawa wu fanele ku vani vayimeri vo huma eka
swiyimo hinkwaswo na Xivandla xa Dyondzo.
Ku tiyisisa leswaku ku tirhisiwa endlelo ra kahle ro kambela, minongoloko yo Kambela ya Xikolo yi fanele ku
humesela erivaleni:
_ Ku pulana ndlela yo ya emahlweni ko kambela no tirhisiwa;
_ Ndlela leyi tibuku ta tirhekhodi ti hlayisiwaka hi yona, ku kumeka na vuhlayiseki;
_ Tirhekhodi ta maasesele ti pimanyetiwa hi Xifundzha
_ Ku tiyisisiwa ka le ndzeni ko kambela;
173
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
_ Ndlela leyi nkambelo wu endliwaka hi yona exikolweni;
_ Ku languteriwa ka maendlelo hinkwawo yo kambela;
_ Ku leteriwa ka vatirhi eswivandleni swo kambela;
Swivandla laha swilaveko swa vuleteri bya le xikolweni byi faneleke ku va kona swi katsa:
_ ku tirhisiwa ka tindlela/swiyenge swo kambela;
_ ku tumbuluxa ntwanano exikarhi ka vadyondzisi va gireyidi yo yelana hi leswi voniwaka swi fanerile ku
eneta Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya Dyondzo;
_ ku tsala minkanelo swa migingiriko yo kambela na mimbuyelo; na
_ ku fikelela ntwanano hi minongoloko yo kambela ya xikolo.
KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI
Tibuku ta Tirhekhodi
Mahlayiselo ya kahle ya tibuku i ya nkoka eka minkambelo hinkwayo, ngopfu-ngopfu eka minkambelo leyi
yaka emahlweni. Buku ya rhekhodi kumbe fayili yi fanele ku pfuxetiwa hi vadyondzisi hinkwavo. Yi fanele ku
vani:
_ mavito ya vadyondzi;
_ masiku yo kambela;
_ vito na nhlamuselo ya nghingiriko wo kambela;
_ mimbuyelo ya migingiriko yo kambela ku ya hi Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya
Dyondzo;
_ minkanelo ya endlelo ro seketela.
Tirhekhodi ti fanele ku simekiwa eka minkambelo ya ximfumo ni yo kala yi nga ri ya ximfumo. Tirhekhodi
hinkwato ti fanele ku kumeka, ku twisiseka, ku hlayisiwa, ku va xihundla no pfuneta eka endlelo ro dyondzisa
no vika.
Pholisi yo kambela ya swikolo yi boha hi vuxokoxoko byo tatiwa ka tirhekhodi ta tibuku. Tikhodi to kambela ti
tirhisiwa ku kombisa ndlela leyi mudyondzi a tirhaka hi yona eka Mimpimo yo Kambela na Mimbuyelo ya
Dyondzo. Tikhodi leti tirhisiwaka ti fanele kuva erivaleni no twisisiwa hi vadyondzi swin'we ni vatswari.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
174
Maasesele
TIKHODI LETI FANELEKE KU TIRHISIWA EKA NKAMBELO
Ku na tindlela to tala to nyika mahungu ya nkambelo eka vadyondzi no rhekhodiwa hi vadyondzisi. Ku
hlawula ndlela ya kahle yo endla leswi eka nghingiriko wa nkambelo swi taya hi timhaka to hlaya to fana na:
_ nhlayo ya vadyondzi etitlilasini na nkarhi lowu mudyondzisi a nga na wona;
_ ku pfilungana na ku leha ka nghingiriko wo kambela;
_ vundzeni bya dyondzo kumbe vutshila lebyi nga ku kamberiweni (xik. Matematiki kumbe ntivo-matsalele);
_ ku hatlisa ko nyikiwa ka mahungu;
_ ndlela leyi mahungu ya khumbaka vanhu hi yona;
_ maendlele (swiyenge) lama tirhisiwaka hi mudyondzisi ku hlamusela matirhelo ya vadyondzi;
_ loko matirhelo ya mudyondzi ya fanele ku ringanisiwa na ya tintangha; eka matirhelo lama hundzeke,
na/kumbe swilaveko swa Mimpimo ya Nkambelo na Mimbuyelo ya Dyondzo.
Tikhodi tin'wana ta minkambelo ti kahle eka swikongomelo swin'wana ku tlula swin'wana. Xikombiso,
minkanelo yi nga vani vuxokoxoko, ya vanhu no nyiketa minkanelo yo antswisiwa. Minkanelo nakambe yi nga
pfuneta eku vikeni hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo yo Nkambelo.
Kambe hambiswiritano, minkanelo yi nga teka nkarhi wo leha ku yi tsala no kala yi n ga rhekhodeki hi ku
olova. Tikhodi to fana na 'Swi saseke ngopfu, ' Swi sasekile', 'Swi kahle', 'Swa koteka', na 'A swi
ringanangi' ta olova ku ti tsala no pfumelela ku kamberiwa ko ya emahlweni ka nkambelo wa nkarhi lowu nga
hundza loko wu pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo. Kambe hambiswiritano, leswi a swi nyiki vuxokoxoko
lebyi nga kona eka minkanelo. Timaraka na tona ti rhekhodiwa hi ku olova no tlhela ti hlanganisiwa hi ku
hatlisa, ti andzisiwa no avanyisiwa. Ti na nkoka eku kambeleni ka matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa
na ya van'wana etlilasini, na tigireyidi kumbe swikolo swin'wana. Kambe hambiswiritano, a ti nyiki mahungu
yo ringana hi matirhelo ya vadyondzi loko ya pimanisiwa na Mimpimo ya Nkambelo.
Swikombiso exikarhi ka swin'wana swa tikhodi to yisa emahlweni nkambelo i:
_ a swi si fikeleriwa, swi le kusuhana, swi fikeleriwile;
_ matirhelo ya kahle, swi lava ku seketeriwa;
_ A, B, C;
_ Swivulwana (kumbe swiyenge) leswi tumbuluxiweke ku pfuneta eka nghingiriko wa nkambelo kumbe
xiviko.
Swi nga ri na mhaka leswaku ku hlawuriwa khodi yihi yo kambela le yi tirhisiwaka, mahungu i ya nkoka loko
ya hlanganisiwile na swiringanyeto. Swi nga endleka ku vani ku antswanyana eka ku humelela ka vadyondzi
loko va nyikiwa mahungu lama tsariweke ku tlula timaraka. Hambileswi timaraka na xidzana ti nga na nkoka
eka tirhekhodi, tanihi leswi swi olovaka ku tsala timaraka eka buku ya tirhekhodi, minkarhi yo tala a ti na
nkoka eka mahungu na swiviko. Swiphiqo swin'wana leswi nga kona eka timaraka ti nga hlanganisiwa no
kuceteriwa no va ti tumbeta swo tala hi ku humelela no ya emahlweni ka vadyondzi. Loko vadyondzi va hetile
nghingiriko wo kambela wo tlula wun'we, ku na ndzingo wo tirhisa timaraka ku ya hi aritimetiki, ku
hlanganisa no endla avhareji. Loko ku endliwa leswi, timaraka ti lahlekeriwa hi nkoka wa tona ku nyika
mahungu. Maraka ya nhlengelo kumbe avhareji ti tumbeta mhaka yo va mudyondzi a kotile ku dyondza kahle
175
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
eka mhaka yin'we ku nga ri eka yin'wana. Timaraka ti nyika mavonele yo angarhela hi ku humelela kambe ti
tumbeta swivangelo swa nkambelo wo humelela (kumbe ku pfumaleka ka ku humelela) eka mudyondzi, no
sivela mpakaniso wo dyondza swokarhi eka nkambelo. Nakambe a ti hlamuseri kahle ku humelela ka
mudyondzi eka nxaxameto wa tidyondzo. Hi minkarhi yo tala ku hlayisa maraka yo fana (ntsena loko yiri
kahle) swi tekiwa ku ri xikombiso xa ku humelela ka kahle. Maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo
wa Nkambelo wa Gireyidi 5 na maraka ya 70 loko yi pimanisiwa eka Mimpimo wa Nkambelo wa Gireyidi 6 yi
tumbeta hi ku hetiseka ku humelela ka mudyondzi loko a nga va na kona elembeni, leswi hlamuseriwaka kahle
hi nhlamuselo, khodi kumbe minkanelo.
Tikhodi ta rixaka
Eku rhekhodiweni kumbe ku vikiwa ka ku humelela eka Mimbuyelo ya Dyondzo ya gireyidi yo karhi, ku
fanele ku tirhisiwa tikhodi leti landzelaka:
1 = Matirhelo ya mudyondzi ya hundze ngopfu swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
2 = Matirhelo ya mudyondzi ya hundze swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
3 = Matirhelo ya madyondzi ya fikelele swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
4 = Matirhelo ya mudyondzi a ya fikelelangi swilaveko swa Mbuyelo wa Dyondzo eka gireyidi.
Yelanisa eka swikombiso leswi nyikiweke eka xiyenge xa Makhadi ya Xiviko, leswi nga laha ehansi.
Tixedulu to ya emahlweni
Eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana, xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku tatiwa, no sayiniwa hi nhloko
ya xikolo na mutirhi wa ndzawulo. Xedulu yo ya emahlweni i rhekhodi leyi nga na nkomiso hi ku humelela ka
vadyondzi eka gireyidi ya xikolo.
Xedulu yo ya emahlweni yi fanele ku katsa mahungu lama landzelaka:
_ vito ra xikolo na xitempe xa xikolo;
_ nongonoko wa vadyondzi eka gireyidi yin'wana na yin'wana;
_ tikhodi to ya emahlweni eka Nongonoko wa Dyondzo yin'wana na yin'wana (Sisiteme ya Tikhodi ya
Rixaka);
_ tikhodi to ya emahlweni eka gireyidi yin'wana na yin'wana (ku humelela ku ya eka gireyidi leyi landzelaka
kumbe ku tshama eka gireyidi yo fana);
_ minkanelo kumbe vuswikoti na swivandla leswi lavaka ku seketeriwa eka Nongonoko wa Dyondzo
yin'wana na yin'wana;
_ siku na nsayino wa nhloko ya xikolo, mudyondzisi na mudyondzisi un'wana, xikan'we na mutirhi wa
ndzawulo.
Swihlaya swa vadyondzi
Xihlaya xa mudyondzi i rhekhodi leyi yaka emahlweni ya mahungu lama nyikaka nhlamuselo yo angarhela ya
ku ya emahlweni ka mudyondzi, ku katsa na nhluvukiso wa kahle wa minkoka, mavonele, na nhluvukiso wa
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
176
Maasesele
mahanyelo. Xi pfuneta mudyondzisi eka gireyidi leyi landzelaka kumbe xikolo ku twisisa mudyondzi hi ndlela
yo antswa, no pfuna mudyondzi hi laha swi faneleke hakona. Xihlaya xi fanele ku hlayisiwa eka n'wana
un'wana na un'wana no tlhela xi fambisana na vadyondzi emalembeni ya vona hinkwawo yo dyondzo.
Mahungu lama landzelaka ya fanele ku katsiwa eka xihlaya xa mudyondzi:
_ mahungu ya munhu, ku katsa na xifaniso xa mudyondzi enkarhini wa sweswi;
_ xiyimo xa miri na matimu ya rihanyu;
_ swikolo leswi a dyondzeke eka swona na rhekhodi ya manghenelo;
_ ku nghenelela na ku humelela eka migingiriko yo hungasa;
_ mahanyelo;
_ ku nghenelela ka vatswari;
_ swivandla leswi lava ku seketeriwa hi mintirho yo hlawuleka;
_ nkomiso wa xiviko hinkwaxo xa ku hela ka lembe;
_ nkomiso wa tirhekhodi to tlakusiwa ta malembe yo dyondza;
_ fomo yo rhurhisiwa.
Tinoto:
1. Xihlaya xa mudyondzi xi siva matsalwa ya tirhekhodi hinkwawo ya khale lama a ya tirhisiwa hi swikolo, yo
fana na tirhekhodi ta makhadi, makhadi ya vadyondzisi/valeteri na makhadi ya Edlab. Xikongomelo-nkulu
xa xihlaya xa mudyondzi i ku pfuneta mudyondzi ku kota ku fikelela mahungu yo hambana lama nga kona.
2. Mahungu ya munhu a ya fanelanga ku hambanisiwa na ya mintlawa. Ntlawa i ndlela yo kambela leyi
nyikaka mudyondzi na mudyondzisi nkarhi wo languta migingiriko yo kambela yo hlaya. Ntirho wu vekiwa
eka fayili, kumbe bokisi. Xihlaya xa mudyondzi hi tlhelo rin'wana, i rhekhodi leyi nga na mahungu ya
mudyondzi.
SWIVIKO
Mahungu Lama Faneleke Ku Katsiwa Eka Swiviko
Vadyondzisi va fanele ku vani vutihlamuleri eka vadyondzi, vatswari, sisiteme ya dyondzo na vaaki hinkwavo
eku kambeleni ka vadyondzi va vona. Leswi swi endliwa hi k unyika swiviko. Ku engetela eka swiviko swo
tsariwa, swa nomo kumbe minyiketo leyi kotekaka, minkombiso ya ntirho wa vadyondzi, yi nga tirhisiwa.
Xiviko xin'wana na xin'wana xa ku humelela hinkwako ka mudyondzi xi fanele ku katsa mahungu hi:
_ dyondzo leyi fikeleriweke;
_ vuswikoti bya mudyondzi;
_ nseketelo lowu lavekaka;
_ mahungu lama pfunaka, lama faneleke ku katsa minkanelo hi matirhelo ya mudyondzi loko ya pimanisiwa
na ya tintangha na matirhelo ya mudyondzi ya khale loko ya pimanisiwa na swilaveko swa Xivandla xa
Dyondzo.
177
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
Ku vika eka vatswari swi fanele ku endliwa minkarhi hinkwayo ku va khutaza ku nghenelela. Vadyondzisi va
fanele ku vika eku heleni ka kotara yin'wana na yin'wana hi ku tirhisa makhadi yo vika ya ximfumo.
A hi minkarhi hinkwayo laha swi nga kotekaka ku nyika mahungu hi ku humelela eka Xivandla xa Dyondzo
xin'wana na xin'wana. Kambe hambiswiritano, swiviko swi fanele ku nyika mahungu hi ku humelela eka
Swivandla swa Dyondzo kumbe Minongonoko ya Dyondzo hinkwayo. Ematshan'wini ya Feyisi ya Masungulo
Makhadi e Ya Swiviko
Swilaveko swa le hansi swa khadi ra xiviko i:
1) Mahungu yo sungula
_ vito ra xikolo;
_ vito ra mudyondzi;
_ gireyidi ya mudyondzi;
_ siku ro velekiwa ra mudyondzi;
_ lembe na kotara;
_ siku na nsayino wa mutswari kumbe muhlayisi;
_ siku na nsayino wa mudyondzisi;
_ siku na nsayino wa nhloko ya xikolo;
_ masiku yo pfula no pfala ka xikolo;
_ xitempe xa xikolo;
_ xihlaya xa manghenelo xa xikolo;
_ nhlamuselo ya tikhodi ta sisiteme ya tikhodi ya rixaka.
2) Vuswikoti na swilaveko
Nyika nhlamuselo ya vuswikoti, swilaveko swo hluvukisa, kumbe swivandla leswi seketeriwaka hi mudyondzi
eka Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo. Tirhisa sisiteme ya tikhodi
ya rixaka ku pimanisa matirhelo eka Mimbuyelo ya Dyondzo leyi dyondziweke ku fikela sweswi - a swi kali
swi lava u nyika khodi ya Mbuyelo wa Dyondzo yin'wana na yin'wana. Eka xiviko xo hela ka lembe, ku
humelela hinkwako ka mudyondzi eka Mimbuyelo ya Dyondzo hinkwayo ku fanele ku kombisiwa.
3) Minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo
Nyika minkanelo hi Xivandla xa Dyondzo xin'wana na xin'wana kumbe Nongonoko wa Dyondzo, hi ku
tshikelela eka vadyondzi lava tluleke swilaveko kumbe lava faneleke ku ya emahlweni va seketeriwa.
Minkanelo ya vuswikoti byo karhi na swivandla swa nseketelo swi fanele ku hlanganisiwa na Mimpimo ya
Nkambelo. Minkanelo leyi yi ta pfuna vatswari, vadyondzi na vadyondzisi van'wana ku twisisa nseketelo lowu
mudyondzi a wu lavaka.
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
178
Maasesele
Tsundzuka: Swikolo swi fanele ku tirhisa tisisiteme ta tikhompyutha ku humesa makhadi ya swiviko, kambe
swilaveko leswi hinkwaswo swi fanele ku katsiwa.
Xikombiso xa mahungu eka khadi ra xiviko (Xiyimo xa le Henhla)
Xikombiso xa vuxaka exikarhi ka buku ya tirhekhodi, xedulu ya Mimbuyelo ya Dyondzo ya mudyondzisi na
khadi ra xiviko
179
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE
Lowu i nongoloko wa ndzandzelelano wa matheme lama tirhisiweke eku dizayineni ka Xitatimendhe lexi
pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 ( Swikolo ) ni swinawana swa maasesele ya mudyondzi:
Maasesele - lawa i mapulanele ya nkarhi hinkwawo ya maendlele yo hlengeleta mahungu mayelana ni
vuswikoti bya mudyondzi,lebyi pimiwaka hi ku hambana ni Switandati swa maasesele
Switandati swa maasesele - vutivi, swikili ni vumunhu bya vadyondzi swi fanele ku fikelela Mimbuyelo ya
Dyondzo eka giredi yin'wana na yin'wana
Maasesele ya beyisilayini - maasesele layo sungula lawa a ya tirhisiwa ku lavisisa leswi vadyondzi va swi
tivaka
Maasesele ya nkarhi na nkarhi - i modlili lowu khutazaka hlanganelo wa maasesele eku dyondziseni ni
ndlandlamuko wa vadyondzi hi ku tirhisa mbuyelo wa nkarhi na nkarhi
Mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla - Kun'we ni Mimbuyelo ya ndlandlamuxo, mhaka-nkulu ya Xitatimende
lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9 (Swikolo), lexi kuceteriwaka hi Vumbiwa, swi
katsa ku letela swikili eka vana, tani hi mbulavulo, maehlekete ya xiyimu xa le henhla, migingiriko yo maneja,
ku tirha hi ntlawa eka ni swikili swo tikambela
Kharikhulamu 2005 - Leri i tsalwa ro sungula ra muxaka wa rona eka malembe yo sungula yo pfumala
xihlawuhlawu. Pholisi ya dyongzo ya lembe ra 1997, ri nyika mpfapfarhuto wo letela vana va malembe yo
sungula eka SWA Tidyndzo, Dyondzo yo Angarhela ni vuleteri, Dyondzo yo yisa emahlweni ni vuleteri,
Dyondzo ya lavakulu ni vuleteri. Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi ta R-9
(Swikolo) swi kongomisiwe eka ku tiyisisa Kharikhulamu leyi ya 2005
Mimbuyelo ya ndlandlamuxo - kun'we ni mimbuyelo ya xiyimo xa le henhla, mimbuyelo nkulu ya
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) leswi kuceteriwaka hi
Vumbiwa bya tiko: leswi swi katsa ku pfuna vana ku kota ku fikelela ku navela ka vona
Levhele yo huma - loko vadyondzi va heta giredi ya 9, va nyikiwa masagwadi hi xivumbeko xa Xitifiketi xa
Dyondzo yo angarha ni Vuleteri
Maasesele ya xifomatifi - muxaka wa maasesele lowu asesaka progirese ya vana hi nkarhi wa tidyondzo hi
xikongomelo xo nyika mbuyelo eka vadyondzi leswi swi va tiyisaka nhlana eku dyondzeni ka vona
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
180
Maasesele
Feyisi ya masungula - Feyisi yo sungula ya dyondzo yo angarhela ni vuleteri bya bandhi: Tigiredi ta R, 1, 2
na 3
Bandhi ro angarhela - ra Dyondzo ni vuleteri - malembe ya khume ya dyondzo yo bohelela, ya vumbiwile hi
Feyisi ya masungulo, Feyisi ya le xikarhi na Feyisi ya le henhla
Xitifiketi xa Dyondzo yo angarhela ni vuleteri - xitifiketi lexi kumiwaka hi ku xitirhela loku hetisekeke xa
Dyondzo ni vuleteri
Ku hlanganisa - leri hi rona khiya -nkulu ra Dyondzo ya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa
Rixaka: xa tigiredi ta R-9 ( Swikolo) laha vana va languteriwa ku tirhisa vutivi na swikili swa vona hi ku
apulaya leswi va swi va swi dyondzeke eka mimbuyelo hi ku hambana ka yona
Ririmi ro Dyondzisa no Dyondza - ririmi leri tirhisiwaka ngopfu eka xiyenge xo dyondza, ri nga ririmi leri
twisisiwaka ngopfu i ririmi ro engetela (ku nga ri ririmi ra le kaya
Swiyenge swa Dyondzo - swiyinge swa vutivi swa eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa
Rixaka xa tigiredi ta R-9 (Swikolo): Tindzimi, Metametiki, Sayense ya ntumbuluko, Thekinoloji, Sayense ya
swa vutomi, Vutshila ni mfuwo, Ndzhendzeleko wa swa vutomi, Ikhonomi na sayense ya swa mamanejele
Switatimendhe swa Dyondzo - switatimende swa xiyenge xin'wana na xin'wana xa dyondzo lexi
tirhisanaka swin'we ni swiyenge swa Dyondzo ya Mimbuyelo ku katsa ni Switandati swa Maasesele
Profayili ya mudyongdzi - maendlele yo angarha lawa tirhisiwaka ku endlela ku pfuna mudyondzi ku fikelela
xiyimo lexi vekiweke hi ku susumetiwa ku va na milongo hinkwayo leyi languteriweke eka mudyondzi ni ku
nyika nsusumeto eka mudyondzi hi ku vona leswaku u na fayili leyi nga na milongo hinkwayo leyi faneleke,
niku tlhandlekela hi nyika swiviko swa lembe na lembe
Minongoloko yo Dyondzo - tiprogireme ta migingiriko yo dyondza, ti katsa vundzeni ni madyondzisele yo
hambana-hambana, leswi ii swi letelo swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta R-9
(Swikolo) kambe swi ta ndlandlamuxiwa hi swifundzha - ntsongo, swikolo ni mathicara
Sisteme ya makhodele ya nexinali - sisteme ya switandati swa nexinali leswi tirhiwaka ku kambela
migingiriko ya vadyondzi
Mimbuyelo - mimbuyelo leyi vaka kona eku heleni ka migingiriko yo dyondza, mimbuyelo leyi yi pfuna
swinene eku loteni ka madyondzisele
Mimbuyelo ya dyondzo - maendlele ni ndzhendzeleko wa leswi swi fikeleriweke, migingiriko na dyondzo hi
ku kongomisa eka n'wana, hi ku landza maendlele lawa, kharikhulamu 2005 na Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke
181
Xitsonga - Ririmi ra le kaya
Maasesele
xa tigiredi ta R-9 (Swikolo) swi kongomile ku khutaza dyondzo ya hilaha ku nga heriki
Photifoliyo - tifayili ta vadyondzi ha un'we - un'we leti khomeke mitirho ya vona
Progirexini - khiya-nkulu ra swinawana swa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa tigiredi ta
R-9 (Swikolo) lexi endlaka leswaku vana va kota ku sungula hi ku olva ni ku kota ku khandziyela ni leswo
nonoha hi ku landza vuswikoti bya vona
Maasesele ya samatifi - ya hambanile ni ya maasesele ya fomatifi, tani hi leswi ya nga mavikele ya nkarhi
na nkarhi hi ta migingiriko ya vana, ngopfu-ngopfu eku heleni ka lembe rin'wana na rin'wana
GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO
Ku yingisela hi nkhinkhi - loko munhu a ti veka endhawini ya xivulavuri a yingisela swinene leswi vuriwaka
Ririmi ro engetela - ririmi leri dyondziwaka hi ku engetela eka leri ra le kaya
Ririmi ro engetela eka tindzimi - nyingi - loko munhu a dyondza ririmi kumbe tindzimi ehenhla ka leri a
vulavulaka rona. Kambe ri nga sivi ririmi rakwe ra le kaya, kambe a ri dyondza ya fambisana kun'we
Swa ntiyiso - matirhisele ya ririmi ku tumbuluxa swa kahle no tsakisa
Alegori - xitori lexi eka xona swimunhuhatwa na leswi swi endliwaka swi yimelaka ntiyiso hi ku angarhela,
leswinene ni leswo biha hinkrhi wu ri wun'we
Aliterexini - mbuyelelo wa mimpfumawulo eka vuvulavuri eku sunguleni ka marito hi ku landzelelana
Antonimi - rito leri vulaka swo hambana hi nhlamuselo eka ririmi ( xik. Ku leha ni ku koma i maritofularha hi
Xitsonga)
Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo)
182
Maasesele
Maasesele
183
Xitsonga - Ririmi ra le kaya

Xitatimendhe lexi
Pfuxetiweke xa
Kharikhulamu xa Rixaka
Giredi R-9
(Swikolo)
Mavonele
(NDZAWULO YA DYONDZO)
Yi kandziyisiwile hi va Ndzawulo ya Dyondzo
Sol Plaatje House
123 Schoeman Street
Pretoria
Private Bag X895
Pretoria
Tel: +27 (12) 312 5911
Fax: +27(12) 321 6770
Website: http://education. Pwv.gov.za
Vun'wini (c)Ndzawulo ya Dyondzo eAfrika-Dzongo
Tikopi ta tsalwa leri ta kumeka ku suka eka tiofisi ta va dayirekta:
Hofisi ya le xikarhi ni ya Xifundzha, Ndzawulo ya Dyondzo,
Pretoria.
Tel: (012) 312 5410
ISBN 1-919917-13-6
Gazette no: 23406, Vol 443, May 2002
Dokhumente leyi yi fanele ku hlayiwa tanihi xiphemu xa
Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9.
Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xi katsa:
1. Mavonelo yo angarha.
2. Nhungu wa Switatimendhe swa Swiyenge swa Dyondzo
XITIVISO EKA MUHLAYI
Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi
Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume
n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika Dzonga.
Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu
xo bohana swinene ni ku tlhontlha miehleketo. Hi mikarhi yo tala vatirhi va
tidokhumente a va fanele ku ti tshulela marito hambi ku ri ku tivumbela
swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu. Tidokhumente
tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi
vavulavuri tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti.
Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya
mahluvukisele ya tindzimi ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu
eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa matsalwa lawa tani hi
masungulo yo yisa emahlweni.

i
Pheji Mavonele
Vundzeni
Vundzeni
Xiviko 1
Rito ro rhanga 2
Matimu 4
Vumbiwa, Vumunhu, Ku aka Tiko hi vutshwa na Kharikhulamu 7
Muxaka wa mudyondzi la languteriweke 9
Muxaka wa mudyondzisi la languteriweke 10
XIVUMBEKO XA KHARIKHULAMU LEXI PFUXETIWEKE XA
RIXAKA GIREDI R-9 ( SWIKOLO ) 10
Minsinya ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka 11
Vululami bya mahanyelo, Mbangu lowu baseke, Timfanelo ta
vanhu hi ku angarhela 11
Mimbuyelo ya Dyondzo 12
Swikili swa le henhla ni vutivi bya hinkwavo 12
Ku va erivaleni na ku fikeleleka 14
Ndzinganiso wa swiya mahlweni ni nhlanganiso 14
Xivumbeko ni Tikhonsepte leti tirhisiweke eka Switatimendhe swa
Dyondzo 16
Xana Mbuyelo wa Dyondzo i ncini? 16
Xana Switandati swa maasesele i ncini? 17
Xana hi kwihi ku hambana eka Switandati swa maasesele 17
ni mimbuyelo ya Dyondzo?
Minongoloko ya Dyondzo 18
Minongoloko ya Dyondzo hi ku ya hi feyisi 18
Swiletelo swa minongoloko ya Dyondzo 19
Mikarhi leyi aviweke 20
Maasesele 22
Xitifiketi xa Dyondzo ni Vuleteri bya Hinkwavo 22
Swiyenge swa Dyondzo: Tinhlamuselo ni Mimbuyelo 23
Tindzimi 23
Tinhlamuselo 23
Mimbuyelo 23
Matametiki 25
Tinhlamuselo 25
Mimbuyelo 25
Sayense ya Ntumbuluko 26
Tinhlamuselo 26
Mimbuyelo 26
Sayense ya swa vutomi 27
Tinhlamuselo 27
Mimbuyelo 27
Vutshila ni mfuwo 28
Tinhlamuselo 28
Mimbuyelo 28
Ndzhendzeleko wa vutomi 29
Tinhlamuselo 29
Mimbuyelo 29
Sayense ya swa Ikhonomi na Mafambisele 31
Tinhlamuselo 31
Mimbuyelo 31
Thekinoloji 32
Tinhlamuselo 32
Mimbuyelo 32
Pheji Mavonele
ii
Ku humelela ka kharikhulamu ya rixaka i ntlhontlho lowu kulu swinene eka
tiko rin'wana ni rin'wana. Hi ku angarhela, sisteme ya dyondzo ya hina ni
kharikhulamu ya kona swi phofula ku titwa ka hina tani hi vaaka-tiko ni xivono
xa leswaku hi ni mavonelo wahi ya xivumbeko lexintshwa xa ku navela ku
humelela hi vana ni vadyondzi. Hi nhlawulo wa leswi swi nga kona eka
kharikhulamu, lebyi i vuyimeri bya swihlawuriwa-nkulu ni vuehleketeri bya
vunene bya leswi swi nga vuriwaka 'dyondzo yo saseka' eka levhele ya
vundzeni.
Kharikhulamu leyi yi tsariwile hi vaaka-tiko va tsalela vaaka-tiko kulobye lava
va rhandzaka hi ku hetiseka nsimeko ni maendlelo ya xidimokrasi.Laha hi katsa
xivono xa hina xa mathicara ni vadyondzi lava va nga na ntivo-ndzingano ni
swikili swo hambana-hambana, lava tekelaka enhlokweni ni ku xixima swa
mbangu ni ku kota ku hlamula ni ku teka magoza ehenhla ka mintlhontlho leyo
tala leyi tiko ra Afrika-Dzonga ri langutaneke na yona eka malembe-xidzana
lawa.
Kambe hi fanele kuva ni ntiyiso wa leswi kharikhulamu yi nga kotaka ku swi
fikelela ni leswi yi nga tsandzekaka ku swi fikelela. Dyondzo yo ka ndzingano
ni vusweti byo pfumala swa ha ri swirha eka dyondzo ya laha tikweni, ku koka
ku tika ka mindyangu ni vana va kona i swikombiso leswinene swa ku pfumala
loku. Kharikhulamu leyi yi nga ha hlamuseriwa hi tindlela ni mavonelo yo
hambana-hambana. Leswi hi faneleke ku swi tiva hileswaku hi ta yi antswisa
(kharikhulamu), ni ku yi simeka hi vutlharhi ni vuswikoti lebyi hi nga na byona
hinkwabyo. Hi ta tlhela nakambe hi vona leswaku hi endla hi matimba
hinkwawo leswaku xivono lexi, xi fikeleriwa hi ku lulamisa swiphiqo leswi nga
yimaka endleleni ya nhluvuko wa vudyondzisi no dyondza.
Ku fikelela swibumabumelo leswi boxiweke laha henhla, ku laveka ku ti
yimisela lokukulu swinene ni vuhoxa-xandla bya hinkwavo lava tirhaka eka
Ndzawulo ya Dyondzo. Hi lava ntirhisano ni nseketelo wa mfumo hi ntalo,
vatswari, mathicara, vadyondzi ni hinkwavo vaaka-tiko hi ku angarhela. Ndzi
ni tshembo ni ku pfumela leswaku Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka
lexi antswisiweke xi ta angarhela miehleketo hinkwayo leyi nga ta tlakusa
xiyimo xa ntwanano ni ntirhisano lowu.
PROFESA KADER ASMAL, MP
MINISTARA WA DYONDZO
1
Pheji Mavonele
Xiviko
Xiviko
Eka nhlengeletano yo hlawuleka ya komiti ya Tinhloko ta Tindzhawulo ta
Dyondzo, hi siku ra 12 Ndzhati 1997, va bumabumerile ndzhundzhuluko wa
Mpfapfarhuto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka eka Tigiredi ta R - 9,
leswaku Holobye a swi amukela. Swi yisiwile no amukeriwa eka Khansele ya
Vaholobye va Dyondzo eka nhlengeletano ya vona ya 29 Ndzhati 1997, ti ri
tidokumente ta tipholisi tinharhu to hambana, ta Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya
le Xikarhi na Feyisi ya le Henhla.
Kungu leri ra Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka eka Tigiredi ta
R - 9 ya le swikolweni, swi siva tidokumente hinkwato leti nga laha henhla. Swi
hangalasiwile tanihi Mavonelo-angarhela, Swiyenge swa Dyondzo swanhungu,
na dokumente ya xivumbeko xa minthwaso. Mavonelo-angarhela ya ta va hi
xivumbeko xo nghenisa ku ndlandlamukisiwa ka Minongonoko (tiprogiramu)
ta Dyondzo. Mimbuyelo hinkwayo ya swiyenge swa dyondzo yi ta tirhisiwa
eka Tiprogiramu ta Dyondzo, ku tiyisisa mfikelelo wa mimbuyelo ya swiyenge
swa Dyondzo na switandati swa maasaselo leswi fambisanaka na yona, leswi ku
pfumelelaniweke haswona etikweni hinkwaro.
Xitifiketi xa Dyondzo na Vuleteri swa Hinkwavo, xa vadyondzi va le xikolweni,
xi ta va xi ri xo hetiseka xa nthwaso wa le xikolweni, lexi nkoka wa xona wu nga
ta tiyisisiwa hi Nawu wa Afrika-Dzonga wo Lawula swa Mathwaselo (no 58 wa
1995). Xi ta languteriwa no kambisisiwa hi ku ya hi milawu ya Pholisi ya Dyondzo
ya Rixaka .
Eka nhlengeletano ya vona ya 30 Mawuwani 2001, khansele ya Vaholobye ya
Dyondzo yi pfumerile leswaku Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya
Rixaka, wu va na Tiprogirame ta Dyondzo tinharhu, eka Feyisi yo Sungula:
Litheresi, Numeresi na swikili swa Vutomi.
Pholisi ya Maasaselo leyi nga kona sweswi, ya 23 N'wendzamhala 1998 (Gazete
ya Mfumo 19640) ni pholisi ya Dyondzo ya Tindzimi ya 14 Mawuwani 1977, yi
fanele ku hlayiwa xikan'we na kungu leri ra xitatimende, na swiphemu leswi
faneleke swa Xitatimende xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Leswi
vuriweke ro hetelela swi na swiletelo swa maasaselo, marhekhodelo,
marhipotelo, kun'we na matirhiselo, na maavelo yo karhi, naswona swi
kunguhatiwa ku va xiphemu xa Pholisi ya Maasaselo ya Rixaka.
2
Pheji Mavonele
Rito ro rhanga
Rito ro rhanga
Ku fikela hi lembe ra 2008, pholisi leyi lawulaka switifiketi yi ta tshamisa
sweswo. Endzhaku ka sweswo Dyondzo yo Angarhela no Letela ya Switifiketi
leyi katsiweke eka Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka
yi ta sungula ku tirhisiwa.
Dyondzo yo Angarhela no Letela ya Switifiketi swo bohelela swa malembe
xidyondzo swi hundzuka minthwaso ya swikolo leyi kongomisiweke eka
mimbuyelo ya Dyondzo leyi fikeleriwaka hi Switandati swa maasesele ya
Giredi 9.
MULAWURI-NKULU
THAMI MSELEKU
3
Pheji Mavonele
Mfumo wa xidemokrasi wa Afrika-Dzonga wu tekelele mikhuva ni tisisteme to
ava hi ku nga ringani eka swa dyondzo. Ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu,
Afrika-Dzonga ri vile ni khume-kaye wa tindzawulo ta swa dyondzo to
hambana-hambana, ti aviwile hi ku landza muhlovo, ndhawu ni maehleketelovonele.
Dyondzo ya muxaka lowu a yi lulamisa vana hi tindlela to hambana eka
tindhawu to hambana leti a va languteriwa ku ya eka tona endzhaku ka
tidyondzo ta vona, tani hi swa vutomi, swa ikhonomi na tipolotiki ehansi ka
mfumo wa xihlawuhlawu. Ehansi ka ndzawulo yin'wana ni yin'wana,
Kharikhulamu ya dyondzo leyi, yi vile ni xiave lexikulu eku tiyisiseni ka
dyondzo yo kala ndzingano. Leswaku i yini kumbe njhani, a swi nga tekeriwi
enhlokweni, kambe vana a va dyondzisiwa hi ku landza swilaveko swa
tindhawu ta lomu va humaka kona.
Ku hundzuka ka Kharikhulamu eku sunguleni ka mfumo lowuntshwa wa
Afrika-Dzonga, ku sungurile hi ku nghwetla endzhaku ka nhlawulo wa lembe
ra 1994, loko Dyondzo ya Rixaka ni Foramu ya swa Vuleteri, va sungula tindlela
ta maantswisele ya silabasi ni vuhangalasi bya tidyondzo. Xikongomelo xa
maendlele lawa i ku lulamisa ni ku veka masungulo ya silabasinkulu ya rixaka.
Ku tatisa eka vuhangalasi byo ringanisa ni ku tiyisisa silabasi leyintshwa, ya
Kharikhulamu ya Foramu ya swa vuleteri na Dyondzo ya Rixaka va susile
Silabasi ya Xihlawuhlawu, kutani va yi siva hi leyintshwa yo pfumala muvala
ni xihlawuhlawu. Ku vile ro sungula ku va kharikhulamu yi hlanganeriwa hi
miehleketo hi ku nyiketa vanhu va vulavula leswi va lavaka leswaku silabasi yi
langutekisa xiswona. Kambe maendlele ya NETF a ya vanga wona, kumbe ku
va ni miehleketo ya maantswisele ya maendlele ya Kharikhulamu.
Dokumente ya Dyondzo ya hi laha ku nga heriki ya Mpfapfarhuto wa
Kharikhulamu ya Rixaka ya (1996) yi vile nchumu wo sungula lowukulu lowu
endliweke hi mfumo lowuntshwa wo pfumala xihlawuhlawu wa Afrika-
Dzonga. A yi leteriwa hi milawu yo huma eka Tsalwa ra Nkanerisano wa swa
Dyondzo na Vuleteri. (1995), Nawu wa Mathwasiselo wa Afrika-Dzonga wa
nomboro ya 58 (1995) na Nawu wa Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka (nomboro ya
27 wa 1996). Ku ya hi Tsalwa ra mbhurisano, ku tshikeleriwa xidingo xo va ku
va na ku hundzuluka ka matimba eka timhaka ta dyondzo ni vuleteri eAfrika-
Dzonga, ku endlela ku veka swilo ematshan'weni ya swona, na ku cinca
4
Pheji Mavonele
Matimu
Matimu
madyondziselo ni madyondzelo eAfrika -Dzonga. Yi tlhele yi tshikelela xidingo
xo suka eka maendlelo ya ntolovelo ya swikongomelo, ku ya eka Dyondzo ya
Mimbuyelo. Yi tlakuse xivono xa :
Tiko leri humelelaka, leri khomaneke hi ntiyiso, ra xidemokrasi na ku va ri
phikizana ni matiko manwana ya misava lawa ya nga na vaaki lava va nga
dyondzeka, va vutumbuluxi na vuxopaxopi, va hanyaka vutomi lebyi
vuyerisaka, etikweni leri nga hava mpfilumpfilu na ringhohe
Nawu wa Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka. (nomboro ya 27 ya 1996), wu tisile ku
humelela eka switirhisiwa swo dizayina kharikhulamu, ku seketela maendlele
ya dyondzo ya mimbuyelo:
Mimbuyelo yo Tlhontlha no Lungelelana ka Swiyenge (leyi nga vuya yi tiviwa
hi ku i mimbuyelo yo tlhontlha no hluvukisa, leyi nga vumbiwa ro sungula hi
Nawu wa SAQA wa 1995)
??Mimbuyelo yo kongoma
??Switatimendhe swa rhenji
??Swipimo swa maasaselo
??Swikombiso swa ku tirha
??Nkarhi wo tirha lowu pimiweke na nkarhi wo tipimela ku tirha
??Maasaselo ya minkarhi hinkwayo, ku rhekhoda na ku vika
Switirhisiwa swo engetela swo dizayina kharikhulamu swi vumbiwile eka
malembe lama ya landzelaka, naswona swi katsa :
??Tioganayizara ta Feyisi
??Tioganayizara ta Nongonoko
??Swiyimo leswi languteriwaka swa ku tirha
??Minongonoko yo Dyondza
Hi Nhlangula 1997, Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, xa tigiredi ta
R-9 xi kongomisa, xi hangalasiwile ku ya hi xitiviso xa mfumo wa 1445. Pholisi
ya mahlelelo eka Bandi ra Dyondzo ya Hinkwavo ni Vuleteri (GET), leri
kongomisaka eka tigiredi ta R-9, na Dyondzo ya Lavakulu ya Masungulo na
Vuleteri, yi tivisiwile hi N'wendzamhala 1998 (xinawana xa 19640). xi tivisiwile
eswikolweni hi lembe ra 1998. Kharikhulamu 2005 na ku simekiwa ka yona swi
hleriwile hi Komiti ya Holobye hi 2000. Xileriso xo hlela a xi kongomisa eka
5
Pheji Mavonele
xivumbeko na madizayinelo ya kharikhulamu na ku antswisiwa ka mathicara,
ku letela na nhluvukiso, switirhisiwa swa dyondzo na ku tiyisisa kharikhulamu,
na minkarhi yo simeka. Komiti yo langutisisa yo huma hi le ka hofisi ya
Ministara wa Dyondzo yi nyikete xiviko xa yona hi siku ra 31 Mudyaxihi 2000.
Komiti yo hlela, hi yona yi bumabumeleke leswaku ku tiyisisiwa ka
kharikhulamu swi dinga ku ololoxa swihlawulekisi swa madizayinelo na ku
olovisa ririmi hi ku landza ku tumbuluxiwa ka Xitatimendhe xa Kharikhulamu
ya Rixaka lexi cinciweke. Komiti yi yile emahlweni yi bumabumela leswaku
Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka wu fanele ku hunguta
swihlawulekisi swo dizayina swi suka eka nhungu swi ya eka nharhu:
Mimbuyelo yo Dyondza yo ehleketisisa, na mimbuyelo yo dyondza yo
hluvukisa, na swipimelo swa makambelelo. Wu fanele ku tlhela wu fambelanisa
kharikhulamu na makambelelo. Ku ngetelela ku bumabumeriwile leswaku yi
fanele ku tiyisiwa hi ku antswisiwa ka vuleteri na vutivi bya mathicara,
matheriyali lama seketelaka ku dyondza, na nseketelo wo huma eka tiprovinsi.
Ku tlhele ku bumabumeriwa ku engeteriwa ka minkarhi yo simeka.
Hi khotavuxika 2000, Khansele ya va Ministara va Dyondzo yi pfumelelanile ni
swibumabumelo swa Kharikhulamu. Hi Mawuwani 2000, Khabinete yi bohe
leswi:
Maantswisele ya Xitatimendhe xa kharikhulamu ya Rixaka, lexi faneleke ku
tirha hi ririmi ro olova no twala, hi ku landza swilaveko swa kharikhulamu,
eka tilevhele na tifeyisi to hambana, ya fanele ku sunguriwa hi ku hatlisa.
Xitatimendhe xa muxaka lowu xi fanele ku lulamisa swiphiqo leswi nga kona
eka Kharikhulamu, mayelana na ndhwalo lowu nga eka kharikhilamuku, na
ku ya fanele ku nyika nhlamuselo yo twala ya mudyondzi loyi a tumbuluxiwaka,
mayelana na vutivi, swikili, swa risima, ni mavonele - leswi languteriwaka
eku heteleleni ka Bandhi ra Dyondzo ya Hinkwavo ni Vuleteri (GET).
Ku pfuxeta ka Kharikhulamu ya 2005 swi vile na mbuyelo wa ku
mpfapfarhutiwa ka Mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka.
Mpfuxeto lowu wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka wu hangalasiwile
ku ya hlela hi ntshungu hi siku ra 30 Mawuwani 2001. Wu pfuxetiwile ku ya hi
miehleketo ya ntshungu hi 2001/2002.
6
Pheji Mavonele
Mavonelo lawa yo angarhela ya matimu ya Switatimendhe swa Swiyenge swo
Dyondza swa nhungu, leswi nga xiphemu xa masungulo ya Mpfuxeto wa
Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka eka Bandi ra Dyondzo ya Hinkwavo
na vuleteri.
Hi le tlhelo, loko ntirho wa mpfuxeto lowu wa kharikhulamu wu ri karhi wu ya
emahlweni. Loko Mpfuxeto wa xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu
va pholisi, wu bakanyela etlhelo hinkwaswo switatimende swa pholisi ya
kharikhulamu na makambelelo. Ku simekiwa ku pimiwe leswaku ku va hi
2004.
Vumbiwa bya Riphabliki ya Afrika-Dzonga, 1996 (Act 108 of 1996) byi nyika
masungulo ya mahundzuluxele ya kharikhulamu ni nhluvukiso eka Afrika-
Dzonga wa namuntlha. Masungulo ya Vumbiwa ya vula leswaku
swikongomelo swa vumbiwa i:
??Ku horisa timbanga ta xihlawuhlawu xa tolo ni ku tumbuluxa vumunhu
lebyi simekeke timintsu eka swa xidimokrasi, nhlayiso wa nawu ni swa
timfanelo ta vanhu.
??Ku antswisa swa vutomi eka vaaka-tiko hinkwavo, xikan'we-kan'we ni ku
pfumelela ndlandlamuko wa vutivi eka n'wana un'wana ni un'wana.
??Ku veka masungulo ya dimokrasi ni vanhu vo pfuleka laha mfumu wu
vekiweke/ku fambisiwa hi ku navela ka vanhu naswona n'wana un'wana
ni un'wana u sirheleriwile hi nawu.
??Ku aka vun'we bya Afrika-Dzonga lontshwa wa xidimokrasi loyi a
faneleke ku teka ndhawu ya yena ni vutshamo eka tiko.
Manifesto ya Swa Risima, Dyondzo na Xidemokrasi (Ndzawulo ya Dyondzo,
2001), yi kombisa swa risima swa khume swa le ka Vumbiwa. Hi leswi
landzelaka:
7
Pheji Mavonele
Vumbiwa, vumunhu, Ku aka hi
Vuntshwa na kharikhulamu
Vumbiwa, vumunhu, Ku aka hi
Vuntshwa na kharikhulamu
??Xidemokrasi
??Vululami bya ku hanyisana ka vanhu na ndzingano
??Ku pfumala xihlawuhlawu xa rixaka, ni xihlawuhlawu xa rimbewu.
??Vumunhu(Human Dignity)
??Mahanyele ya tshunxeko
??Vutihlamuleri
??Ku xixima
??Ku fuma ka nawu
??Ku phahlelana mariyeta
Manifesto yi ya emahlweni yi humesa maqhingha ya 16 yo toloveta vantshwa
va Afrika-Dzonga hi swa risima swa Vumbiwa. Maqhingha lawa ya tikombisa
eka Mpfuxeto wa xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, leswi swi katsa:
??Ku kondletela ntolovelo wa ku vulavurisana ni ku nghenelela exikolweni.
??Ku va Xikombiso; Ku tlakusa ku tinyiketa na vuswikoti exikarhi ka
vadyondzisi.
??Tiyisisa leswaku muaka tiko un'wana na un'wana wa laha Afrika-Dzonga
wa swi kota ku hlaya, ku tsala, ku hlayela na ku ehleketa.
??Ku hlanganisa klilasi na ntolovelo wa timfanelo ta vanhu.
??Ku endla ndhavuko na mfuwo swi va xiphemu xa kharikhulamu.
??Ku tlherisela dyondzo ya matimu eka kharikhulamu.
??Ku Dyondza hi mfuwo wa vanhu hi ku hambana hambana ka vona
kun'we ni ku kholwa ka vona hi swa misava leswi endleke Afrika -Dzonga
ava leswi anga xiswona namuntlha.
??Ku endla leswaku vundzimi-nyingi byi humelela.
??Ku tirhisa mintlangu ku vumba ku tirhisana ka vanhu, na ku kondletela ku
akiwa ka rixaka exikolweni.
??Ku tiyisisa ku fikeleriwa ka swa dyondzo.
??Ku kondletela ku pfumaleka ka xihlawuhlawu exikolweni.
??Ku tshunxa vuswikoti bya vanhwana hambi va ri vafana.
??Ku lwa na HIV/AIDS na ku kondletela ntolovelo wa vutihlamuleri eka
swa masangu na swa mahanyelo ya vanhu.
??Ku endla swikolo swi va tindhawu to hlayiseka ku dyondza no dyondzisa,
hi ku tiyisisa nawu wa mafumele.
??Ku kondletela swa vumunhu na swa mbango.
??Ku kondletela moya wa vuaka-tiko lebyintshwa, kumbe ku tiyisisa vuaka
tiko byo yelana.
8
Pheji Mavonele
Ntlhotlho wa mpfuxeto wa Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka I ku xana
swikongomelo na swa risima swa vululami bya mahanyelo ya vanhu,
ndzinganiso na xidemokrasi swi nga hlanganisiwa eka kharikhulamu hinkwayo
ke. Ntlakuso wa swa risima I swa nkoka, ku nga ri ntsena eka mhaka ya ku
hluvuka ka vun'winyi, kambe na ku tiyisisa leswaku vutivi bya rixaka bya
Afrika-Dzonga byi akiwa ehenhla ka swa risima leswi hambanaka na leswi a
swi ri milawu ya dyondzo ya xihlawuhlawu. Ku lemukisa exikarhi ka
vadyondzi hinkwavo ni ku twisisa ka ku hambana ka mimfuwo, ku katsa ni ku
pfumela ni ku tshembha eka swa misava leswi endleke Afrika Dzonga ava leswi
anga xiswona namuntlha .
Ntlhotlho lowu kulu eka Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa
Rixaka hi leswaku xana swikongomelo-nkulu swa kharikhulamu na nkoka wa
swa vululami, ku ringanisa na xidemokrasi swi nga hlanganisisiwa ku yini eka
Kharikhulamu. Ntlakuso wa vumunhu i wa nkoka ku nga ri ntsena eka ku aka
munhu ntsena, kambe ku endla ntiyisiso wa leswaku vutitivisi bya yena tani hi
muaka-tiko wa afrika-Dzonga a simekiwa eka timfanelo ta vumunhu leti
hambaneke swinene ni maendlele ya nkarhi lowu hundzeke wa xihlawuhlawu
hi ku kongomisa eka swa dyondzo.
Muxaka wa mudyondzi loyi a languteriwaka hi loyi a nga ta va a n'welerile hi
swa risima a va na vutirheli bya vanhu, swi simekiwile eka nxiximo wa
xidemokrasi, ndzinganiso,vumunhu, vutomi na vululami bya mahanyelo ya
vanhu.
Xikongomelo xa kharikhulamu I ku tumbuluxa eka mudyondzi unwana na
un'wana vuswikoti lebyi hetisekeke. Ku vumba mudyondzi wa vutomi
hinkwabyo, loyi a nga na vutitshembi, na ku tiyimela,ku kota ku tsala no
hlaya,vuhlayeri na swikili-nyingi, ntwela-vusiwana, na ku xixima mbangu na
vuswikoti byo nghenelela eka swa mahanyelo ya vanhu tani hi muaka tiko wa
tinghitsi na ku xopaxopa.
9
Pheji Mavonele
Muxaka wa Mudyondzi loyi
a Languteriweke
Muxaka wa Mudyondzi loyi a
Languteriweke
Vadyondzisi eka swiyenge hinkwaswo i vahoxi va swandla lavakulu eku
hundzuluxeni ka xiyimo xa dyondzo eAfrika -Dzonga. Mathicara va ni xiphemu
xa nkoka swinene lexi va faneleke ku xi tirha. Xitatimendhe xa Kharikhulamu
xa Rixaka xi langutele mathicara lava nga thwasa, va va ni vuswikoti, ku
tinyiketela no twela naswona va ri lava nga ta kota ku fambisana swin'we ni
swilaveko swa milawu ni swinawana swa dyondzo swa 2000 (Gazete ya Mfumo
ya nomboro ya 20844). Milawu leyi yi teka vadyondzisi tani hi vayima-xikarhi
eka swa Dyondzo, vahundzuluxi ni vadizayini va minongoloko ya Dyondzo ni
switirhisiwa, varhangeri, valawuri ni vamanejara, swikolara, valavisisi ni vatinyiketeri
eka swa dyondzo, vaaka -ndhawu, vaaka -tiko na vafundhisi, vaasesi,
ni lava tokoteleke swa swiyenge swa dyondzo kumbe vatokoteli va tifeyisi.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu katsa ni mavonele
yo angarha, nhungu wa switatindhende swa xiyenge xa dyondzo
Ku na swiyenge swa Dyondzo swa nhungu eka xitatimendhe xa kharikhulamu
ya rixaka. Xiyenge xa Dyondzo I xiphemu xa vutivi, swkili na swa risima, leswi
nga na swihlawulekisi swo fana swoxe, na ku hlangana na swiphemu
swin'wana, na Swiyenge swa Dyondzo swin'wana. Eka Xitatimende xa
Kharikhulamu ya Rixaka, swiyenge swa Dyondzo hi leswi:
??Tindzimi
??Metse
??Sayense ya swa ntumbuluko
10
Pheji Mavonele
Xivumbeko xa Kharikhulamu
lexi Pfuxetiweke xa Rixaka
Giredi R-9 (Swikolo)
Xivumbeko xa Kharikhulamu lexi Pfuxetiweke xa
Rixaka Giredi R-9 (Swikolo)
Muxaka wa mudyondzisi
loyi a languteriweke
Muxaka wa mudyondzisi loyi a
languteriweke
??Thekinoloji
??Sayense ya mahanyelo ya vanhu
??Mfuwo na ndhavuko
??Swa vutomi
??Sayense ya malawulelo ya ikhonomi.
Vuxaka exikarhi ka malunghelo ya vanhu, mbango lowu hanyeke kahle na
vululami bya mahanyelo ya vanhu byi kombisiwa eka Xitatimende xa Xiyenge
xa Dyondzo xin'wana na xin'wana
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wa swikolo (Giredi R-9)
wu vumbiwile ehenhla ka xivono na swa risima swa Vumbiwa na
Kharikhulamu 2005. Minsinya leyi yi katsa:
Minsinya ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa
Kharikhulamu xa Rixaka
Minsinya ya Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka
Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu ya Rixaka xa tigiredi ta R-9
(Swikolo) swi aka eka xivono ni vumunhu lebyi tshikileriwaka hi vumbiwa
na kharikhulamu ya 2005. Swinawana leswi swi katsa:
Mahanyele yo amukeleka, Mbangu lowu baseke, Timfanele ta Vumunhu
ni Nkatsakanyo
Kharikhulamu yi ni nkoka swinene eku tumbuluxeni ka ndzemukiso wa vuxaka
bya timfanelo ta vanhu ni mbangu, mahanyele lamanene ni nkatsakanyo .
11
Pheji Mavonele
Minsinya ya Mpfuxeto wa
Xitatimendhe xa
Kharikhulamu xa Rixaka
Minsinya ya Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa
Kharikhulamu xa Rixaka
Mimbuyelo ya Dyondzo
Mimbuyelo ya Dyondzo
Mimbuyelo yo ehleketisisa na mimbuyelo yo hluvukisa, ku ya ehansi I
nongonoko wa mimbuyelo leyi tekiweke eka Vumbiwa naswona yi kona ni le ka
Xinawana xa South African Qualifications (1995) Yi hlamusela muxaka wa
muaka-tiko loyi sisiteme ya dyondzo na vuleteri swi faneleke ku n'wi vumba.
Mimbuyelo yo ehleketisisa yi langutela ku humesa vadyondzi lava nga ta kota
ku:
??Vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa swifaniso, metse ni swikili swa
ririmi.
??Vona ni ku ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa vutumbuluxi ni swo ehleketisisa.
??Lulamisa na ku lawula migingiriko hi ndlela ya vutihlamuleri no hetiseka.
??Tirha ni van'wana vanhu hi xintlawa, xinyandza, mihlangano ni lomu
vanhu va kumekaka kona.
??Hlengeleta, kendla minxopaxopo, ni ku xopaxopa hungu rin'wana ni
rin'wana leri u hlanganaka na rona.
??Tirhisa sayense na thekinoloji hi tindlela ta xiyimo xa le henhla, ku komba
vutihlamuleri eka swa mbangu ni swa rihanyu.
??Twisisa leswaku misava i nchumu wa tisisteme leti xakahatiweke.
Mbuyelo wa nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla
leswaku vana va kota ku:
Mbuyelo wa nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla leswaku vana va kota ku:
??Humelerisa ni ku hangunuxa tindlela to hambana ta swa matshalatshala ni
ku dyondza swinene-nene.
??Nghenelela tani hi muaka-tiko eka vutomi bya swa muganga, rixaka ni
misava.
??Tekela enhlokweni swa ndhavuko, ni vululami ku katsakanya eka swo
hanya ni vundzeni bya kona.
??Hangunuxa swa dyondzo ni swiyimo-nene swa ntirho.
??Hluvukisa vuswikoti bya swa mabindzu.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ringeta ku
angarhela na ku tlakusa xivono xa vanhu ku katsa vaaka tiko hinkwavo, lava
faneleke ku huma eka sisiteme ya swikolo swa hina.
12
Pheji Mavonele
Hi ku tirhisa Switatimende swa Swiyenge swo Dyondza, Mpfuxeto wa
Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka wu lemuka swikongomelo na
mimbuyelo, leswi faneleke ku fikeleriwa hi ku xakelana ka mimbuyelo ya
dyondzo na swipimelo swa makambelelo. Mimbuyelo yo dyondza ya Xiyenge
xa Dyondzo xin'wana na xin'wana yi ta nyikiwa edhaku nyana kwala ka ku
angarela loku. Swipimelo swa makambelelo swi le ka Switatimende swa
Xiyenge xa dyondzo leswi hangalasiweke eka xiengetelo xa mavonelo lama yo
angarha.
Mimbuyelo na swipimelo swa makambelelo swi tshikelela dyondzo ya ku
nghenelela leyi kongomisaka eka mudyondzi, na ku va na swa migingiriko. Yi
siya ndhawu yo ringana ya vutumbuluxi hi tlhelo ra mudyondzisi, ku twisisa
leswi a faneleke ku swi dyondzisa, na madyondziselo.
Vonelo ra Afrika-Dzonga ra dyondzo ya mimbuyelo ri kongomisa eka ku
hlohlotela miehleketo ya vantshwa leswaku va kota ku nghenelela hi ku hetiseka
eka swa ikhonomi ni mahanyelo ya vanhu. Yi na xikongomelo xo tiyisisa
leswaku vadyondzi hinkwavo va hluvuka na ku fikelela vuswikoti bya vona
byo hetiseka, na ku va va hlomisiwile ku va vadyondzi va vutomi hinkwabyo.
Swa Vanhu ni Vunene bya Mbangu, Timfanelo ta Vanhu
ni Minkatsakanyo
Swa Vanhu ni Vunene bya Mbangu, Timfanelo ta Vanhu ni Minkatsakanyo
Kharikhulamu, yi nga va ni nkoka kun'we ni xiave eku tlakuseni ka swa
timfanelo ta vanhu ni swa mahanyelo ni ku lulama ka mbangu. Eka matiko
man'wana leswi swi endliwa hi ku landza tidyondzo, to fana ni sivhiki.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka wu ringetile ku vona
leswaku Switatimendhe swa Dyondzo hinkwaswo swi katsiwa na minsinya yo
kendliwa kunene ku fana ni swa vanhu, ni swa vululami bya mbangu, hambi ti
ri timfanelo ta vanhu ku ya hi tinhlamuselo ta Vumbiwa. Hi ku kongoma,
Kharikhulamu yi ringeta ku va ni vuxiyaxiya bya timhaka ta vusweti, ku kala
ndzingano, swa muvala, rimbewu, malembe, ku tsoniwa ni ku tsakela
rimbewu ro karhi na mitlhontlho yo fana na HIV?AIDS.
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xi teka maendlele ya
nkatsakanyo yi ri mhaka ya manghenele hi ku kongomisa eka swilaveko swa
mindzinganiso eka vadyondzi hinkwavo. Dyondzo yo hlawuleka, ya swa
13
Pheji Mavonele
vanhu, swa vutitwi bya xindzeni na vuhandle. Hi maendlele lawa vadyondzi
va ta kuma xintshuxo xa leswi tumbuluxiweke, ni nhluvukiso wo kongona hi ku
landza Minongoloko ya Dyondzo.
Swikili swa le henhla ni vutivi bya hinkwavo
Swikili swa le henhla ni vutivi bya hinkwavo
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu kongome eku
antswiseni ka vutivi bya le henhla na swikili swa hinkwavo. Yi veka na ku
tlakusa leswi vadyondzi va Afrika-Dzonga va nga swi fikelelaka. Vululami bya
swa vanhu byi langutela leswaku swiyenge leswi eku sunguleni swi twisiweke
ku vava, hi ku kandziyeriwa, hi ku pfumaleka ka vutivi ni swikili ku nga leswi
swi faneleke ku langutisisiwa swinene eka vuhlomisi ni vuhavexerisi bya vutivi
ni swikili swa ku hanya.
Wu swi endla hi ku andlala ku hlangana ka vutivi byintsongo na swikili leswi
faneleke ku fikeleriwa hi vadyondzisi eka giredi yin'wana na yin'wana, na ku
veka switandati swa le henhla leswi fikelekaka, eka Swiyenge hinkwaswo swa
Dyondzo.
Ku va erivaleni na ku fikeleleka
Ku va erivaleni na ku fikeleleka
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ni xikongomelo xa
ku twarisa na ku fikeleleka eka swa dizayini na ririmi. Swihlawulekisi
swimbirhi swo dizayina,mimbuyelo yo dyondza na swipimelo swa
makambelelo-swi andlalela vadyondzi hinkwavo kahle swikongomelo ni
mimbuyelo leswi va faneleke ku swi fikelela ku hundzela eka levhele leyi
landzelaka ya sisiteme. Ku engetela, Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa
Kharikhulamu ya Rixaka wu ta kumeka hi tindzimi hinkwato, ku katsa na ra
mabofu ra breyili.
Ndzinganiso wa swiya-mahlweni ni nhlanganiso
Ndzinganiso wa swiya-mahlweni ni nhlanganiso
I swa nkoka leswaku kharikhulamu yi andlala hi ku yisa emahlweni, leswi
languteriwaka, swo bohana,swo enta na swo anama, eka vadyondzi. Ku ya
emahlweni ka tikhonsepte I theme leri tirhisiwaka ku hlamusela xihlawulekisi
lexi xa kharikhulamu eka Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya
Rixaka.
14
Pheji Mavonele
Swipimelo swa makambelelo swa Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo
xin'wana ni xin'wana xi kombisa vundzenihato bya marito ni ku ya emahlweni
eka giredi yin'wana na yin'wana.
Hi le tlhelo, vadyondzi a va fanelanga ku tirha na swipimelo swa makambelelo
swi ri swoxe. Ku fanele ku va na nhlangano exikarhi ka swipimelo swa
makambelelo na Swiyenge swa Dyondzo. Ndzingano exikarhi ka nhlangano na
le ndzeni, ku ya emahlweni ka xikhonsepte eka giredi yin'wana na yin'wana,
mhakankulu eka kharikhulamu leyi.
Swiyenge swa Dyondzo
Swiyenge swa Dyondzo
Ku ni nhungu wa Swiyenge swa Dyondzo eka Xitatimendhe xa Kharikhulamu
ya Rixaka. Xiyenge xa Dyondzo i tshangava ra vutivi, swikili na nkoka wa
dyondzo leyi Swi ni swihlawulekisi swo fana swoxe kun'we ni ku va ni
vudyelwana ni matshangava man'wana ya vutivi ku katsa ni swiyenge swa
dyondzo. Eka Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka, swiyenge swa
dyondzo i:
??Tindzimi
??Metse/tinhlayo (mathematics)
??Sayense ya ntumbuluko
??Thekinoloji
??Sayense ya swa vanhu
??Sayense ya swa ntumbuluko
??Ndzetelo wa swa vutomi
??Sayense ya Malawulelo ya ikhonomi.
15
Pheji Mavonele
Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa dyondzo xi vumbiwile hi swiphemu
swinharhu:
Manghenelo: Xiphemu lexi xi tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka
na Swiyenge swa Dyondzo hi ku kongomisa - swikongomelo swa yona swi
katsa ni swihlawulekisi swo fana swoxe.
Xiphemu xo karhi eka mimbuyelo ya dyondzo ni switandati swo asesa: Leswi
swi hlamusela swinene-nene swilaveko ni leswi swi languteriweke eka
vadyondzi hi tigiredi eka masungulo (giredi R - 3), ya le xikarhi (giredi 4 - 6) ni
ya le henhla (giredi 7 - 9) ya tifeyisi. Mimbuyelo ya dyondzo ni switandati swo
asesa swi fanele ku voniwa tani hi vutivi bya nkoka, vumunhu na swikili
leswaku swi katsiwa kun'we kambe swi nga vi hinkwaswo leswi swi
dyondzisiwaka. Swi humelerisa hi swikombiso swa nkoka ku yisa emahlweni
hi ku tirhisa tisisteme leti tunbuluxiweke ku suka eka Giredi 9 ni swilaveko.
Xiphemu xa maasesele: Eka xiphemu lexi ku hlamuseriwa minsinya ni
swiletelo swo asesa ni swibumabumelo swo rhekhoda na mimbiko ya maasesele.
Nongoloko wa Rheferense: Xiphemu lexi hi xitalo xi katsa minkomiso,
tiakronimi na dlosari.
Xana mbuyelo wa Dyondzo i ncini?
Xana mbuyelo wa Dyondzo i ncini?
Mbuyelo wa Dyondzo wu huma eka swo ehleketisisa ni mimbuyelo ya swa
nhluvukiso. I swa nhlamuselo yo hetiseka ya swivutiso (vutivi, mahungu,
swikili, mavonele ni vumunhu) vadyondzi va fanele ku vona ni ku kota ku
endla mintirho leyinene eku heteleleni ka Bandi Ra Dyondzo na Vuleteri bya
hinkwavo . Ntlawa wa Mimbuyelo ya Dyondzo yi fanele ku vona leswaku
vuhlanganisi na ku ya emahlweni swi hundzuka nhluvukiso wa marito, swikili
ni nkoka hi ku landza switandati swa maasesele. Mimbuyelo ya Dyondzo a yi
hlamuseli hi ku koxometa vundzeni kumbe maendlele.
16
Pheji Mavonele
Xivumbeko ni tikhonsepte leti
tirhisiweke eka Switatimendhe
swa Swiyenge swa Dyondzo.
Xivumbeko ni tikhonsepte leti tirhisiweke eka
Switatimendhe swa Swiyenge swa Dyondzo.
Xana Switandati swa Maasesele I ncini?
Xana Switandati swa Maasesele I ncini?
Switandati swa Maasesele swi hlamusela levhele leyi vadyondzi va faneleke ku
kombisa hi ku hetiseka leswi va swi kumeke hi mpfuneto wa Mimbuyelo ya
Dyondzo ni tindlela (vuenti ni vuanami) to kombisa mimbuyelo. I tigiredi hi ku
kongoma ni ku kombisa hilaha ku yisa emahlweni ka marito ku humelelaka
hakona eka swiyenge swa dyondzo. Ku kumeka eka swona vutivi, swikili ni
nkoka lowu wu lavekaka ku kota ku humelela eka mimbuyelo ya dyondzo.
Kambe a yi hlamuseli maendlele.
Switandati swa Maasesele swi hlamusela levhele leyi vadyondzi va faneleke ku
kombisa hi ku hetiseka leswi va swi kumeke hi mpfuneto wa Mimbuyelo ya
Dyondzo ni tindlela (vuenti ni vuanami) to kombisa mimbuyelo. I tigiredi hi ku
kongoma ni ku kombisa hilaha ku yisa emahlweni ka marito ku jumelelaka
hakona eka swiyenge swa dyondzo. Ku kumeka eka swona vutivi, swikili ni
nkoka lowu wu lavekaka ku kota ku humelela eka mimbuyelo ya dyondzo.
Kambe a yi hlamuseli maendlele.
Xana hi kwihi ku hambana exikarhi ka Switandati swa
Maasesele ni Mbuyelo wa Dyondzo?
Xana hi kwihi ku hambana exikarhi ka Switandati swa Maasesele ni Mbuyelo wa
Dyondzo?
Mimbuyelo ya Dyondzo yi hlamusela swinene-nene leswi vadyondzi va
faneleke ku va xiswona na leswi va faneleke ku swi tiva na leswi va nga
fanelangiki ku swi endla, loko switandati swa maasesele swi hlamusela levhele
ya ndzinganeko, vuenti ni vuanami laha vutivi ni ku kota ku endla swi
kombisiwaka eka vuswikoti byo karhi. Hi maendlele yo khomeka leswi swi
vula leswaku mimbuyelo ya dyondzo yi nga endla leswaku mudyondzi a swi
kota ku tirha eka swiyimo swo hambana. Leyi yi fanele ku va mhaka yo fana ku
suka eka giredi yin'wana ni yin'wana.
Switandati swa maasesele swi hoxile xandla eka swa minthwaso. Mayelana na
Dyondzo ya Hinkwavo ni Tindlela ta bandi ra Vuleteri, leswi swi vula Dyondzo
ya Xitifikheti ni Vuleteri bya Hinkwavo.
Mimbuyelo ya Dyondzo yi tala ku va yi nga kongomi, loko switandati swa
maasesele swi tala ku va leswo kongoma hi xivumbeko. Hambiloko swi
17
Pheji Mavonele
kongoma hi nhlamuselo, swi nga ha va swo khuma kumbe swo anama. Muxaka
wo anama wa switandati swa maasesele, hi wona wu tsakeriwaka no tekeriwa
enhlokweni ku kota ku nyika mpfumelelo wa vukulukumba bya ma olovele eka
xiyenge xa vadyondzisi eka ku nyika movonele ya vona hi nkarhi wo
dyondzisa.
Switirhisiwa swo pfuneta eku dyondziseni ni minongonoko yo hluvukisa ya
mathicara yi ta va ni xiave kun'we ni ku nyika nkoka eka ku nyika mavonele ni
ku nyika mbulavulo eka Mimbuyelo ya Dyondzo ni Switandati swo Asesa.
Minongoloko yo Dyondza
Minongoloko yo Dyondza
Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wa tigiredi ta R-9 wu ta
simekiwa eswikolweni hi ku tirhisa minongoloko yo Dyondza. Loko Mpfuxeto
wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu kombisa tikhonsepte, swikili
na swa risima hi giredi hi giredi, Minongoloko yo Dyondza yi kombisa xikopu
xa migingiriko ya madyondzele na maasaselo, feyisi hi feyisi. Minongoloko yo
Dyondza yi tlhela yi va na swikedulu leswi kombisaka rivilo na malongoloxelo
ya migingiriko leyi, lembe na lembe, na swikombiso swa minkunguhato ya
tidyondzo leyi nga simekiwaka nkarhi wun'wana na wun'wana loko swi
fanerile. Nsinya-nkulu na swa risima swa Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa
Kharikhulamu ya Rixaka, wu tlhela wu va nsinya-nkulu wa minongoloko yo
Dyondza.
Nhlangano wa Minongoloko yo Dyondza
Nhlangano wa Minongoloko yo Dyondza
Eka Feyisi ya Masungulo, ku ni minongoloko yo Dyondza minharhu: litheresi,
Numeresi, na swikili swa vutomi.
Eka Feyisi ya le Xikarhi, Tindzimi na Metse swi tshama swi ri Minongonoko yo
Dyondza yo hambana. Eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza ,swikombelo
mayelana na nhlangano swi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi fanele ku
endliwa hi swikolo na/kumbe tidisitiriki, swi pfumeleriwa hi Ndzhawulo ya
Dyondzo ya Provhinsi. Tiprovhinsi ta hari na matimba yo ndlandlamuxa
swiboho swo anama swa tiprovhinsi swa ku hlanganisa eka Feyisi ya le Xikarhi.
Eka Feyisi ya le Henhla, ku ni minongoloko ya nhungu yo dyondza, yi
simekiwile eka Swiyenge swa Dyondzo.
18
Pheji Mavonele
Vadyondzisi va ta va na vutihlamuleri byo ndlandlamuxa minongoloko.
Ndzawulo Ya Dyondzo yi ta tisa swiletelo swa pholisi swo ndlandlamuxa
minongoloko yo dyondza ku ya hi switatimendhe swa Swiyenge Swo Dyondza,
ku endlela ku seketela maendlelo lawa. Tiprovhinsi ti ta engetela swiletelo
swin'wana laha swi faneleke, leswaku swi nghenisa ku hambana.
Swiletelo swa minongoloko ya dyondzo
Swiletelo swa minongoloko ya dyondzo
Ku vona ku fikeleriwa ka swilaveko swa mfumo wa le xikarhi leswi vekiweke
hi Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa mfumo-xikarhi lexi pfuxetiweke,hi ku
kongomisa eka minongoloko ya dyondzo leyinene,minongoloko leyi ya
dyondzo yi ta ndlandlamuxiwa eka levhele ya rixaka hi ku leteriwa hi
mpfampfarhuto wa swiletelo swoswoleswo. Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka
(1996, xiyenge xa 3 ndzimana ya 4)yi nyika Ministara wa Dyondzo matimba yo
boha swin'wana na swi'wana tani hi swiletelo swa pholisi ya rixaka eka
mapulanele ya minongoloko.
Swiletelo swa pholisi swi pfuna ku letela eka :
Swiletelo swa pholisi swi pfuna ku letela eka :
??Matimba, vulawuri na vuswikoti
??Vuleteri, ndlandlamuxo ni vukorhokeri.
??Swipfuno na mpfuneto
??Vupulani na vululamisi
??Maavele ya nkarhi
??Ku lulamisa leswi onhakeke, vukumeki na ndzingano wa swa dyondzo yo
ringanela
??Ku landzelerisa na vuhlahluvi
Swiletelo leswi swi ta tirhisiwa hi ku kongomisa eka pholisi leyi nga kona ni
vuleteri bya mpfampfarhuto Ku fana na maphepha-mbisi ya 6 ya swa dyondzo,
pholisi ya dyondzo ya rixaka ya (1996), Nawu lowu lawulaka swikolo swa
Afrika-Dzonga wa (1996) na Nawu wa Vutholi bya swa Dyondzo wa (1998).
Swiletelo swa minongoloko ya dyondzo swi ta nyika mpfampfarhuto ku
lulamisa swilaveko swo karhi leswi kongomaneke na dyondzo.
19
Pheji Mavonele
20
Pheji Mavonele
Minkarhi leyi aviweke
Minkarhi leyi aviweke
Hi ku ya hi xiyenge xa 4 xa nawu wa vuthori bya swa dyondzo, wa 1998,
masiku ya xikolo lama nga nawini ya fanele ku va tiawara ta 7. Minkarhi yo
dyondzisa ya vhiki ya 35 wa tiawara ya ta va hi ndlela leyi landzelaka:
Nkarhi lowu averiweke wa tifeyisi eka dyondzo ya hinkwavo ya vuleteri bya
bandhi hi lowu kombisiweke:
Feyisi Giredi Nkarhi
Feyisi yo Sungula
Feyisi ya le Xikarhi
Feyisi ya le Henhla
R, 1 na 2
3
4, 5 na 6
7
8 na 9
22 wa tiawara na 30 wa timinete
25 wa tiawara na 30 wa timinete
26 wa tiawara na 30 wa timinete
26 wa tiawara na 30 wa timinete
27 wa tiawara na 30 wa timinete
21
Pheji Mavonele
Nkarhi lowu aviweke wa nongoloko wa dyondzo eka Feyisi ya Masungulo:
Nkarhi lowu aviweke wa Minongoloko ya Dyondzo eka Feyisi ya le Xikarhi na
ya le Henhla
Minongoloko
Ya Dyondzo
Nkarhi (%)
Litheresi
Nyumeresi
Swikili swa
vutomi
40%
35%
25%
Swiyenge
Swa
Dyondzo
Nkarhi (%)
Tindzimi 25%
Metse 18%
Sayense ya
vutomi
13%
Sayense ya
swa vanhu
12%
Thekinoloji 8%
EMS 8%
Ndzetelo wa
swa mfuwo
8%
Vutshila ni
mfuwo
8%
22
Pheji Mavonele
Swiletelo swa Mapulanele swi Nyikiwile eka Swiletelo
swa Minongoloko ya Dyondzo ni Maasesele
Swiletelo swa Mapulanele swi Nyikiwile eka Swiletelo swa Minongoloko ya
Dyondzo ni Maasesele
Xitatimendhe xo Pfuxetiwa xa Kharikhulamu ya Rixaka xi hlanganisa
Kharikhulamu na pholisi ya maasesele endzeni ka Milawu ya Maasesele leyi
nga eka (Gazete ya mfumo 19640 ya 1998). Swiletelo swa mathicara leswi
yelanaka swa kumeka emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana xa
Xitatimendhe xa dyondzo.
Dyondzo yo Angarhela na Xitifiketi xa Vuleteriwa
Dyondzo yo Angarhela na Xitifiketi xa Vuleteriwa
Hinkwaswo swo dyondzisa ni swa vuleteriwa ku sukela eka Giredi ya R ku fika
eka 9 yi ni xiave eka muxaka wa xichudeni lexi languteriweke hikokwalaho ka
nsusumeto lowu tisaka hi Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka . Maasesele
ya tidyondzo ta muxaka lowu ya va kona nkarhi hinkwawo ku fikela khume ra
malembe ra swa dyondzo naswona xitifiketi xa tidyondzo leti xi kumiwa eku
heteleleni ka Giredi ya 9 loko vadyondzi va kotile ku fikelela swilaveko. Kutani
va ta nyikiwa switifiketi hi va Dyondzo yo angarhela na Xitifiketi xa Vuleteriwa.
Dyondzo yo angarhela na Xitifiketi xa Vuleteri, bya dyondzo yo tlimbeleta a hi
yona ya mpimo-ndzingano hi swa mapasele. Kambe i nkatsakanyo wa
tidyondzo hinkwato leti endlaka leswaku mudyondzi a tikuma a hundzele eka
xitandati lexi landzelaka hi ku leteriwa hi switandati swa maasesele.
Ku fikela elembeni ra 2008,pholisi ya switifiketi swa dyondzo yi ta va tano.
Endzhaku ka sweswo, Dyondzo yo Angarhela na Xitifiketi xa Vuleteri, swi ta
hlangana na Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka leyi Pfuxetiweke, ivi swi
sungula ku tirhisiwa.
23
Pheji Mavonele
Swiyenge Swa Dyondzo:
Tinhlamuselo ni Mimbuyelo
ya Dyondzo
Swiyenge Swa Dyondzo: Tinhlamuselo
ni Mimbuyelo ya Dyondzo
Tindzimi
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Xitatimendhe xa swiyenge swa dyondzo swa tindzimi xi katsa leswi landzelaka:
?Tindzimi hinkwato ta ximfumo: Sepedi, Sesotho, Setswana, siSwati,
Tshivenda, Xitsonga, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa na isiZulu.
?Tindzimi leti nyikiweke mpfumelelo hi Pan South African Language
Board(PanSALB) na va South African Certificate Authority(SAFCERT) tani
hi Braile na South African Sign Language.
Eka tiko ra tindzimi-nyingi ku fana na Afrika Dzonga, i swa nkoka leswaku
vadyondzi va tiva tindzimi leti nga riki ehansi ka timbirhi leswi hetisekeke va
tlhela va kota ku vulavula na letin'wana tindzimi.
Xitatimendhe xa swiyenge swa dyondzo xa tindzimi xi landzelela maendlele ya
nyandziso eka xiyimo xa tindzimi-nyingi :
?Vadyondzi hinkwavo va fanele ku dyondza ririmi ra manana kumbe ra le
kaya va tlhandlekela hi rin'we ro engetela ri ri ra ximfumo.
?Vadyondzi va komba vuswikoti swinene eka ririmi ro engetela, loko va ri
karhi va yisa emahlweni ku dyondza no antswisa vutivi eka ririmi ra vona.
Xitatimende xa swiyenge swa dyondzo xa tindzimi xi katsakanya hinkwato
tindzimi ta ximfumo tani hi :
?Tindzimi ta le kaya
?Tindzimi to engetelela to sungula
?Tindzimi to engetelela ta vumbirhi
24
Pheji Mavonele
Tindzimi ta vadyondzi ta le kaya ti fanele ku tirhisiwa eku dyondziseni no letela
lomu swi faneleke. Leyi i mhaka ya nkoka swinene ngopfu-ngopfu eka vana
lava ha sungulaka tidyondzo ta vona eka Feyisi yo sungula laha vana va ha
dyondzaka ku hlaya na ku tsala. Loko vana va fanele ku hundzela eka xiyenge
lexi landzelaka,vupulani bya xiyimo xa le henhla mayelana na ririmi ra le kaya
bya laveka swinene.
Mimbuyelo:
Mimbuyelo:
1. Ku yingisa: Mudyondzi u kota ku yingisa timhaka hi ndlela yo ti tsakela,
ivi a kota ku hlamula hi ndlela yo kombeta vutlhari swinene hi ku landza
xiyimo xin'wana na xin'wana .
2. Ku vulavula: Mudyondzi u kota ku vulavula hi ndlela yo komba
vutitshembi, a hlamula hi ku landza swiyimo swa tindhawu.
3. Ku hlaya ni ku hlayisisa: Mudyondzi u kota ku hlaya ni ku hlayisisa
mahungu hi ku twisisa a tlhela a tiphina hi swona, a hlamula hi ndlela yo
komba vutlhari swinene hi ku kongomisa eka mfuwo ni swa vumunhu eka
matsalwa.
4. Ku tsala: Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana-hambana,tani
hi yo kongomisa eka timhaka ntsena kun'we ni yo ehleketelela.
5. Ku ehleketa no ehleketisisa: Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi eku
ehleketeni no ehleketisisa a tirhisa vuxokoxoko lebyi a byi kumaka ku yisa
emahlweni swa tidyondzo.
6. Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele ya rona: Mudyondzi wa tiva no kota
ku tirhisa ririmi eku xopaxopeni ka mimpfumawulo,marito ku tumbuluxa
ni ku paluxa matsalwa.
Ku yingisela no vulavula, Ku hlaya no hlayisisa, ku tsala, Ku ehleketa no
ehleketisisa ,na vutivi bya mimpfumawulo, marito, na ntivo-ririmi, hambiloko
minchumu leyi yi hlamuseriwile hi ku avana eka mimbuyelo hi ku hambana ka
yona ,eku heteleleni minchumu leyi kumbe swikatsa leswi swi fanela ku katsiwa
ku vumba nchumu wun'we.
25
Pheji Mavonele
Matametiki
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Metse i migingiriko ya vanhu leyi katsaka ku xiyaxiyiwa,vuyimeri byo karhi, ku
lavisisa tipheteni ta matirhele, ku katsa ni vuxaka bya swo hlayela eka swa
vutomi, hi ku endla sweswo maendlele lamantswa ya swa metse ya tumbuluka.
Kunene metse wu tirhisa ririmi ra wona, leri katsaka tisimbolo,na nothexini,ku
hlamusela swo hlayela jometriki na swa vuxaka bya tigirafu. Marito ya metse ya
akelelana ehenhla ka yan'wana, hi ku tumbuluxa swivumbeko swo khomana.
Matematiki i xikumiwa xa ndzavisiso wa mimfuwo yo hambana, i nghingiriko
lowu pfunaka eka xiyimo xa rihanyu, tipolitiki na swikongomelo swa ikhonomi
na swiphiqo. I ya nkoka naswona yi katsa mimfuwo hinkwayo
Mimbuyelo
Mimbuyelo
1. Tinomboro, Nhlayelo na Vuxaka:Mudyondzi u kota ku tiva, ku hlamusela
no yelanisa tinomboro na vuxaka bya tona no kota ku hlayela, kumbetela,
khakhuleta no kambela hi vutlhari no titshemba eku ololoxeni ka swiphiqo
2. Tipatironi, Mintirho na Alijebra: Mudyondzi u kota ku vona, ku
hlamusela no fanisa tipatironi na vuxaka, no ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa
ririmi na vutshila bya alijebra
3. Xivandla na Xiyimo: Mudyondzi u kota ku hlamusela no fanisa
swihlawulekisi na vuxaka exikarhi ka swiyimo swa minchumu ya 2-D na
3-D eka swiletelo na swiyimo swo hambana
4. Mpimo: Mudyondzi u kota ku tirhisa tiyuniti ta mpimo leti faneleke,
switirhisiwa na tifomula eka swiyimo swo hambana
5. Ku hlengeleta Mahungu: Mudyondzi u kota ku twisisa no kumbetela,
xikan'we no hlamusela no kuma ku hambana loku nga kona.
26
Pheji Mavonele
Sayense ya Ntumbuluko
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Leswi namuntlha swi tiviwaka tanihi 'Sayense" swi tumbuluka eka mimfuwo
ya Afrika, Arabu, Asian, Amerika na mimfuwo ya Yuropa. Swi lulamisiwile hi
ku lava ku twisisa ntumbuluko hi ku wu xiyaxiya, ku wu lulamisa no ringeta
miehleketo, laha swi heteleleke swi va xiphemu xa mfuwo wa tinxaka hinkwato.
Swi tala ku tihlawulekisa hi ku nyika tinhlamuselo ta xiviri leti faneleke ku
kamberiwa (McGraw-Hill Concise Encyclopaedia of Science and Technology, 2nd
Edition, p. 1647)
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Ntumbuluko xi na
xikongomelo xo dyondzisa no dyondza eka mbangu lowu amukelaka leswaku
vanhu va Afrika-Dzonga va na tindlela to hambana to dyondza na mavonele yo
hambana lama nga na nkucetelo eka mfuwo. Xivandla xa Dyondzo ya Sayense
ya Ntumbuluko xi sungula eka mhaka yo va vadyondzi hinkwavo va fanele ku
kuma dyondzo ya nkoka ya sayense. Dyondzo ya nkoka yi fanele ku simekiwa
eka vadyondzi. Yi fanele ku pfuna vadyondzi ku twisisa vutivi bya sayense na
timhaka ta mbangu na misava hinkwayo. Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya
Ntumbuluko xi na xikongomelo xo va masungulo lama vadyondzi va nga
dyondzaka eka wona vutomi bya vona hinkwabyo.
Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Ntumbuluko xi tlakusa dyondzo ya
sayense. Xi endla leswi hi ku pakanisa eka:
?Ku hluvukisiwa no tirhisiwa ka maendlelo ya vutshila bya sayense eka
swiyenge/swiyimo swo hambana
?Ku hluvukisiwa no tirhisiwa ka vutivi bya sayense no twisisa
?Ku amukeriwa ka vuxaka na vutihlamuleri exikarhi ka sayense, vaaki na
mbangu
Mimbuyelo
Mimbuyelo
1. Mindzavisiso ya swa Sayense: Vadyondzi va tirha hi ku titshemba eka ku
hiseka ka vona ku tiva ntumbuluko wa vona; va lavisisa vuxaka no ololoxa
swiphiqo leswi nga kona eka sayense, Thekinoloji na swiyimo swa mbangu
27
Pheji Mavonele
2. Ku Vumba Vutivi bya Sayense: Vadyondzi va tiva, hlamusela no tirhisa
vutivi bya sayense, thekinoloji na mbangu
3. Sayense, Vaaki na Mbangu: Vadyondzi va kota ku kombisa ku twisisa ka
vona vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka sayense na Thekinoloji, vaaki
swin'we na mbangu
Sayense ya swa Vutomi
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Sayense ya Mahanyele yi dyondza vuxaka exikarhi ka vanhu, na le xikarhi ka
vanhu na mbangu. Vuxaka lebyi bya hambana hi minkarhi na tindhawu. Byi
tlhela nakambe byi kuceteriwa hi mahanyele, tipolitiki, ikhonomi na swiyimo
swa mbangu, na mahanyelo/minkoka, mavonele na leswi vanhu va kholwaka
eka swona.
Tikhonsepte, vutshila na maendlelo ya matimu na ntivo-misava swi vumba
swiphemu swa nkoka eka Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya
Mahanyele. Dyondzo ya ta Mbangu na dyondzo ya timfanelo ta ximunhu i ta
nkoka eka matimu na mbangu.
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya Mahanyele xi languta
mhaka ya leswi dyondziwaka hi vadyondzi na leswaku va dyondza njhani, na
ndlela leyi vadyondzi va kumaka vutivi hi yona. Nhlamuselo ya Xivandla xa
Dyondzo yi khutaza vadyondzi ku vutisa no kuma tinhlamulo ta swivutiso hi
vaaki na mbangu lowu va tshamaka eka wona.
Nhlamuselo leyi ya Xivandla xa Dyondzo yi na xikongomelo xo hluvukisa vaaki
lava nga na vutivi, va xopaxopelaka no va ni vutihlamuleri lava kotaka ku
nghenelela hi ndlela ya kahle eka mimfuwo ya vaaki vo hambana. Swi tlhela
swi pfuna vadyondzi ku pfuneta eku hluvukiseni ka tiko ra kahle no va ni
xidimokirasi.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
Matimu
1.Swivutiso swa Matimu: Mudyondzi u kota ku tirhisa vutshila byo vutisa
ku lavisisa timhaka ta khale na timhaka ta nkarhi wa sweswi
28
Pheji Mavonele
2. Vutivi bya Matimu no Twisisa: Mudyondzi u kota ku kombisa vutivi bya
matimu swin'we no twisisa
3. Tinhlamuselo ta Matimu: Mudyondzi u kota ku hlamusela timhaka ta
matimu
Ntivo-misava
1. Swivutiso swa Ntivo-misava: Mudyondzi u kota ku tirhisa vutshila byo
lavisisa tikhonsepte ta ntivo-misava na mbangu swin'we na maendlelo
2. Vutivi bya Ntivo-misava no Twisisa: Mudyondzi u kota ku kombisa vutivi
bya ntivo-misava na mbangu swin'we na ku twisisa
3. Timhaka to Valanga: Mudyondzi u kota ku endla swiboho leswi nga na
vutivi hi timhaka ta mahanyele na mbangu xikan'we na swiphiqo
Vutshila na Mfuwo
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Vutshila na Mfuwo yi khumba timhaka
to hlaya ta maendlelo ya vutshila na mfuwo wa Afrika-Dzonga. Vutshila na
Mfuwo i swiphemu swa nkoka swa vutomi, leswi angarhelaka vukhongeri,
minchumu, vutlhari na timhaka ta ku titwa ka vanhu endzeni ka vaaki.
Mfuwo wu tihlamusela hi ku tirhisa vutshila na tindlela ta vutomi, tipatironi ta
mahanyele, ndzhaka, vutivi na tindlela ta swikholwa-kholwani. Mimfuwo ya
hundzuka - yi nga va na matimu na swiyimo, no cinca, ngopfu-ngopfu loko yi
hlangana na mimfuwo yin'wana.
Vonele ra mfuwo eka Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo lexi i ku khutaza
vadyondzi ku:
?Ku hundzuka eka kuva vadya-ndzhaka va mfuwo lowu nga gingirikeki ku
va vagingiriki eka wona
?Kombisa vuswikoti eka vutshila, maendlelo na swiendlo swa mfuwo
?Kombisa vuxaka exikarhi ka mintirho ya vutshila na mfuwo
?Ku twisisa swiyimo swa ntivo-misava, swa ikhonomi na mahanyele laha
Vutshila na Mfuwo swi humelelaka kona
?Kombisa ku hlangana exikarhi ka endlelo ra mfuwo, matimba na ku
tshikeleriwa ka mimfuwo
?Kambisisa makhombo ya nkarhi eka mfuwo na vutshila
29
Pheji Mavonele
?Ku twisisa ndlela leyi vutshila byi kombisaka, tlakusaka no hlohletela
mfuwo ha kona.
Vonele ra vutshila eka Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo lexi ri sukela eka
ntokoto wo enta lowu katsaka swivumbeko swo hambana swa vutshila endzeni
ka swiyimo swa mimfuwo yo hambana ku ya eka vutivi byo enta na vutshila
eka gireyidi ya 8 na gireyidi ya 9. Nkoka wa vutshila byo hambana na nkoka
wa mintokoto yo dyondza swa amukeriwa. Nhlamuselo ya Xivandla xa
Dyondzo yi ringeta ku tumbuluxa ku ringana exikarhi ka nhluvukiso wa vutivi
bya vuxaka bya Vutshila na Mfuwo, na vutivi swin'we na vutshila byo
hlawuleka eka xivumbeko xin'wana na xin'wana xa vutshila.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
1. Ku tumbuluxa, Hlamusela no Kombisa: Mudyondzi u kota ku
tumbuluxa, hlamusela, no kombisa/nyiketa ntirho hi xivumbeko xin'wana
na xin'wana xa vutshila.
2. Ku Kombisa: Mudyondzi u kota ku kombisa hi ku xopaxopela hi
maendlelo ya vutshila na mfuwo, swikumiwa na tindlela swa swiyimo swa
nkarhi lowu nga hundza na nkarhi wa sweswi.
3. Ku nghenelela no Tirhisana: Mudyondzi u kota ku kombisa vutshila bya
ntirhisano a ri yexe na ku nghenelela eka migingiriko ya ntlawa ya Vutshila
na Mfuwo.
4. Ku Hlamusela no Vulavurisana: Mudyondzi u kota ku kambisisa no
tirhisa tindlela to hambana to vulavurisana no hlamusela eka Vutshila na
Mfuwo.
Ndzhendzeleko wa vutomi
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Khonsepe ya Swiletelo swa Vutomi yi angarhela nkoka wa leswi Nhlamuselo ya
Xivandla xa Dyondzo yi ringetaka ku swi fikelela. Yi lawula no lulamisa
vadyondzi hi vutomi na leswi nga va humelelaka. Swiletelo swa Vutomi swi
dyondzisa vadyondzi hi nkoka wa vutomi na ku humelela eka vaaki lava
cincaka no hundzuka hi ku hatlisa.
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo yi hluvukisa vutshila, vutivi, mahanyele
na mavonele lama nyikaka vadyondzi matimba yo endla swiboho leswi nga na
vutivi no teka magoza lama faneleke hi mayelana na:
?Ku tlakusa Rihanyu
?Ku hluvukisa Mahanyele
?Ku tihluvukisa
?Ku hluvukisa miri no Famba
?Swiletelo swa ntirho
Tindhawu ta mpakaniso leti ta ntlhanu hinkwato ta Xivandla xa Dyondzo ya
Swiletelo swa Vutomi ti vulavula hi timfanelo ta ximunhu na mbangu leti
hlamuseriweke eka Vumbiwa.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
1. Ku tlakusa rihanyu: Mudyondzi u kota ku endla swiboho leswi nga na
vutivi hi mayelana na rihanyu ra yena, vaaki na mbangu
2. Ku hluvukisiwa ka mahanyele: Mudyondzi u kota ku kombisa ku twisisa
na ku tiyimisela ka timfanelo ta vumbiwa na vutihlamuleri no tlhela a
kombisa ku twisisa ku hambana loku nga kona eka mimfuwo na
vugandzeri
3. Ku tihluvukisa: Mudyondzi u kota ku tirhisa vutshila bya vutomi lebyi a
byi kumeke ku fikelela no ndlandlamuxa vuswikoti bya yena ku yimelana
na mintlhontlho ya le misaveni
4. Ku hluvukisiwa ka miri no Famba: Mudyondzi u kota ku kombisa ku
twisisa no nghenelela eka migingiriko leyi tlakusaka mafambele na
nhluvukiso wa miri/xivumbeko
5. Swiletelo swa le ntirhweni: Mudyondzi u kota ku endla swiboho leswi
nga ni vutivi hi ku yisa emahlweni tidyondzo no hlawula mintirho.
30
Pheji Mavonele
31
Pheji Mavonele
Sayense ya swa Ikhonomi na
Mafambiselo
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya swa Ikhonomi na Mafambiselo yi katsa
vulavisisi bya phurayivhete, bya vaaki kumbe ku tirhisiwa ka swipfuno swo
hambana ku eneta swilaveko swa vanhu, laha hi tlhelo ku kombisiwaka kahle
nkhumbo wo tirhisiwa ka swipfuno hi ndlela yo homboloka eka mbangu na
vanhu.
Kahle-kahle, Nhlamuselo ya Xivandla xa Dyondzo ya Sayense ya swa Ikhonomi
na Mafambiselo yi tirhana na:
?Ntumbuluko, maendlelo na ku endliwa ka nhundzu na mintirho
?Ikhonomi ya Afrika-Dzonga na tisisiteme ta mahanyele ya vanhu
ematikweni yo hambana
?Vuvekisi na mafambiselo ya timali na vutshila byo pulana, ku nga va eka
xiyenge xa phurayivhete, vaaki kumbe vun'winyi bya mintlawa
?Vutshila bya mabindzu na vutivi lebyi lavekaka ku fambisa vutomi bya
vanhu na mimbangu.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
1. Vutivi na Ntwisiso wa Ndzhendzheleko wa Ikhonomi: Mudyondzi u
kota ku kombisa vutivi na ntwisiso wa ndzhendzheleko wa ikhonomi eku
lulamisa xiphiqo xa swa ikhonomi
2. Ku twisisa Ku hlayiseka ka Nkulo na Nhluvukiso: Mudyondzi u kombisa
ku twisisa ka ku hlayisiwa ka nkulo, ku akiwa hi vuntshwa na nhluvukiso,
no kombisa hi ku xopaxopela maendlelo lama yelanaka
3. Vutivi byo Fambisa, Tirhisa na Timali: Mudyondzi u kombisa vutivi na
vuswikoti byo tirhisa hi vutihlamuleri vutshila byo hambana byo fambisa,
byo tirhisa na bya timali
4. Vutivi na Vutshila bya Mabindzu: Mudyondzi u kombisa vutivi bya
mabindzu, vutshila na mavonele.
32
Pheji Mavonele
Thekinoloji
Nhlamuselo
Nhlamuselo
Thekinoloji a yi ri kona na khale tanihi nghingiriko lowu eka wona vanhu va
tirhisaka vutivi byo hambana, vutshila na swipfuno leswi nga kona ku kuma
swintshunxo swa swiphiqo swa swilaveko swa vona swa masiku hinkwawo.
Swin'wana swa swintshunxo leswi, swi nga va hi xivumbeko xa swikumiwa,
kasi swin'wana swa swona swi katsa swikumiwa swo hambana leswi ku endla
tisisiteme.
Vanhu va masiku lama va ha ri na swilaveko. Swintshunxo swa swiphiqo swa
ha hluvukisiwa hi migingiriko leyi katsaka vutivi, vutshila na swipfuno leswi
nga kona. Hambisiwiritano, vutivi, vutshila na swipfuno leswi tirhisiwaka
namuntlha swi hambanile hikwalaho ko hluvukisiwa hi ku hatlisa ka thekinoloji.
Vanhu va masiku lawa va hambana no kala va nga twisiseki. Timhaka ta swa
Ikhonomi na mbangu na mavonele yo hambana na mahanyele swi fanele ku
tekeriwa enhlokweni loko ku hluvukisiwa swintshunxo swa swiphiqo swa
thekinoloji. Leswi hi swona swi endlaka thekinoloji yi hlamuseriwa tanihi:
Ku tirhisiwa ka vutivi, vutshila na swipfuno ku fikelela swilaveko swa vanhu hi
ku hluvukisa swintshunxo swa swiphiqo leswi kotekaka kambe ku langutiwa
timhaka ta mahanyele na mbangu.
Mimbuyelo
Mimbuyelo
1. Maendlelo ya Thekinoloji na Vutshila: Mudyondzi u kota ku tirhisa
maendlelo ya thekinoloji na vutshila kahle na hi vutihlamuleri hi ku tirhisa
mahungu lama faneleke na vuhlanganisi bya tithekinoloji.
2. Vutivi bya swa Thekinoloji no Twisisa: Mudyondzi u kota ku twisisa no
tirhisa vutivi bya thekinoloji leyi faneleke kahle na hi ndlela ya
vutihlamuleri
3. Thekinoloji, Vaaki na Mbangu: Mudyondzi u kota ku kombisa ku twisisa
vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka sayense, Thekinoloji, vaaki na mbangu
hi ku famba ka nkarhi
33
Pheji Mavonele


XANA I NCINI AFRICAN NATIONAL CONGRESS?


* ANC i nhlangano wo lwela ntshunxeko wa vanhu hinkwavo eka tiko hinkwarho. Wu sunguriwile hi 1912 ku hlanganisa Ma-Afrika hinkwawo ka wona, na ku rhangela mzavalazo wo lwela ku cinca ka swilo loku heleleke eka tipolotiki, evutomini, bya vanhu na ku cinca ka ikhonomi. 
* Wu na malembe ya makhume-nkaye (90) wu ri karhi wu lwa na xihlawuhlawu hi ntlhohe, ku tshikileriwa ka vanhu vantima, na ku kunguhata leswaku vanhu hi vunyingi va nghenela ntirho wolwa na xihlahlawuhlawu, wu kondletele na matiko ya misava leswaku ya seketela vanhu vantima etikweni eka ku lwa na ntshikilelo, no tlhela wu teka matlharhi yo lwa na mfumo wa xihlawuhlawu (wa aparateyiti). 
* ANC yi hlurile eka nhlawulo wa xidimokratiki wa lembe ra 1994, laha wu nga nyikiwa kona matimba ya ntikelo yo burisana hi Vumbiwa lerintshwa ra xidimokratiki ra Afrika Dzonga. Vumbiwa lerintshwa ri amukeriwile hi lembe ra 1996. 
* ANC yi tlhele yi hlawuriwa nakambe hi vunyingi hi lembe ra 1999, eka nhlawulo wa tiko na wa tiprovhinsi. 
* Tipholisi na mafambiselo ya ANC swi vekiwa hi swirho swa ANC swikan'we na varhangeri lava va hlamuselaku mintirho ya vona eka swirho. 
* Vuxirho bya ANC byi pfuleleke eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava nga na malembe ya 18 na le henhla, va mihlovo na tinxaka hinkwato, va tintlhohe tinkwato, mivala hinkwayo, na va vupfumeri hinkwabyo, mhaka ntsena loko va amukela minsiya (tiprinsipuli), tipholisi na minongonoko ya ANC. 
XANA I NCINI SWIKONGOMELO SWA ANC?
* Xikongomelo xi kulukumba xa ANC i ku aka tiko leri nga na rixaka leri hlanganeke, leri nga hava xihlawuhlawu hi ntlhohe, xihlawuhlawu hi rimbewu (xihlawuhlawu exikarhi ka vaxisati na vavanuna), na tiko ra fambiselo ra xidimokratiki. 
* Leswi swi vula ntshunxeko wa Ma-Afrika na vanhu hinkwavo vantima, eka ntshikilelo eka swa tipolotiki na ikhonomi. Swi vula ku antswisa khwaliti (nkoka) wa vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu vanhu va swisiwana. 
* Mzavalazo (nkayakayo) wo fikela xikongomelo lexi, wu vuriwa National Democratic Revolution. 
XANA I NCINI LEXI NGA XILETELO XA TIPHOLISI TA ANC?
Freedom Charter, leyi nga amukeriwa hi Nkhuvanganyo lowu kulukumba wa Vanhu (Congress of the People) hi 1955, ya harhi yona leyi nga dokhumente ya nkoka leyi nga xiletelo xa ANC.
Freedom Charter yi vula leswaku:
* Vanhu va ta fuma 
* Tinxaka hinkwato ta vanhu ti ta va na timfanelo to ringana 
* Vanhu va ta avelana hi rifuwo ra tiko 
* Vanhu lava tirhanaku na misava va ta avelana hi yona 
* Vanhu hinkwavo va ta ringana emahlweni ka nawu 
* Vanhu hinkwavo va ta va na timfanelo va Vumunhu to ringana 
* Ku ta va na mintirho na vuhlayiseki 
* Minyangwa ya dyondzo na ndzhaka (khalchara) yi ta pfuleka 
* Ku ta va na tiyindlu, vuhlayiseki na ku tshamiseka no phyuphya 
* Ku ta va na ku rhula na xinakulobye 
Hi lembe ra 1994 ANC yi amukele dokhumente ya Nongonoko wa ku aka hi vuntshwa na Nhluvuko (Reconstruction and Development Programme - RDP) tani hi dokhumente leyi nga xiakelo na xiseketelo xa tipholisi ta ANC eka ku cinca swilo eAfrika Dzonga. Minongonoko ya nkoka ya RDP yi katsa leswi landzaku:
* Ku eneta swilaveko swa nkoka swa vanhu 
* ku hluvukisa vuswikoti bya vanhu 
* ku aka ikhonomi 
* ku endla leswaku mfumo na tiko swi va na fambiselo ra xidimokratiki 
XANA MIMFUNGHO YA ANC YI YIMELE YINI?
* Fulege ya ANC yi endliwe yi mivala yo longoloka ya ntima, ya rihlaza na ya golide (ya nsuku). Muvala wa ntima wu yimele vanhu va Afrika Dzonga lava eka switukulana na malembe manyingi-nyingi a va lwela ntshunxeko. Muvala wa rihlaza wona wu yimele tiko (misava), leyi a yi ri yona leyi a yi kota ku hanyisa vanhu va ka hina eka malembe manyingi-nyingi, leyi va nga tekeriwa yona hi mimfumo ya vukoloni na mfumo wa xihlawuhlawu (wa aparateyiti). Muvala wa golide (wa nsuku) wona wu yimele timinerali (swicelwa) na mimfuwo yin'wana ya Afrika Dzonga, leyi yi nga ya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, kambe leyi yi nga tekiwa hi xintlawana xitsongo xa lava ntlhohe ku tifumisa xirhi xoxe ntsena.
  
* Logo yona yi na tlhari na hawu (xitlhangu) leswi yimeleke tinyimpi ta vakokwana to lwa na fambiselo ra vukoloni, na nyimpi ya matlhari leyi nga sunguriwa hi ANC, Mkhonto weSizwe (Tlhari ra Tiko), na mzavalazo wa ANC wo lwa na ntshikilelo wa vantima hi lavo basa. Ntirho lowu wu sunguriwile hi Khampeyini ya Nkhuvangayo wa Vanhu (Congress of the People), lowu wu nga amukela Freedom Charter, na swona lowu wu nga va masungulo ya ku tirhisana ka tinxaka hinkwato ta Afrika Dzonga ku lwela ntshunxeko wa vanhu hinkwawo swin'we. I xikombo kumbe mfungho wo yimela ku hlangana ka tinxaka hinkwato ta Afrika Dzonga ku nga ri na xihlawuhlawu hi ntlhohe eka ANC. Xibakele lexi xi khomeke tlhari, xi yimele matimba ya vanhu lava hlanganeke eka mzavalazo wa ntshunxeko no ringana.
  
* Xivuriso (xilogeni) xa ANC lexi nge Amandla ngawethu (Matimba i ya Hina) kumbe Matla ke ya rona, xi vula leswaku matimba ya fanele ku va eka vanhu, leswi swi kombisaku xilaveko xa nkoka swinene xa Freedom Charter lexo, vanhu va ta fuma. I xitatimende xa ANC xo kombisa ku tiyimisela ku aka no entisa fambiselo ra xidimokratiki, na xiavo xa vanhu eka mzavalazo (nkayakayo) wo antswisa vutomi bya vona. 
XANA I NCINI MINTIRHO YA XIRHO XA ANC?
Leswi nga nkoka na minsinya leyi letelaku xirho xa ANC swi katsa leswi landzaku:
* ku titsongahata, na ku tinyiketela eka ku tirhela rixaka, ku tirhela fambiselo ro kala xihlawuhlawu xa ntlhohe, rimbewu (ku ke' xihlawuhlawu exikarhi ka vaxisati na vavanuna), na ku tirhela fambiselo ra xidimokratiki, 
* ku tikarhatela no gingirikela swilaveko na ku navela ka vanhu, leswi swi nga nghenisiwa eka minsinya ya nkoka ya fambiselo ra Batho Pele, ku veka vanhu emahlweni, no tirhela vanhu ku sungula, 
* ku tiyimisela ku tirha hi ku landza tipholisi ta nhlangano na swiboho leswi swi nga tekiwa hi vunyingi hi ku twanana. 
Swirho swa ANC swi rindzeriwe leswaku swi endla leswi landzaku:
* ku va eka rhavi (branci) ya ANC, ku hakela mali ya vuxirho no pfuneta ku aka ANC, 
* ku va na xiavo swinene eka mimburisano, eku endliweni ka tipholisi no tirhisa tipholisi na minongonoko ya ANC, 
* ku amukela no sirhelela swiboho leswi swi nga tekiwa hi swivumbeko (structures) swa ANC leswi faneleke, 
* ku aka vun'we eka ANC na fambiselo ra xidimokratiki, no lwa na mikhuva yo bola ya vukungundzwana na vugalachana (corruption), ku pfuneta no tirhela varikwenu ntsena (nepotism), no lwa na ku endliwa ka swintlawana-ntlawana swa le tlhelo swo pfilunganya swilo (factionalism), 
* ku lwa na fambiselo ra xihlawuhlawu hi ntlhohe, xihlawuhlawu xo tikukumuxa ka mihlovo yin'wana no vonela mihlovo yin'wana ehansi (tribal chauvinism), ku lwa na xihlawuhlawu exikarhi ka vaxisati na vavanuna, xihlawuhlawu hi vugandzeri (religion) na ku ka vanhu va nga tiyiselani eka swa tipolotiki, na ku lwa na minxaka hinkwayo ya swihlawuhlawu, 
* ku tshama xi ri na vutivi eka leswi endlekaku eka swa tipolotiki na swin'wana etikweni, na ku antswisa vutivi bya xona tani hi xiyenge xo dyondza vutomi bya xona hinkwabyo, 
* ku tshama xi ri kusuhi no khumbana na vanhu minkarhi hinkwayo, na ku va na xiavo lexikulukumba eka timhaka ta miti (ta khomyuniti), 
* ku tikhoma hi ndlela leyi nga xikombiso lexinene eka vutomi bya xona bya masiku hinkwawo, na ku ka xi nga tirhisi xiyimo xa xona ku tiganyisa no tiantswisa hi xoxe xi nga pfuneti no tirhela vanhu van'wana. 
XANA HI SWIHI SWIVUMBEKO SWA ANC?
* Rhavi (branci), i xivumbeko xo sungula xa nkoka xa ANC, laha swirho swi faneleke ku va na xiavo eka mintirho ya rhavi na mimburisano eka swa tipolotiki. Rhavi hi rona tihlo na khokholo ra muti (ra khomyuniti), rhavi ri fanele ku yimela swilaveko swa muti (swa khomyuniti), no tirhela ku navela ka muti xikan'we na ku khondletela hinkwaswo leswaku ku va na nhluvuko eka tindzhawu. Rhavi na rhavi ri hlawula komiti-nkulu ya rhavi (Branch Executive Committee), eka nhlangano wa hinkwavo wa lembe (Annual General Meeting).
  
* Komiti-nkulu ya Rijini kumbe xifundza-ntsongo (Regional Executive Committee - REC) yi hlawuriwa eka Khonferense ya Rijini eka malembe mambirhi, yi hlawuriwa hi vayimeri (varhumiwa) va marhavi eka rijini.
  
* Komiti-nkulu ya Provhinsi (Provincial Executive Committee - PEC) yi hlawuriwa eka Khonferense ya Provhinsi eka malembe manharhu hi vayimeri (varhumiwa) va marhavi eka provhinsi.
  
* Komiti-nkulu ya Tiko (National Executive Committee - NEC) hi yona leyi nga xivumbeko xa le henhla xa ANC exikarhi ka Tikhonferense, na swona yi na ntirho wo rhangela nhlangano hinkwawo. Yi hlawuriwa eka malembe ya ntlhanu eka Khonferense ya Tiko. Komiti-nkulu ya Tiko (NEC) yi hlawula Komiti ya Tiko yo Tirha (National Working Committee - NWC) exikarhi ka swirho swa yona.
  
* Khonferense ya Tiko (National Conference) leyi khomiwaku eka malembe ya ntlhanu, hi xona xivumbeko xa le henhla xa ANC lexi tekaku swiboho. Swirho swa marhavi swi na varhumiwa va tiphesente ta makume-nkaye (90%) lava vhotaku eka Khonferense ya Tiko. Khansele ya Hinkwavo ya Tiko (National General Council - NGC) yi khomiwa exikarhi ka Tikhonferense ku kambela minongonoko ya ANC.
  
* ANC Women's League, yi tirha tani hi xivumbeko lexi xi tiyimeleke kambe lexi angarheriweke hi ANC. Xikongomelo xa yona lexikulukumba, i ku sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vavasati no lwa na ntshikilelo wa vavasati no tiyisa leswaku vavasati va va na xiavo eka vutomi bya nhlangano. Women's League, yi pfuleleke eka vavasati hinkwavo lava va nga swirho swa ANC.
  
* ANC Youth League, na yona yi tirha tani hi xivumbeko lexi xi tiyimeleke, hi xikongomelo xo hlanganisa no rhangela vantshwa hinkwavo eku langutaneni na swrhalanganyi leswi vantshwa va kongomaneke na swona, na ku tiyisa leswaku vantshwa va tlanga ndzima leyi vonakaku eka ntirho wa ANC. Vuxirho bya Youth League byi pfuleleke eka vanhu hinkwavo va malembe ya le xikarhi ka 14 na 35. 
XANA I NCINI XINAKULOBYE (NTWANANO) KUMBE ALAYENSE YA TINHLANGA TINHARHU (TRIPARTITE ALLIANCE)?
ANC yi na xinakulobye na nhlangano wa Makhomanisi wa South African Communist Party (SACP) na nhlangano wa ta vatirhi wa Congress of South African Trade Unions (COSATU). Phatnara na phatnara eka xinakulobye lexi, i nhlangano lowu wu tiyimeleke lowu wu nga na vumbiwa ra wona, vuxirho bya wona na minongonoko ya wona. Xinakulobye lexi xi akeriwe ehenhla ka swikongomelo swin'we, swa ku lwela National Democratic Revolution, na xilaveko xo hlanganisa vunyingi bya vanhu vo hambana-hambana eAfrika Dzonga, ehansi ka swikongomelo leswi.
XANA YI KUMEKA KWIHI ANC?
Marhavi ya ANC ya kumeka eka madoraba lamakulu na lamatsongo, na le ka tindzhawu ta le makaya ta Afrika Dzonga. Kasi ANC yi tlhela yi va na Hofisi-nkulu (headqarters) na tihofisi ta tiprovhinsi ta nkaye, na tihovisi to hlayanyana ta tirijini (swifundza-ntsongo). Laha hansi hi nyiketa vuxokoxoko bya laha u nga kumaku kona hofisi-nkulu na tihofisi ta tiprovhinsi.
 

Nhlayo wa vanhu a swikolweni swa hina
 
Eka tinhweti ta Ndhati/Nhlagula, vana eswikolweni hinkwaswo laha Africa-Dzonga va ta va vari eka ntirho wo nyanyula lowu vitianiwaka, Nhlayo wa vanhu a swikolweni (CensusAtSchool).
 
CensusAtSchool yi fambisiwa hi ndzawulo ya Tistatiststiki ta Afrika-Dzonga, ndwawulo ya ximfumo ya tistatistiki, na Ndzawolo ya Dyondzo.  Vana va xikolo na vatswari va ta va va tirha swin'we a tiklasini.  Vana va ta kombisiwa hi mudyondzisi loko va lavisisa vutivi hi swa mayelana na vona, mayelana na xikolo nis mayelana na le makaya ka vona.  Vutivi byebyo hikwabyo byi endla siphemu xikulu eka database ya laha tikweni ni ya misava hinkwayo, matiko you fana na Nghilandhi na Australia na wona ya le ku seketeleni hi kuva ya ri na ntirho wo fana na wona lowu.
 
Data leyi yi ta tirhisiwa kupfuna eka vudyandzisi eku pfuneni swichudeni wo fana ni vana va n'wina ku twisisa switatstiki ni ndlela leyi swi nga ta tirhisiwa swona.  
CensusAtSchool yi nga thlela yi pfuna vana ku twisisa nkoka wa nhlayo ya vanhu hinkwavo laha tikweni lowu nga ta va kona laha tikweni hi Nhlangula.  Nhlayo wa vanhu wa nyan'waka wu vuriwa Census 2001.
 
Nhlayo wa Vanhswi vula yini?
 
Laha Afrika-Dzonga nhlayo wa vanhu wu endliwa kan'we eka ntlhanu wa Malembe.  Hi narhi wa nhlayo wa vanhu (Census) munhu un'wana laha tikweni re hina (Afrika Dzonga) wa hlayiwa, ku hlengeletiwa xitiviso hi vundzawu ri leswaku vahnu va hanya njani.  Xitiviso lexi (leswi ti-statisticians ti swi vulaka data) xi tirhisiwa hi tindzawulo ta mfumo, matiko xikaya ni vapulani ku kunguhata laha swilaveko swi faneleke ku ya kona.
 
Leswi swi vula leswaku xitiviso lexi nga hlengeletiwa eku hlayeni ka vanhu xi tirhisiwa ku kunguhata laha swikolo ni Tikliniki ti nga ta akiwaka kona, tindzawu leti lavaka swikhandziwa swo antswa, ni laha mati ya tiphayiphi ni Gezi swi faneleke ku yisiwaka kona.  Data leyi nga hlengeletiwa eka vanhu lava hlayiweke yi thlela yi tirhisiwa ku kunguhata laha swilaveko swi faneleke ku yisa eku hluvukiseni tindzawu xikayo, mpfuxelelo edorobeni ni ku sivela ku sika.
 
Hikokwalaho ka yini hi fanele  ku afuna eka Census 2001?
 
* ·        Mali ku pfuna vanhu.  Hi ku  pfuna eka Census, mi ta pfuna vanhu ku kuma mali leyi lavaka ku lunghisa ni ku kurisa.
* ·        Mfambiso eka khombo-xitiviso xa Census si ta pfuna vanyiketi eka swa vuongori ku tiva hi t ku haxa ka mavabyi wo fana ni kholera.  Eka vukhukhuri by mati, xitiviso sa Census si ta hi pfuna hi ku ehleketa hi vupfuni etingozini la ha va lavakaka hi xihatla ni nhlayo ya vanhu lava lavaka ku pfuniwa.
* ·        Ku pfuneka loku nga thlavuriwa.  Census data yi tivisa vapualni laha swikolo leswintshwa swi faneleke ku akiwa, tikliniki, ni tindzawu to wisela ni vutitsakisi ti lavekaka ngopfu.
* ·        Endla leswaka Mfumo wu ku tirhela.  Census 2001 I ndlela ya kahle yo tivisa vayimeri va hina lexi hi nga xona ni leswi hi swi lavaka.  Xitiviso lexi humaka eka Census swi pfuna ku kunguhata leswi mfumo wu nga tirhisa mali xiswona.
* ·        Pfuna ndyangu wa wena.  Tinhlayo ta Census ti ta pfuna mfuno ku pulana ni ku fambisa ti progreme ni ntirhiso eka wa vumundzuku.  Data leyi humaka eka Census yi aka fandixini yo pulana vumundzuku.  Pulani ya nkarhi wo leha yi ta vuyerisa hina ni vana va hina.
 
Xana Census 2001 yi rini?
 
Vanhu lava nga hiriwa ni ku dyonzisiwa ku landza switiviso, leswi tivekaka ta ni hi vahlayi va vanhu, va ta endzela makaya ya n'wina ku sukela hi ti 10 ku fika hi ti 31 Nhlangula 2001.
 
Vuxokoxoko byo bala hi Census eswikolweni phonela nomboro ya hina leyi nga hakeleriweku:  0800 201 402, kumbe tsalela eka Private Bag X44, Pretoria, 0001,
Kumbe endzela website eka www.censusatschool.org.za kumbe e-mail eka: censusatschool@statssa.pwv.gov. 

 
CONSORTIUM YA AIDS
(Consortium inhlengeletano leyi angarhelaka tiafiliyeti kumbe tinhlengeletano ta 70 leti tirhaka na vanhu va HIV na AIDS, consortium yi languta ngopfu eka ta timfanelo na nawu eka vanhu la va nga na HIV na AIDS)
CHATARA KUMBE TSALWA LERI NGA NA TIMFANELO TA VANHU LA VA NGA NA AIDS NA HIV.
Tinoti hi chatara
1. Tinhlengelatano to tala leti nga khutalela ntirho wa AIDS ti hlangane e, Centre for Applied Legal Studies (CALS) hi Wavumbirhi hi ti 12 ta Novemba 1991, ku burisana hi kungu ra ku tsala chatara ya timfanelo ta vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV.
2. Nhlangano lowu wu kombele komiti yo tsala kungu leri (yi nga na Edwin Cameron, Edward Swanson wa CALS, na Mahendra Chetty wa Legal Resource Centre (LRC) leswo va tsala kungu ro sungula ra chatara.
3. Hi wona nkarhi wolowo la va a va ri kona va komberile leswo ku sunguriwa Consortium, leyi nga ta tirhela e Centre for Applied Legal Studies, ku pfuna hi tindlela to hambana-hambana tinhlengeletano leti tirhaka na leswi khumbanaka na AIDS.
4. Eka nhlengeletano yo sungula ya Consortium, leyi nga khomiwa hi ti 28 ta Januwari 1992, ku burisananiwe hi kungu leri. Kungu leri ri teka swin'wana eka tidokumente tin'wana ta tinhlengeletano ta matiko ya le handle ta misava, ku katsa na dokumente ya Manifesto ya le Montreal ya Timfanelo na swidingo swa vanhu la va hanyaka na vuvabyi bya AIDS (Montreal Manifesto of the Universal Rights and Needs of People Living with HIV Disease) na Diklarexini ya United Kingdom ya Timfanelo ta Vanhu la va nga na HIV na AIDS (United Kingdom Declaration of the Rights of People with HIV and AIDS). Kambe kungu leri ra hambana ka tsongo na tidokumente leti tin'wana ta vanhu va matiko ya le handle, hikuva ri endleriwe ku fambelana no kotlanisiwa na swidingo swa vanhu va Afrika Dzonga.
5. Chatara leyi ku burisananiwe hi yona swinene, yi va yi amendiwa eka minhlangano leyi yin'wana ya Consortium, leyi nga khomiwa hi ti 3 na ti 24 ta Machi 1992. Kutani sweswi kungu leri ri amukeriwe hi vayimeri va tinhlengeletano to tlula 40 eka tiko hinkwaro, leti khumbekaka eka swa AIDS na HIV.
6. Kutani Chatara leyi sweswi yi yimele ku amukeriwa hi ximfumo hi tinhlengeletano leti ti vumbaka Consortium, xikan'we na vanhu van'wana la va tivekaka ngopfu eka rixaka na tiko hinkwaro (prominent public figures). Consortium yi tiyimisele ku amukela no lonca Chatara leyi hi ximfumo hi siku ra AIDS eka misava hinkwayo (World AIDS Day) nan'waka hi ti 1 ta Disemba.
CHATARA YA TIMFANELO EKA VANHU LA VA NGA NA AIDS NA HIV>
(KUNGU LERI NGA AMUKERIWA EKA NHLANGANO WA CONSORTIUM HI TI 24 TA MACHI 1992)
MASUNGULO
Hi ku vona 
* leswo vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV xikan'we na mindyangu ya vona, na la va va va hlayisaku, va khomiwa hi xihlawuhlawu, 
* na leswo ngozi ya ku andza ka ntungu wa vuvabyi lebyi e Afrika Dzonga yi ta andzisa ku khomiwa ka vanhu la va nga na AIDS na HIV hi tihanyi, 
* Hi rhandza leswo vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va twisisa no va na vutivi hi AIDS na HIV, 
* leswo ku na xidingo xa leswo vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga va va na xiavo na xandla eka ntirho wo herisa ntungu lowu wa HIV. 
hina, vanhu la va nga sayina laha na tinhlengeletano, hi vona swi fanerile leswo hi veka mintirho na timfanelo leti vanhu la va nga vaaki laha e tikweni va nga na tona kumbe va faneleke va va nato, na swona timfanelo leti, van'wana va fanele va nga tsoniwi tona hikokwalaho ka ku va na AIDS kumbe HIV.
 
1. NTSHUNXEKO, KU TIYIMELA, KU HLAYISEKA NO SIRHELELEKA, NA KU NTSHUNXEKA LESWO MUNHU A KOTA KU FAMBA-FAMBA HANDLE KO SIVERIWA (FREEDOM OF MOVEMENT)
1.1    Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, va fanele va va na mfanelo, ku tiyemela, ku sirheleka na ntshunxeko na timfalelo leti vanhu van'wana va nga na tona, na swona va nga siveriwi ntshunxeko wo famba-famba ta ni hi van'wana vanhu e tikweni.
1.2    Vanhu la va nga na HIV na AIDS va fanele va nga siveriwi ku suka eka tiko rin'wana va ya eka rin'wana hikokwalaho ka leswo va na AIDS kumbe HIV.
1.3    Ku khomiwa hi xihlawuhlawu, ku vekiwa e tlhelo a kule na van'wana vanhu (isolation or quarantine) lomu majele, swikolweni, swibedlhela, na kun'wana na kun'wana, swi fanele swi nga endliwi ka vanhu hikokwalaho ka leswo va na AIDS kumbe HIV.
1.4    Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va fanele va va na ntshunxeko ku titsemela timhaka hi laha va vonaka ha kona makongomana na ta ku teka kumbe ku tekiwa, ku va na vana, hambi tano va fanele va pfuniwa hi ku hlamuseriwa kumbe ku kuma khanseling (counselling) leswo va twisisa leswaku tindlela leti va tilangaka eka swilo leswi, ti na vuyelo byo karhi.
2. XIHUNDLA (CONFIDENTIALITY AND PRIVACY)
2.1    Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo ya leswo timhaka ta vona tikhomiwa hi xihundla makongomana na rihanyu ra vona, na leswo va na HIV.
2.2     Vutivi hi leswo munhu u na HIV byi fanele byi nga hundziseriwi eka munhu wun'wana handle ka loko yena    loyi a   nga na HIV a pfumela, na loko a lovile, mpfumelelo lowu wu fanele wu nyiketiwa hi ndyangu wa yena kumbe nakulobye wa yena (partner), handle ka loko swi vuriwa hi nawu (except when required by law), handle ka loko ku ri leswo ku ka ku nga hundzisiwi vutivi hi HIV ya munhu yoloye swi nga nghenisa munhu wokarhi loyi a tiviwaka (identifiable individual), engozini.
3. KU KAMBERIWA (TESTING)
3.1    Ku kamberiwa ka munhu loko a ri na xitsongwa-tsongwane xa HIV ku fanele ku endliwa hi mpfumelelo wa munhu yaloye, naswona mpfumelelo lowu a wu nyikaka hi ku ntshunxeka, handle ka loko ku ri leswo ko endliwa ntsena ku kamberiwa leswo ku kumeka nhlayo ya vanhu la va nga na HIV, na swona xikambelo lexi xa ku kuma nhlayo xi endliwa hi ndlela leyi nga ta ka yi nga tivi vito ra munhu yoloye a kamberiwaka.
3.2    Loko ku ri leswo munhu u ta kamberiwa HIV hi xikongomelo xo tiva nhlayo, kambe vito ra yena ri nga tiveki, u fanele a kuma vanhu la va nga ta n'wi pfuna hi ku n'wi hlamusela na khanseling (counselling), khanseling leyi yi fanele ku kumeka eka vanhu hinkwavo, loko va nga si kamberiwa na le ndzhaku ka loko va kamberiwile.
3.3    Vanhu la va va kumekaku va ri na HIV va fanele ku seketeriwa hi ta rihanyu na hi tindlela tin'wana.
4. DYONDZO HI TA AIDS NA HIV
4.1 Vanhu hinkwavo va na mfanelo yo kuma dyondzo na vutivi hi HIV na AIDS, no kuma vutivi hi tindlela to sivela ku ngheniwa hi vuvabyi lebyi,
4.2 Ku fanele ku va na dyondzo leyi nga ta nyiketiwa eka rixaka hinkwaro e tikweni, hi xikongomelo xo heta xihlawuhlawu eka vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS.
5. MINTIRHO (EMPLOYMENT)
5.1 Vanhu a va faneli ku kamberiwa ku sungula loko va ri na HIV, va nga si thoriwa e mintirhweni, na swona vanhu va fanele va nga siveriwi ku thoriwa hikokwalaho ka leswo va ala ku kamberiwa ku sungula va nga si thoriwa e mintirhweni.
5.2 Vanhu va fanele va nga hlongoriwi e mintirhweni, kumbe ku chikisiwa hi xiyimo (ku dimotiwa) e ntirhweni hikokwalaho ka leswo va na AIDS kumbe HIV na swona va fanele va nga transferiwi hikokwalaho ka vuvabyi lebyi, kumbe ku khomiwa hi ndlela ya xihlawuhlawu e ntirhweni.
5.3 Munhu a nga bohekanga leswo a tivisa muthori wa yena leswo u na xitsongwa-tsongwane xa HIV kumbe AIDS.
5.4 Vatirhi a va bohekanga hi nawu leswo va fanele va kamberiwa HIV.
5.5 Vatirhi va fanele ku kuma dyondzo, vutivi, khanseling (counselling) lomu mintirhweni, na swona, leswi swi fanele swi endliwa e ndzhaku ka ku burisana na tinhlengeletano ta vatirhi to fana na tiyuniyoni.
6. TA RIHANYU NO SEKETERIWA (SUPPORT SEVICES)
6.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo yo kuma tiyindlu, swakudya, na nongonoko wo seketela vaaki (social security), ku kuma mirhi yo va alapha, na ku pfuniwa hi swa welfere ku fana na swirho swin'wana swa vaaki e tikweni.
6.2 Tindzhawu to tshama letinene ti fanele ti kumeka eka vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS.
6.3 Munhu u fanele a nga khomiwi hi xihlawuhlawu eka swa rihanyu, swin'wana swo pfuna vaaki (facilities), na mirhi yo alapha, hikokwalaho ka ndlela leyi a nga kumisa xiswona AIDS kumbe HIV.
6.4 Vanhu va fanele va nga khomiwi hi xihlawuhlawu eka ta rihanyu, na medical-aid, hikwalaho ka leswo va na HIV kumbe AIDS.
7. SWA VUHAXI (MEDIA)
7.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS va na mfanelo yo khomiwa hi ndlela leyinene hi vanhu va vuhaxi (media), na swona vanhu va vuhaxi va fanele va xixima timfanelo ta vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS leswo timhaka ta vona ti khomiwa hi xihundla (privacy and confidentiality).
7.2 Vaaki hinkwavo e tikweni va na mfanelo yo kuma vutivi lebyi nga voyamelangiku e tlhelo (informed and balanced coverage), na dyondzo hi HIV na AIDS.
8. INXUWARENSE
8.1 Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, na la va va soriwaka leswo va nga va va ri ngozini yo kuma HIV kumbe AIDS va fanele va vhikeriwa no sirheleriwa eku khomiweni hi xihlawuhlawu hi tikhampani ta tinxuwarense.
9. XINAKULOBYE NA KU ETLELANA
9.1 Hinkwavo vanhu va na mfanelo yo byela vanhu la va va etlelanaka na vona leswo va tisivela e ku kumeni xitsongwa-tsongwana xa HIV.
9.2 Xiyimo xa vaxisati, xi le ngozini eka mhaka leyi, hikwalaho, ku fanele ku va na milawu na tindlela to pfuna vaxisati, kasi lavantshwa na swihlangi na vona va fanele ku sirheleriwa.
10. VANHU LA VA NGA MAJELE
10.1 Vanhu la va nga majele va nga na HIV va fanele va khomiwa hi ndlela leyinene, na swona hi ndlela yo fana na leyi ku khomiwaka swibochwa swin'wana.
10.2 Vanhu la va nga majele la va nga na AIDS, va fanele va hlayisiwa hi ndlela leyinene ku fana na swibochwa swin'wana leswi nga na vuvabyi byin'wana.
10.3 Vanhu la va nga majele va fanele va kuma dyondzo, vutivi, na tindlela to sivela vuvabyi ku fana na vaaki van'wana e tikweni.
11. KU VHIKERIWA NO SIRHELERIWA EKA NAWU NA KU KOTA KU TIRHISA SWILO LESWI NGA SWIPFUNI EKA VAAKI (ACCESS TO PUBLIC BENEFITS)
11.1 Vanhu la va nga na AIDS kumbe HIV va fanele ku va na mfanelo yo tirhisa swilo leswi nga swipfuni eka vaaki hinkwavo (access to public benefits and opportunities), na swona vanhu va fanele va nga boheleriwi leswo va kamberiwa loko va ri na HIV ku sungula loko va nga si tirhisa swipfuni leswi.
11.2 Ku fanele ku va na tindlela leti ti endliwaka eka tiko hinkwaro ku sirhelela vanhu la va nga na HIV na AIDS eku khomiweni hi xihlawuhlawu, makongomana na swa tiyindlu, dyondzo, ku hlayisiwa ka vana (child care), na mpfumelelo yo kuma no hlayisa vana loko ku ri leswo ndyangu wa hambana (custody), ku kuma ku pfuniwa hi ta rihanyu, ku pfuniwa ka vaaki eka swa vutomi (social security) na swa welfere.
12. MINTIRHO YA VANHU LA VA NGA NA HIV KUMBE AIDS
Vanhu la va nga na HIV kumbe AIDS, va na ntirho wo xixima timfanelo, rihanyu, na vumunhu bya van'wana vanhu, na ku endla leswi faneleke ku sirhelela van'wana vanhu laha swi faneleke.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

GAZETE YA MFUMO
Gazete ya xinawana No. 6290

-

Vol. 399
Pretoria, 8 Ndzhati 1998
No. 19231 

-

XITIVISO XA MFUMO
VULAWURI BYA TIDYONDZO BYA AFRIKA-DZONGA

VULAWURI BYA TIDYONDZO BYA AFRIKA-DZONGA (SAQA)
No. R 1127
 
8 Ndzhati 1998
SWINAWANA EHANSI KA NAWU WA VULAWURI BYA TIDYONDZO BYA AFRIKA-DZONGA, 1995
(NAWU WA NO. 58 WA 1995)
SAQA ehansi ka xiyenge xa 14 xa Nawu wa SAQA, 1995(Nawu wa No. 58 wa 1995), hi ku pfumeleriwa hi Holobye wa dyondzo hi ku burisana ni Holobye wa mintirho, yi endlile swinawana eka xedulu.

XEDULU
KAVANYISA KA 1: LESWI NGA ENDZENI HI KU ANGARHA
1. Tinhlamuselo 
KAVANYISA KA 2: MINHLANGANO YO TIYISISA NKOKA WA DYONDZO NI NDZETELO
2. Ku pasisa 
3. Swilaveko swo pasisa Minhlangano yo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo 
4. Setifikheti yo pasisiwa 
5. Ku lehisa mpasiso 
6. Ku dlaya mpasiso 
7. Vuxirho bya minhlangano yo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo 
8. Ku tshika ntirho hi swirho swa Minhlangano yo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo 
9. Mintirho ya minhlangano yo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo 
KAVANYISA KA 3: MILAWU YA MAFAMBISELO NI MATIRHISELO YA TIMALI EKA MIGINGIRIKO YA MINHLANGANO YO TIYISISA NKOKA WA DYONDZO NI NDZETELO
10. Manyikele ya timali eka migingiriko ya minhlangano yo Tiyisisa 
11. Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo 
KAVANYISA KA 4: VANYIKI VA DYONDZO NI NDZETELO
12. Mpasiso wa vanyiki va dyondzo ni ndzetelo 
13. Swilaveklo swo pasisa vanyiki 
14. Setifikheti ya mpaso wa vanyiki 
15. Ku lehisa mpasiso wa vanyiki 
16. Mpasiso wa nkarhinyana wa vanyiki 
17. Ku dlaya mpasiso wa vanyiki 
KAVANYISA KA 5: MINHLANGANO YO HLELA
18. Ku thoriwa ka minhlangano yo hlela 
19. Mapapila yo thoriwa tani hi minhlangano ya vuhleri 
20. Mintirho ya minhlangano ya vuhleri 
21. Ku tshikisiwa ntirho ka minhlangano ya vuhleri 
KAVANYISA KA 6: MINHLANGANO YA MINTIRHO NI MINHLANGANO YO KAMBELA
22. Nkatso wa minhlangano ya mintirho ni minhlangano yo kambela eku vekeni ka swipimelo, ku tiyisisa nkoka ni vuhleri 
KAVANYISA KA 7: SWIN'WANA NI SWIN'WANA
23. Maendlele ya aphili 
24. Nhlokomhaka yo koma 
ANEKIJARA
Milawu ya mafambiselo ya minhlangano yo tiyisisa nkoka wa dyondzo ni ndzetelo

KAVANYISA KA 1
LESWI NGA ENDZENI HI KU ANGARHA
Tinhlamuselo
1. Eka swinawana leswi rito kumbe marito man'wana ni man'wana lama nyikiweke nhlamuselo eka Nawu ma ta tirhisa tinhlamuselo teto handle ka loko vundzeni byi kombisa swin'wana- 
"mpasiso" swi vula ku nyikiwa ka setifikheti eka munhu, nhlangano kumbe vandla ro karhi ku tiyisisa vuswikoti byo tirha ntirho wo karhi eka sisiteme yo tiyisisa nkoka leyi vekiweke hi SAQA ku ya hi Nawu;
"mawu" swi vula Nawu wa SAQA, wa 1995(Nawu wa No. 58 wa 1995);
"mupimi" swi vula munhu la tsarisiweke hi nhlangano lowu faneleke wa ETQA hi ku landzelela swilaveko leswi vekiweke ku endla ntirho lowu hi SGB ku pima vuswikoti bya swipimelo ni tidyondzo to karhi ta NQF, naswona "mupimi wa nhlangano" swi ni nhlamuselo yo fana;
"ntsariso wa nkarhi wolowo" swi vula ntsariso wa xikolo xo ka xi nga ri xa mfumo lexi xi nyikaka dyondzo ya le henhla tani hilaha swi nga xiswona eka Nawu wa tidyondzo ta le henhla wa 1997(No. 101 wa 1997);
"xirho" swi vula ku va xirho xa nhlangano lowu kombisiweke eka swinawana leswi;
"nhlangano wa ETQA" swi vula nhlangano lowu pasisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(ii) xa Nawu, lowu nga ni vutihlamuleri byo kambela vuswikoti ku ya hi swipimelo ni tidyondzo ta rixaka, nakambe lowu nyikiweke ntirho wo kambela swipimelo ni tidyondzo swa rixaka ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(I) xa Nawu;
"xiyenge" swi vula xiyenge xo karhi xa dyondzo xa NQF;
"ku hlela" swi vula maendlelo yo tiyisisa leswaku mbuyelo lowu kombisiweke eka NQF wa swipimelo ni tidyondzo I wa ntiyiso, wo amukeleka no tshembeka;
"nhlangano wo hlela" swi vula nhlangano lowu thoriweke hi Vulawuri ku tirha ntirho wo hlela;
"nhlangano wa swipimelo wa rixaka(NSB)" swi vula nhlangano lowu tsarisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(ii) xa Nawu, lowu nga ni vutihlamuleri byo vumba swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo, ni lowu nyikiweke mintirho yo karhi yo fambelana ni ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo swa rixaka ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(i) xa Nawu;
"mbuyelo" swi vula mbuyelo wa tidyondzo to karhi;
"xikongomelo-nkulu" swi vula nghingiriko kumbe xikongomelo lexi nhlangano wu kongomiseke eka xona;
"nhlangano wa vatirhi" swi vula nhlangano wa vatirhi lowu tsarisiweke hi nawu kumbe nhlangano lowu tinyeketeleke ku tirha mintirho ya nhlangano wa vatirhi kambe wu nga tsarisiwanga;
"munyiki" swi vula nhlangano lowu wu nyikaka phurogireme ya dyondzo ku ya hi swipimelo ni tidyondzo swa NQF leswi vekiweke , lowu wu tlhelaka wu lawula ni mapimelo ya swona;
"ku tiyisisa nkoka" swi vula maendlelo yo tiyisisa leswaku vuswikoti lebyi vekiweke bya fikeleriwa;
"ku kamba nkoka" swi vula maendlelo yo kambela swikombiso leswi kombaka vuswikoti lebyi fikeleriweke;
"sisiteme yo lawula nkoka" swi vula nkatsakanyo wa maendlelo yo tiyisisa leswaku vuswikoti lebyi vekiweke bya fikeleriwa;
"swipimelo leswi tsarisiweke" swi vula swipimelo kumbe tidyondzo leti tsarisiweke eka NQF;
"sekitara" swi vula xiyenge xo karhi xa migingiriko ya vanhu, bindzu kumbe xa dyondzo lexi tirhisiwaka ku ba mindzelekano ya nhlangano wa ETQA;
"Nhlangano wo veka swipimelo(NSB)" swi vula nhlangano lowu tsarisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(ii) xa Nawu, lowu nga ni vutihlamuleri byo vumba swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo, ni lowu wu nyikiweke ntirho wun'wana ni wun'wana lowu wu fambelanaka na leswi nga eka xiyenge xa 5(1)(b)(I) xa Nawu.

KAVANYISA KA 2
MINHLANGANO YO TIYISISA NKOKA WA DYONDZO NI NDZETELO(ETQA)
Mapasiselo
2. (1) tiETQA ti ta pasisiwa hi Vulawuri ku kambisisa vuswikoti ku ya hi swipimelo kumbe tidyondzo swa rixaka ni ku tirha hinkwayo mintirho leyi kombisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(I) xa Nawu 
(2) Eka sekitara laha ku nga pasisiwangiki ETQA kumbe laha ETQA yi tsandzekaka ku tirha mintirho ya yona hi ku hetiseka, ni laha Vulawuri byi vonaka swi fanerile, Vulawuri byi ta endla mintirho leyi a yi fanele yi endliwa hi ETQA YOLEYO.
(3) Nhlangano kumbe ntlawa lowu lavaka ku pasisiwa tani hi nhlangano wa ETQA swi ta vumbiwa eka yin'wana ya tisekitara leti landzelaka:
a. sekitara ya vanhu 
b. sekitara ya ikhonomi 
c. sekitara ya sisiteme-ntsongo ya dyondzo ni ndzetelo 
Swilaveko swo pasisa tiETQA
3. (1) Nhlangano kumbe ntlawa lowu yimelaka sekitara yo karhi leyi kombisiweke eka xinawana xa 2(3), lowu fikelelaka swilaveko swo pasisiwa tani hi nhlangano wa ETQA tani hilaha swi nga xiswona eka xinawana-ntsongo xa (2), wu nga endla xikombelo eka Vulawuri xo pasisiwa tani hi nhlangano wa ETQA. 
(2) Nhlangano wolowo wu ta kombisa leswaku-
a. ku ni xilaveko xo vumba nhlangano wa ETQA eka sekitara leyi wu lavaka ku tirha eka yona; 
b. wu ni xikongomelo-nkulu xa migingiriko yo tiyisisa nkoka eka sekitara ya wona ni xikongomelo xa sekitara yoleyo; 
c. a wu nge tirhi mintirho yo fana ni ya nhlangano wun'wana wa ETQA handle ka loko Vulawuri byi vona swi fanerile ku endla mintirho leyi fanaka ni nhlangano wun'wana wa ETQA; 
d. wu na vuswikoti byo endla mintirho leyi wu nyikiwaka yona hi Vulawuri; 
e. wu na swipfuno swo ringana leswi faneleke hi nkarhi wo pasisiwa; 
f. wu na sisiteme yo lawula nkoka lowu katsaka ni leswi landzelaka- 
i. tipholisi ta vulawuri bya nkoka leti hlamuselaka nkoka lowu nhlangano wa ETQA wu lavaka ku wu fikelela; 
ii. mafambiselo ya vulawuri bya nkoka lama pfumelelaka nhlangano wa ETQA ku tirhisa tipholisi ta wona ta vulawuri bya nkoka; ni 
iii. kambisisa tindlela leti vonisisaka leswaku tipholisi ta vulawuri bya nkoka ni mafambiselo lama hlamuseriweke swa tirhisiwa; 
g. ntirho wa ntiyisiso wa nkoka wa le handle wu hambanile ni ntirho wo nyika dyondzo ni ndzetelo; 
h. ku ya hi ntirho wa ntiyisiso wa nkoka, ku ni vuyimeri bya lava khumbhekaka bya rixaka eka levhele yo endla swiboho, laha vuyimeri lebyi byi tiyisisaka vutihlamuleri ni mbonikelo; 
i. migingiriko ya wona yi ta yisa emahlweni swikongomelo swa NQF. 
(3) Nhlangano lowu lavaka ku pasisiwa tani hi nhlangano wa ETQA wu ta amukela hi ku tsala-
a. mfanelo wa Vulawuri wo kambela nkarhi wihi kumbe wihi migingiriko ya nhlangano wa ETQA ni ku kmbisisa tipholisi to lawula nkoka ni mafambiselo; 
b. mfanelo wa Vulawuri wo nyika swiletelo eka migingiriko ya nhlangano wa ETQA; 
c. mfanelo wa swirho swa nhlangano wa ETQA ku ya eka Vulawuri hi ku kongoma mayelana ni timhaka leti khumbhaka matirhele ya nhlangano wa ETQA: ntsena loko kuruku ku tekiwile magoza yo ahlula timhaka leti eka levhele ya nhlangano. 
Setifikheti yo pasisiwa
4. (1) ETQAyin'wana ni yin'wana yi ta nyikiwa setifikheti yo pasisiwa hi Vulawuri. 
(2) Setifikheti leyi yi ta kombisa kahle swipimelo ni tidyondzo leswi nhlangano wu pasiseriweke swona: swipimelo ni tidyondzo sweswo swi ta kongomisa ntsena eka xikongomelo-nkulu xa nhlangano handle ka loko wu nyikiwile engetelo wa mpasiso ku ya hi xinawana xa 5.
(3) Nhlangano wun'wana ni wun'wana wa ETQA lowu pasisiweke naswona wu lavaka ku pfuxeta mpasiso wa wona endzhaku ka malembe manharhu wu ta endla xikombelo eka Vulawuri wu tlhela wu nyika ni swivangelo swa xikombelo lexi ni ku tlhela wu kombisa mbuyelo lowu wu wu fikeleleke eka malembe mambirhi lama hundzeke.
Engetelo wa mpasiso
5. (1) Nhlangano wa ETQA lowu lavaka ku anamisa mpasiso wa wona ku katsa swipimelo ni tidyondzo leswiVulawuri byi vonaka swi nga ri ehansi ka xikongomelo-nkulu xa wona wu ta endla xikombelo xo tsala eka Vulawuri wu karhi wu kombisa vuswikoti bya wona ku fikelela swilaveko swa mpasiso wolowo ku ya hi xinawana xa 3(1)(2). 
(2) Loko xikombelo lexi xo pasa, nhlangano wu ta nyikiwa setifikheti xikan'we-kan'we.
Ku dlaya mpasiso
6. Mpasiso wa nhlangano wa ETQA wu nga dlayiwa loko hi ku vona ka Vulawuri wu nga koti ku tirha mintirho ya wona hi ku hetiseka. 
Vuxirho bya nhlangano wa ETQA
7. Swirho swa nhlangano wa ETQA swi ta va swirho swa nhlangano wa ETQA lowu pasisiweke tani hi nhlangano wa ETQA lowu fikeleleke swilaveko leswi nga xinawana xa 3(2). 
Ku tshika ntirho hi swirho swa nhlangano wa ETQA
8. Mutshami wa xitulu kumbe xirho xin'wana ni xin'wana xa ETQA u ta tshika ntirho loko- 
a. rifuwo ra yena ri xavisiwa hikwalaho ka ku va a tsandzeka ku hakela kumbe loko se a tsandzeka ku hakela swikweleti swa yena; 
b. o tshuka a khomiwile hikwalaho ka mavabyi ya nhloko ku ya hi nawu wihi kumbe wihi; 
c. o tsandzeka ku va kona eka tinhlengeletano tinharhu hi ku landzelelana ta nhlangano wa ETQA a nga kumanga mpfumelelo hi nhlangano wa ETQA; 
d. o tsalela nhlangano wa ETQA papila ra xitiviso xa leswaku u lava ku tshika ntirho; 
e. o hi nkarhi wa ku va a thoriwile ehofisini o tshuka a gweviwa laha a nga pfumeleriwiki ni ku hakela ndziho kambe a pfaleriwa kunene 
f. loko hi ku ya hi nhlangano wa ETQA a nga koti ku tirha ntirho wa yena hi ku hetiseka. 
Mintirho ya minhlangano ya ETQA
9. (1) nhlangano wa ETQA wu ta- 
a. pasisa minhlangano ya vanyiki va dyondzo ni ndzetelo ka swipimelo mi tidyondzo leswi tsarisiweke eka NQF; 
b. yisa emahlweni nkoka eka minhlangano ya vanyiki; 
c. vonisisa vunyiki bya vanyiki va dyondzo ni ndzetelo; 
d. kamba nkoka wa mapimelo ni nkondletelo wa vuhlerieka vanyiki va dyondzo ni ndzetelo; 
e. tsarisa minhlangano ya vanyiki eka swipimelo ni tidyondzo swo karhi ku ya hi swilaveko swo endla ntirho lowu; 
f. teka vutihlamuleri byo nyika tisetifikheti eka vadyondzi; 
g. tirhisana ni minhlangano leyi thoriweke ku tirha ntirho wa vuhleri eka tiETQA hinkwato 
h. bumabumela swipimelo swintshwa kumbe tidyondzo eka tiNSB, kumbe ku bumabumela ku cinca ka swipimelo ni tidyondzo leswi nga kona eka tiNSB; 
i. hlayisa switiviwa leswi amukelekaka eka Vulawuri; 
j. nyika swiviko eka Vulawuri hilaha swi lavekaka hakona; 
k. tirha yin'wana mintirho leyi wu nga ta komberiwa ku yi tirha hi Vulawuri; 
 (2) Eku endleni ka mintirho ya wona, nhlangano wa ETQA wu-
a.  ta landzelela swinawana swa 2 ku fika ka 12 swa swinawana swa NSB(R452 wa Nyenyankulu 1998, Gazete ya Mfumo No. 18787); 
b. nga nyika mintirho yin'wana ya wona leyi nga eka xinawana-ntsongo xa (1) eka munyiki kumbe nhlangano wo karhi hi ku pfumeleriwa hi Vulawuri, kambe wu nge koti ku nyika vutihlamuleri bya wona eka Vulawuri; 
c. loko wu vumbiwile hi wun'wana Nawu wa palamende ku fuma sisiteme yin'we ya vanyiki va tidyondzo to hambana, wu ta nyika ntirho wo tsarisa vapimi, lowu kombisiweke eka xinawana-ntsongo xa (1)(e) eka vanyiki loko sisiteme ya wona ya vulawuri bya nkoka yi katsa ku kambisisa ntirho lowu nakona SAQA yi tivisiwile. 

KAVANYISA KA 3
MILAWU YA MAFAMBISELO NI MANYIKELO YA TIMALI EKA MIGINGIRIKO YA MINHLANGANO YA ETQA
 Manyikelo ya timali eka migingiriko ya minhlangano ya ETQA
10. (1) Nhlangano wa ETQA lowu lavaka ku fikelela ntwanano ni Vulawuri mayelana ni mintsengo leyi faneleke ku chajiwa kumbe ku bakanyeriwa etlhelo ehansi ka matimba lama nyikiweke nhlangano wa ETQA hi Vulawuri, wu ta humesa nkunguhato wa migingiriko lowu kombisaka swikongomelo leswi faneleke ku fikeleriwa hi malembe manharhu, lowu nga ta katsa ni bajete ya timali. 
(2) Nkunguhato wa migingiriko lowu kombisiweke eka xinawana-ntsongo xa (1) wu ta kombisa mintsengo leyi kunguhatiweke ku chajiwa kumbe leyi faneleke ku bakanyeriwa etlhelo ni ndlela leyi nkunguhato wolowo wu nga ta khumbha hakona mafikelelo ya swikongomelo swa NQF ngopfu-ngopfu nkondletelo wa mfikelelo eka, ni nhluvuko endzeni ka dyondzo, ndzetelo ni tindlela ta mintirho.
Milawu ya mafambiselo
11. Nhlangano wun'wana ni wun'wana wa ETQA eku tirheni ka wona tani hi ETQA wu ta fumiwa hi milawu ya wona ya mafambiselo lama nga ta landzelela swiletelo leswi nga endzeni ka Anekijara ya swinawana leswi. 

KAVANYISA KA 4
VANYIKI VA DYONDZO NI NDZETELO
Mapasiselo ya vanyiki va dyondzo ni ndzetelo
12. Nhlangano wa ETQA wu nga pasisa nhlangano lowu fikelelaka swilaveko swa xinawana xa 13 ku va munyiki wa dyondzo ni ndzetelo hi ku endla xikombelo, ntsena loko nhlangano lowu lavaka ku pasisiwa wu- 
a. tsarisiwile tani hi munyiki hi ku ya hi nawu lowu faneleke nkarhi wolowo wu endleke xikombelo ha wona; 
b. ri ni sisiteme ya vulawuri bya nkoka leyi katsaka- 
i. tipholisi ta vulawuri bya nkoka leti hlamuselaka kahle leswi munyiki a lavaka ku swi fikelela; 
ii. maendlelo ya vulawuri bya nkoka lama pfumelelaka munyiki ku tirhisa tipholisi ta vulawuri bya nkoka leti ti hlamuseriweke; kumbe 
iii. kambisisa maendlelo lama tiyisisaka leswaku tipholisi to tiyisisa nkoka ni mafambiselo lama hlamuseriweke ma tirhisiwa; 
c. wu kota ku hluvukisa, nyika no pama nkoka wa tiphurogireme ta dyondzo leti kombisiweke eka swipimelo ni tidyondzo swo karhi leswi tsarisiweke; 
d. wu na- 
i. swipfuno swa timali, vulawuri ni miako leswi faneleke; 
ii. tipholisi ni maendlelo yo hlawula vatirhi, ntlakuso ni nhluvukiso; 
iii. tipholisi ni maendlelo ya maamukelelo ya vadyondzi, swiletelo ni tisisiteme ta nseketelo; 
iv. tipholisi ni maendlelo yo lawula ku dyondza hi ku endla ehandle kumbe ya le ntirhweni; 
v. tipholisi ni maendlelo ya vulawuri bya mapimelo; 
vi. tindlela to vika swiviko; ni 
vii. vuswikoti byo fikelela mbuyelo lowu vekiweke, hi ku tirhisa swipfuno leswi nga kona ni maendlelo lama voniwaka ya fanerile hi nhlangano wa ETQA ku hluvukisa, nyika ni ku pima nkoka wa tiphurogireme ta dyondzo leti kombisiweke eka swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke leswi nga eka ndzimana ya (c); ni 
c. a wu se pasisiwa hi kumbe ku endla xikombelo xo pasisiwa eka wun'wana nhlangano wa ETQAlowu kombisiweke eka xinawana xa 2. 
Setifikheti xo pasisiwa tani hi munyiki wa dyondzo ni ndzetelo
14. (1) Munyiki wun'wana ni wun'wana la tsarisiweke u ta nyikiwa setifikheti yo pasisiwa tani hi munyiki hi nhlangano wa ETQA, leyi nga ta sayiniwa hi Vulawuri yi tlhela yi kombisa- 
* leswaku i xirho xa munyiki xa nhlangano wa ETQA; ni 
* swipimelo ni tidyondzo leswi wu pasiseriweke swona. 
(2) Munyiki wun'wana ni wun'wana la pasisiweke eka n'hweti yo sungula elembeni ra vuntlhanu a tsarisiwile ni le ka malembe mantlhanu man'wana ni man'wana lama landzelaka, u ta yisa xiviko eka nhlangano wa ETQA lowu faneleke a karhi a kombisa swivangelo swa ku va mpasiso wu fanele ku pfuxetiwa, ni ku kombisa mbuyelo lowu fikeleriweke eka malembe ya mune lama hundzeke.
Engetelo wa mpasiso wa vanyiki va dyondzo ni ndzetelo
15. (1) Munyiki la lavaka ku andzisa mpasiso wa yena ku katsa swipimelo kumbe tidyondzo leswi nga voniwiki swi wela eka xikongomelo-nkulu xa yena hi nhlangano wa ETQA u ta fanela ku endla xikombelo xo tano eka nhlangano wa ETQA leyi a pasisiweke hi yona a karhi a kombeta vuswikoti lebyi a nga na byona byo fikelela swilaveko swa engetelo wolowo. 
(2) Nhlangano wa ETQA lowu pasiseke munyiki wo karhi wu ta lulamisa engetelo wolowo hi ku pfumelelana ni Vulawuri ntsena loko-
1. swilaveko leswi kombisiweke eka xinawana xa 13(1) xi fikeleriwile; 
2. vapimi lava tsarisiweke ni nhlangano wa ETQA leyi yi va pasiseke yi ta pima nkoka wa swipimelo ni tidyondzo leswi engetelo wu kombeleriwaka swona; kumbe 
3. vapimi lava tsarisiweke ni nhlangano wa ETQA ya xikongomelo-nkulu xa swipimelo ni tidyondzo leswi engetelo wu kombeleriwaka swona wu ta endla mpimo wa nkoka. 
(3) Vulawuri hi ku burisana ni nhlangano wa ETQA wa xikongomelo-nkulu lexi kombisiweke eka xinawana-ntsongo xa (2) byi ta vonisisa leswaku swilaveko swa mpasiso leswi kombisiweke eka xinawana xa 13 xa swipimelo ni tidyondzo leswi kombisiweke swa fikeleriwa. 
(4) Nhlangano wa ETQA lowu munyiki la endlaka xikombelo xa engetelo wa mpasiso a pasisiwaka hi wona wu ta tshama wa ha ri nhlangano wa ETQA wa xikongomelo-nkulu wa munyiki endzhaku ka ku engeteleriwa mpasiso. 
(5) Endzhaku ka ku engeteleriwa ka mpasiso, setifikheti ya mpasiso yi ta sayiniwa tani hilaha swi kombisiweke hakona eka xinawana xa 14(1)(b). 
Mpasiso wa nkarhinyana wa vanyiki va dyondzo ni ndzetelo 
16. (1) Loko nhlangano wa ETQA lowu xikombelo xa engetelo xi endliweke eka wona wu vona leswaku munyiki a nga fikeleli swilaveko hinkwaswo swa mpasiso, nhlangano wolowo wa ETQA wu nga nyika munyiki mpasiso wa nkarhinyana, kambe lowu nga tluriki malembe mambirhi laha munyiki a nga ta nghenela phurogireme yo hluvukisa leyi nga ta pfumeleriwa hi nhlangano wa ETQA lowu nga nyikiwa ntirho wo pfuna munyiki ku fikelela swilaveko leswi faneleke swa mpasiso: ntsena loko hi ku ya hi nhlangano wa ETQA mintsakelo ya mudyondzi yi ta va yi sirhelelekile hi nkarhi lowu wa phurogireme ya nhluvukiso. 
(2) Munyiki un'wana ni un'wana la nyikiwaka mpasiso wa nkarhinyana u ta nyikiwa setifikheti yoleyo hi nhlangano wa ETQA lowu faneleke leyi nga ta va yi sayiniwile hi Vulawuri yi tlhela yi kombisa- 
a. leswaku I xirho xa vunyiki lexi pasisiweke hi nhlangano wa ETQA lowu faneleke; 
b. swipimelo ni tidyondzo leswi mpasiso wa nkarhinyana wu nyikeriweke swona; 
c. masiku lama mpasiso wa nkarhinyana wu nga ta sungula hi wona ni ku hela hi wona. 
Ku dlaya mpasiso wa vanyiki va dyondzo ni ndzetelo 
17. (1) Mpasiso wa munyiki wu nga dlayiwa loko hi ku vona ka nhlangano wa ETQA lowu nga n'wu pasisa a tsandzeka ku endla mintirho ya yena hi ku hetiseka. 
(2) Munyiki a nga kombela leswaku mpasiso wa yena wa swipimelo ni tidyondzo swo karhi swi dlayiwa. 

KAVANYISA KA 5
MINHLANGANO YO HLELA
Ku thoriwa ka minhlangano yo hlela 
18. Loko Vulawuri byi vona swi fanerile byi ta thola nhlangano wo hlela: ntsena loko nhlangano lowu wu- 
a. fikelela swilaveko swa SGB leyi faneke leyi bumabumeriweke eka NSB ku ya hi xinawana xa 24(1) xa Swinawana swa NSB,1998 (R452 xa 28 Nyenyankulu 1998, Gazete ya Mfumo No. 18787), leyi pfumeleriweke hi Vulawuri; 
b. nga ta tirha mintirho yo hlela hi ndlela leyi nga ta tiyisisa leswaku mapimelo ya mbuyelo lowu hlamuseriweke eka swipimelo kumbe tidyondzo I ma ntiyiso no tshembheka; ni 
c. nga ni vuyimeri bya vakhumbheki va rixaka eka levhele yo boha swiboho, lebyi byi tiyisisaka ntsakelo wa lava kumaka ku pfuneka hi migingiriko ya nhlangano wo hlela. 
Mapapila yo thoriwa tani hi minhlangano yo hlela 
19. (1) Vulawuri byi nga thola nhlangano kumbe minhlangano yo hlela ku ringana nkarhi wo karhi kumbe wa swipimelo kumbe tidyondzo leswi byi vonaka wu ri wa nkoka ku endla ntirho wo hlela. 
(2) Vulawuri byi ta nyika papila ro thoriwa eka nhlngano wo hlela leri nga ta kombisa siku ro thoriwa ni ra ku hela ko thoriwa xikan'we ni swipimelo kumbe tidyondzo leswi wu faneleke ku hlela swona. 
Mintirho ya minhlangano yo hlela 
20. Minhlangano yo hlela yi ta- 
a. kumisisa loko kuruku swiboho swa mapimelo swa swipimelo kumbe tidyondzo swo karhi leswi endliweke hi wun'wana wa minhlangano ya ETQA I ya ntiyiso naswona ya amukeleka ku ya hi mbuyelo lowu kombisiweke eka swipimelo kumbe tidyondzo ta kona, 
b. nyika swibumabumelo eka Vulawuri mayelana ni- 
i. nhluvuko lowu lavekeka eka matirhele ya nhlangano wa ETQA; 
ii. mapasiselo ya nhlangano wa ETQA; 
iii. ku cinca ka swipimelo kumbe tidyondzoleswi nga ta langutisiwa hi tiNSB; ni 
c. tin'wana timhaka leti nga ta tisiwa hi Vulawuri ku ya hi nkarhi. 
Ku hela ka nkarhi wo thoriwa wa minhlangano yo hlela 
21. (1) Nkarhi wo thoriwa wa nhlangano wo hlela wu ta hela ku ya hilaha swi kombisiweke hakona eka papila ro thoriwa , handle ka loko swi lo kombisiwa hi ndlela yin'wana hi Vulawuri hi ndlela yo tsala kunene. 
(2) Nkarhi wo thoriwa wa nhlangano wo hlela wu nga herisiwa loko hi ku vona ka SGB kumbe NSB hi ku pfumelelana ni Vulawuri wu tsandzeka ku tirha mintirho ya wona hi ku hetiseka.

KAVANYISA KA 6
MINHLANGANO YA VATITHI NI MINHLANGANO YA KAMBELA
Nkatso wa minhlangano ya vatirhi ni minhlangano yo akambela eka ku veka swipimelo, ku tiyisisa nkoka ni vuhleri
22. Minhlangano ya vatirhi ni minhlangano yo kambela yi nga endla swikombelo swa- 
a. vuxirho bya SGB tani hilaha swi nga xiswona eka xinawana xa 20 kumbe xa 22(1) xa swinawana swa NSB swa 1998 (R.452 swa 28 Nyenyankulu 1998, Gazete ya Mfumo No. 18787); 
b. mpasiso tani hi nhlangano wa ETQA tani hilaha swi nga xiswona eka xinawana xa 2; ni 
c. ku thoriwa tani hi nhlangano wo hlela tani hilaha swi kombisiweke xiswona eka xinawana xa 18. 

KAVANYISA KA 7
SWIN'WANA NI SWIN'WANA
Maendlelo ya aphili
23. (1) Nhlangano lowu lavaka ku endla aphili eka xiboho xa nhlangano lowu kombisiweke eka swinawana swa 2 na 12 wu ta endla xikombelo eka Vulawuri lexi nga ta va xi ri na swivangelo swa aphili ku nga si hela tin'wheti tinharhu xiboho xexo xi tekiwile. 
(2) Loko Vulawuri byo amukela aphili ya xiboho xo karhi xa nhlangano lowu kombisiweke eka swinawana swa 2 na 12, nhlangano wolowo wu ta-
a. cinca xiboho ku ya hi leswi xi faneleke ku cincisiwa xiswona; 
b. tsala macincelo wolawo eka matsalwa hinkwawo lama faneleke laha xiboho xo sungula a xi tsariwile kona; 
c. tsala macincelo eka matsalwa hinkwawo lama faneleke; ni ku nyika matsalwa lama hleriweke. 
Nhlokomhaka yo koma
24. Swinawana leswi swi ta thiwa Swinawana swa minhlangano ya ETQA swa 1998. 

ANEKIJARA
SWILETELO SWA MILAWU YA MAFAMBISELO YA MINHLANGANO YA ETQA
TINHLAMUSELO
1. Eka swiletelo leswi handle ka loko vundzeni byi hlamusela swin'wana- 
"mutshami wa xitulu" swi vula mutshami wa xitulu wa nhlangano wa ETQA;
"komiti" swi vula komiti yin'wana ni yin'wana ya nhlangano wa ETQA;
"komiti-nkulu" swi vula komiti leyi vumbiweke ku tirha mintirho yin'wana ya nhlangano wa ETQA;
"xirho" swi vula xirho xa nhlangano wa ETQA;
"xiboho" swi vula xiboho lexi tekiweke hi nhlangano wa ETQA;
"matsalani" swi vula xirho lexi nyikiweke ntirho lowu.
SWIRHO SWA NHLANGANO WA ETQA
2. Nhlangano wa ETQA ku kota ku tirha ntirho wo tiyisisa nkoka wu ta vumbiwa hi mutshami wa xitulu, museketeri wa mutshami wa xitulu, matsalani ni swin'wana swirho leswi nga ta hlawuriwa hi Vulawuri, hi ku landzelela xilaveko xa leswaku mutshami wa xitulu u ta rhanga a hlawuriwa hi swirho swa nhlangano wa ETQA a ri karhi a huma exikarhi ka swona hi swoxe kumbe eka swiyenge swin'wana. 
VAN'WAHOFISI
3. Mutshami wa xitulu wa nhlangano wa ETQA u ta tirha ntirho lowu etinhlengeletanini ta nhlangano wa ETQA. Loko mutshami wa xitulu a nga ri kona, museketeri wa mutshami wa xitulu u ta tirha ntirho lowu. Loko hinkwavo va nga ri kona swirho swi nga hlawula mukhomeri wa mutshami wa xitulu exikarhi ka swona ku khomela eka nhlengeletano yoleyo. 
TINHLENGELETANO TA MINHLANGANO YA ETQA
4. Tinhlengeletano ta minhlangano ya ETQA ti ta khomiwa ku ya hi swiboho leswi endliwaka ku ya hi minkarhi.
5. Tinhlengeletano to hlawuleka ti ta khomiwa loko mutshami wa xitulu a vona swi fanerile, kumbe ku ya hi xikombelo xa swirho leswi nhlayo ya swona yi nga riki ehansi ka xin'we xa nharhu xa swirho hinkwaswo laha nhlengeletano yi nga ta khomiwa ku ya hi ndhawu ni nkarhi leswi nga ta vekiwa hi matsalani xikan'we-kan'we endzhaku ka ku amukela xikombelo xexo.
6. Mutshami wa xitulu hi ku burisana na komiti-nkulu a nga tshinetela nhlengeletano emahlweni loko leswi nga eka ajenda swi nga ringanelanga ku va ku nga khomiwa nhlengeletano yoleyo, ntsena loko swirho swi ta tivisiwa hi mhaka leyi ku nga si hela vhiki nhlengeletano yi nga si khomiwa, nakambe nhlengeletano yi nga ka yi nga yisiwi emahlweni hikwalaho ka switshuketa leswi nga henhla ka matimba ya komiti handle ka loko ximbirhi xa nharhu xa swirho swi pfumela leswaku wu hundziseriwa emahlweni.
7. Munhu un'wana ni un'wana la lavekeka ku va kona enhlengeletanini ya nhlangano wa ETQA a nga rhambiwa ku wu nghenela.
8. Matsalwa hinkwawo lama nyikiwaka swirho swa nhlengeletana ya ta hangalasiwa ku ya hi mfungho wa xiyimo xa wona mayelana ni vundzeni bya wona hi ku twisisa leswaku matsalwa yalawo ya ta tirhisiwa ku ya hi mfungho wa wona hi swirho. 
SWITIVISO SWA TINHLENGELETANO
9. Xitiviso xa nhlengeletano xikan'we ni ajenda ya nhlengeletano yoleyo swi ta rhumeriwa eka swirho hinkwaswo xikan'we ni lava fanelaka ku va kona hi matsalani hi ku tirhisa tiadirese let tsarisiweke eka matsalani ku nga si hela 14 wa masiku siku ra nhlengeletano ri nga si fika: Loko ku ri nhlengeletano yo hlawuleka, mutshami wa xitulu u ta veka nhlayo ya masiku lama xitiviso xi faneleke xi rhumeriwa hi wona ku nga si fika siku ra nhlengeletano , kambe masiku lama a ma fanelanga ku va ehansi ka manharhu.
10. Ku ka xitiviso xi nga fikanga eka un'wana wa swirho loko xi rhumeriwile eka adirese leyi tsarisiweke ni matsalani swi nge siveli ku ya emahlweni ka nhlengeletano. 
RHIJISITARA RA LAVA A VA RI KONA
11. Xirho xin'wana ni xin'wana lexi a xi ri kona enhlengeletanini xi ta sayina rhijisitara ra lava a va ri kona. 
KHORAMU
12. Hafu ya swirho handle ka mutshami wa xitulu swi ta vumba khoramu ya tinhlengeletano ta ntolovelo ta nhlangano wa ETQA. Eka tinhlengeletano leto hlawuleka xin'we xa nharhu xa swirho handle ka mutshami wa xitulu swi ta vumba khoramu.
13. Loko nhlayo ya swirho leswi nga kona enhlengeletanini swi nga vumbi khoramu, nhlengeletano yi ta ya emahlweni kambe swiboho leswi nga ta tekiwa swi ta va mpfapfarhuto ntsena leswi nga ta tlhela swi yisiwa eka swirho hinkwaswo ku swi kambisisa. 
SWIHAXA-MAHUNGU
14. Laha swi faneleke ku haxa mahungu lama fambelanaka ni migingiriko ya nhlangano wa ETQA mutshami wa xitulu u ta swi endla hi ku burisana ni mutshami wa xitulu wa Vulawuri. 
TIMINETSE
15. Timinetse ta nhlengeletano yin'wana ni yin'wana ti ta tsariwa ti yisiwa ku tiyisisiwa eka nhlengeletano leyi landzelaka.
16. Timinetse ti nge kombisi hinkwaswo leswi buriweke hi ndlela leyi swi vekisiweke xiswona hi swivulavuri kambe ku to va nkomiso wa timhaka , swiboho ni mafambiselo ya nhlengeletano, naswona xirho xin'wana ni xin'wana xi nga kombela leswaku mavonele ya xona ya tsariwa eka timinetse. 
MINJHEKANJHEKISANO YA MINHLANGANO YA ETQA NI MAVHOTELE
17. Etinhlengeletanini hinkwato ta ntolovelo ta minhlangano ya ETQA milawu ya njhekanjhekisano yi ta landzeleriwa.
18. Swiboho swi ta fikeleriwa hi ntwanano, kasi laha ntwanano wu nga fikeleriwiki ku ta tirhisiwa ku vhota. Loko ku fanele ku vhotiwa, swi ta kombisiwa hi ku yimisa mavoko handle ka loko swirho swin'wana swo kombela leswaku ku tirhisiwa baloti.
19. Mutshami wa xitulu la nga ku tirheni ntirho wolowo u ta vhota ntsena loko tivhoti ti lo ringana.
20. Mukhomela mutshami wa xitulu yena u ta pfumeleriwa ku vhota.
21. Swa pfumeleriwa ku va xirho xi kombela ku ka xi nga ngheneli mbhurisano wa mhaka yo karhi enhlengeletanini loko ntsena xirho xexo xi ta ka xi nga vhoti loko ku vhotiwa mayelana ni mhaka ya kona.
22. Swiboho leswi tekiwaka hi nhlayo ya le henhla ya swirho swi ta tekiwa swi ri swiboho swa nhlangano wa ETQA kasi mavonelo ya nhlayo leyintsongo ya swirho wona ya ngo tsariwa kunene loko swirho swa kona swo tshuka swi komberile leswaku ma tsariwa.
23. Loko ko tshuka ku vile ni mhaka ya xitshuketa leyi humelelaka exikarhi ka masiku ya tinhlengeletano ta ntolovelo ta nhlangano wa ETQA, mutshami wa xitulu a nga lerisa matsalani ku rhumela hi poso mhaka leyi eka swirho hinkwaswo hi ku tirhisa tiadirese leti tsarisiweke eka matsalani leswaku swirho swi ta vhota hi poso. Xitiviso lexi xi ta kombisa ni nkarhi lowu vhoti yi faneleke ku rhumeriwa hi wona lowu nga ta ka wu nga ri ehansi ka khume ra masiku ku sukela loko xitiviso xi rhumeriwile. Xiboho lexi nga ta tekiwa hi nhlayo ya le henhla ya swirho mayelana ni mhaka leyi ku ta va xona xiboho xa nhlangano wa ETQA naswona mbuyelo wa kona wu ta tivisiwa eka nhlengeletano leyi landzelaka 
MAVUMBELO YA KOMITI-NKULU
24. Komiti-nkulu yi ta vumbiwa hi swirho naswona yi ta hlawuriwa hi swona. Yi ta vumbiwa hi mutshami wa xitulu xikan'we ni swin'wana swirho leswi nga ta hlawuriwa hi nhlangano wa ETQA: ntsena loko- 
a. komiti-nkulu leyi yi ta tirha mintirho ya nhlangano exikarhi ka tinhlengeletano ta ntolovelo ta nhlangano wa ETQA ; 
b. mutshami wa xitulu kumbe museketeri wa mutshami wa xitulu u ta tirha ntirho lowu etinhlengeletanini hinkwato ta Komiti-Nkulu; 
c. mutshami wa xitulu u ta nyika xiviko xa migingiriko hinkwayo ya komiti eka nhlengeletano ya ntolovelo ya nhlangano wa ETQA; 
d. khoramu ya Komiti-Nkulu yi ta vumbiwa hi mutshami wa xitulu ni hafu ya swirho swa komiti. 
NTIRHO WA MATSALANI
25. Ntirho wa vumatsalani wa migingiriko hinkwayo ya nhlangano wa ETQA wu ta tirhiwa ku ya hi ndzeriso wa mutshami wa xitulu wa nhlangano wa ETQA hi matsalani.
26. Ntirho wa matsalani I ku pfuna nhlangano wa ETQA hi ku- 
a. tirha swa vumatsalani; 
b. tsundzuxa mayelana ni mintirho ya vulawuri; 
c. tirha ntirho wa vulawuri hi ku hetiseka; 
d. pfuna ku kondletela tiphurojeke; ni 
e. tirha yin'wana mintirho leyi nga nyikiwaka hi nhlangano wa ETQA ku ya hi nkarhi. 
MACINCELO YA MILAWU
27. Milawu leyi yi nga cinciwa eka nhlengeletano yin'wana ni yin'wana ya nhlangano wa ETQA hi ku pfumelelana ni Vulawuri hi nhlayo ya le henhla ya swirho leswi nga kona, ntsena loko ku cinca loku ku ri kona eka ajenda naswona ku cinca loku ku rhumeriwile ni ajenda eka swirho naswona nhlayo ya swirho leswi nga kona enhlengeletanini swi tlula hafu. 
NKAMBISISO WA SWIBOHO SWA MINHLANGANO YA ETQA
28. Xiboho xin'wana ni xin'wana lexi tekiwaka eka nhlangano wa ETQA xi ta nyikiwa nomboro leyi fanaka yi ri yoxe. Xirho lexi lavaka leswaku xiboho xexo xi kambisisiwa xi fanele ku tsala xikombelo xexo lexi katsaka ni swivangelo swo va xiboho lexi xi fanele xi cinciwa ku nga si hela 14 wa masiku ku nga si va ni nhlengeletano ya ntolovelo ya nhlangano wa ETQA. Loko ku cinca loku ko amukeleka, ku cinca loku ku ta tsariwa eka timinetse ta nhlengeletano ni le ka matsalwa hinkwawo lama faneleke. 



HIV/AIDS
NDZAWULO YA DYONDZO
SWILETELO
SWA
VADYONDZISI
NONGONOKO WA LESWI NGA ENDZENI
PHEJI
HUNGU RO HUMA EKA HOLOBYE WA DYONDZO 
1. HIV NA AIDS : TIMHAKA TA NTIYISO LETI TOLOVELEKEKE1 
2. TINDLELA TA NHUNGU TO SIVELA HIV5 
3. SWIVUTISO LESWI VADYONDZISI VA SWI VUTISAKA 7 
MAYELANA NA DYONDZO YA SWA MASANGU 
4. NDLELA YO SIVELA KU TLULELA KA MAVABYI ESWIKOLWENI9 
5. VUAKO BYA MBANGO LOWU PFUMELELAKA NI MUKHUVA 13 
WO KALA XIHLAWU-HLAWU 
6. KU TIVISIWA XIMFUMO KA NTIRHISANO KU LWA NI 16 
VUVABYI BYA AIDS 
Mupuresidente Thabo Mbeki
7. HIV/AIDS: TINOMBORO TA RIQINGO TA NKOKA18 
HUNGU RO HUMA EKA HOLOBYE WA DYONDZO
Eka Vanghana ni Vatirhi-kulobye
Leri i hungu ra xihatla
Ku ni vumbhoni lebyi tiyeke bya leswaku ku tlula nharhu wa mamiliyoni ya vanhu eAfrika-Dzonga va ni xitsongwa-tsongwana xa HIV sweswi.Vuvabyi lebyi byi khoma vavanuna ni vavasati va malembe hinkwawo, va tinxaka hinkwato ta mintirho ni va tinghohe hinkwato eswifundzeni hinkwaswo.
Loko matlulelelo ya vuvabyi lebyi yo ka ya nga hunguteki, hi lembe ra 2010, wun'we eka vanhu va mune laha tikweni u ta va a ri ni xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV.Hi khume ra malembe vuvabyi lebyi byi ta va byi vangile leswaku tikotara tinharhu ta miliyoni wa vana va laha Afrika-Dzonga va pfumala vatswari.
Xana hikwalaho ka yini ku humelela mhaka leyi?
Xibukwana lexi xi ni nhlamuselo ya xivangelo lexi. Xitsongwa-tsongwana xa HIV xi tlulela vanhu hi tindlela to hambana, kambe ndlela leyi tolovelekeke ngopfu i ya hi swa le masangwini, loko kuruku un'wana eka lava etleleke swin'we u ni xitsongwa-tsongwana lexi.Vuvabyi lebyi byi le ku andzeni hi xihatla swinene ngopfu-ngopfu hikwalaho ka leswi vaaki va laha Afrika-Dzonga ngopfu-ngopfu vavanuna va nga riki ni mhaka ni ndlela leyi va tikhomaka hi yona loko swi ta eka timhaka ta swa masangu.
Vanhu vo tala lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV a va swi tivi leswaku va ni xona, hikuva xi tshama nkarhi wo leha emirini wa munhu xi nga si n'wu vabyisa. Hileswaku vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi va tluleta van'wana va nga swi tivi leswaku va endla yini.
Eka nkarhi wa sweswi a ku na murhi wo sivela ku tluleriwa hi xitsongwa-tsongwana lexi, naswona ku hava murhi wo horisa vuvabyi bya HIV/AIDS, ku nga vuvabyi lebyi dlayaka.Ku ni mirhi yin'wana leyi kotaka ku sirhelela miri eka vuvabyi lebyi, kambe mirhi leyi yi durha ngopfu. A yi se kumeka hi xitalo eka vaaki va laha Afrika-Dzonga.Leswi swi seketela mhaka ya leswaku nhlayo ya vanhu va malembe hinkwawo lava dlayaka hi HIV/AIDS yi le ku tlakukeni swinene ngopfu-ngopfu eka lava toloveleke ngopfu timhaka ta masangu.
Leswi HIV/AIDS yi nga ni nkoka xiswona evanhwini
Vo tala va hina hi chavisiwa hi leswi humelelaka. Vamakwerhu, maxaka, vanghana ni vatirhi-kulobye va le ku vabyeni ni le ku loveni va ha ri vantsongo swinene. Vanuna, vasati ni vana va hela. Vanhu a va lavi ku vulavula hi xivangelo xa rifu. Swi twala swi hlamarisa ni ku nyumisa.
Mhaka ya ku va un'we eka mune wa vaaki va Afrika-Dzonga a hlaseriwa hi vuvabyi lebyi tiselaka rifu a swi olovi ku swi amukela. A swi olovi ku ehleketa hi vundzeni bya leswi nga ta humelela emindyangwini ya hina, eswikolweni, etindhawini tin'wana ta mintirho, ni le makaya ya hina hikwalaho ka ku andza ka vuvabyi lebyi xikan'we ni mafu lawa byi ma vangaka. Loko tiko ra hina ra ha lwa ni ku tumbuluxa mintirho ku lwa ni vusweti, ntungu lowu wu le ku heteni ka vaaki lava a va ta pfuna swinene eka pfhumba leri.
HIV/AIDS eswikolweni
Swikolo swo tala se swi khumbiwile hi mhangu leyi ya vuvabyi lebyi laha vadyondzisi, vadyondzi, ni maxaka va khomiweke hi vuvabyi lebyi. Loko ntungu lowu wu nga si lawuleka, mhangu leyi ya ha to nyanya ku ya emahlweni. Swi ta fika laha mudyondzisi un'wana ni un'wana a nga ta tikuma a ri karhi a dyondzisa vadyondzi la va nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV. Swi ta fika ni laha eswikolweni thicara rin'we kumbe ku tlula ri nga ta va ri ri ni xitsongwa-tsongwana lexi.Leswi swi katsa ni van'wana vatirhi va le swikolweni.
Vuvabyi byi rhalanganya vudyondzi ni vudyondzisi. Vadyondzi lava hanyeke kahle emirini va boheka ku engeteleriwa ntirho hi ku khomela la va vabyaka.Vadyondzi lava vabyaka vona va salela endzhaku eka ntirho wa vona wa xikolo. Loko va le ndyangu va vabya kumbe ku lova, ndhwalo wu rhwariwa hi vana ni mathicara.Loko vadyondzisi ni vadyondzi va lova, ku va ni ku rhalanganyeka eswikolweni hikwalaho ka ku lahlekeriwa ni ku twa ku vava. Swikolo swo tala swi ta hlaseriwa hi mhangu ya vuvabyi lebyi eka vadyondzisi, vadyondzi ni mindyangu ya vona.
Xana tani hi vaaka-tiko va Afrika-Dzonga hi nga endla yini hi mhaka leyi ke?
Xiphiqo lexi xi tikomba xi tika swinene, kambe hi nga endla swo karhi ku pfuna. Hi ntirhisano hi nga lwa ni ntungu lowu ni ku tirhana ni swivangelo swa wona. Matiko man'wana eAfrika laha ntungu lowu wu rhangeke wu hlasela kona va tirhisile matimba hinkwawo ya swiyenge hinkwaswo etikweni ku lwa ni ntungu lowu ni ku wu sivela eka ku onha matiko ya vona.Swin'wana swa leswi hi nga swi dyondzaka eka matiko lawa hi leswi landzelaka:
* Loko hi nga tisirheleli hi ndlela leyi faneleke un'wana ni un'wana wa hina a nga tluleriwa hi xitsongwa-tsongwana xa HIV.
Ntwisiso mayelana ni xitsongwa-tsongwana lexi xikan'we ni matikhomele lamanene eka timhaka ta masangu swi nga hi pfuna ku sivela ku tluleriwa ni ku tluleta van'wana xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Hi fanele ku teka ntungu lowu tani hi mhaka ya nkoka swinene etikweni hinkwaro leyi faneleke ku langutisiwa hi xihatla hi tlhela hi katsa swirho hinkwaswo swa tiko ku lwisana ni mhangu leyi 
* Hi fanele hi nga tumbeti nchumu mayelana ni vuvabyi bya HIV/AIDS, hi ri karhi hi lwa ni ku ka vuvabyi lebyi byi nga tekeriwi enhlokweni, xikan'we ni miehleketo leyo ka yi nga ri yona hi vuvabyi lebyi . 
* Hi fanele ku xixima vanhu la va nga ni xitsongwa-tsongwana lexi xikan'we ni la va khomiweke hi vuvabyi lebyi bya AIDS ni ku va pfumelela ku pfuna hilaha va kotaka hakona emakaya ya vona. 
* Hi fanele ku kuma ndlela yo hlayisa vavabyi ni lava nga koteki ku tipfuna emakaya, ngopfu-ngopfu lava mindyangu ya vona yi nga koteki ku va hlayisa kumbe leyi fayekeke. 
Vadyondzisi va nga swi kota naswona va fanele ku herisa vuvabyi lebyi ni ku tirhana ni swivangelo swa byona 
* Vadyondzisi va fanele ku va swikombiso hi ku va ni matikhomele lama kombaka vutihlamuleri eka swa masangu. Hi ku endla tano va ta kota ku sirhelela mindyangu ya vona, vatirhi-kulobye, vadyondzi na vona vinyi. 
* Tani hilaha vadyondzisi va dyondzekeke va nga swi kota ku kuma timhaka ta ntiyiso mayelana ni HIV/AIDS ni ku pfuna ku haxa ntiyiso wa vuvabyi lebyi ni -------- 
* Vantshwa vo tala lavantsongo va nghena xikolo, hikwalaho vadyondzisi va ni nkarhi wa kahle wo burisana na vona hi vuvabyi lebyi ni ku pfuna vantshwa ku tisivela eka ku tluleriwa hi byona, ku vabya ni ku fa. 
* Vadyondzisi va tshama va ri karhi va hlangana ni vatswari, hikwalaho va nga kota ku haxa hi vundzeni hungu ra vuvabyi lebyi eka vaaki. 
* Vadyondzisi va nga kota ni ku aka mbango emintirhweni ya vona laha vanhu va nga humelaka erivaleni va nga chavi ku tsan'wiwa ni ku languteriwa ehansi loko va khomiwile hi vuvabyi lebyi kumbe va ri ni xitsongwa-tsongwana xa HIV. 
* Vadyondzi nakambe va nga kota ku tumbuluxa tindlela ta vutshila to seketela vatirhi-kulobye va vona ni vadyondzi lava vabyaka, hi ku hundzula xikolo ndhawu ya nhlayiso ni ntshembho eka vaaki. 
Vadyondzisi va xinuna va fanele ku va ni vutihlamuleri byo karhi
Ku lava swa le masangwini hi vadyondzisi va xinuna eka vana va xikolo va vanhwanyana ni mathicara ya xisati swi fanele ku fika emakumu.Leswi swi komba ku kala ku xixima ka timfanelo ta vaxisati ni vanhwana hikwalaho ko va vavanuna va tilavela swa vona va ri voxe.
Ku ya emasangwini ni vadyondzi swi vanga nkala-ntshembho eka vaaki. Naswona a swi le nawini, swi haxa HIV/AIDS ni ku tisa nxaniseko eka vantshwa lavo hlawuleka xikan'we ni mindyangu ya vona.
Nkatsakanyo
Xibukwana lexi xi ta ku pfuna ku hoxa xandla eka ku lwisana ni HIV ni ku vumba vumundzuku lebyinene eka vanhu lava hanyaka sweswi ni lava va ha taka. Mi komberiwa ku yi hlaya ni ku burisana hi yona emakaya, ni vatirhi-kulobye exikolweni, etinhlengeletanini ta vufambisi, ni vadyondzi, etindzhawini to gandzela ka tona, etiklilabini ta vutiolori ni tin'wana tindhawu leti mi yaka eka tona loko mi ri eku wiseni. Loko u lava ku cinca matikhomele ya wena eka timhaka ta swa masangu, u komberiwa ku khutazeka ni ku va ni miehleketo leyinene ya ku swi endla.
Vutomi bya wena byi le nghozini. Swi tano ni hi bya lava u tshamaka na vona, vatirhi-kulobye xikan'we ni vadyondzi. Ku tisirhelela ni ku sirhelela rixaka, u komberiwa ku hlaya xibukwana lexi ni ku endla leswi faneleke leswi nga endzeni ka xona.
Ndzi mi navelela hinkwaswo leswinene.
Hi mina
Phurofesa Kader Asmal, Xirho xa palamende
Holobye wa Dyondzo
1. HIV NA AIDS: NTIYISO WA MHAKA LOWU TOLOVELEKEKE 
Xana HIV incini?
* HIV i nchumu kumbe xitsongwa-tsongwana lexintsongo swinene, lexi vuriwaka vuxungu bya mavabyi lexi nghenaka evanhwini. A xi koti ku voniwa hi mahlo kambe xi nga voniwa ntsena hi ku tirhisa xivonantsongo. 
* Xitsongwa-tsongwana xa HIV xi kota ku hanya no tswala eka swihalaki swo fana ni mbewu ya xinuna ni swihalaki swa xirho xa mbeleko xa xisati, mafi, ngati ni marha. Hi nga tluleriwa ntsena loko ho hlangana ni swihalaki swo huma emirini leswi nga ni xitsongwa-tsongwana lexi. 
* "Immune system", sisiteme ya nsawutiso wa vuvabyi I ndlela ya miri yo tisirhelela eka mintlulelo na le ka mavabyi. 
* HIV yi hlasela sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi leswi endlaka leswaku miri wu khomiwa hi ku olova hi mavabyi yo fana na mukhuhlwana, ku chuluka, "pneumonia", vuvabyi bya Rifuva ni tikhensa tin'wana. 
* Hikwalaho HIV yi vuriwaka Human Immunodeficiency Virus. 
* HIV yi tsanisa miri swinene ku fika laha wu nga koteki ku lwa ni mavabyi kutani wu fa. 
* Hakanyingi vanhu va lova endzhaku ka ntlhanu ku fikela khume wa malembe va ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana xa HIV, kambe van'wana va nga ha hanya ku tlula malembe lawa. 
Xana AIDS incini? 
* AIDS hi hi loko se munhu a fikile emakumu ka ku hlaseriwa hi xitsongwa-tsongwana xa HIV, hi yona leyi vangelaka rifu. 
* Vanhu lava nga ni AIDS va va khomiwe hi vuvabyi byo hlaya byo hambana. Leswi swa hambana ku ya hi vanhu. 
* Rito ra " Syndrome" ri vula leswaku ku ni swikombiso swo hlaya swa mavabyi yo hambana-hambana hikuva vanhu lava vabyaka vuvabyi lebyi va vabya mavabyi yo hambana hi nkarhi wun'we. AIDS kahle-kahle a hi vuvabyi byin'we. 
* AIDS yi yimela Acquired Immune Deficiency Syndrome. 
Xana xitsongwa-tsongwana xa HIV xi tlulerisa kuyini? 
* HIV I vuvabyi lebyi tlulelaka, kambe ko va ni tindlela to karhi leti vuvabyi lebyi byi tlulelaka ha yona. 
* Timhaka ta le masangwini hi yona ndlela leyi tolovelekeke leyi vuvabyi lebyi byi tlulelaka ha yona, hikuva xitsongwa-tsongwana lexi xi kota ku hanya ntsena eka swihalaki leswi humaka eka swirho swa mbeleko swa xinuna ni swa xisati. 
* Vana lava tswariwaka hi vamanana lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va nga tluleriwa hi xitsongwa-tsongwana lexi va nga si velekiwa, kumbe loko va ha ku velekiwa kumbe eku mamisiweni ka vona 
* Ngati leyi nga ni vuxungu bya xitsongwa-tsongwana xa HIV yi nga hangalasa xitsongwa-tsongwana lexi hi ku tlhambukela eka dzovo ra miri leri handzukeke, kumbe vanhu va nga tluletana xona hi ku va vanghana kumbe maxaka va tirhisa swisinghwana kumbe swichukucha-meno swin'we. 
* Van'wahlungu lava tirhisaka nereta yin'we va nga tluletana xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Hambiloko ngati leyi tirhisiwaka eka vuengetelo bya ngati evanhwini yi vaka yi tirhiwile ku sivela ni ku herisa xitsongwa-tsongwana lexi swihoxo swi nga ha humelela minkarhi yin'wana laha hi ku engeteriwa ngati munhu a nga tluleriwaka hi xitsongwa-tsongwana lexi. 
Xana incini leswi nga tluletiki xitsongwa-tsongwana lexi? 
* U nge tluleriwi hi xitsongwa-tsongwana xa HIV hi ku tshama swin'we endlwini, edesikeni, exitulwini, ehofisini, emovheni ni le thekisini ni munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana lexi, kumbe ku tirhisa na yena lokhari, riqingo, khapu, foroko, mukwana, borota, bikiri, xihambukelo, thawula, malakani kumbe swiambalo. 
* U nge tluleriwi hi ku dya swin'we ni loyi a nga na xitsongwa-tsongwana lexi, kumbe ku tirhisa swin'we na yena bavhu ro hlambela, xidan'wana xo hlambela kumbe ku qavulana na yena. 
* Xitsongwa-tsongwana lexi xi nge ku tluleli hi ku tswontswa milomo kumbe ku angarha munhu loyi a nga na xona. 
* Ku lumiwa hi nsuna, nsikiti, xigalana kumbe nhongani leyi lumeke munhu la nga ni xona. 
* U nge tluleriwi hi xitsongwa-tsongwana lexi eka ndhawu leyi ku dyondzeriwaka eka yona. 
Xana swikombiso swa ku va munhu a ri ni xitsongwa-tsongwana xa HIV hi swihi? 
* Ko tala a ku na swikombiso leswi vonakaka eka nkarhi lowo leha ka vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi.Va vonaka ni ku titwa ku fana ni munhu un'wana ni un'wana. 
* Vo tala lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi va titwa kahle ni ku tirha leswi hetisekeke emintirhweni ni le makaya ya vona ku fikela kwalomu ka ntlhanu na nhungu wa malembe. 
* Kambe van'wana va sungula ku va ni swikombiso swo va va ri ni xitsongwa-tsongwana lexi loko va ha ku xi kuma. 
* Loko munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV a sungula ku va ni swikombiso swa xona swi vula leswaku se xi tswarile ku vanga vuvabyi bya AIDS. 
Hikwalaho xana vanhu lava nga ni HIV/AIDS va dlayiwa hi yini?
* Vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi va tala ku dlayiwa hi mavabyi yo fana ni Rifuva ni "Pneumonia", leswi tshamelaka ku va khoma hikwalaho ka xitsongwa-tsongwana lexi emirini wa vona. 
* Vanhu lava nga riki ni xona xitsongwa-tsongwana lexi na vona va khomiwa hi mavabyi lawa laha henhla, kambe hikwalaho ka xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV nhlayo ya vavabyi lava yi tlakukile swinene. 
* Masiku lawa vantshwa vo tala va lova hi mavabyi lawa laha henhla hikwalaho ka xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV. 
* Tikotara tinharhu ta vanhu lava nga ni Rifuva sweswi va ni xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV. 
* Vanhu va nga ha fa hi ku chuluka swinene ni hi rixaka rin'wana ra Khensa leri vuriwaka "Kaposi's Sarcoma". 
* Yan'wana mavabyi ngopfu-ngopfu " acute pneumonia" ya nga ta hi xihatla swinene leswi nga vangaka rifu ku nga si tiyisisiwa leswaku munhu wa kona a a ri ni xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV. 
Xana hi swi vonisa ku yini leswaku munhu u ni xitsongwa-tsongwana xa HIV? 
* Ndlela leyi nga ni ntiyiso yo kota ku vona loko munhu a ri ni xitsongwa-tsongwana xa HIV i ku hlahluva ngati. Loko nhlahluvo wu kombeta leswaku xitsongwa-tsongwana lexi xi kona engatini swi vula leswaku munhu yoloye u ni xitsongwa-tsongwana xa HIV (HIV positive). 
* Miri wu nga ha tshama mavhiki ni tin'hweti to hlayanyana wu nga si va ni swikombiso swa leswaku wu ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana lexi leswi swi vitaniwa, nkarhi lowu vuyelo byi nga riki erivaleni(window period). Loko ho endla xikambelwana xa vuhlungu-langutela bya HIV hi nkarhi lowu mbuyelo byi nga riki erivaleni (window oeriod), mbuyelo byi nge kombeti leswaku xitsongwa-tsongwana lexi xi kona, hambi xo va xi ri kona. Valanguteri va swa rihanyo va vona swi nga fanelanga ku tshamela ku endla nhlahluvo wa HIV hi ku landzelelana, hikuva ku ka swi nga kombeti eka nhlahluvo leswaku xitsongwa-tsongwana xi kona a swi vuli leswaku hi ntiyiso a xi kona. 
* Hi nga va ni ntiyiso wa mbuyelo wa nhlahluvo wa HIV ntsena loko nhlahluvo wo endliwa endzhaku ka tsevu wa tin'hweti ku sukela nkarhi lowu hi ehleketelaka leswaku hi nga va hi kumile xitsongwa-tsongwana lexi, xik. Siku leri hi yeke emasangwini ro hetelela hi nga tisirhelelanga. 
* Vanhu vo tala lava toloveleke ngopfu swa masangu a va tivi loko kuruku va na xona xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV kumbe a va na xona. Hi fanele ku hanya wonge hi nga tluletiwa kumbe ku tluleta van'wana xitsongwa-tsongwana lexi hikwalaho hi tisirhelela hina vinyi ni ku sirhelela van'wana eka mhangu leyi. 
Xana xikambelwana xa vuxungu-langutela bya HIV incini? 
* I ku tirhisa nereta ni xitlhaveti ku tswonga ngati evokweni kumbe hi ku tlhava rintiho kutani ngati leyi yi cheriwa ehenhla ka phepha ro tswonga ngati. Ngati yoleyo yi yisiwa ku kamberiweni elaboretari. 
* Nhlahluvo lowu a wu kombeti vukona bya xitsongwa-tsongwana hi xoxe kambe wu kombeta vukona bya vuxungu-langutela engatini.Vuxungu-langutela byi komba leswaku miri wu le ku ringeteni ku lwa ni xitsongwa-tsongwana xa HIV ni ku ringeta ku sirhelela miri eka xona. Vuxungu-langutela lebyi byi va kona engatini kwalomu ka tin'hweti tinharhu ku fikela tsevu endzhaku ka ku nghena ka xitsongwa-tsongwana lexi emirini. 
* Loko munhu a nga si endla nhlahluvo wa xitsongwa-tsongwana xa HIV, i swa nkoka leswaku a rhanga a burisana ni vapfuni va lava nga ni swiphiqo(tikhanselara) hi nhlahluvo lowu ni ku burisana na vona hi leswi a nga ta swi endla loko mbuyelo wa nhlahluvo wu humile. 
* Mbuyelo wa nhlahluvo wu tala ku teka mavhiki mambirhi, kambe nkarhi wun'wana wa hatlisa wu nga ha huma hi siku rero nhlahluvo wu endliwaka ha rona.Mbuyelo a wu byeriwi wun'wana ni wun'wana handle ka n'winyi wa wona ntsena. Nawu a wu boheleli munhu ku vula leswaku u ni xitsongwa-tsongwana lexi kumbe a nga na xona. 
* Kambe i swa nkoka ku byela munhu loyi u yeke emasangwini na yena hi ta mbuyelo wa nhlahluvo. Naswona i swa nkoka ku byela munghana kumbe xaka ra le kusuhi swinene loyi a nga ku seketelaka. 
Xana munhu a nga tluleta wun'wana xitsongwa-tsongwana lexi hambi loko yena xi nga se n'wu vabyisa ke? 
* Ina, munhu a nga tluleta van'wana xitsongwa-tsongwana lexi nkarhi wun'wana ni wun'wana endzhaku ka ku xi kuma.Leswi swi tala ku humelela loko munhu a nga se swi tiva leswaku u ni xitsongwa-tsongwana lexi ni loko mbuyelo wa nhlahluvo wu nga si kombeta leswaku u na xona. 
Xana a swi antswi ku fambela ekule ni munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV? 
* E-e, xitsongwa-tsongwana xa HIV a xi tluleli hi nhlangano wa ntolovelo wa siku na siku.Hikwalaho a swi kali swi lava leswaku munhu a chava ku tihlanganisa hi siku na siku ni munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Vanhu vo tala va ndhuma va n'wamintlangu va xinuna ni va xisati, vatlangi va tifilimi, tidayirekitara, swidyondzeki ni van'watipolitiki va tirhile hi ku hetiseka nkarhi wo leha va ri ni xitsongwa-tsongwana lexi ku kondza ku fika laha va sungulaka ku vabya. Ni van'wana la va nga dumangiki va endlile tano. 
* I nsele ni tihanyi letikulu ku nyanyisela munhu ku hlupheka. I nxaniseko wukulu ku hanya u ri karhi u tiva leswaku u nga lova nkarhi wun'wana ni wun'wana hambi maxaka, vatirhi-kulobye ni vanghana va nga ku tsan'wanga. 
* Loko ho ka hi nga tekeli enhlokweni vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va ta boheka ku titumbeta kumbe ku hanya onge a va na xona. Hi ku endla tano va veka vutomi bya van'wana enghozini.Vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi va fanele ku khutaziwa ku tisirhelela ni ku sirhelela van'wana hi mfanelo hi ku ambala tikhondomu loko va ya emasangwini ni ku ka va nga mamisi vana. 
* Un'wana ni un'wana wa hina a nga ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana lexi ngopfu-ngopfu loko hi tolovele ngopfu swa masangu naswona hi swi endla hi ndlela yo pfumala vutihlamuleri.Hi nga tshuki hi endla van'wana leswi hina hi nga ta ka hi nga tsaki hi swona loko swi endliwa eka hina. 
Xana ku ni murhi wo tshungula HIV kumbe AIDS KE? 
* Murhi wo swi tshungula a wu kona. 
* Valavisisi va swa Rihanyo ematikweni yo tala ni laha Afrika-Dzonga va le ku ringeteni ka ku tumbuluxa murhi wa nsawutiso wo sivela xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV. Kambe nahambi murhi lowu wo tumbuluxiwa, swi ta teka malembe leswaku wu kambisisiwa, wu pfumeleriwa ku tirhisiwa hi valanguteri lava faneleke, ni ku wu endla leswaku wu kumeka hi ku olova eka vanhu hinkwavo. 
* Mirhi leyi kotaka ku hlwerisa masungulo ya mavabyi lama vangiwaka hi AIDS ya nga nyikiwa vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV kambe mirhi leyi a hi yo tshungula vuvabyi lebyi. Lexi karhataka i ku mirhi leyi yi durha ngopfu.Tikhampani ta swidzidziharisi ti le ku ringeteni ku tumbuluxa mirhi leyi nga tirhisiwaka ku fana ni leyi kambe yi nga durhi ngopfu, kambe mirhi leyi a yi se sungula ku tirhisiwa. 
* Loko xitsongwa-tsongwana xa HIV xi tsanisa sisiteme ya hina ya nsawutiso wa vuvabyi, miri ya hina a yi koti ku lwa ni mavabyi yo fana ni ya Rifuva na "pneumonia". Vuvabyi bya Rifuva bya tshunguleka ntsena loko munhu a tirhisa mirhi leyi faneleke naswona a yi tirhisa hi ndlela ya kona ku ringanela nkarhi lowu faneleke. Lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va nga n'wa mirhi ku sivela vuvabyi bya "pneumonia". Hi ndlela leyi vanhu lava nga na xitsongwa-tsongwana xa HIV va nga kota ku pfuneka ku hanya nkarhi lowo leha ni ku hanya vutomi lebyi hetisekeke. 
HIV na AIDS swi nga siveleka
*Ku tisirhelela hi yona ndlela ya ntiyiso yo hlula HIV na AIDS. 
* Hi nga kota ku tisirhelela hina vinyi ni ku sirhelela van'wanyana eka vuvabyi lebyi hi ku va ni matikhomele lamanene, ni vutihlamuleri eka minkarhi hinkwayo ngopfu-ngopfu eka timhaka ta masangu. 
* Leswi vavisaka ngopfu etikweni ra hina hi leswi vanhu va dlayaka hi vuvabyi lebyi va nga kotaka ku tisirhelela eka byona. 
Xana hikwalaho ka yini hi nga twi hi vanhu lava dlayaka hi HIV/AIDS emakaya ya hina ke?
* Hikwalaho ka nkarhi lowo leha ku sukela loko munhu a ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana xa HIV ku fikela loko a ta fa, tindhawu tin'wana laha tikweni ra hina ti taleriwile ngopfu hi mafu ya vatswatsi lava faka hi vuvabyi lebyi. 
* Hi nga va hi nga tivi leswaku ku humelela yini laha hi tshamaka kona. 
* *Hikwalaho ka ku va vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va tala ku lova hi mavabyi lama tolovelekeke yo fana ni Rifuva na "pneumonia", vanhu va nga ha pfumala vumbhoni bya leswaku vuvabyi lebyi dlayeke munhu wo karhi a byi fambelana ni HIV/AIDS kumbe a byi nga fambelani.Ko tala maxaka ya nga va ya nga ri ni ntiyiso wa mhaka mayelana ni xivangelo xa rifu kumbe ma nga lavi ku amukela ntiyiso wa mhaka. 
* Ku ni swihundla swo tala mayelana ni vuvabyi bya HIV/AIDS.Vanhu vo tala va chava ku kumeka va ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana xa HIV.Vona ni mindyangu ya vona va nge pfuki va vulavurile hi swona. 
* Hikwalaho ko chava ni ku pfumala vutivi, vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va tsan'wiwa etindhawini leti va tshamaka eka tona, van'wana va dlayiwile ni ku dlayiwa. Leswi swi chavisile vanhu swinene ku fika laha se vanhu va muxaka lowu va titumbetaka va nga ha humeli erivaleni mayelana ni xiyimo xa vona mayelana ni vuvabyi lebyi. 
* Van'wana va ha kaneta leswaku vuvabyi lebyi byi kona. Van'wana va koxa leswaku ko va ndlela yo lwisa Vantima. Hi ntiyiso HIV/AIDS I ntungu lowu hlaseleke misava hinkwayo wu nga hlawuli ku ya hi nghohe ya munhu. 
Xana hi swi tivisa ku yini leswaku ntungu lowu wa HIV a wo thatheriwa?
* Ndzavisiso wu kombisa leswaku swin'wana swa mayimelo ya swilo mayelana ni swa vumunhu swi vanga ku andza ka vuvabyi lebyi ni mafu lama vangiwaka hi byona. Leswi swi katsa vusweti, ku sika, swa rihanyo leswi nga riki ka xiyimo lexi tsakisaka, madzolonga, xikan'we ni madzolonga lama kongomisiweke eka ku xanisa vavasati ni vanhwana, ku tekela vavasati ehansi, ku kala ka mintirho ya lavantshwa, ku tirha ekule ni le makaya ni ku fayeka ka mindyangu, ku kala ku tshembheka eka swa masangu ngopfu-ngopfu eka vavanuna, ku tolovela ngopfu swa masangu ngopfu-ngopfu eka lavantshwa ni vuvabyi bya le masangwini. Hinkwaswo leswi swa kumeka laha Afrika-Dzonga. 
* I malembe yo hlaya va Ndzawulo ya Rihanyo va ri karhi va kambela tingati to hambana-hambana ta vayimani etikweni hinkwaro. Hi lembe ra 1998, mbuyelo wa swikambelo leswi wu kombile leswaku 21 wa tiphesente ta vayimani lavantshwa, 26 wa tiphesente ta vayimana va vavasati va malembe yo sukela eka 20 ku fika eka 24, ni 27 wa tiphesente ta vavasati va malembe yo sukela ka 25 ku fika ka 29 va ni xitsongwa-tsongwana xa HIV.Tani hilaha xitsongwa-tsongwana lexi xi tlulelaka hi ku ya emasangwini swi nga endleka leswaku varhandzani va vavasati lava na vona va ri ni xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Ndzavisiso lowu endliweke hi tikhampani letikulu ta laha Afrika-Dzonga wu komba nhlayo ya le henhla swinene ya vatirhi lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi eka swiyenge hinkwaswo. 
* Hi ku xiyisisa ndzavisiso lowu endliweke hi va Phurogireme ya AIDS ya United Nations, ku hleketeleriwa leswaku wun'we eka nhungu wa vaaki va vatswatsi laha Afrika-Dzonga u ni xitsongwa-tsongwana xa HIV eka nkarhi wa sweswi. 
* Ndzavisiso wu kombetile nakambe leswaku eka nkarhi wa sweswi ku ni xiphiqo mayelana ni HIV/AIDS etindhawini hinkwato ta laha tikweni. 
* Hambi hi nga langutisi ngopfu mindzavisiso leyi endliweke , vo tala va hina ha swi tiva leswaku vuvabyi lebyi byi hetile vanhu vo tala swinene, lavantshwa ni lavakulu. Vo tala va hina hi lahlekeriwile hi maxaka ni vamakhelwana.Vo tala va hina hi le ku hlayiseni ka maxaka lama vabyaka swinene. Van'wana va hina hi ni ntiyiso wa leswaku hi na xitsongwa-tsongwana xa HIV hina vinyi. 
Ku hanya hi ri ni ntshembho
* Vanhu vo tala lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV a va vabyi naswona va ha to tshamisa sweswo malembe yo hlaya endzhaku ka ku ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Hi nkarhi lowu , vatswatsi ni vana lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi va nga hanya vutomi lebyi hetisekeke eswikolweni, emintirhweni ni le makaya. 
* Vanhu lava va lava ku seketeriwa ni ku nyikiwa switsundzuxo. Va fanele ku pfuniwa, kumbe ku khanseriwa leswaku va kota ku langutela ku hanya vutomi lebyinene ka malembe lama landzelaka. 
* Tindhawu leti hi tshamaka eka tona, ngopfu-ngopfu ni swikolo swa hina swi nga va tindhawu to nyika vanhu lava rirhandzu, ku va hlayisa ni ku va seketela. 
* Ntlhontlho eka vadyondzisi hinkwavo ku katsa lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi ni lava va nga riki na xona i ku hoxa xandla eku endleni ka leswaku swikolo swi kota ku pfuna mayelana ni mhaka leyi. 
2.TINDLELA TA NHUNGU TO SIVELA HIV
Vadyondzisi va ni nkarhi wa kahle ngopfu wo cinca mayimele ya swilo 
mayelana ni ntungu lowu 
* Tani hilaha kwalomu ka vana hinkwavo laha tikweni va nghenaka xikolo,vadyondzisi va ni nkarhi wa kahle ngopfu ku cinca miehleketo ya vana mayelana ni swa masangu xikan'we ni ku rhandzana, hambi swilo leswi va nga si nghena eka swona. 
* Hi ndlela leyi, vadyondzisi va nga va ni nkoka swinene eku cinceni ka mayimele ya swilo mayelana na ntungu wa HIV. 
* A swi talanga leswaku vana lava ha ku sungulaka xikolo va va va ri na xitsongwa-tsongwana xa HIV mhaka leyi ya kala swinene eka vana vo tano. 
* Loko se va heta xikolo, vana vo tala se va va va ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana lexi.Van'wana xi nga va nghena loko se va hetile kumbe va sukile exikolweni loko va nga dyondzisiwanga hi ta ku tisirhelela hi ku tirhisa matikhomele lamanene eka swa le masangwini. 
Vurhangeri byi sungula ekaya 
* Vadyondzisi va languteriwa ku va varhangeri lavo hlawuleka etindhawini ta le makaya ya vona.Hi ku va ni matikhomele lamanene lama kombaka vutihlamuleri tani hi vadyondzisi, hi nga kota ku tisirhelela eka HIV ni ku pfuna van'wana vanhu vo hlaya swinene ku endla tano. 
* Hi leti tindlela ta nhungu to sivela HIV. 
1. Yana emasangwini u sirhelelekile 
* Ku tlulela ko hlaya ka xitsongwa-tsongwana xa HIV ku ta hi swa le masangwini. Hikwalaho ku sivela xitsongwa-tsongwana lexi hi fanele ku tisirhelela loko hi ya emasangwini. A ku na yin'wana ndlela! 
* Matikhomele ya swa le masangwini lama hlayisekeke ngopfu i ku ka munhu a nga endli timhaka ta masangu loko a nga si tekiwa, naswona loko se a tekiwile a va la tshembhekeke eka timhaka ta masangu eka murhandziwa wa yena. 
* Loko u ya emasangwini, swi teki leswaku wena kumbe murhandziwa wa wena a nga ha va ni xitsongwa-tsongwana lexi. Tirhisa khondomu ya vaxinuna kumbe ya vaxisati. 
* Vana ni munghana wun'we ntsena loyi u yaka na yena emasangwini naswona u tisirhelela nkarhi hinkwawo loko u ya emasangwini. 
* Loko se nkarhi wo kuma vana wu fikile varhandzani hi vambirhi va fanele ku ya endla xikambelwana xa HIV va nga si yima ku tirhisa khondomu ku fikela loko mbuyelo wa xikambelwana wu humile. 
1. Ku rhandzana ni ku tshembhana 
* Wanuna kumbe wansati la ku rhandzaka hi loyi a nga ta ringeta hi tindlela hinkwato ku ku sirhelela eka ku tluleriwa hi xitsongwa-tsongwana xa HIV hi ku tirhisa khondomu nkarhi hinkwawo loko mi ya emasangwini. 
* Ku va ni murhandziwa loyi u n'wi tshembhaka a swi ringananga ku ku sirhelela ka HIV. Wena kumbe murhandziwa wa wena mi nga va mi kumile xitsongwa-tsongwana lexi eka vunghana lebyi mi nga va na byona nkarhi wun'wana hambiloko vunghana lebyi byi herile kumbe ku fika emakumu. 
1. Ku Pfumela ni ku Ala 
* Wanuna u fanele ku burisana ni wansati va nga si ya emasangwini. 
* Wanuna un'wana ni un'wana la sindzisaka wansati ku ya emasangwini na yena i mupfinyi. 
* Ku pfinya i nandzu wukulu swinene. Mupfinyiwa u fanele ku heleketiwa hi xihatla exibedlhele xa le kusuhi ni le kaya ku ya kamberiwa, ku khanseriwa ni ku nyikiwa nkunguhato wa xihatla. Ku pfinyiwa loku ku fanele ku tivisiwa maphorisa, kutani mupfinyiwa u ta languteriwa ku tsarisa xitetimente. Maphorisa ya fanele ku seketela ni ku khansela mupfinyiwa ni ku lavisisa hi vundzeni mhaka leyi. 
1. Ku sivela ku xanisiwa ka vana: tsutsuma u ya pota! 
* Vadyondzisi va ni vutihlamuleri bya nkoka byo hlonipha no sirhelela vana lava va va hlayisaka. Ku xanisiwa ka n'wana hi mudyondzisi swi bihe ku tlula mpimo, hikuva swi vanga nkala-ntshembho eka mudyondzisi hi vatswari va n'wana. 
* A hi ntiyiso leswaku loko munhu a ri ni xitsongwa-tsongwana xa HIV loko o ya emasangwini ni n'wana lontsongo la nga tiveki wanuna u ta hola. Ku hava murhi wo tshungula HIV. Ematshan'wini yo horisa, ku etlela ni n'wana lontsongo wa jaha kumbe nhwana swi to vangela n'wana loyi ku xaniseka lokukulu loku nga vulekiki ni ku hunguta vutomi bya yena hi ku va a tluletiwile xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Vana va dyondzisiwa ku xixima lavakulu,kambe leswi a swi vuli leswaku va fanele ku endla xin'wana ni xin'wana lexi va byeriwaka ku xi endla ngopfu-ngopfu loko swi nga ri leswinene ni n'wana a nga tsakeli ku swi endla. 
* N'wana un'wana ni u'wana wa swi tiva leswaku ku ni ku khomakhomiwa miri hi ndlela ya kahle, ku fana ni ku khomiwa kumbe ku angarhiwa hi manana wa yena, ku khomana hi mavoko ni munghana wa yena. Ku ni ku khoma-khoma kun'wana loku endlaka leswaku vana va nga tiphini leswi hetisekeke. 
* N'wana a nga fanelanga ku tshama endhawini leyi a nga tiphiniki eka yona. Va fanele ku dyondzisiwa ku huwelela va kombela ku pfuniwa, ku tsutsuma a kombela munhu lonkulu loyi a n'wi tshembhaka ku n'wi pfuna. 
* Vana va fanele ku dyondzisiwa leswaku va nga tshuki va yile emutini wa munhu loyi va nga n'wi tiveku, kumbe ku famba epatwini kumbe enhoveni ni munhu loyi va nga n'wi tiveku kumbe ku nghena emovheni wa yena. 
* A va fanelanga ni swintsongo ku endla leswi kombisiweke laha henhla ni munhu loyi va nga tiphineku loko va ri na yena kumbe loyi a kombaka mahanyelo yo ka ya nga tolovelekangi, hambi loko munhu yoloye ku ri xaka kumbe munhu loyi va n'wi tivaka swinene. 
5) A swi bohi ku va ni varhandziwa vo tala ku va u ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana xa HIV 
* Vanhu lava yaka emasangwini na vanhu vo hambana-hambana va nga ngheniwa hi HIV, kambe HIV a yi khomi ntsena vanhu lava nga ni varhandziwa vo tala. 
* Loko murhandziwa a ri un'we a nga tirhisangi khondomu ivi a kuma xitsongwa-tsongwana lexi na hina xi nga hi tlulela. 
* Vo tala va kumile xitsongwa-tsongwana lexi hi ku ya emasangwini kan'we ntsena ni munhu la nga na xona la nga tirhisangiki khondomu. 
* Vanhu lava tshembhekeke eka varhandziwa va vona va nga kuma xitsongwa-tsongwana lexi loko varhandziwa va vona va nga tshembhekanga. 
* Lembe na lembe vana ni vamanana va kuma xitsongwa-tsongwana lexi hikwalaho ko pfinyiwa. 
* Vana van'wana va xi kuma eka vamana wa vona. Van'wana va vana lava va kota ku hanya nkarhi lowo leha ku kondza va nghena ni xikolo. 
* Vanhu va kuma xitsongwa-tsongwana lexi nakambe hi ku khumbhana ni ngati leyi nga na xona, ku fana ni hi tinayiti leti nga ni ngati leyi nga ni xitsongwa-tsongwana lexi kumbe hi ku tirhisa swisinghwana swin'we ni lava nga na xona. 
6. Ku tirhisa khondomu swi nga ku sirhelela nakambe eka mavabyi ya swa masangu,ku ka u nga tswali ni ku tikuma u tikile u nga swi langutelanga. 
* Mavabyi ya swa masangu ya vanga swilondza eka xirho xa mbeleko xa xinuna, kumbe xa xisati, kumbe ku humesa vupfu kumbe ku twa ku vava loko munhu a tsakamisa. Loko mavabyi lawa ya nga tshunguriwi, ya tlakusa xiyimo xa ku ngheniwa hi HIV. U nga endli swa masangu loko u ri ni muxaka lowu wa mavabyi. Yana eku tshunguriweni! 
* Khondomu yi ku sirhelela eka HIV xikan'we ni man'wana mavabyi ya masangu. 
* Mavabyi ya masangu hi xin'wana xivangelo xo endla leswaku munhu a nga tswali. 
* Hi ku tirhisa khondomu u nga tisirhelela eka HIV ni le ka mavabyi ya masangu u tlhela u tikunguhatela ndyangu. 
6. Swi nga tsakisa ku tirhisa tikhondomu 
* Vanhu vo tala va vula leswaku ku tirhisa tikhondomu swi fana ni ku dya xiwitsi xi nga vandliwanga. Xana vanhu lava va nga va tiva ku ti tirhisa ke? 
* Ku ambala khondomu yi nga va yin'wana ya tindlela to tinyanyurisa u nga si sungula swa masangu. 
* Ku tirhisa khondomu i vuswikoti ku fana ni vuswikoti byin'wana ni byin'wana. Ku tshamela ku yi tirhisa swi antswisa vuswikoti lebyi. 
* Ku tiphina leswi hetisekeke eka swa masangu hi loko u nga vileli hi ku vabyisiwa. 
6. Swidzidziharisi ni byala 
* Ku tirhisa swidzidziharisi ni swipyopyi swi hlanganisiwa ngopfu ni ku tluleta kumbe ku tluletiwa xitsongwa-tsongwana xa HIV. 
* Vanhu lava pyopyiweke ko tala va rivala ku tirhisa tikhondomu. Ko tala vavanuna va tirhisa vavasati lava pyopyiweke va ya na vona emasangwini va nga ambalanga tikhondomu. Swi tano ni le ka swidzidziharisi. 
* Swin'wana swa swidzidziharisi swo fana ni "heroin" swi tekiwa hi ku tlhava hi nayiti. Vanhu vo tala va kumile xitsongwa-tsongwana xa HIV hi ku tirhisa swin'we tinayiti leti ni vanhu lava nga na xona. 
* U nga pfuki u tirhisile nayiti yin'we ni munhu un'wana. 
3. SWIVUTISO LESWI VADYONDZISI VA SWI VUTISAKA MAYELANA NI 
DYONDZO YA SWA MASANGU
Ku burisana hi swa masangu? A swi fambelani ni ndhavuko wa hina! 
* Hinkwerhu ka hina ha endla swa masangu kambe hi dyondzisiwile ku languta mhaka leyi yi ri leyi nga amukelekiki no nyumisa, handle ka loko yi endliwa hi vanhu lava tekaneke. 
* A hi tolovelanga ku burisana hi mhaka leyi hi tshunxekile, ku twa ku vulavuriwa hi swa masangu kumbe ku vulavuriwa hi marito yo fana ni swirho swa mbeleko swa xinuna ni swa xisati. 
* A hi tolovelanga ku burisana ni vana hi mhaka leyi. 
* Mhaka leyi ya ndhavuko wo nyuma ku vulavula hi timhaka leti swi akiwile hi minkarhi yo hambana. Sweswi hi ni ntlhontlho wukulu wa HIV. I vuvabyi lebyi a byi nga ri kona khale loko ku tumbuluxiwa mikhuva ya xihina. 
* Ku fika ka xitsongwa-tsongwana lexi xa HIV swi vula leswaku hi fanele ku cinca swin'wana swa mikhuva ya xihina hikuva loko hi nga endli tano vanhu va ta lova hi xitalo, lavakulu ni lavantsongo. 
* Ku cinca milawu mayelana ni ku burisana hi timhaka ta swa masangu a swi vuli leswaku ndhavuko wa hina wu le khombyeni. Ku ni swo hlaya eka ndhavuko wa hina swo tlula timhaka ta swa masangu. 
* Hi ntiyiso ndhavuko wa cinca ku ya hi nkarhi. Leyi hi yona ndlela yo yisa emahlweni ndhavuko.Ehleketa hilaha mikhuva ya xihina yi cinceke hakona ku sukela khale hi minkarhi ya vatswari va hina ni hi minkarhi ya vakokwa wa hina. 
* Loko hi nga kumi ndlela yo lawula HIV/AIDS yi ta heta vanhu naswona ndhavuko wa hina wu to sala wu ri matimu ntsena. 
* Hi boheka ku cinca mikhuva ya hina mayelana ni ku burisana hi timhaka ta masangu hikuva vutomi bya varhandziwa va hina, vana va hina ni vahlayisiwa va hina byi lawuriwa hi ku cinca loku. 
* Sw komba ku kula ni vutihlamuleri ku vulavula hi timhaka ta masangu hi ndlela yo kongoma ni hi ndlela ya vutihlamuleri. Vantshwa va ta komba ku tsakela ku tinyiketa ka hina eku khumbhekeni ka hina hi swiphiqo leswi va nga na swona. 
Ndzi nga ka ndzi nga tlakusi swiendlo leswo biha leswi nga amukelekiki! 
* Vatswari hi vona va faneleke ku va vo rhanga ku dyondzisa vana leswi nga kahle ni leswi nga riki kahle, leswi amukelekaka ni leswi nga amukelekiki. 
* Tani hi vadyondzisi hi ni vutihlamuleri bya vumunhu byo pfuna ku sivela mavabyi ni vutomi bya vana lava hi va dyondzisaka, ni ku nyika switsundzuxo swa kahle eka vatswari ni vana. 
* Nkarhi wun'wana vuxaka bya vukhongeri bya hina wu nga hi endla leswaku swi hi tikela swinene ku burisana ni vana hi swa masangu, kambe hi nga ka hi nga tshiki vana va wela egojini hi ri karhi hi ri ni switsundzuxo leswi hi nga va nyikaka swona ku va kutsula. 
* A hi ntiyiso leswaku ku dyondzisa vana hi swa masangu swi va endla leswaku va nga vi ni mikhuva leyinene. Emakaya ya hina xikan'we ni le matikweni yan'wana, vana va sungula ku endla swa le masangwini va ha ri vantsongo, hambi ha swi tsakela, hambi a hi swi tsakeli wolowo I ntiyiso lowu heleleke. Dyondzo ya swa masangu leyi yi va dyondzisaka ku tixixima ni ku xixima van'wana, hi yona yi nga va pfunaka eku endleni ka swiboho swa leswaku xana va fanerile ku endla timhaka ta masangu ke, naswona xana loko va ti endla va fanele ku ti endlisa ku yini leswaku va tama va ha sirhelelekile ni ku hlayiseka. 
* Nghozi ya HIV a yi vuli leswaku hi fanele ku tshika mikhuva ya xihina. Mahanyele lamanene a ma si tshama ma laveka ngopfu ku fana na sweswi. Kambe hinkwaswo leswi swi fanele ku katsa ku tiboha ku tiarisa eka swa masangu ni ku xixima timfanelo ta van'wani, ngopfu-ngopfu varhandziwa va hina lava hi yaka na vona emasangwini. Swi fanele ku katsa nakambe ku dyondzisa ni lavantshwa nkoka wa timhaka leti. 
* Masungulo lamanene i ku amukela mhaka ya leswaku timhaka ta masangu ti kahle swinene naswona ta enerisa evuton'wini loko ti endliwa hi mfanelo. Vunakulobye bya le masangwini a byi yi hi leswaku ku hluriwa mani hi matimba. A byi yi hi ku sindzisa timfanelo to karhi. Kambe byi ya hi ku tiphina ka varhandzani hi vumbirhi bya vona xikan'we ni ku xiximana ka vona. 
Ku dyondzisa etikweni leri timfanelo ta vanhu ti sirheleriwaka 
* eAfrika-Dzonga vanhu va ni timfanelo leti sirheleriwaka hi vumbiwa. 
* Timfanelo ta ximunhu i ta vanhu hinkwavo, vadyondzi ni vadyondzisi. 
* Timfanelo ti famba ni vutihlamuleri. Ku va hinkwerhu hi kota ku tiphina hi timfanelo ta hina, hinkwerhu hi fanele ku va ni vutihlamuleri. 
* Vumbiwa ri nyika vanhu timfanelo to kuma mahungu hi ku ntshunxeka, ku ntshunxeka ka ripfalo, miehleketo, vukhongeri, ripfumelo ni mavonele ya swilo. Vumbiwa ri tlhela ri sirhelela ni timfanelo ta vana. Ri rhwexa un'wana ni un'wana ntirho wo endla xin'wana ni xin'wana hi ku languta timfanelo ta vana. 
* I timfanelo ta vana ku dyondzisiwa hi rihanyu ra swa le masangwini ni ku sivela HIV. 
* Hi nga arisa vana ku endla swa masangu, kambe va fanele ku nyikiwa ntiyiso wa hungu ra swa masangu hikuva va ta titekela swa vona swiboho mayelana ni mhaka leyi. 
* Leti I timfanelo ta vona leti nga eka vumbiwa ni vutihlamuleri bya hina tani hi vadyondzisi lebyi nga eka vumbiwa. 
Xana a swi antswi ku byela vana leswaku va nga endli swa masangu ke? 
* Swi kahle ku vulavula ni lavantshwa leswaku va nga endli timhaka ta masangu. Hi fanele ku tsundzuka nakambe leswaku vo tala va vona va nge landzeleli xitsundzuxo lexi. 
* I swa nkoka ku ehleketa hi ndlela leyi munghana wa xinuna ni wa xisati a ri ni nkoka hikona loko ha ha ri vantsongo. Leswi a swi hambananga ni leswi swi nga xiswona eka vana va sweswi. I ndlela ya vona yo hluvuka no kula, hambileswi swi vangaka eka vona ku teka swiboho leswo tika. 
* Ndzavisiso wu kombisa leswaku loko vana va nyikiwa mahungu lama faneleke mayelana ni timhaka ta masangu, va kombiwa hi ta khombo leri fambelanaka ni mhaka leyi, ni ndlela leyi va nga tisirhelelaka ha yona va ta tiboha ku ka va nga endli swa masangu ku kondza nkarhi lowu faneleke wu fika. Loko va ri ni vutivi lebyi faneleke, va tlhela va vutisa swivutiso hinkwaswo leswi va nga na swona mayelana ni mhaka leyi va nga ri na ku chava, va ta kota ku tisirhelela hi mfanelo loko se va ta sungula timhaka ta masangu. 
* Nkarhi hinkwawo loko hi ehleketa hi timhaka ta swa vutshila bya swa vutomi ni dyondzo ya swa masangu, hi fanele ku tsundzuka leswaku kwalomu ka khume ra magidi ya lavantshwa se va sungurile timhaka ta swa masangu ni leswaku se va ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana xa HIV hikwalaho ka ku ka va nga tekeli mhaka leyi enhlokweni. Vantshwa vo tala va ehleketa onge va hlayisekile hikuva va ha ri vantsongo. Vantshwa vo tala va vona ku ri vunhenha ku tlanga hi HIV I vuphunta naswona swi nghenisa na van'wana enghozini. 
* Vavanuna van'wana lava tivaka leswaku va ni xitsongwa-tsongwana xa HIV kumbe lava hleketelaka leswaku va na xona va tekile xiboho xa tihanyi swinene xo tluleta van'wana hi ku jika-jika na vanhu vo hambana kumbe ku pfinya va ri ntlawa. 
* Hi fanele ku konanisa leswi nga ku humeleleni etindhawini leti hi tshamaka eka tona. Ku byela vantshwa leswaku va nga endli swa masangu a hi nhlamulo leyi hetisekeke, ko va xiphemu xa nhlamulo. Ntungu lowu wa HIV/AIDS wu kombisa kahle leswaku hi le ku tirhaneni ni mhaka ya mahanyelo ni matikhomelo ya vanhu laha tikweni ra hina. Hi fanele ku dyondzisa vana va hina ni lavantshwa ku tixixima, ku xixima van'wana, ku komba ku twisisa mayelana ni timfanelo ta vanhwana ni vavasati, ku hlangana hi va nchumu wun'we eku lweni ni ku sirhelela van'wanyana. Lawa ku fanele ku va wona masungulo ya mahanyelo ya hina lamanene, 
* Mbhurisano exikarhi ka lavantshwa hi voxe, lowu nga fambisiwaka hi un'wana wa vona loyi a tivaka swinene timhaka ta HIV, kumbexana loyi a nga ni xona xitsongwa-tsongwana lexi, yi nga va ndlela ya kahle ngopfu ku va dyondzisa hi vuvabyi lebyi. Minhlangano leyi nga riki ya mfumo ley tirhaka ntirho lowu yi fanele ku amukeriwa eswikolweni ni ku khutaziwa ku pfuna. 
Xana vana a hi vantsongo ngopfu ku dyondzisiwa hi timhaka leti ke? 
* Ku sukela loko va sungula xikolo, vadyondzi va fanele ku dyondzisiwa hi HIV/AIDS hi ndlela leyi yi ringaneleke malembe ya vona eka xiyenge xa dyondzo xa vutshila bya swa vutomi. 
* Tiphurogireme ta dyondzo ti endliwile naswona ta karhi ta antswisiwa leti dyondzisiwaka vana va malembe hinkwawo ta vutshila bya swa vutomi naswona vadyondzisi va karhi va leteriwa ku dyondzisa tidyondzo leti. 
* Hi tala ku rivala leswaku vana vo tala va sungula ku tiva hi timhaka ta masangu va ha ri vantsongo swinene. A swi olovi ku kholwa ntiyiso wa leswaku vana vo tala loko va fika 12 wa malembe va va tlharihela timhaka ta masangu. 
* Vana vo tala va ni vutivi mayelana ni HIV/AIDS hambi va ha ri vantsongo swinene, hikwalaho ka ku va va tiva vanhu, ku katsa vatswari ni maxaka lava vabyaka kumbe lava dlayiweke hi vuvabyi lebyi. Mahungu ya tele switori swa ntungu lowu wa AIDS. Vana va haxa hungu leri exikarhi ka vona vinyi, hambi swi va swi ri ntiyiso kumbe swi va swi nga ri ntiyiso switori swa kona a swi tiveki. Xo antswa I ku vadyondzisi va sungula ku tiyimisela ku haxa ntiyiso wa mhaka mayelana ni HIV/AIDS vana va nga si dyondza leswi nga riki ntiyiso hi mhaka leyi eka vanghana va vona. 
4. KU SIVELA KU TLULELA KA MAVABYI ESWIKOLWENI
Loko swikolo swa hina swi ri ni vadyondzi ni vadyondzisi lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV, xana hina van'wani a xi nga hi tluleli ke? 
* Tani hilaha xitsongwa-tsongwana lexi xi tlulelaka ngopfu loko vanhu va endla swa le masangwini ni hi ku hlangana ka tingati vo tala va hina a xi nga hi tluleli loko hi ri eka migingiriko ya hina ya dyondzo ya siku na siku. 
* Ku hava mhaka leyi tivekaka ya ku tluleriwa hi xitsongwa-tsongwana xa HIV eswikolweni hi nkarhi wa migingiriko yo dyondza. 
Kambe xana ku nga humelela yini loko ko tshuka ku vile ni nghozi yo vaviseka hikwalaho ka tinyimpi? 
* Ku nga ha va ni ku tlulela ka xitsongwa-tsongwana xa HIV loko ko va ni ku hlangana ni nagti leyi nga ni xitsongwa-tsongwana lexi. 
* Khombo leri ri nga siveleka hi ku tirhisa xilamulela-mhangu. 
* Xikulu laha i ku tirhisa ku sirhelela loku tirhisiwaka hinkwako. 
Xana ku sirhelela loku tirhisiwaka hinkwako ( universal precautions) incini? 
* " universal precautions" yi thyiwile hi ndlela leyi hikuva yi tirhisiwa eka munhu un'wana ni un'wana ni le ka swihalaki hinkwaswo. 
* Ku tirhisa " universal precautions" i swa nkoka hikuva eswikolweni a swi olovi ku tiva lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV. 
* Hikwalaho ko leha ka nkarhi ku sukela loko munhu a ta va a ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana xa HIV ku fikela loko a ta sungula ku vabya, vana vo tala lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi eswikolweni va nge swi tivi leswaku va na xona. 
* Hikwalaho ka nkarhi lowu mbuyelo byi nga riki erivaleni, (window period), a swi vuli leswaku loko mbuyelo wu nga kombi vukona bya xitsongwa-tsongwana xa HIV munhu hi ntiyiso a nga na xona. 
* HIV a hi yona ntsena leyi nga nghozi. Man'wana mavabyi lawa na wona ya nga vangelaka rifu i yo fana na "hepatitisB" lebyi nga kumekaka eka swihalaki swa miri. 
* Loko ho tirhisa vusirheleli byofana nkarhi hinkwawo laha hi hlanganaka ni ngati, hi ta hi hlayisekile eka HIV ni man'wana mavabyi lama rhwariwaka engatini. 
Xana xikolo xin'wana ni xin'wana xi fanele ku va na yini swa xilamulela-mhangu? 
* Mabokisi mambirhi ya swilamulela-mhangu lama nga ni swilo hinkwaswo leswi faneleke(xiyisisa bokisi). 
* Bodlela ra xisibi lexi tirhisiwaka ekaya. 
* Tipulasitiki leti nga boxekangiki. 
* Xikotlola lexintsongo xo chela mati. 
* Loko xikolo xi nga ri ni pompi ya mati, ku fanele ku hlayisiwa 25 wa tilitara ta mati eduron'wini nkarhi hinkwawo leswaku ma ta tirhisiwa loko mo tshuka ma lavekile hi xihatla. 
LESWI FANELEKE KU VA ENDZENI KA BOKISI RA XILAMULELA-MHANGU 
* Tiphere ta mune ta tiglilavhu ta "latex" (timbirhi ta le xikarhi na timbirhi letikulu) 
* Tiphere ta mune ta tiglilavhu leti tirhisiwaka ekaya ta rhaba (timbirhi ta le xikarhi ni timbirhi letikulu) 
* Minchumu yo bandicha swilondza, ku handzuka kumbe ku khuhleka (xik.tibandichi), bandichi ya pulasitiki leyi nga tsakamiki hi mati,murhi wo dlaya switsongwa-tsongwana, xikero. vutiyi, xo namaketa bandichi, maphepha yo tisula hi wona 
* Xo pfala nomo loko ku endliwa ndlela yo pfuxa munhu hi ku n'wi hefemulela enon'wini.
Xana hi fanele ku tirhanisa ku yini na tinghozi xikan'we ni ku vaviseka eswikolweni? 
1. Ku nga tshuki ku va ni ku hlangana ka tingati kumbe swihalaki swin'wana swo huma emirini eka vana va xikolo 
* Bokisi rin'wana ni rin'wana ra xilamulela-mhangu ri fanele ku va ni tiglilavhu ta rhaba leti faneleke ku ambariwa nkarhi hinkwawo loko ku tshunguriwa munhu la humaka ngati kumbe ntongolo. 
* Munhu un'wana ni un'wana la basisaka ngati ehansi kumbe kun'wana ni kun'wana kumbe eswiambalweni na yena u fanele ku ambala tiglilavhu. 
* Leswi swi fanele ku va tano ni le ka swin'wana swihalaki swo huma emirini leswi katsaka ni mahlanta, mahuma, vopfu ni mitsakamiso, hambileswi swi nga talangiki leswaku munhu a kuma xitsongwa-tsongwana xa HIV hi mukhuva lowu. 
* Loko tiglilavhu ti nga ri kona, ku nga tirhisiwa tipulasitiki leti nga ambariwaka emavokweni ntsena loko ti nga ri ni mimbhovo naswona ti tirhisiwa hi vukheta leswaku ku nga tshuki ku nghenile ngati kumbe mati yo basisa hi wona endzeni. 
* Vadyondzi hinkwavo va fanele ku dyondzisiwa leswaku va nga tshuki va khomile ngati kumbe swilondza kambe va kombela ku pfuniwa eka vadyondzisi loko ko tshuka ku ve ni ku vaviseka kumbe un'wana a huma ntongolo. 
1. A ku yimisiwi ku huma ka ngati hi xihatla 
* Loko mudyondzisi-kulobye kumbe mudyondzi a huma ngati, xo sungula ku xi endla I ku ringeta ku yimisa ngati hi ku tshikelela laha ngati yi humaka kona hi ku tirhisa lapi kumbe thawula. 
* Ehandle ka loko la vavisekeke a lo titivala kumbe a vavisekile ngopfu muvaviseki u fanele ku pfuniwa ku yimisa ngati hi yexe. 
* Loko munhu a huma ntongolo, u fanele ku kombiwa leswaku a tshikelerisa ku yini exikarhi ka nhompfu ku yimisa ngati hi yexe. 
1. Ku hlantswa swilondza 
* Endzhaku ka loko ngati yi yimisiwile, muvaviseki u fanele ku pfuniwa ku tihlambisa xilondza kumbe laha a vavisekeke kona hi mati yo basa ni murhi wo dlaya switsongwa-tsongwana loko wu ri kona. Loko wu nga ri kona, ku nga tirhisiwa murhi lowu tirhisiwaka ku hlantswa swilo ekaya wu cheriwa ematini (xiphemu xin'we xa murhi xi hlanganisiwa ni nkaye wa swiphemu swa mati). 
* Swilondza swi fanele ku bandichiwa hi pulasitara kumbe bandichi leyi nga tsakameku. 
* Vadyondzisi ni vadyondzi va fanele ku dyondza ku tshama va bandichile swilondza ni kutsemeka ni ku khuhleka ka miri nkarhi hinkwawo. 
1. Ku tirhana ni ku tlhambukeriwa hi ngati ya un'wana kumbe ku vaviseka loku nga erivaleni - 
* Laha ngati yi tlhambukeleke kona emirini ku fanele ku basisiwa hi xihatla. 
* Ku fanele ku tirhisiwa mati lama halakaka ya lle pompini ku basisa ndhawu leyi. Loko pompi yi nga ri kona, ku fanele ku cheriwa mati yo huma exikotloleni ku basisa ndhawu leyi. 
* Loko murhi wo dlaya switsongwa-tsongwana wu ri kona wu nga tirhisiwa ku basisa ndhawu leyi. Loko wu nga ri kona ku nga tirhisiwa murhi wo hlantswa swilo lowu tirhisiwaka ekaya lowu cheriwaka ematini ( xiphemu xin'we xa murhi xi katsiwa ni nkaye wa swiphemu swa mati). 
* Loko ngati yi lo tlhambukela exikandzeni ngopfu-ngopfu ematihlweni kumbe endzeni ka tinhompfu ni nomo yi fanele yi haxiwa hi mati lama khulukaka ku ringana timinete tinharhu. 
1. Ku basisa tindhawu kumbe minchumu leyi nga ni switsongwa-tsongwana 
* Tindhawu leti nga ni switsongwa-tsongwana swi nga basisiwa hi murhi wo hlantswa ni mati ( xiyenge xin'we xa murhi wo hlantswaxi hlanganisiwa ni swiphemu swa nkaye swa mati ). 
* Tibandichi kumbe malapi lama nga ni ngati swi fanele ku hisiwa kumbe ku yisiwa etifemeni to lahla thyaka hi mfanelo. 
* Switirho hinkwaswo leswi ngheniweke hi switsongw-tsongwana swi fanele ku hlantswiwa, swi nghenisiwa endzeni ka murhi wo dlaya switsongwa-tsongwana awara hinkwayo kutani endzhaku swi suriwa. 
* Xiyisisani swinene leswaku swihambukelo ni tindlu to hlambela ka tona swi basile naswona swi hava tingati leti halakeleke. 
1. Ku cukumeta leswi tirhisaka hi vavasati loko va ri emasikwini 
Xikolo xin'wana ni xin'wana xi fanele ku vona leswaku ku ni ndhawu laha vavasati va cukumetaka kona leswi va swi tirhisaka loko va ri emasikwini. Vadyondzisi hinkwavo va xisati ni vadyondzi va xisati va fanele ku tiva ndhawu leyi leswaku va nga cukumeti minchumu leyi laha yi nga kumiwaka hi mani na mani.
Xana ku nga endliwa yini hi tinghozi to chavisa swinene to fana ni ku pfinya kumbe ku tlhavana leti nga ni nghozi ya HIV loko to tshuka ti humelerile? 
* Nghozi yo tlulela ka xitsongwa-tsongwana xa HIV eka timhangu ta ku pfinya kumbe ku tlhavana hinereta kumbe xisinghwana yi le henhla swinene ngopfu-ngopfu loko swilo leswi swi humelela swi katsa vanhu vo tlula un'we. 
* Wansati loyi a pfinyiweke u fanele ku seketeriwa ni ku chaveleriwa hi xihatla eka khombo leri.U fanele ku komberiwa ku ka a nga hlambi kumbe ku cinca swiambalo ( leswaku ku ta kumeka vumbhoni bya xibedlhele ni bya maphorisa ) . U fanele ku yisiwa exibedlhele xa le kusuhi ku ya kamberiwa ni ku nyikiwa tipilisi ta nkunguhato wa xihatla. Ufanele a tlhela a yisiwa exitichini xa maphorisa leswaku a ta tsarisa xitetimente ni ku vika nandzu. U fanele ku lulamiseriwa vapfuni lava nga n'wi khanselaka lava tirhanaka na swona. 
* Eka ku tlhaviwa kumbe ku tlhambukeriwa hi ngati leyi nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV ku fanele xikan'we-kan'we ku endliwa vulamulela-mhangu. Ku tlhaviwa kona ku fanele ku ya vikiwa exitichini xa maphorisa. 
* Eka hinkwato timhangu leti vanhu va kona va fanele ku yisiwa va ya khanseriwa exibedlhele mayelana ni leswaku swi nga endleka va va va ngheniwile hi xitsongwa-tsongwana xa HIV hikwalaho ka timhangu leti humeleleke naswona vatswari kumbe valanguteri va vona va fanele ku hatla va tivisiwa. 
* Etindhawini ta vutshunguri leti nga riki ta mfumo murhi wo sivela ku ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana xa HIV loko u lo tlhaviwa kumbe ku pfinyiwa wu kona. Hambiswiritano matimba yo sivela ya murhi lowu a ya si lavisisiwa leswi hetisekeke. Murhi lowu a wu kumeki eswibedlhele swa mfumo.Un'wana ni un'wana la nga humelelaka hi mhangu yo fana ni leyi kombisiweke laha henhla kambe a ri ni mali yo xava murhi lowu a nga tihlawulela ku wu tirhisa. Xiboho xa ku tirhisa murhi lowu xi fanele ku endliwa hi ku hatlisa hikuva ku vuriwa leswaku wu tirha ngopfu loko wu tekiwa hi ku hatlisa loko mhangu ya ha ku humelela. 
Xana hi nga siverisa ku yini ku tlulela ka xitsongwa-tsongwana xa HIV emintlangwini ya vutiolori? 
* Ndlela leyi xitsongwa-tsongwana lexi xi nga nghenaka emunhwini ha yona emintlangwini ya vutiolori hi loko ko tshuka ku vile ni ku vaviseka ko karhi. Na kona kwala a swi olovi ku ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana lexi loko ko tirhisiwa milawu leyi landzelaka: 
* Mabokisi ya swilamulela-mhangu lama nga ni tiglilavhu ta rhaba ma fanele ku tshama ma ri kona eka ntlangu wun'wana ni wun'wana. 
* Ku nga pfumeleriwi munhu ku tlanga a nga bandichanga xilondza kumbe laha a nga vaviseka kona. 
* Loko munhu o vaviseka a ri eku tlangeni, u fanele ku humeseriwa ehandle ka rivala ra ntlangu kutani ku endliwa vulamulela-mhangu kutani a vuyisiwa ntsena loko laha a vavisekeke kona ku basisiwile no bandichiwa. 
* Swiambalo leswi totiweke hi ngati swi fanele ku cinciwa. 
* Vadyondzisi nivadyondzi lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va fanele ku rhanga va burisana ni dokodela wa vona mayelana ni ta rihanyu ra vona ni ta matluletele ya xitsongwa-tsongwana lexi emintlangwini ya vutiolori. 
Vunakulobye bya swa masangu eswikolweni 
* Eswikolweni leswi swi nga ni tihositele vadyondzi van'wana va ta va ni byona vunakulobye lebyi hambi byi nga pfumeleriwi. 
* Ku khansela ni ku nyika switsundzuxo xikan'we ni mbhurisano wa ntlawa wa vanakulori I swa nkoka swinene 
* Tikhondomu ti fanele ku nyikiwa vana lava rhandzaka ngopfu ku endla swa masangu. Vadyondzi va fanele ni ku dyondzisiwa matirhisele ya tona ni leswaku hikwalaho ka yini va fanele va titirhisa ni macukumetelo ya tona endzhaku ka ku titirhisa. 
Ku rhandzana ka vadyondzisi ni vadyondzi a swi le nawini 
* Vadyondzi va nga tshuki va yile emasangwini ni vadyondzi. Leswi a swi le nawini, hambi loko mudyondzi a pfumerile. Leswi I ku tlula nawu wa matikhomele ya vadyondzisi, lava nga ka xiyimo xa vutshembheki. 
* Ku ta va ni nxupulo wo tika eka mudyondzisi loyi a nga kumekaka a yile emasangwini na mudyondzi. 
* Ku sindzisa ta masangu eka mudyondzisiwa hi mudyondzisi I ku pfinya, leswi nga vugevenga lebyikulu, naswona mudyondzisi yoloye u ta gweviwa. Loko mudyondzisi o ya emasangwini ni n'wana wa xinuna kumbe wa xisati wa le hansi ka 16 wa malembe, u ta voniwa nandzu wo pfinya naswona a nga gweviwa hi ku tshama vutomi bya yena hinkwabyo ejele. 
* Loko u tiva mutirhi-kulobye la yaka emasangwini ni mudyondzi, u fanele ku vika mhaka leyi eka nhloko ya xikolo kumbe varhangeri va swa tidyondzo, naswona loko n'wana yoloye a ri ehansi ka malembe ya 16 mhaka leyi yi fanele ku yisiwa emaphoriseni. Loko u nga endli tano u nga voniwa nandzu wo pfuneta un'wana ku pfinya. 
Mavabyi laman'wani wona ke? Xana wona hi nge ma tluletiwi hi vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV ke? 
* Hikwalaho ka leswi sisiteme ya vona ya nsawutiso wa vuvabyi yi nga le hansi swinene, vo tala lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi hi vona va talaka ku tluleriwa hi mavabyi yan'wana ku tlula lava nga riki na xona. 
* Leswi a swi katsi vuvabyi bya Rifuva. Munhu la nga ni vuvabyi lebyi u fanele ku hatla a ya kuma ku tshunguriwa naswona u fanele ku vuyela exikolweni ntsena loko a byeriwile hi dokodela. 
Xana ku nga va ku ri ni yin'wana minkarhi exikolweni laha lava va nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va nga susiwaka exikolweni? 
* Loko munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV a tshamela ku huma ngati kumbe ku huma swilondza leswi nga lawulekiki swi nga fika laha swi bohaka leswaku a yimisiwa ku ta exikolweni ku fikela loko swiphiqo leswi se swi kota ku lawuleka. 
* Loko munhu a ri ni mahanyelo yo ka ya nga amukeleki ni le ka swa masangu swi nga va swa nkoka ku teka goza leri faneleke ku ya hi switsundzuxo swa va swa rihanyu, nawu wa matikhomele wa vadyondzi, nxiximo wa timfanelo ta vanhu hinkwavo ni nawu. 
5. KU AKA MBANGO WA MPUMELO NI MUKHUVA WO KALA XIHLAWU-HLAWU
HIV/AIDS yi ta hi khumba hinkwerhu 
* Hambi ho ringeta ku tisirhelela eka HIV, a hi vangani va hina lava nga ta ka va nga khumbiwi hi yona. 
* Vo tala va hina va ta lahlekeriwa hi maxaka ni vanghana hikwalaho ka yona. 
* Hinkwerhu hi ta fanele ku ya eminkosini ko hlaya ni ku langutela leswaku vatirhi-kulobye va twisisa loko hi ri ni ku tikeriwa kumbe hi nga koti ku ya emintirhweni hikwalaho ka mafu lawa. 
* Lava hi nga ta ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana lexi hi ta kuma leswaku hi lava ku nyikiwa masiku yo tala yo wisa hikwalaho ka ku vabya. Vatirhi-kulobye va ta languteriwa ku va va twisisa leswi ni ku tirha mintirho leyi a yi fanele yi tirhiwa hi hina yo dyondzisa. 
* Kuyisa emahlweni hi ta kuma leswaku etiklilasini hi ni vadyondzi lava nga ni HIV/AIDS lava nga ta lava ku pfuniwa loko va sungula ku vabya. Ava nge ti kahle exikolweni naswona va ta salela endzhaku eka ntirho wa vona wa xikolo. Va fanele ku langutisiwa va ri voxe va pfumeleriwa ni ku ya tirha ntirho wa xikolo ekaya. Loko swi endleka, vadyondzisi va nga lulamisa ku hamba va va vhakela emakaya ya vona. 
Ku hanya ni HIV/AIDS 
* Vadyondzisi ni vadyondzi la va nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va fanele ku hanya vutomi hi ku hetiseka. 
* A va fanelanga ku aleriwa ku dyondza kumbe ku tirha loko va ha kota ku swi endla swilo leswi. 
* Tani hilaha ku nga ni tindlela to sivela ku tlulela ka xitsongwa-tsongwana xa HIV eswikolweni ni le mintirhweni vanhu lava nga ni xitsongwa-tsongwana lexi va fanele ku khomiwa tani hi van'wana loko swi ta eka timfanelo ta vanhu. 
Ku tirhana ni miehleketo leyi hoxekeke 
* Goza rin'wana ni rin'wana leri nga tekiwaka malunghana ni munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV ri fanele ku va ri landzelela milawu ya swa rihanyu, milawu ya swikolo kumbe ya le mintirhweni, ni ku langutisa ngopfu leswi tsakeriwaka hi muvabyi xikan'we ni lavan'wana vanhu. 
* Vadyondzisi va fanele ku lwa ni xihlawu-hlawu lexi khumbaka vanhu la va nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va lwa na xona hi vukarhi ni ku tshinya lava nga vangaka xihlawu-hlawu lexi. 
* Ku hoxeka ka mihleketo hi mhaka yo karhi swi nyanyisiwa hi ku chava ni ku ka vanhu va nga tekeli enhlokweni timhaka leti nga ta nkoka.Ndlela leyi nga pfunaka ku sivela leswi I ku burisana ni vadyondzi hi mahungu lama nga endzeni ka xibukwana lexi leswaku va kota ku twisisa ntiyiso mayelana ni HIV ni ndlela leyi yi tlulelaka ha yona xikan'we ni ku tiva ndlela leyi va nga tisirhelelaka ha yona eka vuvabyi lebyi. 
Ku ala ku hlaya ni munhu langa ni xitsongwa-tsongwana xa HIV, kumbe ku ala ku n'wi dyondzisa kumbe ku dyondzisiwa hi yena 
* Vadyondzi kumbe vadyondzisiwa lava alaka ku hlaya ,ku dyondzisa kumbe ku dyondzisiwa hi munhu la nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV va fanele ku khanseriwa. 
* Leswi swi fanele ku lulamisiwa hi nhloko ya xikolo, vadyondzisi loko swi ri ni nkoka ku nga vitaniwa ni nhlangano wa vufambisi kumbe khansele ku ya hi pholisi ya tiko ya HIV/AIDS ya va Ndzawulo ya Dyondzo. 
Vana la va loveriweke hi vatswari 
* Vadyondzi vo tala va ta lahlekeriwa hi vatswari kumbe maxaka ya le kusuhi swinene kutani va ta lava ku pfuniwa ni ku leteriwa hi vadyondzisi. 
* Vana lava loveriweke hi vatswari va nga va ni swiphiqo swa mali laha va nga tsandzekaka ku hakela mali ya xikolo, ku xava yunifomo ni tibuku. 
* Van'wana vana lava loveriweke va nga tikuma va boheka ku sala va hlayisa tindzisana ta vona. Va nga tikuma va boheka ku va vona va langutaka mindyangu ya ka vona hambi va ri vantsongo swinene ni loko va ri karhi hi voxe va lava ku pfuniwa. 
* Va nga va na vona va ri ni xitsongwa-tsongwana lexi kumbe va ri ku hlayiseni van'wana lava nga na xona lava nga ku vabyeni. 
* Vadyondzisi va fanele ku tiva leswaku vana lava loveriweke hi vatswari hikwalaho ka vuvabyi bya AIDS va nga tshikiwa hi vanhu lava va faneleke ku va hlayisa. 
* Swikolo swi ta fanela ku vumba pholisi yo letela swiendlo swa vadyondzisi loko va hlangana ni swo fana ni leswi tani hilaha swi endliwaka hakona loko ku ehleketeriwa leswaku n'wana wo karhi u le ku xanisiweni. 
Ku kambela xitsongwa-tsongwana xa HIV eswikolweni ni ku humesela erivaleni xiyimo xa munhu mayelana ni vuvabyi lebyi 
* Nawu a wu pfumeleli ku sindzisa mudyondzi kumbe mudyondzisi (kumbe mutirhi un'wanani un'wana ) ku boheleriwa ku endla xikambelwana xa HIV. 
* Ku humesela erivaleni xiyimo xa munhu mayelana ni vuvabyi lebyi ku nga ri hi ku va munhu a sindzisiwile ku swi endla swa amukeleka swinene. 
* Vadyondzisi lava byeriwaka timhaka to tano va fanele ku tiendla ta xihundla va tlhela va vona leswaku a ku na xihlawu-hlawu lexi landzelaka xiyimo xa munhu yoloye. 
* Mahungu ya xiyimo xa mudyondzi mayelana ni HIV ya nga byeriwa un'wana hi mudyondzisi ntsena loko mudyondzisi yoloye a kumile mpfumelelo eka muvabyi hi ndlela yo tsala kunene loko muvabyi a ri ehenhla ka 14 wa malembe kumbe wo huma eka vatswari va yena. 
Pholisi ya xikolo mayelana ni HIV/AIDS 
* Swikolo ni yin'wana minhlangano swi fanele ku tiendlela pholisi ya swona ya HIV/AIDS, leswaku yi ta kota ku lawula matirhele ya swiletelo swa tiko mayelana ni mhaka leyi. Pholisi yaleyo yi fanele ku fambelana ni vumbiwa xikan'we ni nawu. Pholisi ya xikolo a yi fanelanga ku kanetana ni pholisi ya tiko kumbe swiletelo leswi nga ka xibukwana lexi. 
* Xikolo xi na vutihlamuleri bya ku va ndhawu laha mahungu mayelana ni timhaka ta vuvabyi bya HIV/AIDS ma nga kumekaka kona ni ndhawu ya nseketelo endhawini leyi xi nga ka yona. Van'wana vanhu lava nga pfunaka ku endla pholisi leyi I tihosi ni vafundhisi, vatirhi la va tirhanaka ni swa rihanyu ni vatshunguri va xintu. 
* Loko swi koteka, xikolo xi nga vumba komiti yo tsundzuxa hi swa rihanyu. Komiti leyi yita va komiti ya vurhangeri. Swirho swa yona swi nga katsa vadyondzisi, vatswari, vadyondzi ni la va tirhanaka ni swa rihanyu. Wun'wana wa la va nga ni vutivi bya swa rihanyu u ta rhangela komiti leyi. Komiti leyi yi fanele ku tivisa nhlangano wa vurhangeri bya xikolo hi matirhiselo ya swiletelo leswi. Swi fanele ku pfuna eku vumbeni ka pholisi ya xikolo ya HIV ni ku xiyisisa matirhiselo ya yona ngopfu-ngopfu ku sivela HIV. 
* Pholisi leyi yi fanele ku cinciwa ku ya hi nkarhi loko ku karhi ku tumbuluka mahungu yantshwa ya sayense, ku katsa ni switsundzuxo swo huma eka ndzawulo ya rixaka ni ya phurovhinsi ya rihanyu kumbe varhangeri eka ndzawulo ya dyondzo. 
Ndlela yo hunguta ku tluleriwa hi mavabyi eka vanhu la va nga ni HIV/AIDS 
* Mavabyi lama nga nyawuriki eka munhu la hanyeke kahle ya nga va lama nyawulaka ngopfu eka munhu la nga ni vuvabyi bya AIDS. 
* Vadyondzi lava khomiwaka hi vuvabyi lebyo tlulela byo fana ni Marhuda, Malikwa, Swimungwa-mungwana, nkinkosi va fanele ku ya tshunguriwa hi xihatla naswona va nga ti exikolweni ku kondza va antswa. 
* Swikolo swi fanele ku tivisa vatswari mayelana ni pholisi leyi ni ku tiyisisa leswaku vana hinkwavo va sawutisiwa. 
Ku seketela vadyondzi lava vabyaka 
* Ku ya hi nawu vadyondzi va fanele ku ya exikolweni masiku hinkwawo ntsena loko va nga vangeli van'wana nghozi yo tluleriwa hi vuvabyi exikolweni kumbe entirhweni. 
* Xikolo xin'wana ni xin'wana lexi nga ni swipfuno leswi ringaneleke swi fanele ku va nindhawu laha vadyondzi kumbe vadyondzisi lava nga titweku kahle va nga kotaka ku pavalala nkarhinyana exikarhi ka siku.Leswi swi ta pfuna leswaku vadyondzi la va vabyaka va kota ku tshama exikolweni nkarhi wo leha. 
* Loko va vabya kumbe va khomiwile hi vuvabyi lebyi nga tlulelaka van'wana va fanele ku pfumeleriwa ku ya dyondzela ekaya naswona va fanele ku nyikiwa ntirho wo ya wu tirhela ekaya. Loko swi koteka vatswari va fanele ku pfumeleriwa ku va dyondzisela ekaya. 
* Vadyondzi van'wana lava nga ni HIV/AIDS va nga va ni xiphiqo mayelana ni matikhomelo ya vona kumbe ku vaviseka ka tinsinga Vadyondzi va muxaka lowu va fanele ku kamberiwa kutani loko swi fanerile va yisiwa etindhawini kumbe eswikolweni swa vadyondzi la va hlawuleka. 
* Migingiriko ya le handle ka klilasi nkarhi wun'wana ti nga tikela swinene vadyondzi lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV. Vadyondzisi va fanele ku xiyisisa mhaka leyi kutani va nga va endlisi migingiriko leyi loko va vona swi fanerile ku endla tano. 
* Mirhi na yona yi fanele ku tekiwa hi ku landzelela minkarhi yo karhi leswaku yi ta kota ku tirha. Vadyondzisi va fanele ku tiva mhaka leyi leswaku va ta kota ku pfumelela vadyondzi la va nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV ku ya huma eklilasini va ya n'wa mirhi loko swi fanerile. 
* Swikolo swi fanele ku pfuna vadyondzi lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV ku vumba ntlawa wo seketelana kumbe ku tihlanganisa ni ntlawa lowu loko wu ri kona endhawini leyi va tshamaka eka yona. 
Ku seketela vatirhi-kulobye lava vabyaka
* Vadyondzisi ni van'wana vatirhi eswikolweni lava nga ni AIDS kumbe mavabyi yo fambelana na yona va lava ku twisisiwa hi vatirhi-kulobye. 
* Hi ku famba ka nkarhi va ta fika laha va lavaka masiku yo wisa kumbe va komba ku karhala swinene exikarhi ka siku laha va nga ta lava ku pavalala va wisanyana. 
* Hi minkarhi leyi, van'wana vatirhi va ta fanele ku pfala vanhu lava leswi swi nga vangaka ku khumbheka ka mintirhoya vona ni rihanyu ra vona. 
* Nhlayo ya vavabyi va HIV/AIDS laha tikweni yi le henhla swinene lero loko hi nga ringeti ku tisirhelela ka timhaka ta masangu leswi swi ta hundzuka ntiyiso lowu hi nga ta boheka ku hanya na wona hilaha ku nga heriki. 
* Vadyondzisi va titwa va ri ni ntirho wo tala swinene lero va vona swi va tikela ngopfu ku engeteleriwa ntirho ehenhla ka lowu va nga na wona. Leswi swi twisiseka ngopfu. Mhaka leyi ya xihatla yi vanga swilaveko swohlawuleka eka vaaki va Afrika-Dzonga hinkwavo. Kumbexana I swa nkoka ku tsundzuka leswaku na hina loko hi nga tisirheleli hi mfanelo eka mavabyi lawa, siku rin'wana hi ta tikuma hi ri karhi hi lava ku tirheriwa hi vatirhi-kulobye. 
" Xi kulu lexi hi faneleke ku xi endla I ku dyondzisa vanhu ku amukela, rirhandzu ni ku seketela lava nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV, leswaku hi nga boheki ku miyela ni ku titumbeta loko hi ri ni xitsongwa-tsongwana lexi.Loko hi titumbeta hi to nyanya ku tshikeleleka, leswiswi nga ta nyanyisa mavabyi ni ku hi vangela ku hatla hi lova." Valencia Mofokeng , la nga ni xitsongwa-tsongwana xa HIV naswona la loveleke hi nuna xikan'we a nga murhangeri wa Klilabu leyi lwisanaka ni vuvabyi bya AIDS leyi seketelaka vanhu lava hanyaka va ri ni HIV/AIDS, eka Reconstruct, 7 Nhlngula 1999 
6. XIBOHO XO VUMBA VUN'WE NI NTIRHISANO EKU LWISANENI NA AIDS
HI 
MUPURESIDENTE THABO MBEKI
XIBOHO
" HIV/AIDS yi kona exikarhi ka hina. Yi kona hi ntiyiso.Yi le ku hangalakeni. Hi nga kota ku hlula vuvabyi lebyi loko ntsena ho hlangana hi va nchumu wun'we ku sirhelela tiko ra hina."
" Hi pfarile mahlo nkarhi lowo leha tani hi rixaka. Hi pfumelerile xitsongwa-tsongwana lexi ku tswalana xi andza eka malembe layo tala, rivilo ra matswalelo lama etikweni ra hina hi rin'wana ra le henhla exikarhi ka matiko ya misava. Hi siku nhlayo yo ringana 1500 wa vanhu va ngheniwa hi xitsongwa-tsongwana lexi laha Afrika-Dzonga. Eka nkarhi wa sweswi vanhu vo tlula mamiliyoni manharhu va ni xitsongwa-tsongwana lexi.
Nghozi leyi I ntiyiso
" Vanhu vo tala va ha langutene ni nghozi yo khomiwa hi HIV/AIDS. Hikuva vuvabyi lebyi byi rhwriwa ni ku tlueletiwa hi van'wana vanhu, byi na hina emintirhweni, etiklilasini ni le tindlwini ta vuletelo. Byi kona ni le minhlangan'weni ya tikereke ni yin'wana minhlangano ya vukhongeri. HIV/AIDS yi famba na hina. Yi ya na hina kun'wana ni kun'wana. Yi kona loko hi tlanga mintlangu ya vutiolori. Yi kona loko hi karhi hi yimbelela no cina."
" Vo tala va hina hi twile ku vaviseka hi ku vona vana lava loveriweke hi vatswari va ri hava munhu wo va hlayisa. Hi vonile AIDS eka ku vava ka ku lahleka ka vutomi. Hi yi rhwrile hi mabokisi ya mafu lamakulu ni lamantsongo ku yi yisa emasirheni yo hlaya. Minkarhi yin'wana a hi swi tivanga leswaku hi lahla vanhu lava dlayeke hi AIDS. Minkarhi yin'wana a hi swi tiva kambe hi vona swi antswa ku miyela hi nga swi humeseli erivaleni.
" Kambe loko nkarhi wu fika eka un'wan ni un'wana wa hina ku titekela xiboho xo tisirhelela, hi talela hi ku kanakana ni ku titshembha ka mavun'wa.. Hi tshembha leswaku HIV/AIDS I xiphiqo xa un'wana munhu.
Ku cinca mahanyelo
" HIV/AIDS a hi xiphiqo xa un'wana munhu. I xiphiqo xa mina na wena. Hi ku pfumelela vuvabyi lebyi leswaku byi hangalaka, hi langutana ni khombo ra leswaku vo tala va lavantshwa va ta lova va nga si fika eka vutswatsi. Va ta lahlekeriwa hi dyondzo ya vona. Ikhonomi yi nge he kuli. Ku ta va ni nhlayo ya le henhla swinene ya vavabyi lava nga ta tsandzeka ku hlayisiwa hi lava hanyeke kahle emirini. Ku navela ka hina tani hi rixaka ku nga ka ku nga humeleli.
" HIV yi haxeka ngopfu hi swa la masangwini. I mfanelo ya un'wana ni un'wana ku tihanyela hilaha a lavaka hakona. Kambe ndzi ni xikombelo eka vantshwa leswaku va nga tinghenisi eka timhaka ta masangu ku fikela loko nkarhi wu va pfumelela. Loko wo tshuka u ehlekete ku endla swa masangu, tirhisa khondomu. Ndzi vula tano ni le ka vavanuna ni vavasati leswaku va fanele ku tshembheka handle ka swona a va tirhisi tikhondomu.
Vun'we
" Matimba ya ku hlula ku hangalaka ka HIV/AIDS ma le ka vun'we bya hina: tani hi lavantshwa, vavanuna ni vavasati, van'wamabindzu, vatirhi, vakhongeri, vatswari ni vadyondzisi,varimi ni vatirhi va le mapurasini, lava nga riki ni mintirho ni lava tirhaka, swifumi ni swisiwana-kahle-kahle hinkerhu ka hina.
" Namuntlha, hi khomana hi mavoko ku vumba vun'we lebyi ku lwa ni HIV/AIDS, hionkwerhu hi tiboha ku hangalasa hungu leri!
Nhlekanhi hinkwawo, madyambu hinkwawo-hinkwako lomu hi nga kona-hi ta tivisa maxaka ya hina, vanghana ni vamakwerhu va nga kota ku tisirhelela vona vinyi ku katsa ni ku sirhelela rixaka, hi ku cinca mahanyelo-ni ndlela ya hina ya marhandzanelo. Hi ta tirhisa nkarhi wun'wana ni wun'wana lowu hi wu kumaka ku vulavula hi nga tumbeti nchumu hi mhaka ya HIV/AIDS. Tani hi vanhu van'we lava lwaka ni AIDS, hinkwerhu ha tiboha ku va ni mhaka ni vanhu!
" Hi ta tirhisana ku hlayisa lava nga ni HIV/AIDS xikan'we ni vana lava loveriweke hi vatswari hikwalaho ka vuvabyi lebyi. Ava fanelanga ku ka va nga tekiwi tani hi vana van'wana. Va nga kota ku hanya vutomi lebyi hetisekeke malembe layo tala. I vanhu ku fana na mina na wena.
" Loko hi hoxa xandla, hi aka vumunhu bya hina vinyi, naswona ha titsundzuxa leswaku ku fana na vona, un'wana ni un'wana wa hina a nga ha khomiwa hi vuvabyi lebyi.
" Tani hi vanhu van'we lava lwaka ni AIDS, hinkwerhu ha tiboha ku hlanganisa swipfuno ni ku hlanganisa miabyongo ya hina!
" A ku si va ni murhi wo tshungula HIV/AIDS. Ku hava lexi nga sivelaka ku tluleriwa hi vuvabyi lebyi handle ka matikhomele ya hina vinyi. Hi ta tirhisana ni lava tirhanaka ni timhaka ta rihanyu ni ku va seketela ku kuma nsawutiso ni murhi wo tshungula vuvabyi lebyi. Hi ta tirhisa hinkwaswo swipfuno leswi hi nga na swona ku haxa hungu ra ku sivela vuvabyi lebyi, ku seketela lava nga ni vuvabyi lebyi xikan'we ni lava khumbhekaka, ku cinca mavonele layo biha ya vanhu lava nga ni vuvabyi lebyi hi lava nga riki na byona, ni ku yisa emahlweni no lavisisa hi ta vutshunguri bya vuvabyi lebyi.
" Kutani namuntlha, hi khomana hi mavoko hi ri nchumu wun'we, hi ri karhi hi tiva leswi hetisekeke leswaku ku twanana ka hina hi wona matimba ya hina. Ndlela yo olova leyi hi yi tekaka namuntlha mayelana ni mhangu leyi hi yona ndzindza-khombo ra mundzuku eka rixaka ra hina.
"Hi ndlela yoleyo ha tiboha leswaku hinkwako laha hi hlanganaka kona ku hlaya, ku tirha no yimbelela, ku tlanga ni ku hungasa swin'we, hi ta tisirhelela hina vinyi xikan'we ni varhandziwa va hina eka HIV/AIDS. Tani hi nchumu wun'we lowu lwaka ni vuvabyi lebyi hi ta hlula ni ku humelela.
"...A ku na wun'wana nkarhi handle ka sweswi ku teka goza. Ndzi khensa vuyingiseri bya n'wina ni ku mi hlohletela ku teka goza sweswi!
Rito eka rixaka hi xandla xa mupuresidente loyi a ka ha ri Thabo Mbeki hi ti 9 ta Nhlangula 1998 hi ku yimela loyi a ri mupuresidente yena Nelson Mandela 
 O R A H E A L T H Y N A T I O N
February 2002
Endlelo ra Mbhasiso wa
Masungulo wa Mindyangu
ri olovisiwile
Endlelo ra Mbhasiso wa
Masungulo wa Mindyangu
ri olovisiwile
Xana Mbhasiso i yini naswona hikokwalaho ka yini wu ri
ni nkoka?
Eka nkarhi wa sweswi ku ni mamiliyoni ya 18 ya maAfrika Dzonga (eka mindyangu ya 3 miliyoni) lama nga kotiki ku fikelela mbhasiso
wa masungulo. Ku ringana 15% ya titliliniki ni 11,7% ya swikolo a swi na mbhasiso. Kasi ku ni swikolo swo tala leswi tirhisaka swihambukelo
swa migodi leswi nga eneriki, swa thyaka naswona leswi nga hlayisekangiki. Leswi hinkwaswo i khombo rikulu eka ta swa rihanyu. Mfumo
wu ta seketela vaaki leswaku nsalelo-ndzhaku lowu nga kona wu va wu herisiwile hi lembe ra 2010.
Xana Mbhasiso wu vula yini?
Mbhasiso swi vula ku hlengeleta no cukumeta - hi ndlela leyi sivelaka mavabyi - thyaka ku katsa ni thyaka ra vanhu, mati ya thyaka ya
le mindyangwini ni thyaka rin'wana ra vaaki. Loko leswi swi nga endliwi, tindhawu ta thyaka kasi ni vanhu va ngheniwa hi mavabyi. Laha
Afrika Dzonga lembe ni lembe ku va ni vana va 1,5 miliyoni lava nga ehansi ka 5 wa malembe lava ngheniwaka hi mavabyi ya nchuluko
ni kholera. Leswi swi fanele swi fambisana ni matikhomele lama sivelaka mavabyi.
Hikokwalaho ka yini hi ri ni swiphiqo?
Laha Afrika Dzonga swiphiqo swa mbhasiso swi vangiwa hi swilo swimbirhi leswikulu:
• Xiyimo xa le hansi xa nsivela-mavabyi (vanhu vo tala a va voni swi fanela leswaku va hlamba mavoko endzhaku ka ku tirhisa
swihambukelo kumbe ku cinca vana maleri, kasi vunyingi byi ehleketa leswaku swi lulamile ku tirhisa nhova tani hi vuhambukelo,
• Ku kala swiolovisi swa masungulo (ku hava swihambukelo ni mati yo hlamba mavoko).
Xana nhlamulo i yini?
Ku endla swihambukelo i xiyenge xin'we xa nhlamulo. Kasi hi fanele ku tlhela hi antswisa vutivi bya vaaki hi tlhelo ra swa ta rihanyu, hi
antswisa nsivela-mavabyi ni manghenelo ya vaaki eka minongonoko ya mbhasiso.
Xana xiyimo lexi khensekaka xa mbhasiso wa masungulo hi xihi?
• Hi leswaku ku va ni nsivela-mavabyi lowu faneleke tani hi ku va ni swihambukelo leswi tshamaka swi basile ni ku hlamba mavoko
endzhaku ka loko munhu a khomile thyaka kumbe a tirhisile xihambukelo.
• Ku va ni sisteme leyi nga durhiki yo cukumeta thyaka ra vanhu, mati ya thyaka ni thyaka rin'wana ra vaaki, sisteme leyi olovaka ku
yi hlayisa, leyi hlayisekeke naswona yi amukeleka embangwini.
• Ndyangu wun'wana ni wun'wana wu va ni xihambukelo lexi eneleke.
Xana endlelo leri ra Mbhasiso wa masungulo wa mindyangu ri ta endla
yini?
Ku ya hi vumbiwa bya tiko mfumo wu ni vutihlamuleri byo tiyisa leswaku vaaki hinkwavo va laha Afrika Dzonga va va ni mbhasiso lowu
eneleke. Hikokwalaho, endlelo leri ri ta kongomisa eka ntirho wo nyiketa mbhasiso lowu eneleke eka mindyangu, swikolo ni titliliniki, ri
ta antswisa mahlengeletelo ni macukumetelo ya thyaka ra mindyangu, ni ku dyondzisa vaaki hi ta nsivela-mavabyi.
Mfumo wu tiyimisele ku hatlisisa maantswisele ya ntirhelo hi ku seketela vaaki leswaku va kota ku va ni ku tirhisa mintirhelo leyi tshamaka
nkarhi wo leha (leyi nga durhiki, leyi fambisiwaka hi vaaki hi voxe) ya mbhasiso. Tindhawu leti ti nga ta kongomiwa ti ta katsa ta le makaya,
ta le kusuhi ni madoroba ni ta swidakani laha xilaveko xi nga xikulu kona.
Mbhasiso wu ni nkoka swinene eka ta rihanyu ra rixaka. Leswaku hi kota ku fikelela mbhasiso lowunene, timhaka ta mbhasiso ti fanele
ku va xiyenge xa endlelo leri katsakanyaka ra nhluvukiso. Mbhasiso wo va wun'wana wa minongonoko ya nhuvukiso leyi kuceteriwaka
hi mfumo. Ku humelela ka nongonoko lowu ku le mavokweni ya vaaki. Vaaki va fanele ku nyikiwa vutivi hi mbhasiso hi xihatla leswaku
va ta va ni matimba yo nghenisa xandla eka nongonoko wa mbhasiso wa rixaka.
Minongonoko ya mbhasiso yi ta antswisa swiphiqo swa rixaka ni swa miehleketo leswi vaka kona hikokwalaho ka nkala-mbhasiso. Ku
kala ka swihambukelo, swihambukelo leswi nga kule ni makaya, switirhisiwa leswi nga ringaneriki swa vaaki va ndhawu, macukumetelo
lama nga eneriki ya thyaka ni maendlelo man'wana lama nga ehansi ya mbhasiso swi endla leswaku vanhu va lahlekeriwa hi xindzhuti
ni xihundla, ni ku tlhela swi veka vanhu eka nghozi yo vaviseka.
Hikokwalaho ka yini mbhasiso wu ri ni nkoka?
Mbhasiso i xilo xa nkoka leswaku ku va ni rihanyu lerinene. Mavabyi lama vaka kona hikokwalaho ka mbhasiso wa xiyimo xa le hansi
ma katsa nchuluko, disenteri, typhoid, kholera, dari, muthundangazi, ku andza ka manyokana, mavabyi ya mahlo, mavabyi ya nhlonge
ni ku kurisa khombo o ngheniwa hi mavabyi eka vanhu lava nga ni xitsongwatsongwana xa HIV. Mbhasiso lowunene wu endla leswaku
vanhu va va ni vutomi byo leha.
Mbhasiso wu ni nkoka eka mhaka yo kurisa rifuwo. Mbuyelo wa xi-ikonomi lowu vaka kona hikokwalaho ka mbhasiso lowu antswisiweke
wu katsa nhlayiso wa mali leyi a yi ta hakelela swa rihanyu, mbuyelo wa le henhla wa vatirhi, xikolo xi nghena kahle, vuendzi bya kula,
ni nxavo wo basisa mati wa hunguteka. (xihlovo: Phepha ro Basa hi ta Mbhasiso wa Masungulo wa Mindyangu)
Xana i mani loyi a nga ni vutihlamuleri bya leswaku ku va ni
Mbhasiso wo antswa?
Ntirho wo antswisa mbhasiso i wa vanhu hinkwavo. Lava va faneleke ku nghenisa xandla eka wona va katsa vaaki ni mindyangu (emasungulweni),
van'wamakontraka lava tshamaka eka ndhawu yoleyo, mimfumo-xikaya, mimfumo ya swifundzhankulu ni mfumo wa rixaka, van'wamabindzu ni minhlangano
leyi nga riki ya mfumo.
Vutihlamuleri lebyi nyikiwaka hi vumbiwa bya tiko:
• Vamasipala va fanele ku endla leswaku vanhu va fikelela mintirhelo ya masungulo, ku katsa ni mbhasiso.
• Mimfumo ya swifundzhankulu ni wa rixaka yi fanele ku seketela vamasipala hi ku endla milawu ni hi maendlelo man'wana.
Mintirho ni Vitihlamuleri
Mbhasiso lowunene wu sungula ekaya. Eku sunguleni mindyangu ni vaaki va ni vutihlamuleri ehenhla ka rihanyu ra vona vinyi, vutihlamuleri bya mbangu
lowu baseke ni mbhasiso wo antswa. Maendlelo lama hoxekeke ya nsivela mavabyi ma nga veka rihanyu ra vona ni ra vaaki hambi ni ra rixaka hinkwaro
ekhombyeni. Magoza lama landzelaka ma nga landziwa ku antswisa maendlelo ya nsivela-mavabyi:
• Ku hlamba mandla endzhaku ka ku tirhisa xihambukelo, va nga si khoma swakudya ni ndzhaku ka ku cinca vana maleri
• Ku hangalasa mahungu ya maendlelo lamanene ya nsivela-mavabyi ni nkoka wa mbhasiso.
• Ku vikela mfumo-xikaya swihoxo leswi nga kona swa tisisteme ta mbhasiso ni makhombo ya mbhasiso lama nga vaka kona mbangwini.
• Ku tiyisa leswaku swihambukelo swi tshama swi basile ni ku tirha kahle.
Vaaki-ndhawu ni mintlawa ya vaaki va fanele ku tivisa mfumo-xikaya hi swilaveko swa vona leswi fambelanaka ni mbhasiso. Va fanele ku pfuna mfumoxikaya
ku kunguhata, ku simeka, ni ku kambela tipurojekitara ta mbhasiso.
Swihambukelo swa le mindyangwini i vutihlamuleri bya mindyangu hi yoxe. Mfumo-xikaya wona wu fanele ku seketela vaaki leswaku va va ni mbangu
lowu baseke wo hanya eka wona hi ku:
• Endla tipurojekitara ta vaaki laha vaaki va ndhawu yoleyo va dyondzisiwaka ku aka swihambukelo leswi hlayisekeke leswi baseke. Vaaki lava va ta
pfuna mindyangu ku aka swihambukelo swa vona vinyi. Leswi swi ta vanga mintirho.
• Humesa mahungu ku pfuna mindyangu ni vaaki leswaku va aka swihambukelo leswi hlayisekeke, swo tiya naswona swi sasekile.
• Ku pfuneta hi swa timali yo xava mathiriyali ya nkoka leyi lavekaka ku endlela leswaku swihambukelo swi va leswi hlayisekeke, leswi baseke naswona
swi fikeleleka.
Eka swiyimo swo hambana swa mfumo
Nkunguhato wa Mfumo-xikaya wu endleka hi Nkunguhato lowu Katsakanyaka wa Nhluvukiso (IDPs) lowu Nkunguhato wa Nhluvukiso wa swa Mati
(WSDP) wu nga xiyenge xin'wana xa wona. Leswaku minongonoko yo antswisa mbhasiso yi humelela, mfumo-xikaya wu fanele ku pimanyeta timali ni
ku nyikela mali yo endla leswi. Mali leyi yi nga huma eka swihlovo swo hambana-hambana, ku katsa ni ku hlengeleta xibalo, ku huma eka mfumo wa
xifundzhankulu kumbe wa rixaka. Loko ku simekiwa nongonoko wa mbhasiso, mfumo-xikaya wu fanele ku tiyisa leswaku mbangu wa sirheleriwa. Mfumoxikaya
wu fanele ku kunguhatela ni ku pimanyetela ntirhiso ni nhlayiso wa sisteme leti tirhisaka mati ta mbhasiso. Wu ni nakambe vutihlamuleri byo pfuneta
mindyangu ku antswisa mbhasiso wa yona. Vutihlamuleri lebyi byi katsa ku:
• Ku tiva swilaveko swa vaaki swa swihambukelo, swilaveko leswi ni tipurojekitara to karhi swi pfuna mindyangu ku antswisa swihambukelo swa yona.
• Ku tivisa vaaki hi nkoka wa mbhasiso emhakeni ya ta rihanyu
• Ku simeka, xikan'we ni vaaki, minongonoko yo kurisa rihanyu ni nsivela mavabyi.
• Ku landza rihanyu ra vaaki
• Ku pfuna mindyangu ku antswisa, ku tirhisa ni ku hlayisa switirhisiwa swa vona swa mbhasiso.
Mfumo wa xifundzhankulu
Mfumo wa xifundzhankulu wu fanele ku nyiketa mfumo-xikaya mali, vatirhi ni nseketelo wa xithekeniki. Wu fanele nakambe ku tiyisa leswaku endlelo ra
tiko ra landziwa, wu endla milawu leyi pfunetaka, wu kondletela nkunguhato wa miganga ni ku landza nhluvuko.
Mfumo wa Rixaka
Mfumo wa rixaka wu fanele ku endla milawu ni swipimaniso, wu letela, wu kondletela no landza minongonoko ya rixaka. Wu fanele ku seketela swiyimo
swin'wana swa mfumo, wu ringanisa manyikele ya mintirhelo, wu tlhela wu nghenelela laha ku kalaka vuswikoti.
Tindzawulo ta nkoka ta Mfumo
Ndzawulo ya timhaka ta Mati ni Swihlahla (DWAF) yi ni vutihlamuleri byo hlayisa mati ya rixaka naswona i ndzawulo leyi rhangeleke eka timhaka xa
mbhasiso. Hi ku khomisana ni mintlawa yin'wana ya rixaka DWAF yi fanele ku endla swipimaniso swa mbhasiso, yi seketela mimfumo ya swifundzhankulu
ni mimfumo-xikaya eka timhaka to sungula mintirhelo ya mbhasiso, yi fanele ku landza mimbuyelo, ni ku kurisa vutivi, yi seketela nakambe hi swa timali
leswaku ku endliwa tipurojekitara to ringetela ta mbhasiso lowu nga durhiki ni ku tiyisa leswaku mbhasiso wu endliwa hi ndlela ya ntirhisano. Ndzawulo
yi pfuneta mimfumo-xikaya ku endla Nkunguhato wa tona wa Nhluvukiso wa swa Mati, lowu nga xiyenge xa Nkunguhato lowu Katsakanyaka wa Nhluvukiso.
Ndzawulo ya Mimfumo ya swifundzhankulu ni ya Xikaya yi ni vutihlamuleri byo kurisa tipulani leti katsakanyiweke ta vamasipala ta nhluvukiso, ni ku
tiyisa leswaku mimfumo ya swifundzhankulu ni ya mbangu yi ni vutivi lebyi eneleke, yi kondletela swipfuno swa Nkavelo lowu ringanaka (Equitable Share)
ni swa nkunguhato wa vamasipala, ni ku tlhela yi landza nhluvukiso.
Ndzawulo ya Rihanyu yi ta hlanganisa mahungu ya rihanyu ra vanhu, yi endla leswaku vanhu va lava mbhasiso hi ku tirhisa minongonoko yo tivisa hi
ta nsivela-mavabyi, yi endla swipimaniso swa rihanyu mayelana ni mbhasiso, yi seketela vamasipala, yi endla swipfuno swo letela ni ku dyondzisa vaaki
hi ta nsivela-mavabyi.
Vutameri bya Rixaka byona byi pfuna mimfumo-xikaya hi nkunguhato ni mafambiselo ya swa timali ta wona.
Ndzawulo ya Tindlu yi endla swipamaniso swo aka tindlu (xiyimo xa magima-ntsongo xa mbhasiso i xihambukelo xa VIP endyangwini wun'wana ni
wun'wana handle kaloko xiyimo xa misava yoleyo xi nga pfumeli). Yi tlhela yi kondletela xipfuno xo aka tindlu lexi lawuriwaka hi tindzawulo ta swifundzhankulu
ta tindlu.
Ndzawulo ya Rixaka Dyondzo yi ni vutihlamuleri byo endla kharikhulamu ni swipimaniso, yi tlhela yi tiyisa leswaku mali yi kumeka ni ku kurisa vutivi.
Tindzawulo ta swifundzhankulu ti ni vutihlamuleri byo antswisa miako ya swikolo ku katsa ni mbhasiso, ni ku simeka Nongonoko wa swikolo wo kurisa
rihanyu (Health Promoting Schools Programme) leswaku swikolo swi va tindhawu leti hlayisekeke leti nga na vutomi.
Ndzawulo ya Mintirho ya Tiko yona yi endla mintirho ematshan'wini ya mimfumo ya swifundzhankulu ni mfumo wa rixaka loko ku akiwa swikolo ni titliliniki.
Ndzawulo leyi yi fanele ku tiyisa leswaku ku nghenisiwa mbhasiso wo ringana eka miako ya mfumo ni ya vaaki. Ndzawulo leyi nakambe yi fanele ku simeka
nongonoko wa mintirho ya tiko leyi endliwaka hi vaaki.
Ndzawulo ya Timhaka ta Mbangu ni Vuendzi yi ni vutihlamuleri byo sirhelela mbangu ni ku endla swipimaniso mayelana ni ndlela leyi tisisteme ta
mbhasiso ti khumbaka mbangu hakona, ni ku landza nkhumbo lowu ni ku vona leswaku maendlele ya mafambisele ya swa mbangu ma landziwa.
Mintlawa yin'wana
Mintlawa ya vinyi
Mfumo wu ri woxe a wu nga swi koti ku landza nsalela-ndzhaku wa mbhasiso. Mintlawa ya vinyi, ngopfungopfu ya mabindzu yi nga endla
ni ku nghenisa tisisteme ta mbhasiso, yi nga tirhisana ni va masipala ku fikisa mintirhelo eka vaaki ni ku pfuneta hi xuma.
Minhlangano leyi nga riki ya mfumo (NGO)
Minhlangano leyi yi nga pfuneta hi minongonoko yo tivisa hi ta nsivela-mavabyi, yi kucetela vaaki ku nghenela minongonoko leyi, yi vumba
mintlawa yo aka ya vatirhi ni ku simeka no landza tipurojekitara.
Xana leswi hinkwaswo swi ta kondleteriwa hi ndlela yihi?
• Eka xiyimo xa le hansi Masipala wa xifundzha kumbe Metro kumbe Masipala wa Ndhawu wu ta va ni vutihlamuleri byo simeka hi
ku tirhisa Nkunguhato lowu Katsakanyaka wa Nhluvukiso (IDP), lowu Nkunguhato wa Nhluvukiso wa swa Mati (WSDP) wu nga
xiyenge xin'wana xa wona.
• Eka xiyimo xa xifundzhankulu mfumo wa xifundzhankulu wu ta seketela hi ku tirhisa Minhlangano ya Xifundzhankulu yo kondletela
Mbhasiso
• Eka xiyimo xa tiko nkondletelo wu endliwa hi Ntlawa wo Tirha wa Mbhasiso wa Rixaka (NSTT) lowu nga ta sunguriwa nakambe
ku va xikomitana xa Ntlawa wo Tirha wa Minkunguhato ya vaMasipala (MITT). DWAF yona i ndzawulo leyi rhangeleke.
Minkarhi hi yihi?
Phepha ro basa ra Mbhasiso wa Masungulo wa Mindyangu ri amukeriwile hi kabinete hi Septemba 2001. Hi nkarhi wolowo ku amukeriwile
xikan'we ni Rimba ra Maano ya Tiko ya Mbhasiso. Eka nkarhi lowu rimba leri ri le ku tivisiweni mintlawa yin'wana, yona yi katsa ni
vamasipala va swifundzha ni va tindhawu, minhlangano leyi nga riki ya mfumo, vatirhi, mimfumo ya swifundzhankulu ni mintlawa yin'wana
leyi tsakelaka timhaka leti ni vaaki. Tsalwa leri ra kumeka eka internet eka . Maano ya swifundzhankulu ni ya tindhawu ma ta endliwa ku
nga si fika Julayi 2002. Rimba leri ri bumabumela leswaku ku tirhisiwa endlelo ra nhluvukiso wa vaaki (Community Development), ku ri
ni ku tirhisa endlelo leri fambisiwka hi van'wakontraka. Leswi swi ta tumbuluxa mintirho, ni ku letela vaaki hi vutshila eka swa mbhasiso
ni hi mafambiselo ya tipurojekitara.
Xana swihambukelo leswi nga kona i swa muhlovo wihi?
Loko ku hlawuriwa swihambukelo kumbe tisisteme ta mbhasiso vaaki va fanele ku xiyaxiya leswaku nxavo wa kona wa fikeleleka xana,
xana swa olova ku swi tirhisa ni ku swi hlayisa, xana swi sirhelela mbangu, vuswikoti bya van'wakontraka va ndhawu yoleyo ku simeka
tisisteme teto ni leswaku tisisteme leti ti ta antswisa rihanyu hi ndlela yihi. Sisteme yin'wana na yin'wana eka leti longoloxiweke yi ta tirha
ntsena loko vanhu va dyondzisiwile ku yi tirhisa hi ndlela leyinene. Handle ka swona, swihambukelo swa tshoveka, swi nuha, swi kokela
switsotsana ni ku tswala switsongwatsongwana. Mihlovo ya swihambukelo swinharhu leswi longoloxiweke emakumu a swi bumabumeriwi
leswaku swi nga tirhisiwa emakaya. Nxavo lowu nyikiweke laha wo va nkumbetelo naswona wu ta hambanahambana ku ya hi tshamelo
ra tindhawu.
Xihambukelo lexi nga antswisiwangiki xa mugodi (xi vanga mavabyi naswona a xi bumabumeriwi): Ku endliwa xivumbeko ehenhla
ka mugodi. Nxavo wa kona wa hambanahambana.
Xihambukelo xa mugodi lexi nga ni mpfulela-moya lowu antswisiweke (VIP): Ku endliwa xivumbeko ehenhla ka mugodi, xivumbeko
lexi xi ni phayiphi yo pfulela moya leyi nga ni xikirini xo haha. Mugodi lowu wu nga va ni furu loko xiyimo xa misava xi pfumela kumbe
wu nga vi ni furu. Nxavo wa kona wu sungula eka R600 ku aka ni R60 ya ku humesa thyaka lembe ni lembe loko leswi swi endliwa kan'we
endzhaku ka malembe ya ntlhanu.
Xihambukelo xa migodi mimbirhi lexi nga ni mpfulela-moya lowu antswisiweke (VIDP): Ku endliwa xivumbeko xin'we ehenhla ka
migodi mimbirhi leyi nga entangiki leyi nga kusuhi ni kusuhi. Ku tirhisiwa mugodi wun'we ntsena hi nkarhi kasi mugodi lowu wu ta va ni
phayiphi yo pfulela moya leyi nga ni xikirini xo haha. Kanyingi migodi leyi yi endliwa furu kasi ni makhumbi ya le xikarhi ma pfaleriwile.
Nxavo wa xona wu sungula eka R2500 ku xi endla ni R35 yo xi tirhisa ni ku xi hlayisa hi lembe.
Swihambukelo leswi quvaka ku katsa ni xihambukiso xa murhundzu ni tisisteme leti omisaka: Ku endliwa xivumbeko xin'we ehenhla
ka xibye lexi pfaleriweke lexi kotaka ku fikeleriwa leswaku ku humesiwa thyaka leri nga quva. Murhundzu wa hambukisiwa kasi phayiphi
leyi pfulelaka moya yi pfuneta ku omisa thyaka ngopfungopfu eka tisisteme to omisa. Nxavo wa kona wu sungula eka R3000 eka tisisteme
ta mabindzu kasi mali ya ntirhiso ni nhlayiso yona i R35 hi lembe.
Xihambukelo xo haxa mati kumbe xo kucunga hi mati (aqua-privy): Xihambukelo lexi xi ni xipfalela-mati. Thyaka ri kucungiwa hi mati
ivi ri famba hi phayiphi yo koma ku hundzela eka sisteme yo hlengeleta no cukumeta thyaka. Xihambukelo lexi xi amukeriwa emisaveni
hinkwayo laha vatirhisi va xona va ntlutlamaka ivi va tirhisa mati ku basisa ha le ndzhaku. Xihambukelo lexi xi va ni swiphiqo loko vanhu
va lahlela swilo leswi nga fanelangiki endzeni ka xona kumbe loko mintirhelo yo humesa thyaka yi durha. Nxavo wo xi nghenisa wu sungula
eka R2000 kasi wa ku susa thyaka i R150 hi lembe.
Xihambukelo xa goji ra mbholelo kumbe xo loveka: Lexi i xihambukelo lexi heleleke xa le ndzeni ka yindlu lexi kucungaka hi mati.
Xona xi hlanganisiwa ni mpfuvelo lowu nga ni mati lowu nga ehansi ka misava hi ti phayiphi. Mati lama ma nwelela emisaveni. Nxavo
wo xi nghenisa wu sungula eka R7000 kasi wo susa thyaka i R200 hi lembe ku ya hi leswaku xi halatiwa kangani.
Xihambukelo xo haxa mati lexi nga ni thanki ra nhlayiselo: Thyaka ri kucungeriwa ethankini laha ri nga kotiki ku khulukela embangwini
lowu rhendzeleke, hikokwalaho thanki ri fanele ku halatiwa. Nxavo wa kona wu ya hi sayizi ya thanki ni leswaku ri halatiwa kangani.
Xihambukelo lexi nga ni phayiphi leyintsongo ya nkululu wa mati: Lexi i xihambukelo lexi heleleke xa le ndzeni ka yindlu, lexi
humeselaka thyaka egojini ra mbholelo laha thyaka lero tiya ri fikaka ri dzika. Mati wona ma huma hi phayiphi leyintsongo ku ya eka thanki
ra le xikarhi ro hlengeleta thyaka kumbe eka phayiphi ra nkululu leri nga kona. Nxavo wa kona wu ya hi sayizi ya thanki ni leswaku yi
halatiwa kangani.
Xihambukelo lexi heleleke xa nkululu wa mati: Lexi i xihambukelo lexi heleleke xa le ndzeni ka yindlu lexi kucungaka hi mati. Xona xi
hlanganisiwa ni phayiphi ya nkululu leyi khulukelaka eka ndhawu leyi tirhisaka mati ku hlantswa thyaka. Nxavo wo xi nghenisa i R6000
kasi wo xi tirhisa wu kwalomu ka R400 hi lembe.
Xihambukelo xa nkululu wo ka wu nga entangi: Lexi i xihambukelo lexi heleleke xa le ndzeni ka yindlu lexi tirhisaka mati lamatsongo
eka swa ntolovelo. Xona xi tirhisa tiphayiphi letitsongo leti nga entangiki leti nga ni ndhawu yo ti kambela kwala ti nga kona. Emisaveni
hinkwayo xihambukelo lexi xi hlayisa ku fika eka 50% eka ntirhiso wa mati. Kambe sisteme leyi ya ha ri ku ringeteriweni laha Afrika Dzonga.
Swihambukelo swa tikhemikhali: Leti i tiyuniti leti tiyimeleke hi toxe leti tirhisaka mirhi ya tikhemikhali ku endla leswaku thyaka ri nga
vi ni nghozi naswona ri nga nuhi. Swona swa durha kasi swi tirhisiwa ngopfu tani hi swihambukelo swa xinkarhana. Mimfumo yo tala se
yi tshika ku swi tirhisa.
Xihambukelo xa bakiti (xi nghenisa mavabyi naswona a hi xi bumabumeli): Ku endliwa xivumbeko lexi nga ni xitshamo ehenhla ka
bakiti. Endzhaku ka nkarhi wo karhi bakiti ra susiwa ku ya halata leswi nga ndzeni. Xi tirhisiwa ngopfu kambe xi ni nghozi eka lava va
hlengeletaka thyaka. Mimfumo yo tala yi le ku ringeteni ku swi herisa kasi swa durha ku swi tirhisa no swi hlayisa.
Swihambukelo swa hinkwavo (swa nhlengelo) (A swi bumabumeriwi leswaku swi nga tirhisiswa emakaya): Tibuloko ta swihambukelo
leswi ti nga va ta tisisteme to tirhisa mati kumbe to ka ti nga tirhisi mati. Swi lava ku basisiwa ni ku hlayisiwa nkarhi hinkwawo.
Swihlovo leswi nga vaka kona swa mali
Ku ni swihlovo swinharhu swa mali yo antswisa mbhasiso: xipfuno xa nkavelo lowu ringanaka, xipfuno xa swivevukiso swa masungulo,
ni timali ta vamasipala hi voxe. Xiyenge xin'wana xa xipfuno xo aka tindlu na xona xi nga tirhiseriwa mbhasiso.
Nkavelo lowu ringanaka (Equitable Share)
Xipfuno lexi xi huma eka mfumo wa rixaka ku ya eka mfumo wa xikaya Xona xi pfuneta ku hakelela mintirhelo ya mahala ya masungulo
leyi nyikiwaka swisiwana
Swipfuno
Xipfuno xa Vuvekisi bya Nkunguhato wa vaMasipala xi ta hakelela tindhawu to tshama eka tona. Enkarhini wa sweswi DWAF yi nyika
xipfuno xa nkarhi wun'we xa mbhasiso xa R300 lexi tirhiseriwaka ku hluvukisa vaaki, yi nyika nakambe R900 yo aka xivumbeko xa
xihambukelo (xona a xi rhangeriwile hi R600 yo hluvukisa vaaki ni R600 ya nkunguhato). Loko swihambukelo swi endliwa hi van'wakontraka,
mali leyi a yi katsi VAT kumbe mali ya vufambisi. DWAF yi vekele etlhelo mali yo ringana R100 miliyoni ya nongononko wo antswisa
mbhasiso etindhawini ta le makaya eka lembe ximali ra 2001/2002.
Mali ya vamasipala hi voxe
Mfumo wu le ku languteni mhaka yo vuyeriwa nakambe hi mali leyi tirhiseriweke ku endla mintirhelo ya mbhasiso. Vamasipala va ti vekela
mali leyi faneleke ku hakeriwa endzhaku kaloko va nyiketile vanhu lava va nga ni vusweti mintirhelo ya mahala ya masungulo.
Nongonoko lowu tiyisiweke wa nkunguhato wa Masipala (CMIP)
CMIP yi hakelela mbhasiso lowu nga endhawini ni nkunguhato wa vunyingi ni wo hlanganisa etindhawini ta le madorobeni ni ta le makaya.
Xipfuno xo aka tindlu
Eka nkarhi wa sweswi ndyangu wun'wana ni wun'wana emalokixini wu nga nyikiwa mali yo ringana R16000 kan'we leswaku wu yi tirhisela
ku xava misava, ku aka tindlu, ni ku nghenisa swiolovisi swo fana ni xihambukelo. Vanhu lava va nga ni timfanelo leti nga riki ta xinawu
ehenhla ka misava leyi va tshamaka eka yona na vona va nga nghenisa xikombelo xo kuma xipfuno lexi. Ku ni makungu yo sungula
xipfuno xo aka tindlu etindhawini ta le makaya.
Xana timali leti ti ta kondleterisiwa ku yini?
Nkunguhato lowu Katsakanyaka wa Nhluvukiso wu ta tirhisiwa swa xinkarhana tani hi ndlela yo katsakanya xuma ni ku tiyisa leswaku
mintirho yi nga tlhandlakanyiwi.
1. Mbhasiso wu fanele ku landza swilaveko swa vaaki naswona wu fanele ku fambisana ni ku antswisa
vutivi bya vaaki hi nsivela-mavabyi. Leswaku vanhu va pfuneka eka maantswisele ya mbhasiso,
vanhu hinkwavo va fanele ku twisisa hi laha rihanyu ra vona vinyi, maendlelo lamanene ya nsivela
mavabyi ni swihambukelo swi hlanganaka hakona.
2. Vaaki va fanele ku nghenela tipurojekitara leti hi ku hetiseka. DWAF hi yona ntsena leyi vekaka
swinawana. Vaaki va ni timfanelo ni vutihlamuleri byo hlayisa rihanyu ra vona.
3. Mbhasiso wu fanele ku nyiketiwa xikan'we ni mati ni mintirhelo yin'wana ya masipala.
4. Mbhasiso a hi swihambukelo ntsena, wu fanele ku fambisana ni tidyondzo ta mbangu ni rihanyu.
5. Munhu un'wana ni un'wana u ni mfanelo yo fikelela mbhasiso wa masungulo.
6. Mfumo-xikaya hi ku landza vumbiwa wu fanele ku tiyisa leswaku vanhu hinkwavo va fikelela
mintirhelo ya mbhasiso.
7. Timali leti kalaka ta mfumo ti fanele ku longoloxiwa leswaku ti rhanga hi ku pfuna ngopfu lava
va nga ekhombyeni ku tlurisa van'wana.
8. Timali leti kalaka ta rixaka ti fanele ku aviwa hi vululami etikweni hinkwaro.
9. Mati ya ni nxavo wa ikonomi hikokwalaho ma fanele ku sirheleriwa hi ku tirhisa mbhasiso
10. Lava va thyakisaka va fanele ku hakelela ntirho wo basisa mati ni mbangu lowu va wu thyakiseke.
11. Mbhasiso wu fanele ku va lowu kotaka ku hakeleriwa ni le ka nkarhi lowu taka.
12. Mbangu wu fanele ku sirheleriwa loko ku endliwa tisisteme ta mbhasiso
Nsinya wa Endlelo ra Mbhasiso wa Masungulo

Leswaku hi twisisa
endlelo ra Afrika
Dzonga ra Mbhasiso
Leswaku hi twisisa
endlelo ra Afrika
Dzonga ra Mbhasiso
Nsinya wa Phepha ro Basa
Hikokwalaho ka yini hi ri ni swiphiqo?
Laha Afrika Dzonga swiphiqo swa mbhasiso swi vangiwa hi swilo swimbirhi leswikulu:
Xiyimo xa le hansi xa nsivela-mavabyi
(vanhu vo tala a va voni swi fanela
leswaku va hlamba mavoko endzhaku
ka ku tirhisa swihambukelo kumbe ku
cinca vana maleri, kasi vunyingi byi
ehleketa leswaku swi lulamile ku tirhisa
nhova tani hi vuhambukelo,
Ku kala swiolovisi swa masungulo
(ku hava swihambukelo ni mati
yo hlamba mavoko).
Ku endla swihambukelo i xiyenge xin'we xa nhlamulo. Kasi hi fanele ku tlhela
hi antswisa vutivi bya vaaki hi tlhelo ra swa ta rihanyu, hi antswisa nsivelamavabyi
ni manghenelo ya vaaki eka minongonoko ya mbhasiso.
Xana nhlamulo i yini?
• Mbhasiso wu fanele ku landza swilaveko swa vaaki naswona wu
fanele ku fambisana ni ku antswisa vutivi bya vaaki hi nsivelamavabyi.
Leswaku vanhu va pfuneka eka maantswisele ya mbhasiso,
vanhu hinkwavo va fanele ku twisisa hi laha rihanyu ra vona vinyi,
maendlelo lamanene ya nsivela mavabyi ni swihambukelo swi
hlanganaka hakona.
• Vaaki va fanele ku nghenela tipurojekitara leti hi ku hetiseka.
DWAF hi yona ntsena leyi vekaka swinawana. Vaaki va ni timfanelo
ni vutihlamuleri byo hlayisa rihanyu ra vona.
• Mbhasiso wu fanele ku nyiketiwa xikan'we ni mati ni mintirhelo
yin'wana ya masipala.
• Mbhasiso a hi swihambukelo ntsena, wu fanele ku fambisana ni
tidyondzo ta mbangu ni rihanyu.
• Munhu un'wana ni un'wana u ni mfanelo yo fikelela mbhasiso wa
masungulo.
• Mfumo-xikaya hi ku landza vumbiwa wu fanele ku tiyisa leswaku
vanhu hinkwavo va fikelela mintirhelo ya mbhasiso.
• Timali leti kalaka ta mfumo ti fanele ku longoloxiwa leswaku ti
rhanga hi ku pfuna ngopfu lava va nga khombyeni ku tlurisa van'wana.
• Timali leti kalaka ta rixaka ti fanele ku aviwa hi vululami etikweni
hinkwaro.
• Mati ya ni nxavo wa ikonomi hikokwalaho ma fanele ku sirheleriwa
hi ku tirhisa mbhasiso
• Lava va thyakisaka va fanele ku hakelela ntirho wo basisa mati
ni mbangu lowu va wu thyakiseke.
• Mbhasiso wu fanele ku va lowu kotaka ku hakeleriwa ni le ka nkarhi
lowu taka.
• Mbangu wu fanele ku sirheleriwa loko ku endliwa tisisteme ta
mbhasiso
Ku ya hi vumbiwa bya tiko mfumo wu ni vutihlamuleri byo tiyisa leswaku vaaki hinkwavo
va laha Afrika dzonga va va ni mbhasiso lowu eneleke. Hikokwalaho, endlelo leri ri ta
kongomisa eka ntirho wo nyiketa mbhasiso lowu eneleke eka mindyangu, swikolo ni
titliliniki, ri ta antswisa mahlengeletelo ni macukumetelo ya thyaka ra mindyangu, ni ku
dyondzisa vaaki hi ta nsivela-mavabyi.
Mfumo wu tiyimisele ku hatlisisa maantswisele ya ntirhelo hi ku seketela vaaki leswaku
va kota ku va ni ku tirhisa mintirhelo leyi tshamaka nkarhi wo leha (leyi nga durhiki, leyi
fambisiwaka hi vaaki hi voxe) ya mbhasiso. Tindhawu leti ti nga ta kongomiwa ti ta katsa
ta le makaya, ta le kusuhi ni madoroba ni ta swidakani laha xilaveko xi nga xikulu kona.
Mbhasiso wu ni nkoka swinene eka ta rihanyu ra rixaka. Leswaku hi kota ku fikelela
mbhasiso lowunene, timhaka ta mbhasiso ti fanele ku va xiyenge xa endlelo leri
katsakanyaka ra nhluvukiso. Mbhasiso wo va wun'wana wa minongonoko ya nhuvukiso
leyi kuceteriwaka hi mfumo. Ku humelela ka nongonoko lowu ku le mavokweni ya vaaki.
Vaaki va fanele ku nyikiwa vutivi hi mbhasiso hi xihatla leswaku va ta va ni matimba yo
nghenisa xandla eka nongonoko wa mbhasiso wa rixaka.
Minongonoko ya mbhasiso yi ta antswisa swiphiqo swa rixaka ni swa miehleketo leswi
vaka kona hikokwalaho ka nkala-mbhasiso. Ku kala ka swihambukelo, swihambukelo
leswi nga kule ni makaya, switirhisiwa leswi nga ringaneriki swa vaaki va ndhawu,
macukumetelo lama nga eneriki ya thyaka ni maendlelo man'wana lama nga ehansi ya
mbhasiso swi endla leswaku vanhu va lahlekeriwa hi xindzhuti ni xihundla, ni ku tlhela
swi veka vanhu eka nghozi yo vaviseka.
Xana xiyimo lexi khensekaka xa
mbhasiso wa masungulo hi xihi?
• Hi leswaku ku va ni nsivela-mavabyi lowu faneleke tani hi ku va ni
swihambukelo leswi tshamaka swi basile ni ku hlamba mavoko endzhaku
ka loko munhu a khomile thyaka kumbe a tirhisile xihambukelo.
• Ku va ni sisteme leyi nga durhiki yo cukumeta thyaka ra vanhu, mati ya
thyaka ni thyaka rin'wana ra vaaki, sisteme leyi olovaka ku yi hlayisa,
leyi hlayisekeke naswona yi amukeleka embangwini.
• Ndyangu wun'wana ni wun'wana wu va ni xihambukelo lexi eneleke.
Xana endlelo leri ra Mbhasiso wa masungulo
wa mindyangu ri ta endla yini?
Hikokwalaho ka yini mbhasiso wu ri ni nkoka?
Mbhasiso i xilo xa nkoka leswaku ku va ni rihanyu lerinene. Mavabyi lama vaka kona hikokwalaho
ka mbhasiso wa xiyimo xa le hansi ma katsa nchuluko, disenteri, typhoid, kholera, dari,
muthundangazi, ku andza ka manyokana, mavabyi ya mahlo, mavabyi ya nhlonge ni ku kurisa
khombo yo ngheniwa hi mavabyi eka vanhu lava nga ni xitsongwatsongwana xa HIV. Mbhasiso
lowunene wu endla leswaku vanhu va va ni vutomi byo leha.
Mbhasiso wu ni nkoka eka mhaka yo kurisa rifuwo. Mbuyelo wa xi-ikonomi lowu vaka kona
hikokwalaho ka mbhasiso lowu antswisiweke wu katsa nhlayiso wa mali leyi a yi ta hakelela
swa rihanyu, mbuyelo wa le henhla wa vatirhi, xikolo xi nghena kahle, vuendzi bya kula, ni
nxavo wo basisa mati wa hunguteka.
Endlelo ra Mfumo-xikaya ro
simeka mbhasiso
1. 2.
3. 4.
5. 6. 7.
Endla leswaku
vanhu va swi
tsakela
8. 9.
Nyika nseketelo
lowu faneleke
leswaku ntirho
wu kota ku
hundzela
emahlweni ni le
ka nkarhi
lowutaka
10.
Longoloxa
swiphiqo leswi
Ku suka
emasungulweni loko ka
ha kunguhatiwa tiyisisa
leswaku leswi swi ta
tshama nkarhi wo leha
Tiva swiphiqo leswi nga
kona swa mbhasiso eka
ndhawu yoleyo
Kunguhata leswaku
u kamana ni
swiphiqo leswi eka
IDP/WSDP
Kongomi
sa timali
Tiyisa leswaku ku
ni vatirhi lava
ringaneke kumbe
ku kunguhata
swin'wana swa
xinkarhana
Simeka
pulani, ku
sungula hi ...
Landza
nhluvuko ni
ku vika
Ntirho wo antswisa mbhasiso i wa vanhu hinkwavo. Lava va faneleke ku nghenisa
xandla eka wona va katsa vaaki ni mindyangu (emasungulweni), van'wamakontraka
lava tshamaka eka ndhawu yoleyo, mimfumo-xikaya, mimfumo ya swifundzhankulu
ni mfumo wa rixaka, van'wamabindzu ni minhlangano leyi nga riki ya mfumo.
Xana i mani loyi a nga ni vutihlamuleri bya
leswaku ku va ni Mbhasiso wo antswa?
Vutihlamuleri lebyi nyikiwaka hi vumbiwa bya tiko:
Mindyangu ni vaaki
• Vamasipala va fanele ku endla leswaku vanhu va fikelela mintirhelo ya
masungulo
• Mimfumo ya swifundzhankulu ni wa rixaka yi fanele ku seketela
vamasipala hi ku endla milawu ni hi maendlelo man'wana.
Mbhasiso lowunene wu sungula ekaya. Eku sunguleni mindyangu ni vaaki va ni
vutihlamuleri ehenhla ka rihanyu ra vona vinyi, vutihlamuleri bya mbangu lowu
baseke ni mbhasiso wo antswa. Va ni vutihlamuleri byo antswisa maendlelo ya
vona ya mbhasiso hikuva maendlelo lama hoxekeke ya nsivela mavabyi ma nga
veka rihanyu ra vona ni ra vaaki hambi ni ra rixaka hinkwaro ekhombyeni. Maendlelo
ya nsivela-mavabyi ma nga antsisiwa hi ku landza magoza lama landzelaka -Ku
hlamba mandla endzhaku ka ku tirhisa xihambukelo, va nga si khoma swakudya
ni ndzhaku ka ku cinca vana maleri. Vaaki va nga hangalasa mahungu ya maendlelo
lamanene ya nsivela-mavabyi ni ku endla leswaku vaaki-kulorhi va tiva nkoka
wa mbhasiso ni maendlelo lamanene ya nsivela-mavabyi.
Swihambukelo swa le mindyangwini i vutihlamuleri bya mindyangu hi yoxe. Mfumoxikaya
wona wu fanele ku seketela vaaki leswaku va va ni mbangu lowu baseke
wo hanya eka wona hi ku:
• Endla tipurojekitara ta vaaki laha vaaki va ndhawu yoleyo va dyondzisiwaka
ku aka swihambukelo leswi hlayisekeke leswi baseke. Vaaki lava va ta
pfuna mindyangu ku aka swihambukelo swa vona vinyi. Leswi swi ta
vanga mintirho.
• Humesa mahungu ku pfuna mindyangu ni vaaki leswaku va aka
swihambukelo leswi hlayisekeke, swo tiya naswona swi sasekile.
• Ku pfuneta hi swa timali yo xava mathiriyali ya nkoka leyi lavekaka ku
endlela leswaku swihambukelo swi va leswi hlayisekeke, swi basile
naswona swa fikeleleka.
Nakambe, vaaki-ndhawu ni mintlawa ya vaaki va fanele ku tivisa mfumo-xikaya
hi swilaveko swa vona leswi fambelanaka ni mbhasiso. Vaaki ni minhlangano ya
vaaki yi fanele ku pfuna mfumo-xikaya ku kunguhata, ku simeka, ni ku kambela
tipurojekitara ta mbhasiso. Vaaki va fanele ku vikela mfumo-xikaya swihoxo leswi
nga kona swa tisisteme ta mbhasiso ni khombo leri nga vaka kona embangwini.
Mindyangu yi fanele ku tiyisa leswaku swihambukelo swa yona swi tshama swi
basile ni ku tirha kahle minkarhi hinkwayo.
Mintirho ni Vutihlamuleri
Eka swiyimo swo hambana swa mfumo
Eka xiyimo xa xifundzhankulu
Mfumo wa xifundzhankulu wu fanele ku nyiketa mfumo-xikaya mali,
vatirhi ni nseketelo wa xithekeniki. Wu fanele nakambe ku tiyisa leswaku
endlelo ra tiko ra landziwa, wu endla milawu leyi pfunetaka, wu kondletela
nkunguhato wa miganga ni ku landza nhluvuko.
Eka xiyimo xa Rixaka
Mfumo wa rixaka wu fanele ku endla milawu ni swipimaniso, wu letela,
wu kondletela no landza minongonoko ya rixaka. Wu fanele ku seketela
swiyimo swin'wana swa mfumo, wu ringanisa manyikele ya mintirhelo,
wu tlhela wu nghenelela laha ku kalaka vuswikoti.
Mfumo-xikaya
Mfumo-xikaya wu fanele ku pfuneta mindyangu ku antswisa mbhasiso wa
yona. Wu fanele ku tirhisana ni vaaki ni mindyangu ku kurisa nkoka wa
mbhasiso, ni hakelo yo va ni xihambukelo lexi baseke lexi hlayisekeke.
Nakambe wu fanele ku pfuna mindyangu leswaku yi va ni mbhasiso ya yona.
Eka endlelo leri wu fanele ku tivisa vaaki ni mindyangu hi nkoka wa mbhasiso
ni leswaku xana mbhasiso lowu wu fambelana njhani ni swa rihanyu. Xikan'we
ni vaaki, mfumo-xikaya wu fanele ku simeka minongonoko yo kurisa nsivelamavabyi
ni rihanyu, wu tiva swilaveko swa vaali swa swihambukelo, wu swi
longoloxa ivi wu tirhisa tipurojekitara to karhi ku pfuna vaaki leswaku va aka
swihambukelo swa vona. Nkunguhato wa Mfumo-xikaya wu endleka hi
Nkunguhato lowu Katsakanyaka wa Nhluvukiso (IDPs) - lowu Nkunguhato
wa Nhluvukiso wa swa Mati (WSDP) wu nga xiyenge xin'wana xa wona.
Leswaku minongonoko yo antswisa mbhasiso yi humelela, mfumo-xikaya wu
fanele ku pimanyeta timali ni ku nyikela mali yo endla leswi. Mali leyi yi nga
huma eka swihlovo swo hambana-hambana, ku katsa ni ku hlengeleta xibalo,
ku huma eka mfumo wa xifundzhankulu kumbe wa rixaka. Loko ku simekiwa
nongonoko wa mbhasiso, mfumo-xikaya wu fanele ku tiyisa leswaku mbangu
wa sirheleriwa. Hi ku tirhisana ni komiti ya rixaka leyi fambisaka ta mbhasiso,
purojekitara yin'wana ni yin'wana yi ta endleriwa nkunguhato wa bindzu
(Business Plan). Swirho swa komiti leyi swi hlawuriwa exikarhi ka swirho swa
komiti hi komiti hi yoxe. Minkunguhato leyi yi ta hlamusela maendlelo lama
faneleke ku landziwa ni leswi vaaki va faneleke ku endla swona, leswi lavekaka,
hi ku languta swilaveko swa vaaki volavo. Mfumo-xikaya wu ta pfuneta hi ku
nyiketa vuswikoti bya mafambiselo leswaku tipurojekitara leti ti humelela.
Mahungu yo kurisa rihanyu ni nsivela-mavabyi ma fanele ku tshikeleriwa kasi
rihanyu ri fanele ku landziwa nkarhi hinkwawo.
Tindzawulo ta nkoka ta Mfumo
Ndzawulo ya timhaka ta Mati ni Swihlahla (DWAF) yi ni
vutihlamuleri byo hlayisa mati ya rixaka naswona i ndzawulo
leyi rhangeleke eka timhaka xa mbhasiso. Hi ku khomisana ni
mintlawa yin'wana ya rixaka DWAF yi fanele ku endla
swipimaniso swa mbhasiso, yi seketela mimfumo ya
swifundzhankulu ni mimfumo-xikaya eka timhaka to sungula
mintirhelo ya mbhasiso, yi fanele ku landza mimbuyelo, ni ku
kurisa vutivi, yi seketela nakambe hi swa timali leswaku ku
endliwa tipurojekitara to ringetela ta mbhasiso lowu nga durhiki
ni ku tiyisa leswaku mbhasiso wu endliwa hi ndlela ya ntirhisano.
Ndzawulo yi pfuneta mimfumo-xikaya ku hluvukisa Nkunguhato
wa vona wa Nhluvukiso wa swa Mati (WSDPs) - lowu nga
xiyenge xa Nkunguhato lowu Katsakanyaka wa Nhluvukiso
(IDPs).
Ndzawulo ya Mimfumo ya swifundzhankulu ni ya Xikaya yi
ni vutihlamuleri byo kurisa tipulani leti katsakanyiweke ta
vamasipala ta nhluvukiso, ni ku tiyisa leswaku mimfumo ya
swifundzhankulu ni ya mbangu yi ni vutivi lebyi eneleke, yi
kondletela swipfuno swa Nkavelo lowu ringanaka (Equitable
Share) ni swa nkunguhato wa vamasipala, ni ku tlhela yi landza
nhluvukiso.
Ndzawulo ya Rihanyu yi ta hlanganisa mahungu ya rihanyu
ra vanhu, yi endla leswaku vanhu va lava mbhasiso hi ku tirhisa
minongonoko yo tivisa hi ta nsivela-mavabyi, yi endla swipimaniso
swa rihanyu mayelana ni mbhasiso, yi seketela vamasipala, yi
endla swipfuno swo letela ni ku dyondzisa vaaki hi ta nsivelamavabyi.
Vutameri bya Rixaka byona byi pfuna mimfumo-xikaya hi
nkunguhato ni mafambiselo ya swa timali ta wona.
Ndzawulo ya Tindlu yi endla swipamaniso swo aka tindlu
(xiyimo xa magima-ntsongo xa mbhasiso i xihambukelo xa VIP
endyangwini wun'wana ni wun'wana handle kaloko xiyimo xa
misava yoleyo xi nga pfumeli). Yi tlhela yi kondletela xipfuno xo
aka tindlu lexi lawuriwaka hi tindzawulo ta swifundzhankulu ta
tindlu.
Mintlawa yin'wana
Ndzawulo ya Rixaka ya Dyondzo yi ni vutihlamuleri byo endla
kharikhulamu ni swipimaniso, yi tlhela yi tiyisa leswaku mali yi
kumeka ni ku kurisa vutivi. Tindzawulo ta swifundzhankulu ti ni
vutihlamuleri byo antswisa miako ya swikolo ku katsa ni mbhasiso,
ni ku simeka Nongonoko wa swikolo wo kurisa rihanyu (Health
Promoting Schools Programme) leswaku swikolo swi va tindhawu
leti hlayisekeke leti nga na vutomi.
Ndzawulo ya Mintirho ya Tiko yona yi endla mintirho
ematshan'wini ya mimfumo ya swifundzhankulu ni mfumo wa
rixaka loko ku akiwa swikolo ni titliliniki. Ndzawulo leyi yi fanele
ku tiyisa leswaku ku nghenisiwa mbhasiso wo ringana eka miako
ya mfumo ni ya vaaki. Ndzawulo leyi nakambe yi fanele ku simeka
nongonoko wa mintirho ya tiko leyi endliwaka hi vaaki.
Ndzawulo ya Timhaka ta Mbangu ni Vuendzi yi ni vutihlamuleri
byo sirhelela mbangu ni ku endla swipimaniso mayelana ni ndlela
leyi tisisteme ta mbhasiso ti khumbaka mbangu hakona, ni ku
landza nkhumbo lowu ni ku vona leswaku maendlele ya
mafambisele ya swa mbangu ma landziwa.
Mintlawa ya vinyi
Mfumo wu ri woxe a wu nga swi koti ku landza nsalela-ndzhaku
wa mbhasiso. Mintlawa ya vinyi, ngopfungopfu ya mabindzu yi
nga endla ni ku nghenisa tisisteme ta mbhasiso, yi nga tirhisana
ni va masipala ku fikisa mintirhelo eka vaaki ni ku pfuneta hi xuma.
Minhlangano leyi nga riki ya mfumo (NGO) yi nga pfuneta hi
minongonoko yo tivisa hi ta nsivela-mavabyi, yi kucetela vaaki ku
nghenela minongonoko leyi, yi vumba mintlawa yo aka ya vatirhi
ni ku simeka no landza tipurojekitara.
• Eka xiyimo xa le hansi Masipala wa xifundzha kumbe Metro kumbe Masipala wa
Ndhawu wu ta va ni vutihlamuleri byo simeka hi ku tirhisa Nkunguhato lowu
Katsakanyaka wa Nhluvukiso (IDP), lowu Nkunguhato wa Nhluvukiso wa swa Mati
(WSDP) wu nga xiyenge xin'wana xa wona.
• Eka xiyimo xa xifundzhankulu mfumo wa xifundzhankulu wu ta seketela hi ku
tirhisa Minhlangano ya Xifundzhankulu yo kondletela Mbhasiso
• Eka xiyimo xa tiko nkondletelo wu endliwa hi Ntlawa wo Tirha wa Mbhasiso wa
Rixaka (NSTT) lowu nga ta sunguriwa nakambe ku va xikomitana xa Ntlawa wo
Tirha wa Minkunguhato ya vaMasipala (MITT). DWAF yona i ndzawulo leyi rhangeleke.

Ku amukela no nkhensa

ICASA yi rhandza ku amukela no nkhensa vanhu na minhlangano leyi nga va na xiavo eka ku endliwa ka Phephe ra mabulu (Discussion Paper) na Phephe ra Pholisi (Position Paper) hi vundzeni bya Minongonoko ya Thelevhixini na Radiyo ya Afrika Dzonga.

ICASA 
Tatn. Mandla Langa 	(Mutshami wa xitulu)
Mn. Libby Lloyd 	(Mukhanselara)
Tatn. Michael Markovitz (Muleteri wa xipeceli wa Mutshami wa Xitulu)
Tatn. Pfanani Lishivha (Mukondleteri na Mufambisi wa Ntirho)
Mn. Violet Letsiri 
Tatn. Zweli Mthembu
Tatn. Johan Koster 
Tatn. Baldwin Mpisi 
Tatn Jannie van der Merwe 
Tatn. Stanley Mamaregane 
Mn. Marschelle Tillek 	(Mutirhi wa le Tihofisi)
Mn. Veronica Thale

LINK Centre
Mn. Alison Gilwald
Mn. Nadia Bulbulia
Tatn. Michael Milazi

Ku hleriwa na ku hlayisisa ka matsalwa
Mn Carol Steinberg 	(Phepha ra mabulu)
Mn Karen Martin	(Phepha ra pholisi)

A.	MASUNGULO

1.	Swikongomelo swa Phepha ra pholisi

Phepha ra pholisi i vuyelo bya ndzavisiso lowu nga endliwa hi ku landza xiyenge 28 xa nawu wa ta vuhaxi, nawu wa Independent Broadcasting Authority Act (IBA Act), ndzavisiso hi ntsengo wa vundzeni bya minongonoko ya Afrika Dzonga. Tani hi xiyenge xa ndzavisiso, nhlangano wa Independent Communications Authority of South Africa (ICASA), wu humesile phepha ra Mabulu hi n'hweti ya Novhemba (Hukuri) 2001, wu tlhela wu khoma tihuvo to kuma miehleketo ya vanhu hi Meyi (Mudyaxihi) 2001.

Xikongomelo lexikulukumba xa xinawana xa mafambiselo (regulation) ya vundzeni bya minongonoko ya Afrika Dzonga hi leswi landzaku:
ku hluvukisa, ku sirhelela na ku promota vutitivi na ndzhaka ya Afrika Dzonga; na
* ku endla indastri ya matimba leyi tirhekaku hi swa ikhonomi eAfrika Dzonga.

Minongonoko ya thelevhixini na radiyo ya Afrika Dzonga, yi fanele ku komba vutomi bya vanhu no va nchumu wun'we na swipiriyoni swa vanhu va Afrika Dzonga, ndzhaka na tindzimi ta Afrika Dzonga. Hi ku endla minongonoko ya vuyimbeleri na tinsimu (mnyuziki) wa Afrika Dzonga, radiyo na thelevhixini swi nga va na xiavo eka ku kurisa fambiselo ra xidimokratiki, ku aka rixaka leri vumbaneke na ku pfuneta eka nhluvuko eAfrika Dzonga. Ntsengo wa minongonoko leyi lavekaku ya Afrika Dzonga yi na xikongomelo xo sirhelela na ku hluvukisa ndzhaka (khalchara) ya vanhu hinkwavo va Afrika dzonga na vutitivi bya vanhu va Afrika Dzonga, no pfuneta ku ngetela eka leswi vanhu va nga kotaku ku langa eka swona. Tinsimu na vuyimbeleri (mnyuziki) wa Afrika Dzonga, na minongonoko ya thelevhixini swi fanele ku endliwa hi vanhu vo hambana-hambana va Afrika Dzonga na swona swi endleriwa vayingiseri na vahlaleri vo hambana-hambana va Afrika Dzonga, na swona hi tindzimi leti vanhu va tilangelaku tona.

Swinawana swa mafambiselo (regulations) swa minongonoko ya Afrika Dzonga swi tlhela swi va na xikongomelo xo lulamisa xiphiqo xa nkarhi lowu nga hundza xa fambiselo ro voyamela etlhelo eka indastri ya ta vuhaxi. Vahaxi va khuthaziwa ku nyiketa mintirho ya ku endla minongonoko eka tikhampani leti titiyimeleke, leti lawuriwaku hi vanhu lava a va tsoniwe tichansi eka nkarhi lowu wu nga hundza. Va tlhela va khuthaziwa na leswaku va tirhisa tikhampani leti humaku eka tiprovhinsi (swifundzhankulu) swo hambana-hambana, na ku nyiketa mintirho eka tikhampani letintshwa na ku haxa titalente letintshwa.

Swiboho leswi hi tipholisi makongomana na ntsengo wa minongonoko ya Afrika Dzonga swi fambelana na nawu wa IBA Act wa 1993 na nawu wa Vuhaxi wa Broadcasting Act, wa 1999. Swiboho leswi a swi rhangeriwa emahlweni hi miehleketo ya vanhu lava khumbekaku lava va nga yi tisa hi nkarhi wo yingisiwa ka miehleketo ya vanhu.

ICASA yi kholelwa leswaku ku veka ntsengo wa minongonoko ya Afrika Dzonga leyi faneleke yi landzeleriwa, na swinawana swa mafambiselo (regulations), swi ta pfuneta ku nyiketa tichansi ta ikhonomi eka vanhu votala va Afrika Dzonga. Leswi swi katsa magidi-gidi ya vanhu lava nga na xiavo eka indastri ya swa mnyuziki (swa vuyimbeleri), na lava va tirhaku ku endla minongonoko ya thelevhixini na tiindastri to fambelana na leswi. Swinawana swa mafambiselo, swi tlhela swi va na xikongomelo xo khutaza vanhu hi swo karhi eka indastri ya mnyuziki (ya vuyimbeleri) na thelevixini. Swinawana swi khuthaza na vahaxi ku byala timali (ku vekisa timali) eka nhluvuko wa mnyuziki na thelevhixini ya Afrika Dzonga, ku hluvukisa titalente letintshwa ta Afrika Dzonga, na ku hluvukisa xiyimo na minxaka-nxaka ya mnyuziki wa Afrika Dzonga na ku endliwa ka minongonoko ya thelevhixini eAfrika Dzonga.

2. 	Matimu

Hi lembe ra 1995, nhlangano lowu wu nga rhangela ICASA, nhlangano wa Independent Broadcasting Authority (IBA) wu yisile xiviko epalamende, xiviko lexi a xi vuriwa Triple Inquiry Report. Xiviko lexi xa Triple Inquiry Report, xi endliwe endzhaku ka ku endla ndzavisiso eka vanhu, laha ku nga kumeka miehleketo ya 120 ehansi ka tinhloko-mhaka tinharhu, kasi, miehleketo ya 38 yona a yi ri makongomana na Minongonoko ya Afrika Dzonga. Vuyelo bya ndzavisiso lowu, ku ve ku sunguriwa ka swinawana swa mafambiselo leswi swi nga vuriwa: South African Music Regulations and South African Television Content Regulations, hi lembe ra 1997.

Swinawana swa mafambiselo swa 1997, swi veke leswaku minongonoko ya tiphesente ta 30, ya thelevhixini leyi yi haxiwaku eka thelevhixini ya xichava hinkwaxo (public broadcaster), leyi haxiwaku exikarhi ka nkarhi wa 5 nampundzu ku fikela hi 11 na vusiko, na hi minkarhi ya minongonoko leyi yi dumeke ngopfu, ku fanele ku va ya Afrika Dzonga, na swona leswaku xitici xa thelevhixini lexi xi haxelaku xichava hinkwaxo (public broadcaster), xi fanele xi nga vi na ntsengo wa le hansi ka 25% wa Minongonoko ya Afrika Dzonga. Kasi switici swa mihaxo ya vuxavisi (Commercial television service channel) swona swi fanele ku va na tiphesente ta 20 ta minongonoko ya Afrika Dzonga, kutani, switici leswi swi kumekaku hi ku hakela mali yo joyina (subscription services) swona swi vekeriwe ntsengo wa tiphesente ta 5 leswaku ku va minongonoko ya Afrika Dzonga.

Swinawana swa mafambiselo, swi tlhela swi veka na leswaku tiphesente ta 40 ta minongonoko ya Afrika Dzonga leyi yi faneleke ku landzeleriwa, ku fanele leswaku lava va nga na tilayisense ta vuhaxi va nyiketea mintirho yo endla minongonoko leyi eka tikhampani leti titiyimeleke. Vahaxi va tlhela va khuthaziwa leswaku va nyiketa mintirho yo endla minongonoko ya vuhaxi eka tikhampani leti titiyimeleke na swona leti ti lawuriwaku hi vanhu lava eka nkarhi lowu nga hundza a va tshikileriwile, na swona ti va tikhampani leti ti nga kumekiki emadorobeni ntsena, kambe ti va leti ti nga le ka tiprovhinsi (swifundzankulu) swo hambana-hambana, no nyiketa chansi eka titalente letintshwa.

Makongomana na tiradiyo, swinawana swa mafambiselo leswi swi nga kona sweswi, swi veka leswaku xitici xin'wana na xin'wana xa radiyo, lexi xi nga na nkarhi wo ringana tiphesente ta 15% kumbe ku tlula eka nkarhi wa xona wa ku haxa exikarhi ka 5 nampundzu ku ya eka 11 navusiku, leswaku ku va mnyuziki (vuyimbeleri), xi fanele ku tiyisa leswaku, tiphesente ta makume-mbirhi (20%) wa mnyuziki kumbe vuyimbeleri byelebyo, byi va wa Afrika Dzonga.

I swinawana leswi swa mafambiselo leswi swi karhiku ku kamberiwa eka ntirho lowu wo tirhisana na vanhu no kuma miehleketo eka xichava lowu wu nga hlamuseriwa laha hansi.

3. 	Fambiselo ro kuma miehleketo ya xichava

ICASA yi humesilee Phephe ra mabulu (Discussion Paper) leri a ri vitaniwa: Review of Local Content Quotas hi Novhemba (Hukuri) 2000. Phepha leri ra mabulu xikongomelo xikulukumba xa rona a ku ri ku nyiketa chansi eka hinkwavo lava va rhandzaku ku va na xiavo leswaku va tisa miehleketo ya vona.

Ku endliwe xitiviso eka xichava hi tiradiyo, thelevhixini na website ya ICASA, ku rhamba vanhu lava va khumbekaku na xichava ku hlamula swivutiso, hi ku tsala na ku tisa miehleketo hi nomu kunene. ICASA yi kumile miehleketo leyi tsariweke hansi ya 51 leyi yi nga vekiwa eLayiburari ya ICASA le tihofisini ta yona ta swifundza. Vanhu na minhlangano leyi yi khumbekaku ya 33 yi tisile miehleketo ya yona exikahri ka ti 7 na ti 18 ta Meyi (Mudyaxihi) hi 2001 eCape Town, eDurban na le Johannesburg.

B.	VUYELO LEBYI BYI KUMIWEKE

Nhlangano wa ICASA ka tinhlenteletano leti wu nga tikhoma ku kuma miehleketo eka xichava, wu kumile leswaku ku na ku seketeriwa swinene ka leswaku ku va na minongonoko ya Afrika Dzonga leyi faneleke ku landzeleriwa eka thelevhixini na radiyo na le ka mnyuziki, vanhu va tsakela ku yingisa no twa mnyuziki wa Afrika Dzonga eka tithelevhixini na le ka tiradiyo. Loko ICASA yi kambela ku landzeleriwa ka minongonoko leyi eka thelevhixini na radiyo, yi kuma leswaku hambi leswi vanhu van'wana a va karhateka hi ku vekiwa ka ntsengo wa minongonoko ya Afrika Dzong leyi yi faneleke ku landzeleriwa eku sungula ka fambiselo leri, kambe sweswi, vahaxi va Afrika Dzonga va swi landzelerile leswi, ku tlula leswi ku tlula mpimo lowu a wu vekiwile.

Swi le rivaleni, loko hi yingisa miehleketo ya vanhu, no kambela vahaxi lava nga na tilayisense, leswaku ku haxiwa ka minongonoko ya Afrika Dzonga, vahaxi a va switeki yi ri mhaka yo karhata na leyi tikaku. Hi ntiyiso wa mhaka, vahaxi va vona minongonoko ya Afrika Dzonga yi va nyika chansi ya ku hlanganyetana na swilaveko swa vayingiseri vo hambana-hambana, no va ku kurisa indastri ya Afrika Dzonga, kasi fambiselo leri, ri tlhela ri pfuneta na ku aka moya wa xidimokratiki etikweni.

THELEVHIXINI

4.	Tinhlamuselo

ICASA yi ta teka miehleketo leyi makongomana na minongonoko ya Afrika Dzonga leyi yi faneleke ku landzeleriwa yi yi yisa ePalamende, leswi yi ta swiendla hi ku landza xiyenge 53(1)(a) xa nawu wa IBA Act, no kombela leswaku nhlamuselo ya ya minongonoko ya Afrika Dzonga eka thelevhixini (South Afrcan television content), yi susiwa eka nawu (legislation) kutani yi hoxiwa eka swinawana swa mfambiselo (regulations). Swin'wana swiringanyeto leswi swi nga endliwa swa ku hundzuluxa tinhlamuselo swi ta katsiwa eka xiviko xa Palamende. Leswi swi ta pfuneta Palamende leswaku yi teka xiboho hi leswaku xana swa fanela leswo nawu wu ncinciwa xana, leswaku ku ta hluvukisiwa indastri leyi.

ICASA yi ta kombela Palamende leswaku yi ncinca nhlamuselo ya "independent television production" (ku endliwa ka minongonoko ya thelevhixini leyi yi tiyimeleke), tani hi laha swi nga vekiwa eka xiyenge 53(1)(b) na nawu wa IBA Act.

5.	Ku tirhisana eku endliweni na minongonoko

ICASA yi ta kombela Palamende leswaku yi ncinca xiyenge 53(1(a)(iv) xa nawu wa IBA Act ku hunguta xilaveko xa leswaku vanhu va Afrika Dzonga va vuyeriwa hi tiphesente ta 50 kambe va vuyeriwa hi tiphesente ta 20 hi ku landza xiyengentsongo xa Article III(1) xa ntwanano wa Audivisual Co-production Agreement lexi nga endliwa exikarhi ka mfumo wa Canada na mfumo wa Afrika Dzonga. Xiyenge xa Article III(1) xi pfumelela leswaku vatirhisani eka ku endla minongonoko va Canada na Afrika Dzonga leswaku va kuma ku sukela eka tiphesente ta 20 kuya eka tiphesente ta 80 ta bajete eka minongonoko leyi va tirhisanaku eka yona.

6.	Mpimo wa Ntsengo lowu faneleke wu landzeleriwa

Eka tisevhisi ta Thelevhixini ya xichava hinkwaxo
Muxaka wa Nongonoko
Ntsengo wa sweswi
Ku ngeteleriwa ka wona
Ntsengo lowuntshwa
Eka Tidrama ta Afrika Dzonga
20%
15%
35%
Eka Minongonoko ya Vana
50%
5%
55%
Eka Minongonoko ya Tidokumenthari
50%
---
50%
Ta ku aka Vutivi lebyi byi nga dyondzeriweku exikolweni
50%
---
50%
Eka Minongonoko ya Tiko a xi etleli
80%
---
80%
Eka Minongonoko ya Dyondzo
60%
---
60%

Tisevhisi ta Thelevhixini ta nxaviso
Muxaka wa Nongonoko
Ntsengo wa sweswi
Ku ngeteleriwa ka wona
New Quota Ntsengo lowuntshwa
Eka Tidrama ta Afrika Dzonga
10%
10%
20%
Eka Minongonoko ya Tidokumenthari
25%
5%
30%
Ta ku aka Vutivi lebyi byi nga dyondzeriweku exikolweni
25%
5%
30%
Eka Minongonoko ya Vana
20%
5%
25%
Eka Minongonoko ya Tiko a xi etleli
50%
---
50%

Eka tisevhisi ta Thelevhixini leyi hakeleriwaku ku joyina (Nkarhi lowu pfulekeke) 
Muxaka wa Minongonoko
Ntsengo wa sweswi
Ku ngeteleriwa ka wona
Ntsengo lowuntshwa
Eka Tidrama ta Afrika Dzonga
20%
---
20%
Eka swiyenge swin'wana swa Minongonoko
---
15%
15%

ICASA yi teke xiboho xa leswaku hi nkarhi lowu pfulekeke wa M-Net, M-Net yi fanele ku tiyisa leswaku ntsengo wa tiphesente ta 35 wa minongonoko leyi, ku fanele ku va minongonoko ya Afrika Dzonga eka thelevhixini. Ntsengo lowu wu nga vekiwa wa minongonoko ya Afrika Dzonga leyi yi faneleke ku landzeleriwa ku fanele ku va tiphesente ta 20. Kasi nsalo wa tiphesente ta 15, wa ntsengo lowu lavekaku, wu nga katsa swiyenge swin'wana swa minongonoko ya Afrika Dzonga.

Mpimo wa mintsengo leyi lavekaku leyintshwa
Eka ta vuhaxi bya xichava hinkwaxo
55%
Eka vuhaxi bya thelevhixini ya nxaviso (Commercial Free-to-air Television)
35%
Eka vuhaxi byo byi kuma hi ku hakela mali yo joyina
8%

Swinawana swa mafambiselo na mpimo wa mintsengo leyintshwa, swi ta sungula ku tirha hi ti 22 ta August (Mhawuri) 2003.

7.	Swiyenge swa Minongonoko

7.1	Tidrama ta Afrika Dzonga
Na le henhla ka ku veka mpimo wa mintsengo wa minongonoko leyi yi faneleke yi landzeleriwa, ICASA yi teke xiboho xa ku sungula fambiselo ra ku nyika tipoyinti eka tidrama leti a ti nga nyikiwi nkarhi. Hikokwalaho, swinawana swintshwa swa mafambiselo swi veka tipoyinti leti ti nga ta nyiketiwa eka Tidrama. Tipoyinti ta Tidrama ti ta hlayeriwa hi ku tirhisa ndlela leyi vuriwaku Format Factor, leyi yi nga ta nyiketa ntikelo eka minxaka yo hambana-hambana ya tidrama.

Ti-Format Factor ta tidrama ta Afrika Dzonga ti ta va leti landzaku:
* 4 eka drama leyi tlangaku kan'we ntsena (leswi swi nga katsa tifilimu to tlanga kan'we, ti-telemovie na mintlangu ya swiphemu-phemu leswitsongo);
* 3 eka mintlangu ya swiphemu-phemu leyi yi endliweke eka xiyenge xa awara yin'we kumbe ehansi ka aware hi vhiki; na
* 2 eka mintlangu ya swiphemu-phemu leyi yi endliweke eka xiyenge xa nkarhi wo tlula awara hi vhiki.

Fomyula yo veka tipoyinti ta drama yi ta va leyi landzaku:
Xikoro xa Drama = Format Factor (yuniti) x hi Nkarhi (wa tiawara hi vhiki). 

Tani hi ndlela yo tlakusa tindzimi leti a ti siyiwa endzhaku hi nkarhi lowu nga hundza, ICASA yi ta khuthaza ku endliwa ka tidrama hi tindzimi ta Vantima hi ku nyiketa tipoyinti. Ku kopa tidrama leti nga endliwa hi tindzimi tin'wana eka tindzimi ta Xintima a swi nga khuthaziwi.

Format Factor ya tidrama ta tindzimi ta Vantima yi ta va leyi landzaku:
* 4 eka tidrama ta tindzimi leti tilandzaku: isiNdebele, Sipedi, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga, isiXhosa na isiZulu.

Fomyula ya ku nyiketa tipoyinti eka tidrama ta tindzimi ta Xintima, yi ta va leyi landzaku:
Xikoro xa Tidrama ta Tindzimi ta Xintima yi ta va = Format Factor (yuniti) x hi Nkarhi ((tiawara hi vhiki).

7.2 	Minongonoko ya Vana
Eka ku langutana na swikombelo swo vevukisa nhlamuselo ya minongonoko ya vana, ICASA yi teke xiboho xo sungula nhlamuselo leyintshwa ya minongonoko ya vana, leyi yi vekaku malembe eka minongonoko ya vana (ku sukela eka lava va ha ku velekiwaku ku fikela eka malembe ya 6 na ku sukela eka lembe ra 7 ku ya eka 12).

Eka nkarhi lowu, ICASA yi nga ka yi nga veki xilaveko xa ku haxiwa ka tidrama ta vana. Kambe ICASA yi ta khuthaza ku endliwa ka minongonoko ya tidrama ta vana, na minongonoko yo aka vutivi bya vana, vutivi bya tidyondzo to ka ti nga yeriwi exikolweni hi ku nyiketa tipoyinti. ICASA yi khongotela vahaxi leswaku va haxela vana minxakanxaka ya minongonoko tani hi laha va ha 

xalaku vanhu lavakulu minongonoko yo hambana-hambana, leswi yi ta swi endla hi ku nyiketa tipoyinti. 

Ti-Format Factor ta minongonoko ya v ana ti ta va leti landzaku:
* 3 eka tidrama ta vana va Afrika Dzonga; na
* 2 eka minongonoko ya aka vutivi bya tidyondzo to ka ti nga yeriwi exikolweni ta vana eAfrika Dzonga.

Fomyula ya ku nyiketa tipoyinti eka minongonoko ya vana yi ta va leyi landzaku:
Tipoyinti eka minongonoko ya Vana = Format Factor (yuniti) x hi Nkarhi (tiawara hi vhiki).

7.3	Minongonoko ya ta Vuxongi (Arts)
ICASA yi teke xiboho xo khuthaza ku endliwa no haxiwa ka minongonoko ya ta vuxongi hi ku sungula xiyenge lexintshwa lexi nga a tiviwa hi leswaku I "Arts Programming" kumbe ku endliwa ka Minongonoko ya ta Vuxongi (arts). A ku nga vi na mpimo wa ntsengo lowu wu nga vekiwa eka xiyenge lexi xa minongonoko ya ta vuxongi, kambe lava nga na tilayisense ta vuhaxi va ta nyiketiwa tipoyinti hi ku yisa emahlweni ta vuxongi. Xiyenge xa minongonoko ya ta vuxongi xi ta endla ku hambana exikarhi ka minongonoko leyi yi kombisaku ta vuxongi bya ta ku drowa na ku penda (fine arts), vuxongi bya ta ku tsala tibuku (literature), na vuyimbeleri (mnyuziki) wa Afrika Dzonga, kambe leswi swi nge katsi minongonoko ya mnyuziki wa tivhidiyo. Vahaxi vo fana na e.tv, lava va nga na xiyenge xa ta vuxongi eka mahungu ya vona, va nga hlayela timinete leti va ti tirhisaku ku haxa ta swa vuxongi eka mahungu ya vona, na ku vekela timinete leti etlhelo ehansi ka minongonoko ya ta vuhaxi.

Format Factor ya ta minongonoko ya ta vuxongi yi ta va leyi landzaku:
* 2 eka vuxongi lebyi tlangiwaku (performing arts), vuxongi byo voniwa (visual arts), vuxongi bya ku tsala tibuku (literature), vuxongi byo drowa no penda (fine arts), vuxongi bya mintirho ya mavoko (craft arts), vuxongi byo tsala swilo swo khata (creative writing), vuxongi bya akithekchara kumbe ntivo-vuaki (architecture) na mnyuziki (kambe leswi a swi nga katsi mnyuziki wa tivhidiyo).

Fomyula yo nyiketa tipoyinti yi ta va leyi landzaku:
Tipoyinti ta Minongonoko ya ta Vuxongi = Format Factor (yuniti) x hi Nkarhi (tiawara hi vhiki).

7.4 Minongonoko yo haxiwa ro sungula na leyi yi ngetiwaku
ICASA yi teke xiboho xo sungula fambiselo ro nyiketa tipoyinti ku langutana na minongonoko leyi yi ngetiwaku. Swinawana swa mafambiselo (regulations) swi ta endla ku hambana exikarhi ka minongonoko yo haxiwa ro sungula na minongonoko leyi yi ngetiwaku.

Minongonoko leyi yi kombiwaku (haxiwaku) ro sungula yi ta endla elswaku vinyi va tilayisense ta ku haxa va nyiketiwa tipoyinti ta ku va va landza swilaveko swo haxa minongonoko ya Afrika Dzonga. Loko va ngeta minongonoko yeleyo, kambe leyi va yi tlangelaku vayingiseri vo hambana-hambana, yi ta nyiketiwa tiphesente ta 50 loko ku kotlanisiwa na ku tlangiwa ka yona ro sungula. Kasi loko va tlhela va yi ngeta nakambe minongonoko leyi, yi nge he nyiketiwi tipoyinti ta leswaku va landza xilaveko xa mpimo wa ntsengo wa minongonoko ya Afrika Dzonga. Ku ngetiwa ka minongonoko eka xitici xo hambana na lexi yi nga tlangiwa eka xona ro sungula, yi ta kuma tipoyinti ta hafu ku ri na leti yi nga tikuma ro sungula. Leswi swi ta tirha na le ku haxiweni ka minongonoko ya vana ya Afrika Dzonga, ku nga ri ntsena eka ku haxiwa ra vumbirhi ka minongonoko ya khale.

Ti-Format Factor ta ku ngetiwa ka minongonoko yo hambana, ti ta va leti landzaku:
* 0.5 eka ku ngetiwa ro sungula ka nongonoko eka vayingiseri vo hambana-hambana;
* 0.5 eka nongonoko lowu wu nga tlangiwa eka xitici xin'wana ro sungula kambe yi ngetiwaku eka xitici kumbe chanele yin'wana; na
* 0.5 le ka ku ngetiwa ka vuhaxi eka swiphemu swa vhiki.

8.	Swilo swo tirhisiwa ku Promota kumbe ku navetisa Vuhaxi

Leswi vahaxi va swi tirhisaku ku promota kumbe ku navetisa minongonoko ya vona, hambi va navetisa minongonoko kumbe vuhaxi hi byoxe, swi nga ka swi nga tekiwi tani hi ku landza mpimo wa ntsengo lowu faneleke ku tlangiwa eka minongonoko ya Afrika Dzonga. ICASA yi yingisele miehleketo ya vanhu lava va nga yi tisa eka tihuvo leti a tikhomiwile ku yingisela miehleketo ya xichava, laha vanhu va nga vula leswaku, vahaxi van'wana va katsa swinavetiso swa minongonoko tani hi ku landza ntsengo wa minongonoko leyi va faneleke ku tlangiwa tani hi xilaveko xa minongonoko ya Afrika Dzonga. ICASA yi kholelwa leswaku, vahaxi a va ta swi endla swinavetiso, hambi loko a ku nga ri na nawu (legislation) kumbe swinawana swa mafambiselo (regulations) leswi swi bohaku leswaku va haxa minongonoko ya Afrika Dzonga.

9.	Swiyenge swo hambana-hambana, Mafambiselo ya swa Nxaviso na tindlela to nyiketa mintirho yo endla minongonoko

ICASA yi teke xiboho xo sungula foramu leyi mutshami wa xitulu wa yona a nga ta va mutirhela-hofisi wa ICASA, leswaku yi ta ya emahlweni no endla ndzavisiso hi mhaka leyi. Foramu yi ta hlanganisa vahaxi, vayimeri va vaendli ya minongonoko lava tiyimeleke, na van'wana lava khumbekaku ku kuma ntlhantlho wa xirhalanganyi eka xiphiqo xa mafambiselo ya timhaka to nyiketa mintirho yo endla minongonoko ya vuhaxi. Foramu yi ta langutana na swin'wana leswi swi nga gangisiwa hi vanhu eka nkarhi wo endla ndzavisiso, leswaku ku endliwa nawu wa matikhomelo (code of practice) makongomana na tindlela letinene to nyiketa mintirho yo endla minongonoko. Na le henhla ka sweswo, ICASA yi tlhele yi katsa xilaveko xa leswaku vahaxi va fanele ku tirha hi ndlela leyi nga rivaleni eka mafambiselo ya swa ku nyiketa mintirho yo endla minongonoko, na leswaku leswi swi fanele swi hoxiwa eka swinawana swa mafambiselo (regulations).

Makongomana na xilaveko lexi xi nga voniwa xa ku tiyisa leswaku ku hluvukisiwa titalente letintshwa, na ku komba swilo na timhaka leti ti endlekaku eka tiprovhinsi (swifundzankulu) swo hambana-hambana swa Afrika Dzonga, ICASA yi teke xiboho xo khuthaza ku endliwa ka minongonoko ya Afrika Dzonga, yi endliwa hi tikhampani to hambana-hambana leti kumekaku eka tiprovhinsi to hambana-hambana, ku nga ri ntsena tiprovhinsi ta Gauteng na Kapa Vupeladyambu. Ku haxiwa ka minongonoko leyi yi nga endliwa hi tikhampani to hambana-hambana leti ti lawuriwaku hi vanhu lava a va tshikileriwile eka nkarhi lowu wu nga hundza, na swona swi ta khuthaziwa no nkhensiwa.

Ti-Format Factor ta ku nyiketa mintirho yo endla minongonoko ya vuhaxi eka tikhampani leti titiyimeleke leti tikumekaku eka tiprovhinsi (swifundzankulu) swo hambana-hambana, ku nga ri ntsena swa Gauteng na Kapa Vupeladyambu, ti ta va leti landzaku:
* 3 eka minongonoko leyi yi nga endliwa hi tikhampani leti titiyimeleke leti nga le Mpumalanga, eka provhinsi ya Limpopo, North-West, na N'walungu Kapa, Free State na Kapa Vuxa;
* 2 eka tikhampani leti ti tiyimeleke leti ti nga le Kwazulu-Natala;
* 3 eka tikhampani leti ti ti tiyimeleke leti ti lawuriwaku hi vanhu lava a va tshikileriwile eka nkarhi lowu wu nga hundza;

Fomyula yi ta va leyi landzaku:
Tipoyinti ta Khampani leyi yi tiyimeleke yo endla minongonoko = Format Factor (yuniti) x hi Nkarhi (tiawara hi vhiki).

10.	Tindzimi leti ta ha siyiwaku endzhaku

Eka huvo laha a ku yingiseriwa miehleketo yo huma eka xichava, eRhodes University, PANSALB yi khongotele swinene ICASA leswo yi tiyisa leswaku tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga tikhomiwa hi ndlela yo ringanana eka thelevhixini. Va PANSALB va vurile leswaku, "ku siya tindzimi tin'wana endzhaku to fana na (Tshivenda, Xitsonga, Siswati, na isiNdebele) eka minongonoko ya thelevhixini, a swi lulamangi na katsongo, leswi swi komba leswaku tindzimi a tikhomiwangi ku ringana". Va vekile tindlela to hlayanyana to tiyisa leswaku vahaxi va xichava (public broadcasters) va katsa minongonoko ya tindzimi hinkwato ta ximfumo.

ICASA yi vona leswaku mhaka leyi ku nga langutaniwa na yona kahle hi vuenti, hi nkarhi wa ku kunguhatiwa hi vuntshwa ka SABC.

RADIYO

11.	Nhlamuselo ya Mnyuziki (vuyimbeleri) bya Afrika Dzonga

Tani hi tinhlamuselo ta ku endlikwa ka minongonoko ya thelevhixini ya Afrika Dzonga, ICASA yi ta yisa ePalamende makungu lama nga endliwa hi nkarhi wa ndzavisiso, makungu ya leswaku nhlamuselo ya mnyuziki (vuyimbeleri) bya Afrika Dzonga, byi susiwa eka Nawu (Act) kambe byi hoxiwa eka swinawana swa mafambiselo (regulations) swa ICASA.

12.	Mpimo wa ntsengo lowu nga xilaveko wa mnyuziki (vuyimbeleri) bya Afrika Dzonga

Muxaka wa Minongonoko
Ntsengo wa sweswi
Ku ngeteleriwa ka wona
Ntsengo lowuntshwa
Eka Switici swa Xichava swa Tiradiyo
20%
20%
40%
Eka Switici swa Tiradiyo swa Miti
20%
20%
40%
Eka Switici swa Tiradiyo swa Minxaviso
20%
5%
25%

Swinawana leswintshwa swa mafambiselo (regulations) na mpimo wa mintsengo leyintshwa, swi ta sungula ku tirha hi ti 22 ta August (Mhawuri) 2003.

13.	Ku nkhensa no amukela lava va nga na xiavo eka ku hluvukisa Minongonoko ya Afrika Dzonga

Eka ku langutana na swikombelo swa leswaku ku fanele ku langutananiwa na swilo hi ndlela yo hundzuka-hundzuka, ICASA yi teke xiboho xo sungula tindlela to amukela no nkhensa lava nga na xiavo eka nhluvuko no yisiwa emahlweni ka mnyuziki wa Afrika Dzonga, handle ko tlanga kunene tithreke. Hikokwalaho, vahaxi va ta pfumeleriwa ku landza ntsengo lowu faneleke wu landziwa, hi tindlela tin'wana. 

Leswi swi landzaku, swi ta amukeriwa tani hi ndlela yo landza swilaveko, handle ko tlanga tithreke ntsena ta tinsimu kumbe vuyimbeleri:
* ku haxa mnyuziki lowu wu nga le ku tlangiweni hi nkarhi wolowo (live music); 
* ku khoma mabulu na va vuyimbeleri (va mnyuziki) wa Afrika Dzonga; na
* ku yisa emahlweni kumbe ku promota vayimbeleri lavantshwa.

Ti-Format Factor ta mnyuziki (vuyimbeleri) bya Afrika Dzonga ti ta va leti landzaku :
* 2 eka mnyuziki wa timiniti ta ntlhanu eka mnyuziki lowu wu karhiku wu tlangiwaku hi nkama wolowo (live music);
* 2 eka mburisano lowu wu tekaku timiniti ta ntlhanu kumbe ku tlula na vayimbeleri va tinsimu kumbe vaqambi va tinsimu teleto; na
* 1 eka ku promota tithreke ta vayimbeleri lavantshwa.

Fomyula ya ku nyiketa tipoyinti eka mnyuziki yi ta va leyi landzaku:
* ku kombisa mnyuziki lowu wu tlangaku hi nkarhi wolowo: Format Factor (yuniti) x hi Nkarhi (xikombiso, ku kombisa mnyuziki lowu tlangiwaku hi nkarhi wolowo x timinete ta ntlhanu = tipoyinti timbirhi);
* mburisano na vayimbeleri kumbe vaqambi va mnyuziki wa Afrika Dzonga: Format Factor (mburisano wun'wana na wun'wana lowu wu tekaku timinete ta ntlhanu kumbe ku tlula lowu nga na vayimbeleri kumbe vaqambi va Afrika Dzonga, wu ta va tipoyinti timbirhi); na
* ku promota tithreke ta vayimbeleri lavantshwa: Format Factor x hi Nhlayo ya Tithreke (xikombiso, vayimbeleri lavantshwa (poyinti yin'we) x hi tithreke timbirhi (tipoyinti timbirhi = tipoyinti timbirhi).

Tipoyinti ta khume (10) ti ta ringana phesente yin'we eka ntsengo wa minongonoko ya Afrika Dzonga hi vhiki. Vayimbeleri lavantshwa i vayimbeleri lava tialbamu ta vona to sungula ti nga le timakete tin'hweti ta ntsevu kumbe ehansi ka nkarhi lowu.

14. 	Foramu ya Vuyimbeleri (mnyuziki) wa Afrika Dzonga (SAMF)

ICASA yi teke xiboho xa ku sungula foramu leyi nga ta tiviwa hi vito ra South African Music Forum (SAMF) ku pfuna ku hlanganisa matshala-tshala hinkwayo ku tiyisa ku humelela ka mfumo na indastri eka migingiriko ya vona. Vuxirho bya foramu, byi ta vekiwa eka fambiselo ra ku burisana na xichava, leri ri nga ta angarheriwa hi ICASA. Lava nga ta va swirho swa foramu leyi, ku ta va 

vanhu vo huma eka indastri, na swona loko swi koteka, lava nga ta va va huma eka Asosiyexeni ya Vahaxi eka Tiko (National Association of Broadcasters), Foramu ya Tiradiyo ta Miti (National Community Radio Forum), va nhlangano wa South African Music Week, na ti-NGO leti faneleke, leti tiyimeleke indastri ya ku rhekhoda, indastri ya mnyuziki, na mintlawa ya vaxavi. Foramu yi ta tlhela yi khumbana na Mindzawulo ya Mfumo na minhlangano yin'wana makongomana na swilo leswi swi nga weleku eka matimba ya ICASA hi ku kongoma, kambe leswi swi khumbaku ta vuhaxi bya tiradiyo, xikombiso, needletime, payola na ku hlengeletiwa na ku nyiketiwa ka timali to endla minongonoko.

Ntirho wa SAMF wu ta va lowu landzaku:
* ku monithara kumbe ku xiyaxiya ta ku rhekhoda na tiindastri ta ku endliwa ka mnyuziki wa Afrika Dzonga, ku tlangiwa na ku qambiwa ka mnyuziki;
* ku endla leswaku mnyuziki wa Afrika Dzonga wu tlangiwa ngopfu eka switici swa tiradiyo ta vuxavisi; na
* ku khumbana na minhlangano yin'wana makongomana na swilo leswi swi welaku ehansi ka matimba ya ICASA.

MINONGONOKO YA AFRIKA DZONGA EKA THELEVHIXINI NA TIRADIYO Nyenyenyani 2002

2

15

17
YI TLANGIWA NJHANI LOTTO 

Ku tlanga ntlangu wun'we wa Lotto, hlawula tinomboro ta tsevu exikarhi ka 1 na 49. Leswi swi ta dya R2.50 (ku katsa na VAT) naswona u kuma nkarhi wo wina mamiliyoni. 
  
Fungha tinomboro ta wena ta tsevu eka bhodo yin'we eka tibhodo ta tsevu leti nga le ka khuponi yo nghenela hi ntila lowu kongomaka ehansi hi xo tsala xa ntima kumbe pensele. U nga tlanga mintl-angu ya Lotto yo fika eka tsevu eka khuponi yin'we yo nghenela, leyi ku nyikaka minkarhi ya tsevu yo wina.

Bhodo yin'wana na yin'wana leyi nga tatiwa yi dya R2.50. Nyika muxavisi wa National Lottery khuponi yo nghenela na mali wena. Yena u ta rekhoda tisete ta tinomboro leti u nga hlawula tona eka Computer ya National Lottery kutani a ku nyika thikithi leri kandziyisiweke tinomboro ta wena. Thikithi leri i rasiti ya wena. 

   Loko u endla xihoxo loko u tata 
   bhodo, fungha eka bokisi ra 
   CANCEL leri nga le hansi kutani u 
   sungula hi vuntshwa eka bhodo 
   yin' wana. Loko u lava ku 
   nghenisa tinomboro to fana eka ti-
   draw to fika eka 10 leti ta ha taka,
   fungha rin'we ra mabokisi lama 
   nga funghiwa "Number of 
   Draws" ekusuhani na nseve. 

 
   Ku vona loko tinomboro leti u nga 
   ti hlawula ti winile, languta 
   nongonoko wa Lotto draw eka 
   SABC 2 hi 8:30 namadyambu, hi 
   siku leri kombetiweke eka thikithi 
   ra wena.

   VUYELO BYA LOTTO BYI TA 
   HAXIWA SWINENE EKA TV, 
   RADIO NA LE KA 
   TINYUZIPHEPHA. 

NDLELA YO KOXA SAGWADI RA
WENA 
Tinomboro leti winaka leti kokiwaka eka TV na nkoka wa sagwadi eka Xiyenge xin'wana na xin'wana, swi ta hangalasiwa swinene emahungwini endzaku ka- draw. Xiya tinomboro ta wena ku vona leswaku i tingani leti yelanaka. Loko u wine sagwadi ro fika eka R500, u ta hakeriwa xikan'we eka yin'wana ya ti-National Lottery. Vaxavisi vo hlawuleka lava vitaniwaka "Authorised Prize Payment Centres" va nga hakela masa gwadi lamakulu yo fika R50 000. Masagwadi ya Jackpot ya hakeriwa ntsena etihofisini ta National Lottery. 
   Lowu i nkomiso wa ndlela yo 
   tlanga no wina Lotto. Milawu ya 
   Ntlangu leyi hetisekele yi kumeka 
   eka vaxavisi hinkwavo va 
   National Lottery, kumbe hi nga ku 
   rhumela khopi ya wena. Ku kuma 
   vuxokoxoko hi xitalo na vuyelo 
   hinkwabyo ta ti-draw, fonela 
   Player Thusong eka nomboro leyi 
   nga hakeleriwiki ya 0800 40 30 
   40 kumbe u tsalela eka. 

U FANELE KU VA U RI NA 18 WA MALEMBE KUMBE KU TLULA LOKO U LAVA KU 
   TLANGA LOTTO KUMBE KU 
   KOXA SAGWADI 
   Marungula ya Lottery 
   Private Bag X72 
   Auckland Park 2006 
   Lottery Information 
   0800 40 30 40 

   Ntlangu wa wena wo sungula wa National 
   Lottery se wu fikile, naswona wu vitaniwa Lotto
    - ntlangu wo tsakisa wa tinomboro laha 
   tinomboro ta wena ta nkateko ti nga ku wineleka 
   mamiliyoni ya tirhandi vhiki rin'wana 
   na rin'wana. Languta mfungho wa National 
   Lottery kutani u tlanga Lotto namuntlha.

   Muchini wo hlawuleka wa Lotto Draw wu na 
   tibolo ta 49 leti na tinomboro. Wu hlawula tibolo ta 
   tsevu leti nga tinomboro leti winaka hi ndlela yihi 
   kumbe yihi, na bolo yo tatisela leyi nga Bonus 
   Number. Leyi yi nga ku winela masagwadi yo 
   tatisela. Loko tinomboro ta tsevu leti u nga ti 
   fungha eka bhodo ya wena ti fana na tinomboro 
   leti, u nga wina sagwadi eka xin'we xa Swiyenge    swa Nkombo swa masagwadi hi ndlela leyi 
   landzelaka:

   Mintsengo ya sagwadi ya vhiki rin'wana na 
   rin'wana yi ya nhlayo ya vawini eka Xiyenge 
   xin'wana na xin'wana. Nkoka wa xiviri wa 
   sagwadi eka Xiyenge xin'wana na xin'wana wu 
   ta tivisiwa endzaku ka-draw. Hi nhlayo xikarhi, 
   thikithi rin'we eka ya makume ntlhanu, ri ta wina 
   sagwadi leri sukelaka eka tirhandi ti ngari tingani 
   ku fika eka mamiliyoni ya nga ri yangani ya 
   tirhandi. 
Nkatsakanyo wa Nkoka
Matimu ya vuhangalasi bya mahungu eAfrica-Dzonga ya komba ku hambana loku ku nga
kona eka tiko na mahambanelo ya ku aviwa ka matimba eka minxaka yo hambana ya
vanhu. Ntlhotlho wo ncinca ku ya eka xidemokrasi wu khumba swiyenge hinkwaswo swa
mahanyelo ya vanhu, ku katsa na minhlanganu na mikhuva ya vuhangalasi bya mahungu.
Mfumo wu tiyimiserile leswaku ku simekiwa xiyenge kumbe ejensi leyi nga ta langutana
no kondletela leswaku ta vuhangalasi bya mahungu byi fikeleriwa hi vanhu hinkwavo na
mintlawa leyi a yi siyiwe ndzhaku, naswona xiyenge lexi xi ta tlhela xi hlanganyeta ku ri
ku va na vuhangalasi bya mahungu byo hambana-hambana. Ku sunguriwa ka xiyenge
lexi ku landzela xiboho lexi nga tekiwa hi Khabinete yi ri ka ri yi landza swibumabumelo
swa COMTASK swa 1996. Ku laveka ka xiyenge lexi ku seketeriwa hi swilaveko leswi
nga le ka Vumbiwa, Tsalwa ra Timfanelo na Nongonoko wo aka hi vuntshwa Nhluvuko
(RDP) na le ka Kungu ra Magoza ya Tiko yo kondletela ku sirheleriwa na ku yisiwa
emahlweni ka Timfanelo ta vanhu (National Action Plan for the promotion and
Protection of Human Rights) - leri tshikelelaka ngopfu leswaku vanhu va ntshunxeka ku
humesa mavonelo ya vona na miehleketo yo hambana-hambana, na leswaku ku va na
vuhangalasi bya mahungu byo hambana-hambana, naswona ku va na tindlela to endla
leswaku swilaveko leswi swi humelela. Makungu yo sungula xiyenge lexi ya landza
matshalala lawa ya nga humelelangiku lawa ya nga tshama ya ringetiwa hi minhlangano
yo ka yi nga ri ya mfumo ku sungula xiyenge xo yelana na xona eku sunguleni ka
malembe ya vo 1990.
Xivangelo xikulu lexi endlaku leswaku ku va na xiyenge lexi xa Media Development and
Diversity (MDDA) xi va lexi nga ntshunxeka, xi tlhela xi tshama xoxe na ku ri xi va na
vutifambisi bya xiyimo xa le henhla, byi tlhela byi nga durhi ku hundza mpimo (costeffective),
xi endliwile hikuva ku ri na xilaveko xa leswaku ku va na vativi-nkulu hi
thlelo ra vuhangalasi bya mahungu na vachaviseki van'wana va tiko lava nga ta endla
leswaku ku ndlandlamukisiwa vuswikoti eka ku kurisa vuhangalasi bya mahungu na ku ri
vuhangalasi lebyi byi va lebyi nga hambana-hambana. Vativi-nkulu lava fanela ku endla
leswi hi ku pfuna hi tlhelo ra timali, hi tlhelo ra mafambiselo ya swilo na vulavisisi
(research). MDDA yi ta tirha ku hi ku landza swinawana swa mafumele ya xibundzu
(corporate governance) yi tlhela yi na mpfumelelo na swikhedzakhedza leswi lavekaka.
Yi ta tirha yi ntshunxekile eka mfumo, eka mabindzu ya vuhangalasi bya mahungu na le
ka van'wana va nyikeri va timali eka yona.
Leswi misava yi fambaka hi rivilo ku ya eka vutomi lebyi tirhisaku tikhompyuthara na
tinqingo swi endla leswaku ku va mhaka ya nkoka swinene leswaku vaaki-tiko va kota ku
fikelela mahungu na mavonelo ya swilo hi ku anama ka swona, leswaku va ta kota ku
nghenisa xandla swinene laha va tshamaka kona, etikweni hinkwaro na le ka matiko ya
misava hinkwayo. Leswi swa laveka hikuva namuntlha matiko ya misava ya le ku
tshinelaneni ekusuhi ku ringeta ku va xilo xin'we. Mfumo wo endlile leswaku ku fikelela
mahungu ku va xiphemu xa nkoka eka Nongonoko wo aka hi Vuntshwa na Nhluvuko
(RDP).
Ku simeka MDDA, ku fana na tiSenthara ta Vaaki-tiko ta Swikongomelo swinyingi
(Multi-Purpose Community Centres), i xikombiso-nkulu xo komba vutiyimeseri eka
fikelerisa mahungu eka vanhu. MDDA yi ta pfuna ku ncinca mbangu hi tlhelo ra
vuhlanganisi hi ku endla ku ri ku akiwa miako kumbe ku xaviwa nhundzu leyi lavekaka
na ku kucetela ku ri ku mila vuhangalasi bya nahungu lebyi humesa mintokoto na
mavonele ya vanhu lava tsan'wiwaka. Hi marito man'wana, hambi leswi MDDA yi nga
taka yona hi yoxe yi nga tisi ku ncinca ko helela hi tlhelo ya mancincelo ya vuhangalasi
bya mahungu, hi ku pfuna hi timali, ku pfuneta hi vufambisi, nkucetelo, na hi mintirho
ya vulavisisi, swi ta endla ku ri yi kota ku tirha ntirho wunkulu eka ku ncinca rivala ra
vuhangalasi bya mahungu. Leswi swi ta pfuneta ku ri ku va mincinco yo anamo.
Ku hlamusela nhluvuko wa swa mahungu na ku ndlandlamukisa swa vuhangalasi
bya mahungu eka swiyenge swo hambana-hambana
Ku hluvukisa vuhangalasi bya swa mahungu swi ta endliwa hi ku endla leswaku ku va na
xiyimo lexi xi nga ta langutana na ku susa herisa swivangelo leswi swi nga endla leswaku
mintlawa yin'wana yi khomiwa hi xihlawuhlawu na leswaku yi nga koti ku fikelela
vuhangalasi bya mahungu - tani hi vinyi, timininjhere na tiprojusara ta swihangalasi swa
mahungu. Vuhangalasi bya mahungu byo hambana-hambana byi tiyisa leswaku vanhu va
mintlawa na swilaveko swo hambana-hambana kota ku fikelela hi ku chipa mavonelo yo
hambana-hambana ya swilo na swihangalasi swa mahungu, leswi hi ku katsakanya swi
humesalaka no kombisa tinxaka hinkwato ta tiko. Ku humelerisa vuhambano-hambano
eka swilo ku nga thlela ku pfunetiwa hikuva ku va vuhangalasi bya mahungu byo
hambana. Mahambanelo ya kona ya komba ku ri ku va na byin'wana byi nga byitsongo,
byin'wana byi va byinkulu, hi thlelo ra vuhangalasi.
Vuhangalasi bya mahungu eAfrika-Dzonga
Hambi sweswi ku nga va na swo tala swi nga endliwa loko ku simekiwile xidemokrasi ku
lulamisa swirhalanganyo leswi swi nga kona eka ku hluvukiseni na kucetela ku ri ku va
na vuhangalasi bya mahungu byo hambana-hambana, swi le rivaleni ku ri leswi swi nga
endliwa a swi enelanga. Ku hangalaka ka switirhisiwa kumbe tindhawu ta mahungu ku ya
hi munhu hi munhu swi le hansi. Vuyimeri eka swivandla swa vufambisi, vuhleri na hi
angarhela eka tilevele to hambana ta vatirhi, a byi enetisi.
Xipiriyoni kumbe leswi nga endleka eAfrican-Dzonga swi komba leswaku swa timakete,
tichansi na ku nyika tilayisese na ku va ku ri na ku ncinca eka vun'winyi ku nge hundzuki
hi ku hetiseka loko swilo leswi swi tshikiwa swi lawuriwa hi timakete. Xiyenge xo fana
na MDDA xa laveka.
Ku dyondza eka ntokoto kumbe leswi swi nga endleka eka nkarhi lowu nga hundza
Ntokoto wa misava hi ku angarhela wu komba ku ri swikimi swo pfuneta ku yisa
emahlweni nhluvukiso wa vuhangalasi bya mahungu no endla ku ri vuhangalasi lebyi byi
va lebyo hambana-hambana a hi switshwa. Swi simekiwili eYuropa ku sukela
emalembeni ya vo 1950's hi ku ehleketa ku ri timakete ti ri toxe ti nge swi koti ku
fikelerisa ku hambana-hambana ko eneta eka vuhangalasi bya mahungu. Vumbhoni byi
komba ku ri makete wona hi woxe wu tala ku endla ku ri vuhangalasi bya mahungu byi
va endhawini yin'we ntsena, leswi swi sivelaka ku ri ku va na ntshunxeko wa mavonele
na ku hambana-hambana eka mavonele.
Ku ringeta ku simeka endlele ro pfuna ra Independent Media Trust, a swi humelelanga hi
mhaka ya ku pfumala swa timali. Leswi swi tekiwa swi tiyisisa vonele leri ngo ko va
ntsena maendlelo laya tshameke eka ntirhisano eka mfumo na vahangalasi va mahungu,
naswona ku ri xiyenge lexi simekiwaka hi nawu, leswi nga endlaku ku ri xiyenge lexi xi
hanya xi nga tsekatseki.
Xivumbeko xa MDDA na vuxaka bya yona na mintlawa yin'wana
MDDA yi ta tshama yi ntshunxekile, yi ri xiyenge lexi nga simekiwa hi nawu, xi tirha hi
ku landzelela pholisi na milawu ya mfumo. Hambi swi ri tano, xi ta tirha xi ri kule na
mfumo, van'wamabindzu na van'wana lava nyikelaka timali eka xona. Xi endleriwa ku
ku yisa emahlweni ku ri va na ku hambana-hambana na nhluvukiso eka maphephahungu,
vuhaxi na vuhangalasi byin'wana bya mahungu byintshwa.
MDDA yi ta va bodo leyi nga nominetiwa ("hlawuriwa") hi Palamente hi ku landza
mafambisele/matirhele lama nghenisaka vanhu va tiko, naswona va ta hlawuriwa xiheri
hi Presidente. Bodo yi ta thola Mulawuri-nkulu (CEO). CEO, hi ku tirhisana na bodo u ta
thola vatirhi va nhlayo yitsongo lava nga na vuswikoti bya le henhla swinene na ku va va
ri na swilaveko swo enetisa.
MDDA yi tirhisana na mintlawa yin'wana leyi tirhanaka na swa vuhlanganisi bya tifoni,
tilayisense, tifilimi, na tivhidiyo, ku fikelerisa xiyimo xo pfunana ku ri mintlawa leyi yi
nga tikumi yi endla swilo swin'we swo fana ematshan'weni. Ehandle ka ntirho-nkulu wa
yona ku nga ku pfuna vuhangalasi bya mahungu, yi ta swi kota ku kombela vativi ku
endla mindzavisiso na ku nyika swibumabumelo/swiringanyeto eka mfumo, indhastiri ya
vuhangalasi bya mahungu, na minhlangano yin'wana leyi swi yi faneleke ku khumbiwa
hi leswi.
MDDA yi ta tirhisana na mintlawa yin'wana leyi yi nga na xiavo erivaleni kumbe swi
nga ri erivaleni, eka nhluvukiso wa vuhangalasi bya mahungu na ku hambana-hambana
ka byona, eka yona mintlawa leyi ku na Independent Communications Authority of SA
(ICASA). MDDA yi ta va na foramu ya lembe na lembe, laha mintlawa yo fana na
ICASA yi nga ta kambisisa xiviko xa lembe na lembe xa MDDA.
Vavuyeriwa na xivumbeko xa mpfuno:
Vavuyeriwa-nkulu lava nga ta kuma mpfuno lowu vakongomeke na lowu nga ri ku
erivaleni ku ta va vaaka-ndhawu, swihangalasi swa mahungu swo ka swi nga bindzurisi
(non-profit media), na swihangalasi swa mahungu leswi tsongo swo bindzurisa, ku katsa
radio, thelevhixini, maphepha-hungu na swihangalasi switshwa swa mahungu. Ku ta
tshikeleriwa ngopfu eka tiprojeke leti nga ta tisa vaaka-ndhawu na tisektara ("mintlawa")
leti pfumalaka, ngopfu-ngopfu vavasati, vanhu va le makaya, vatsoniwa, vanhu vo ka va
nga koti ku tsala, vatirhi, na swisiwana, ekusuhi na mahungu na vuhlanganisi.
Ku pfuneta ku ta ta hi thlelo ra timali na ro ka ri nga ri ra timali, naswona swi ta katsa
mimpfuneto (subsidies) leyi yi nga ta va yi ri rivaleni na leyi nga ta ka yi nga ri erivaleni;
timali ta xiyimo xa khombo, to ndlandlamukisa vuswikoti; to khutaza ku pfuneta
vutihlamuleri hi tlhelo ku pfuna vanhu eka vuhaxi (social responsibility), maphephahungu,
ku hlela tiprojeke na ku tlhoma tihlo eka tona; na vulavisisi hi thlelo ra
vuhangalasi bya mahungu. Yi ta nyika swibumabumelo, hi ku landzelela matirhele ya
yona yo xopaxopa, ku pfuna van'wamahungu lava lavaka ku lombiwa timali va ku ri va
lombiwa.
Ku engetela, MDDA yi ta tirha ku endla ku ri ku tumbuluka swifambisi swa mahungu
(common carriers) swa tiko hinkwaro na swifundzha, naswona, kumbe ku tirhisiwa
swinawana swa swifambisi swa mahungu (common carriers), eka indhastiri ya
maphepha-hungu, ku endla ku ri ku va na ndzigano eka ku fikelela swihangalasi swa
mahungu leswitsongo, na le ka tindhawu ta vaaki leti nga kumiku hi ku hetiseka
vuhangalasi bya mahungu.
Leswi MDDA yi nga ta languta swona eku tekeni ka swiboho swo pfuneta hi timali no
nyika swibumabumele swa tiloni ku ta ku tiyisisa loko tiprojeke leti hoxa xandla eku
hluvukiseni ka vuhangalasi bya mahungu na ku endla ku ri vuhangalasi lebyi byi va lebyi
nga hambana-hambana. Yi ta lava tlakusa ku tshamiseka, na ku nyika timali tiprojeke leti
nga na matirhela ya kahle ya vufambisi. Swin'wana leswi nga ta langutisiwa i xiavi lexi
nyikiwaka vaaka-ndhawu hi mathlelo ya vuyimeri na ku hoxa xandla, na tipulani ta
ndzinganiso.
Nkwama (Bajete) wa MDDA
MDDA yi fanele ku kuma timali to eneleka to pfuna netiweke ya van'hwamahungu ya
vaaka-ndhawu, vuletelo, timali to pfuna bindzu ku ri tirha kahle no hakela swilaveko swa
rona. Yi ta kombela vativi ku endla vulavisisi hi nhluvukiso na ku engetela ku hambanahambana
eka vuhangalasi bya mahungu, yi thlela yi tshama yi endla vuxopaxopi eka
tiprojeke leti yi nga ti nyika mali. Swilaveko swa MDDA hi thlelo ra vufambisi bya yona,
swi katsa ku xopaxopa loko tiprojeke ti tirha kahle, mintirho leyi yi fanele yi nga teki
mali yo hundza 12% ya nkwamo wa MDDA.
Switirhisiwa leswi lavekaka ku hlula swirhalanganyi leswi nga kona eka ku hluvukisa no
tlakusa ku hambana-hambana ka vuhangalasi bya mahungu swi nga endla ntsengo wo
ringana R500m, eka malembe ya ntlhanu. Ku ehleketiwa leswaku MDDA yi ta kota ku
fikelela 60% ya swilaveko leswi, leswi nga ta fika eka R300m eka malembe ya thlanu,
kumbe ntsengo wa le xikarhi wa R60m hi lembe.
Ku ta kumeka R20m hi lembe ku suka eka mfumo, indhastiri ya swa mahungu na
vanyikeri van'wana. Ku hoxa xandla ka mfumo ku ta katsa ku pfuna ku hluvukisa
swilaveko swa tiradio ta vaaka-ndhawu, leti sweswi ti pfuniwaka hi Ndzawulo ya
Vuhlanganisi, sweswi mali ya kona yi fikaka eka R7m hi lembe.

MILAWU YA MATIKHOMELE YA SWIRHO LESWI AMBALAKA YUNIFOMO SWA SANDF
Ndzi tiboha ku tirha no sirhelela tiko ra mina ni vanhu va rona hi ku landzela Vumbiwa na nawu na hi ku xixima, ndzhuti, vurhena na vutshembeki.
Ndzi tirha eka SANDF hi ku tshembeka no tinyungubyisa tani hi muaki na mutinyiketi.
Ndzi xixima endlelo ra xidemokhirasi xa tipolitiki na vulawuri bya vaaki va SANDF.
A ndzi nge yisi emahlweni kumbe ku onha mintsakelo ya vandla rin'wana ra tipolitiki kumbe nhlangano.
Ndzi amukela vutihlamuleri bya swiendlo swa mina.
Ndzi ta landzelela swileriso hinkwaswo swa nawu no xixima hinkwavo varhangeri.
Ndzi ta ala ku landzela xileriso lexi nga riki enawini.
Ndzi ta endla ntirho wa mina hi vurhena no pfuna vatirhi-kulorhi va mina, laha swi nga endlakaka ndzi nghenisa vutomi bya mina ekhombyeni.
Ndzi ta khoma vanhu hinkwavo kahle no xixima timfanelo ni mindzhuti ya vona minkarhi hinkwayo, handle ko ya hi rixaka, rimbewu, vugandzeri, mfuwo, ririmi kumbe rimbewu ra vona.
Ndzi ta xixima no seketela malandza no va khoma kahle.
A ndzi nge tirhisi matimba ya mina hi ndlela yo biha, xiyimo xa mina kumbe mali ya tiko leswaku ndzi vuyeriwa, hi xikongomelo xa tipolitiki kumbe xivangelo xin'wana.
Ndzi ta vika nghingiriko wa vugevenga, ku onha na matikhomele yo biha eka vanhu lava faneleke.
Ndzi ta hisekela ku antswisa vuswikoti bya SANDF hi ku hlayisa xichavo, sirhelela rifuwo, hluvukisa vuswikoti na vutivi no endla mintirho ya mina hi vutlharhi na vuswikoti lebyikulu.
MILAWU YA NYIMPI
Eka xiyimo xa dzolonga ra nyimpi, ndzi ta landzelela milawu ya nawu wa matiko ya misava tani hi leswi yi nga xiswona eka Mintsombano ya Geneva:
Ndzi ta lwa ntsena na valala no hlasela ntsena hi swikongomelo swa nyimpi.
Ndzi ta tirhisa maendlele yo hlasela ku fikelela xikongomelo xa nyimpi hi xikongomelo xo kala ndzi nga vavisi vutomi bya vaaki na rifuwo.
A ndzi nge hlaseli kumbe ku vavisa valala lava tinyiketaka.
Ndzi ta va tshikisa matlharhi no va khoma tani hi vabohiwa va nyimpi.
A ndzi nge dlayi, ku twisa ku vava kumbe ku xanisa vabohiwa va nyimpi.
A ndzi nge cinci matlharhi hi xikongomelo xo engetela ku xaniseka.
Ndzi ta hlengeleta no hlayisa vanhu lava vavisekeke, ku fayeka ka ngalava na vavabyi, swi nga ri na mhaka leswaku i vanghana kumbe valala.
Ndzi ta khoma vaaki hi ndlela ya kahle.
A ndzi nge pfumeleli kumbe ndzi pfinya kumbe ku teka nhundzu handle ka mpfumelelo.
Ndzi ta xixima swilo hinkwaswo swa mfuwo na tindhawu ta vugandzeri.
Ndzi ta xixima vanhu hinkwavo na minchumu leyi nga na Xihambano xo Tshwuka, Red Crescent na mimfungho yin'wana leyi vonakaka ya mihlangano ya vanhu.
Ndza twisisa leswaku loko ndzo tlula milawu ndzi ta va ndzi endle xidyoho. Swi khomisa tingana vatirhi va nyimpi na tiko ra vona no endla leswaku va twisiwa ku vava tani hi vabohiwa va nyimpi. Kutani ke, ndzi ta vika ku tluriwa ka milawu hinkwako eka varhangeri va mina.
RIMBA RA TIDYONDZO RA RIXAKA (NQF): NKAMBISISO
Hi fanele ku lavisisa hi kuma leswaka he nga aka njani mafambisele lawa ya kongomisaka eka vuswikoti bya xiyimo xa le henhla swinene, leyi kotaka ku fikeleriwa hi mani na mani leyi yi tlhelaka yi yisa emahlweni nhluvuko wa lavantshwa ku va vaaki lava nga kotaka ku aka tiko. Hi nga va hi hambanile kambe hinkwerhu hi vanhu. Hi ku langutisa ngopfu nkoka, hi nga kurisa nyiko.
Mamphela Ramphele
Yipfuniwe hi timali hi Ntwanawo wa Matiko ya Yuropa e hansi ka Mafambisele a Yuropa e Kuakeni Xintswa ni Nhluvukiso

VULAWURI BYA TIDYONDZO BYA AFRIKA-DZONGA (SAQA)

LESWI NGA ENDZENI...
1. Xana Rimba ra Mbumambumelo ra rixaka (NQF) I yini? 
2. Xana hikwalaho ka yini Afrika-Dzonga yi hlawurile NQF? 
3. NQF yi sungurise ku yini? 
4. Xana swikongomelo le swi tsongo swa NQF hi swihi? 
5. Xana hi byihi vuxaka eka NQF ni dyondzo yo kongomisa eka mbuyelo? 
6. Xana mbuyelo lowu languteriwaka wa nkoka hi wihi? 
7. Xana tidyondzo ta NQF hi ta njhani? 
8. Xana NQF ya hina hi ya njhani? 
9. Xana Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga I yini? 
10. Xana SAQA yi vumbiwa hi swirho swihi naswona swikongomelo swa yona hi swihi? 
11. Xana nkoka eka mapimelo wu ta hlayisiwa ku yini? 
12. Xana SAQA yi vonisisa ku yini leswaku swirho leswi khumbhekaka swi amukela tipholisi ta yona ke? 16 
13. Xana SAQA yi endla yini ku vonisisa leswaku nkoka wu va nchumu wa nkoka eka NQF hinkwayo? 18 
14. Xana SAQA yi tivisa ku yini tidyondzo leti kumiweke khale (RPL)? 18 
15. Xana hi swihi swin'wana leswi endliwaka hi hofisi ya SAQA? 19 
16. Vuxokoxoko byo tihlanganisa na SAQA. 19 
17. Matsalwa ya nawu ni man'wana matsalwa lawa ya kandziyisiweke hi SAQA 20 
18. Nhlamuselo ya marito yo nonoka ni tiakhironimi 21 
19. Nongonoko wa matsalwa lawa ya tirhisiweke ni switsala-tsalwana 

NKONGOMELO WA SAQA
Ku vonisisa nhluvuko ni maendlele ya NQF (Rimba ra Mbumambumelo) leyi pfunaka ku hluvukisa mudyondzi un'wana ni un'wana hi ku angarha ni ku yisa emahlweni nhluvuko wa swa vumunhu ni ikhonomi etikweni hinkwaro.

1. XANA NQF INCINI?
I rimba, hileswaku, ri veka mindzelekano-nongonoko wa minsinya ni swiletelo leswi vumbaka xivono, tshaku ra ntivo-vuehleketi ni xivumbeko xa nkondletelo-xo aka laha ku nga aka mafambisele ya mbumambumelo. Nhluvuko kiso hi vundzeni ni maendlele swa endliwa eka mindzelekano leyi. I ya rixaka hikuva i xitirhisiwa xa rixaka, lexi yimelaka nghingiriko wo hlanganisa dyondzo ni ndzetelo ku va nchumu wun'we wa tidyondzo leti amukelekaka. I rimba ra tidyondzo, hileswaku nxaxameto wa mbumambumelo leti mudyondzi a ti kumeke.
Hi ku komisa, NQF i nongonoko wa minsinya ni swiletelo leswi tirhisiwaka ku tsarisa nxaxameto wa tidyondzo leti pasiweke hi mudyondzi ku va tidyondzo ni vuswikoti leswi amukelekaka eka rixaka, swi ri karhi swi kongomisa eka sisiteme ya nhlanganiso leyi khutazaka dyondzo ya vutomi hinkwabyo.

2. Hikwalaho ka yini Afrika-Dzonga yi hlawurile Rimba ra tidyondzo ra rixaka?
Hi 1994, vaaki va misava hinkwayo va vonile ku tswariwa ka demokhirasi leyintshwa ni ku amukela Afrika-Dzonga leyintshwa tani hi xirho lexintshwa emutini wa matiko hinkwawo. Hi ku amukela ku fundzhiwa loku, tiko leri ri tekile mintlhontlho leyi fambelanaka ni xiyimo lexi.
Matiko yo tala emisaveni hinkwayo ya le ku laveni ka tindlela to dyondzisa vaaki va wona ni ku kondletela mafambisele ya dyondzo ni ndzetelo leswaku ya kota ku fikelela eka mphikizano wa ikhonomi wa matiko hinkwawo. Ku yisa emahlweni, misava yi tshamela ku cinca hilaha ku nga heriki, hi swa tipolitiki, ntivo-misava ni thekinoloji. Hikunene, ku hluvuka ka swa thekinoloji eka lembe-xidzana xa vumakume-mbirhi swi vekile mafambisele ta dyondzo ehansi ka ntshikelelo lowukulu swinene loko ti ri karhi ti ringeta ku fikelela ku cinca loku hi ku gingiritekela ku tswala vanhu lava nga ni vuswikoti byo tumbuluxa ni ntekelelo wa leswinene. Humelelo eka misava yo fana ni leyi swi koxa ku va Afrika-Dzonga yi va ni mafambisele ya dyondzo ni ndzetelo swa rixaka leswi kotaka ku nyika madyondzelo ya nkoka, leyi hlamulaka hi ku olova ku cinca loko tshama ku ri karhi ku humelela ni ku yisa emahlweni nhluvukiso wa rixaka leri tinyiketeleke eka dyondzo ya vutomi hinkwabyo.
Loko vadyondzi va tiva leswaku ku ni tindlela ta madyondzele leti fikelerisaka eka, ni ku antswisa no humelerisa eka dyondzo, ndzetelo ni mintirho va ta gingiritekela ku antswisa vuswikoti ni vutivi bya vona, hi ku tiantswisa hi ndlela leyi, va ta va va engetela kumbe ku antswisa tindlela to thoriwa emintirhweni. Ku andzisa vutshila eka vatirhi swi ni nkucetelo wo anama, wu nga nkuriso wa vutivi ni vuswikoti etikweni, leswi hi tlhelo swi andzisaka humelelo wa tiko emisaveni hinkwayo.
Tatana Christopher Ball (1996) hi ku hlamusela mahlovo wa madyondzele lexi faneleke eka lembe-xidzana ra vumakume-mbirhi, u vulavurile hi vakoti va hinkwaswo lava cincaka hi ku olova. Ball u kombisile leswaku vanhu va muxaka lowu va laveka ku fikelela xikongomelo xa dyondzo ya vutomi hinkwabyo leyi hikwalaho ka ku leha ka vutomi bya munhu, yi nga ta va yona yi lawulaka ku humelela ka vaaki eka mileniyamu leyi landzelaka. Vakoti va hinkwaswo lava cincaka hi ku olova i vanhu la va nga ni vutivi lebyi faneleke, vutshila ni mahanyelo swo kota ku va pfuna ku landzelela ku cinca ka mintirho ni ku endla, hi ku tirhisa nhluvuko wa vona hi voxe, ku hoax voko ka nkoka eka vutomi bya tikoo lerhi xikanwe ni mosava hinkwayo. Ku cinca ka miehleketo I ka ku suka eka maehleketelelo ya ku dyondzela ku thoriwa-ku dyondza vuswikoti bya ntirho wo karhi-ku ya eka ku dyondzela ku tholeka-ku va ni vuswikoti byo tirhisa vutshila lebyi munhu a byi dyondzeke eka mbangu wuntshwa wa ntirho. Sisiteme Makambisele lamantshwa leyintshwa ya dyondzo ni ndzetelo ya fanele ya kota ku seketela mhaka ya vatirhi lava kotaka ku tirhisa vutshila bya vona eka mimbango ya ntirho yo hambana.

3. Xana NQF yi sungurise ku yini? Mahaka hi ku komisa.
NQF yi sungurile hi minkarhi ya nhlangano wa vatirhi wa kwalomu ka va 1970. Ku sukela emasungulweni ya va 1970, swilaveko swa minhlangano ya vatirhi va. Vantima swa miholo leyi kotaka ku hanyisa a yi raheriwe etlhelo ko tala hi vathori, va vula leswaku vatirhi va hava vuswikoti lebyi faneleke hikwalaho, swilaveko swa vona aswi amukeleki. Leswi swi endlile leswaku vatirhi va Vantima va vona ndzetelo yi ri yona ndlela yo fikelela swilaveko swa vona swo tlakuseriwa miholo. Vulwi byo susumeta vathori ku yingisela swirilo swa vatirhi byi yile emahlweni ku fikela kwalomu ka va 1980, kutani hi 1989, Nhlangano wa Rixaka wa Vatirhi va swa Tinsimbhi va Afrika-Dzonga (NUMSA), wu tumbuluxile ntlawa wa ndzavisiso lowu a wu vumbiwile hi vatirhi ni swirho swa hofisi ya nhlangano, ku vumba swibumabumelo swa ndzetelo. Hi ku ehleketa leswaku ku antswisa vutshila swi ta endla leswaku va antswiseriwa miholo, ku endliwile nkunguhato, lowu a wu kongomisa ka antswiso wa vutshila ku ya hi swiyimo swo hambana leswi a swi fikisa eka engetelo ku ya hi tigiredi. Nkunguhato lowu a wu nga tshikeleli ntsena timhaka ta masungulo ya dyondzo lawa handle ka wona vatirhi a va nga ta kota ku fikelela nkunguhato lowu nyikiweke, kambe a wu tshikelela nakambe ku rhwaleka ni ku amukeleka ka ndzetelo etikweni hinkwaro leswaku ndzetelo lowu vatirhi va wu kumaka wu nga amukeriwi hi muthori wun'we ntsena. Nkunguhato lowu wu vile wu amukeriwa hi Nhlangano wa Vuriwe wa Mabindzu wa Afrika-Dzonga (COSATU) hi Mawuwani 1991.
Exikarhi ka 1970 ku vile ni ku koxiwa ka ku cinca ka dyondzo hi ku angarha loku a ku rhangeriwa hi minhlangano ya dyondzo leyi a yi nga ri ya mfumo. Ku kombisa ku vilela ku endliwile hi vadyondzi eSoweto hi 1976, leswi swi landzeleriweke hi ku kombisa ku vilela ka vadyondzi etikweni hinkwaro. Hi ma 1980, mafambisele hinkwawo ya dyondzo se a ya soriwile no tshikiwa. Ku kombisa ku vilela ka minhlangano ya dyondzo leyi a yi nga ri ya mfumo ku endlile leswaku ku va ni migingiriko yo vumba Pholisi ya Dyondzo ya Rixaka (NEPI), leyi sunguleke ku vumba nkunguhato wa macincelo ya sisiteme ya dyondzo ya ximfumo. Hi ku pfuniwa hi mimbhurisano leyi NEPI yi veke na yona na minhlangano ya xidemokhirasi leyi a yi komba ntsakelo mayelana ni timhaka ta dyondzo, rimba ni swiviko swa NEPI a swi landzelela timhaka ta, ku ka ku nga yiwi hi rimbewu, demokhirasi ni ndzulamiso wa maavelo ya rifuwo ni ku laveka ka dyondzo ni ndzetelo leswi hlanganisiweke swi nga yiki hi nghohe. COSATU a yi tirhisana swinene na maendlele ya NEPI-ntirhisano lowu wu yile emahlweni ku kondza ku fika nkarhi wa nhlawulo wa xidemokhirasi wa 1994.
Ehandle ka ku tiarisa ka mfumo eka swilaveko swa vatirhi ni vadyondzi swa ku cinca, mfumo wa nkarhi wolowo wu humerile ehandle ku pfumela leswaku ku tiarisa ka wona a hi loku amukelekaka. Xitiviso xo herisa xihlawu-hlawu hi puresidente de Klerk hi 1990 swi engetele ntikelo ni ku va xikombiso xa ku cinca ka pholisi leyi kongomisaka eka swilaveko swa vatirhi ni vadyondzi. Ndzawulo ya Matimba ya Vanhu hi ku tirhisa Huvo ya Ndzetelo ya Rixaka (NTB) yi langutisisile migingiriko ku sukela hi va 1980 ya ku cinca sisiteme ya madyondzele hi ku endla ku ya eka sisiteme ya ndzetelo wo ya hi timodulu wo kongomisa ngopfu eka mphikizano lowu a wu fambisiwa hi tihuvo to tilawula hi toxe ta tiindhastri ta ndzetelo. Hambiswiritano, tiyunyiyoni a ti amukelanga hi ndlela leyinene maendlele lawa ku nga ri ntsena hikwalaho ka leswi maendlele lawa a ya nga katsanga vatirhi eku kaneleni loku kambe hikwalaho ka leswi maendlelo lawa a ma kongomisa ntsena eka ku dyondza hi ku endla kambe ma nga languti timhaka ta masungulo ya dyondzo lama a ma langutiwa ku ri yona ndlela yo fikelela ndzetelo wa swa vutshila. Endzhaku ka vunakulobye bya dzolonga hikwalaho ka mhaka leyi, Ndzawulo ya Matimba ya Vanhu na tifederexini ta yunyiyoni va hlanganile nakambe hi 1992 ku ringeta ku langutisa mhaka leyi hi vuntshwa.
Ndzawulo ya Dyondzo yona yi sungurile tindlela ta yona to burisana hi pholisi, leswi swi tumbuluxeke Maendlele yo langutisisa Dyondzo hi Vuntshwa (ERS). Minhlangano ya xidemokhirasi yi rhambiwile ku va kona eka maendlele lawa, kambe yi arile ku va kona hi ku kombisa leswaku ku gingirika loku a ku tekeriwi enhlokweni hi nawu. Ku yisa emahlweni, ERS yi kunguhatile swiyenge swinharhu ku nga-xa dyondzo, xa mintirho ya mavoko ni xo kongomisa eka mintirho ya mavoko-sisiteme leyi minhlangano ya xidemokhirasi a yi nga pfumelelani na yona. Xiyenge xa vathori va vatirhi va swa dyondzo xona xi nghenerile eku kunguhateni ka maendlelo lawa, laha va teke ni rimba ro fana ni leri a ri tirhisiwa eScotland na le New Zealand.
Nhlengeletano ya Ndzawulo ya Matimba ya Vanhu ni federexini ya yunyiyoni leyi veke kona hi 1992, yi endlile leswaku ku vumbiwa Ntlawa wo Tirha lowu a wu katsa minhlangano hinkwayo leyi khumbhekaka, lowu wu vumbileke nhungu wa mintlawa leyi yi nyikiweke ntirho wo tumbuluxa maendlelo mantshwa ya ndzetelo ya rixaka. Mintlawa leyi a yi ri ni vayimeri vo huma eka tiyunyiyoni, vathori, mfumo, vanyiki va dyondzo ni ndzetelo, Ndzawulo ya Dyondzo ya ANC ni minhlangano ya xidemokhirasi. Ntlawa wa vumbirhi, wu vuyile wu fikelela ntwanano mayelana ni rimba lerintshwa ro hlanganisa dyondzo ni ndzetelo. Hi 1994, ku kandziyisiwile matsalwa manharhu lama vumbeke masungulo ya Nawu wa SAQA (RSA,1995). Rimba ra Pholisi ya ANC ya Dyondzo ni Ndzetelo (1994); Tsalwa ra Mbhurisano ra Maendlelo ya Ndzetelo ya Rixaka (1994); na Pulani ya CEPD ya Dyondzo ni Ndzetelo (1995). Maphepha yo Basa (White Papers) ya Dyondzo ni Ndzetelo (1995) na ra Ku aka hi vuntshwa na Nhluvukiso (1994) ma vile ma landzela, lama mambirhi ka wona ma hundziweke hi xilaveko xo hluvukisa no sungula ku tirhisa NQF.
Ntlawa wo Tirha wa le Ndzeni ka hofisi ya Holobye wu vumbiwile ku mpfapfarhuta nawumbisi wa NQF lowu pasisiweke ku va nawu tani hi Nawu wa Vulawuri bya Dyondzo Bya Afrika Dzonga (No. 58 wa 1995) hi ti 4 ta Nhlangula 1995. Ku thoriwa ka Vulawuri byo sungula ku endliwile hi Mudyaxihi 1996 naswona nhlengeletano yo sungula ya Vulawuri ehansi ka vutshama-xitulu bya Tat. SBA Isaacs, yi khomiwile hi Mhawuri 1996.

4. Xana swikongomelo swa NQF hi swihi?
Swikongomelo swa NQF tani hilaha swi kombisiweke hakona eka Nawu wa SAQA hi leswi landzelaka:
* Ku vumba rimba ra rixaka leri hlanganisiweke hi ndlela leyinene ra vuswikoti bya tidyondzo; 
* Ku kondletela mfikelelo eka, antswiso ni humelelo eka dyondzo, ndzetelo ni mintirho; 
* Ku antswisa nkoka wa dyondzo ni ndzetelo; 
* Ku lulamisa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale xo ya hi nghohe eka timhaka ta dyondzo, ndzetelo ni matholele emintirhweni; 
* Ku pfuna ku hluvukisa mudyondzi un'wana ni un'wana ni ku hluvukisa swa vumunhu ni ikhonomi ya tiko hinkwaro. 

5. Xana hi byihi vuxaka exikarhi ka NQF na dyondzo yo kongomisa eka mbuyelo?
Mbumambumelo ni swipimelo leswi tsariweke eka NQF swi hlamuseriwa ku ya hi mbuyelo wa dyondzo lowu mudyondzi a faneleke ku wu fikelela ku va a thwasile eka tidyondzo ta yena. Hikwalaho ku nga ni ku tinyiketela eka sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo leyi yi kongomisaka ngopfu eka mbuyelo wa tidyondzo.
Xin'wana xa swisolo swa sisiteme ya dyondzo eAfrika-Dzonga khale a ku ri leswaku tin'wana ta tindhawu ta dyondzo a ti ri ni swipfuno swo antswa ku tlula tin'wana leswi a swi lawuriwa ngopfu hi xihlawu-hlawu xo ya hi nghohe. Ehenhla ka sweswo, hikwalaho ka ku hambana ka maavele ya timali hi ndlela leyi, ku vile ni miehleketo ya leswaku madyondzisele eka tindhawu leti a ti nyikiwa mali yintsongo. Hikwalaho ka leswi, vadyondzi lava a va huma eka tindhawu leti a ti tekiwa ti ri to antswa hi vona a va amukeriwa ku sungula eswikolweni swa le henhla ni ku rhanga ku thoriwa emintirhweni. Hi marito man'wana, ndhawu leyi munhu a thwaseke tidyondzo ta yena kona a yi ri ya nkoka ku tlula leswi munhu a swi thwaseleke ni leswi a kotaka ku swi endla. Ehenhla ka xiphiqo xo amukeriwa eswikolweni swa le henhla, a ku ri ni xiphiqo xa leswaku swin''ana swa swikolo a swi tihlawulela ku va swi amukela kumbe ku ka swi nga amukeli tidyondzo leti thwasiweke eka swin'ana swikolo; vathori a va thola vadyondzi lava thwaseke eka tidyondzo ta vona eswikolweni swo karhi va tshika lava thwaseke eka swo karhi. Mihandzu ya hinkwaswo leswi kombisiweke laha henhla mayelana ni ikhonomi ni swa vumunhu yi le rivaleni. Hi kokwalaho ku nga na vunkoka bya ntivo swa khale eka ku fayeteriwa ka vumunhu bya hina, ku langutisa eka lessi mudyondzi a swi tivaka na ku nga kota ku swiendla ku nga ri laha mudyondsi a nga kuma kona tidyondzo ta yena. I swa nkoka ku xiyisisa mhaka leyi hi vundzeni ni ku yi lulamisa.
Nsusumeto wo kongomisa NQF eka mbuyelo wu tile wu huma ematlhelweni hinkwawo ya misava ni mimbhurisano leyi veke kona. Nhlamuselo ya Ronald Barnett ya vuswikoti eka tidyondzo ta le henhla yi kombisa kahle ku cinca loku nga kona eka tisisiteme ta dyondzo ni ndzetelo emisaveni hinkwayo:
"Marito lamantshwa lama tirhisiwaka eka tidyondzo ta le henhla i xikombiso xa leswaku tiko ri le ku lavisiseni ka tinhlamuselo tintshwa ta vutivi ni vuanakanyo. Miehleketo ya vutshila, mintirho ya mavoko, ntekelelo, vuswikoti, mbuyelo, vuswikoti byo dyondza ntokoto, loko ma hlanganisiwa hinkwawo, i xikombiso xa kahle xa leswaku tinhlamuselo ta xikhale ta vutivi a ta ha hlamuseli hi ku hetiseka swiphiqo leswi nga kona namuntlha etikweni. 
Tani hilaha tinhlamuselo ta xikhale ta vutivi a ti tshikelela ririmi, ngopfu-ngopfu hi ku tsala, ku nga ndlela ya mbulavurisano, ni ndlela ya ximfumo yo hlamusela, theminoloji leyintshwa yi hlohletela tidyondzo ta le henhla ku pfumelela theme ra vutivi ku katsa vutivi-hi-ku endla, mbuyelo wo karhi wa tidyondzo leti tsariweke, ni vutshila bya swiyenge swo hambana"(Barnett, 1994:71)
Loko Afrika-Dzonga yi ta kota ku hlayisa xiyimo xa rona ematikweni ya misava hinkwayo, ri boheka ku amukela no tirhisa theminoloji leyintshwa leyi Barnett a vulavulaka hi yona: vuswikoti ni mbuyelo. Matiko ya Yuropa, Pacific rim, Australia, Asia na N'walungu wa Amerika, ma sungurile ku tirhisa NQF leyi yi kongomisaka eka dyondzo leyi kongomisaka eka mbuyelo. Afrika-Dzonga yi nge koti ku bakanyela etlhelo minhluvuko leyi. Rimba ra mbumambumelo ra rixaka ya Afrika-Dzonga ni ntshikelelo wa yona eka vuswikoti byo endla-vuswikoti byo tirhisa mbuyelo lebyi kumiweke endzhaku ko thwasa eka swiyimo swa mintirho leswi fambelanaka ni tidyondzo leti thwasiweke, yi le ku pfuneni swinene eka mimbhurisano ni nhluvukiso leswi nga kona.
Swin'we ni miehleketo ya leswaku vutivi byi fanele ku hlamuseriwa hi vuntshwa, ku ni miehleketo nakambe ya leswaku swiyenge swa dyondzo swi hlayile na kona swi hambanile. Tinhlamuselo ta xikhale ta vutivi a ti kombisa swikolo swa ximfumo ku ri tona tindhawu-xidzi ta dyondzo. Mavonele lawa ya tshikeleriwile nakambe hi mhaka ya leswaku minkarhi yo tala, vuthwasi eka tidyondzo to karhi byi nyikiwa hi xikolo xo karhi, ku nga si va ni ku yisa emahlweni ka tidyondzo hi mudyondzi. Hi marito man'wana, loko munhu a kondza a thwasa eka tidyondzo ta yena, hileswaku se u hetile ku dyondza-loko a nga tsarisi ku sungula tin'wana tidyondzo ximfumo, swi vula leswaku dyondzo ya vutomi yi fikile emakumu. Mhaka leyi ya ku va ku thwasa eka tidyondzo to karhi ku ri makumu kumbe mahetelelo ya dyondzo swi kanetana ni ntiyiso wa vutomi ni leswi Phepha ro Basa ra Dyondzo ni Ndzetelo (1995:15) ri swi kombisaka tani hi xilaveko xa ikhonomi ni vaaki leswi humelelaka hi ndlela leyinene.
"Tiikhonomi ta ximanguva-lawa leti humelelaka na mavandla ti fanele ku cinca swivumbeko swa ximfumo leswi ti swi landzelelaka eka minhlangano ya tiko, eka vulawuri bya minhlangano ni nalzawulo le mintirhweni, ni hi ndlela leyi kudyondzo ku kondleteriwaka hi yona notiyisa. Ti lava vaaki lava nga ni masungulo yo tiya swinene ya dyondzo hi ku angarha, navelo ni vuswikoti byo dyondza, ntekelelo ni ku tumbuluxa vutivi byintshwa, vutshila ni thekinoloji, ku cinca mintirho hi ku olova, vutihlamuleri ka mintirho ya wena n'winyi, ku veka no fikelela swipimelo swa le henhla swinene, ni ntirhisano."
Loko ku pfumeriwa leswaku ku ni swiyenge swo hambana swa vutivi, ni ku pfumela leswaku dyondzo yi tama ya ha ya emahlweni endzhaku ka ku thwasa ka tidyondzo to karhi se ke ku kota ku hlanganisa ni ku va xinu xin'we eka sisiteme leswaku ku fikelela ni ku fambisa swi nga va ntiyiso, I swa nkoka ku humesela kahle erivaleni, mbuyelo wa vuswikoti bya dyondzo.
Xo hetelela , Nawu wa Mbumambumelo wa Afrika Dzonga (No.58 wa 1995) wu kombisa leswaku xin'wana xa xikongomelo xa SAQA i ku vona leswaku swipimelo ni mbumambumelo leswi tsarisiwaka eka NQF swi amukeleka ematikweni hinkwawo ya misava. Tani hilaha mavonele ya matiko hinkwawo ya misava ku nga ku hlamusela mbumambumelo lowu munhu a wu thwaseleke ku ya hi mbuyelo wa vuswikoti bya dyondzo, Afrika-Dzonga na yona a yi lahlekanga loko kuruku ku thwasa eka tidyondzo ta hina ku hlamuseriwa ku ya hi mbuyelo wa tidyondzo,
NQF ni ku tiboha ka yona ku kongomisa ka dyondzo ni ndzetelo, i ndlela leyi Afrika-Dzonga yi yi hlawuleke ku tisa ku cinca eka muxaka wa sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo. Macincelo lawa i yo pfuna eka ku cinca ndlela leyi sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo yi tirhisaka xiswona, makondletelelo ya yona ni xivono lexi susumetaka vadyondzi eka sisiteme leyi emintirhweni ya vona hi ku hambana.

6. Xana mbuyelo wa nkoka hi wihi?
Mbuyelo wa swiyenge hinkwaswo hi ku angarha swa Dyondzo ni Ndzetelo lowu hi ntolovelo wu vuriwaka Mbuyelo wa Nkoka, i maendlelo ya engetelo yo pfuna leswaku ku va ni ntwisiseko eka rimba.Mbuyelo lowu wa nkoka wu humesela kahle erivaleni swilaveko leswi NQF yi swi kumisisaka eka nhluvukiso wa vadyondzi endzeni ka sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo ku nga langutisiwi ngopfu xiyenge xo karhi kumbe leswi dyondzisiwaka, hi leswaku, mbuyelo lowu tekiwaka wu ri wa nkoka swinene ku vumba dyondzo ya vutomi hinkwabyo. Mbuyelo lowu wu pfuna ku kongomisa maehleketelelo ya vavumbi va pholisi, vavumbi va kharikhulamu, vakondleteri va dyondzo ni vadyondzi hi voxe.
Swa fanela eka vaveki va swipimelo ku ngenisa yin'wana ya mimbuyelo ya nkoka eka swipimelo leswi va swi bumabumelaka naswona vakunguhati va tidyondzo va fanele ku vonisisa leswaku hinkwayo mimbuyelo ya nkoka yi langutisiwile no nghenisiwa hi mfanelo eka tilevhele to hambana endzeni ka tidyondzo leti kunguhatiweke.
Mimbuyelo ya nkoka leyi amukeriweke hi SAQA hi leyi landzelaka:
* ku kuma no ahlula swiphiqo laha mahlulele ya kombisaka leswaku ku vile ni vutihlamuleri eku tekiweni ka swiboho ni leswaku miehleketo yi tirhisiwile hi ndlela yo anama swinene; 
* ntirhisano ni van'wana vanhu tani hi xirho xa ntlawa, nhlangano, rixaka; 
* nkondletelo lowunene wa munhu hi yexe ni mintirho leyi a nga ni vutihlamuleri eka yona; 
* ku hlengeleta, ku xopa-xopa, ku kondletela no kambela hi ku xopa-xopa timhaka; 
* mbulavurisano hi vuswikoti bya swa mahlo, swa tinhlayo ni/ vutshila bya ririmi hi tlhelo ra mavikelo yo vulavula hi nomo kumbe yo tsala kunene; 
* ku tirhisa sayense ni thekinoloji hi vuswikoti ni vuxopa-xopi, ni ku kombisa vutihlamuleri eka mbangu ni swa rihanyu ra van'wana; 
* ku kombisa ntwisiso wa misava tani hi tisisiteme leti nga ni vuxaka hi ku kota ku vona leswaku tindlela ta mahlulelo ya swiphiqo a ti yimi ti ri toxe 
Ku kota ku pfuna eka ku hluvukisa mudyondzi un'wana ni un'wana hi ku angarha ni ku hluvukisa ikhonomi ni swa vumunhu etikweni hi ku angarha, ku fanele ku va xikongomelo xa phurogireme yin'wana ni yin'wana ya dyondzo ku pfuna mudyondzi ku twisisa nkoka wa:
* ku xiyisisa no lavisisa maendlelo yo hambana yo pfuna eka vuswikoti byo dyondza; 
* ku va vaaki va vutihlamuleri eka vutomi bya le kusuhi, rixaka ni misava hinkwayo; 
* ku va ni ku twela hi tlhelo ra swa ndhavuko ni swa vuxongi eka tinxaka to hambana ta mahanyelo; 
* ku lavisisa swinene mayelana ni timhaka ta dyondzo ni mintirho yo fambelana ni swa dyondzo; ni 
* ku tumbuluxa tindlela ta vuxavi ni vuxavisi. 

7. Xana tidyondzo ta NQF i ta njhani?
Swinawana swa NSB swi kombisa leswaku tidyondzo ti ta:
* yimela nkatsakanyo wa nkunguhato wa mimbuyelo ya dyondzo leyi nga ni xikongomelo lexi vekiweke ni lowu faneleke ku nyika vadyondzi lava thwasaka vuswikoti byo endla ni masungulo yo yisa emahlweni tidyondzo ta vona; 
* Engetala nkoka eka mudyondzi la thwasaka wa xiyimo, ku amukeriwa ka tidyondzo, engetelo wa makete ni ku kota ku thoriwa; 
* Pfuna eka ku hluvukisa vaaki ni ikhonomi; 
* Landzelela swikongomelo swa NQF; 
* Katsa mimbuyelo yo kongoma xikan'we ni ya swiyenge hi ku angarha leyi yisaka emahlweni mhaka ya dyondzo ya vutomi hinkwabyo; 
* Laha swi faneleke, ti ta pimaniseka ni ta misava hinkwayo; 
* Nghenisa mapimelo yo angarha hi ndlela leyinene ku vonisisa leswaku xikongomelo xa tidyondzo xi fikeleriwile. Mapimelo ya fanele ya ri lama yaangarhaka tindlela ta mapimelo ta ximfumo ni ta ku angarha (summative) to fana ni tiphotifoliyo, migingiriko ya le mintirhweni ni swikambelo swo hlamula hi nomo ni swo tsala kunene; 
* Kombisa eka milawu leyi lawulaka sagwadi ra vuswikoti loko mudyondzi se a thwasile leswaku tidyondzo ti nga kumiwa hi ku hetiseka kumbe xiphemu xa tona hi ku langutisa tidyondzo leti mudyondzi a teke a ti kumile, leti katsaka kambe ku nga ri ntsena tidyondzo ta ximfumo, to ka ti nga ri ta ximfumo ni ntokoto lowu mudyondzi a wu kumeke loko a ri eku tirheni. 
Eka swinawana ku ni mpfumelelo wo tsarisa tidyondzo leti kumiweke eka swipimelo swa yuniti xikan'we ni ntsariso wa tidyondzo hinkwato leti nga kumiwangiki kona. Swipimelo swa yuniti swi vula tinhlamuselo leti tsarisiweke ta mbuyelo lowu languteriwaka wa dyondzo ni ndzetelo ni swilaveko swa mapimelo xikan'we ni malawulelo ni tin'wana timhaka leti kombisiweke eka swinawana. Maendlelo ya xivumbeko xa tidyondzo hamambirhi ma lava nkongomiso wa mimbuyelo ya dyondzo laha endlelo lero hetelela ri lavaka matwariseloya mimbuyelo ya levhele ya le makumu ni swilaveko swa mapimelo leswi fambelanaka ni wona.
Ku ni njhekanjhekisano mayelana ni navelo kumbe vuswikoti byo fikelela mpfumelelano mayelana ni mimbuyelo ya dyondzo eka rixaka ni ku hlamusela mimbuyelo hi ndlela ya vuswikoti bya swipimelo swo endla. SAQA yi vekile xilaveko xo nghenela xa swirho leswi khumbhekaka swa rixaka ntsena eka tidyondzo ni swipimelo leswi swi nga ta tsarisiwa eka NQF-ku amukeleka eka rixaka swi lava amukeleko hi swirho leswi khumbhekaka swa rixaka. Ku yisa e mahlweni vaendli va mbumambumelo ni swipimelo va nga hlawula ku yima ndhawu yin'we kumbe ku cinca hi ku olova e kuakeni ka mbumbamumelo na swipimelo, ku pfu meleriwa ku langa kumbe ku nga pfumeriwi. Ntamu wa maendlelo ya NQF hi leswaku vayimeri va swirho leswi khumbhekaka hinkwaswo ku nga ri swo karhi swi ta fanela ku endla swiboho. Ku yisa emahlweni, hi ku landzelela maendlelo lama faneleke ya nkambisiso, tidyondzo hinkwato xikan'we ni swipimelo swi fanele ku tshama swi ri karhi swi kambisisiwa ku vona leswaku swi fikelela swilaveko leswi vekiweke. Loko ku ri ni mpfumelelano wa leswaku ku laveka ku cinca ko karhi, ku ni nkarhi wo tala wo endla ku cinca loku.
Mhaka yin'wana yo tika yi vangiwa hi mimbuyelo ya dyondzo ni swipimelo swa vuswikoti. Van'wana va kombisa xiphiqo xa leswaku mbuyelo wa dyondzo wa tidyondzo ni swipimelo swin'wana swi nga hlamuseriwa hi ndlela ya swipimelo swa vuswikoti xik. mpfapfarhuto wa swipimelo swa tidyondzo ta vunjhiniyere. Hambiswiritano, eka tin'wana tidyondzo leswi swa tikanyana hikuva mbuyelo wa tidyondzo a wu le rivaleni ngopfu kumbe a wu humeseriwanga erivaleni hi ndlela yo kongoma. Tindlela hinkwato leti nga tirhisiwaka ku endla mpfumelelano wa rixaka ti nga dlaya nghingiriko wa vutumbuluxi kuruku hi ntiyiso hi wona nghingiriko lowu wa vutumbuluxi wu swi nyikaka nkoka. SAQA yi vona swi ri swa nkoka leswaku nhlamuselo ya NQF yi nyika tinhlamulo eka xiphiqo lexi, hileswaku, nthwaso wa tidyondzo wu ta yimela nkatsakanyo wa nkunguhato wa mbuyelo wa dyondzo lowu nga ni xikongomelo lexi hlamuseriweke kahle ni leyi endliweke leswaku yi kota ku nyika vadyondzi vuswikoti byo endla ni masungulo yo yisa tidyondzo emahlweni.
Eku hlamuseleni ka xikongomelo xa tidyondzo, vaveki va swipimelo va ta fanela ku langutisa leswaku xana nkoka wa tidyondzo incini ni leswaku ti pfunisa ku yini eka ku hluvukisa mudyondzi ni ku yisa emahlweni tidyondzo.
Ku yisa emahlweni, mhaka ya vuswikoti byo endla yi ringanyeta anamiso wa mianakanyo ya dyondzo ya van'wa-swa vumunhu leyi yi fambelanaka ngopfu ni mbuyelo ni timodele ta vuswikoti. Vuswikoti byo endla byi ringanyeta leswaku vuswikoti bya masungulo, vuswikoti byo endla hi ku tirha, vuswikoti bya ntshuketo hinkwaswo i swa nkoka ku hetisisa ntirho wihi ni wihi emisaveni hi ndlela leyinene. Vuswikoti bya masungulo byi hlamuseriwa tani hi ntwisiso wa leswi endliwaka ni leswaku hikwalaho ka yini swi endliwa. Vuswikoti byo endla hi ku tirha byi hlamuseriwa ku ri ku komba vuswikoti eku endleni ka nchumu wo karhi. Vuswikoti bya ntshuketo byi hlamuseriwa tani hi ku komba vuswikoti byo hlanganisa vuswikoti ni ntwisiso wa vuswikoti byebyo leswaku mudyondzi a kota ku dyondza hi maendlelo lawa leswaku a kota ku tekelela eka macincelo ni ku cinca ka mayimelo ya swilo loku ko ka ku nga languteriwanga.
Hikwalaho ka leswi, ntlhontlho lowukulu wa vaveki va swipimelo i ku fikelela ndzinganiso exikarhi ka swilaveko swa vanhu kumbe vaaki ni swilaveko swa munhu a ri yexe: ku tumbuluxa mbuyelo wa dyondzo lowu nga ni nkongomiso kahle wa xikongomelo xa tidyondzo wu tlhela wu pfumelela ku cinca-cinca ka maphakelo, mahlawulelo ya leswi dyondzisiwaka, maendlelo yo pima, ndzinganiso exikarhi ka ku laveka ka vuswikoti byo endla hi ku tirha ni ku laveka ka vuswikoti bya masungulo ni bya ntshuketo; ntekelelo wa mavumbelo ya tidyondzo, ku nga ha va ku ri hi minhlawulo, leyi khutazaka ku tumbuluxa ni nkambisiso swi ri karhi swi nga kanganyisi xikongomelo-nkulu xa tidyondzo.
Tidyondzo ni swipimelo swi tsarisiwile eka tilevhele to karhi ta rimba naswona swi na nkoka wa tikhirediti. Vadyondzi eku dyondzeni ka vona va hlengeleta tikhirediti ku ya hi nkarhi eka tidyondzo to karhi.

8. Xana NQF ya hina i ya njhani?
SAQA yi tekelerile rimba ra tilevhele ta nhungu, laha levhele ya 1 ku fikela ka ya 8 ti tekiwaka ti ri leti pfulekeke. Levhele ya 1 yi katsa tilevhele tinharhu ta tisetifikheti ta masungulo ya Dyondzo ni Ndzetelo swa Lavakulu (ABET) xikan'we ni Setifikheti ya Ntolovelo ya Dyondzo ni Ndzetelo.
Levhele ya NQF 
Rixaka ra tidyondzo 
*Rixaka ra tidyondzo
8
7
6
5
Dyondzo ni 
Ndzetelo swa
le Henhla 
* Ndavisiso wa le henhla ta vudokodela 
* Digiri ya Masitasi 
* Tidyondzo to dyondzela ntirho wo karhi 
* Digiri ya Onasi 
* Tidigiri ta rixaka ro sungula 
* Tidiploma ta le henhla 
* Tidiploma ta rixaka 
* Tisetifikheti ta rixaka 
Setifikheti yo yisa emahlweni Dyondzo ni Ndzetelo (FETC)
4 
3
2
Yiso emahlweni
wa Dyondzo
ni Ndzetelo
Tisetifikheti ta Rixaka
Setifikheti xa ntolovelo xa Dyondzo ni Ndzetelo (GETC)
1
Dyondzo ni Ndzetelo
swa Ntolovelo
Giredi 9 | Levhele ya 4 ya ABET
____________________________
Tisetifikheti ta Rixaka.

9. Xana vulawuri bya tidyondzo bya Afrika-Dzonga (SAQA) incini?
Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika Dzonga i nhlangano wa swirho swa 29 leswi thoriweke hi Vaholobye va Dyondzo ni Mintirho. Swirho swi hlawuriwa hi swirho leswi khumbhekaka eka timhaka ta dyondzo ni ndzetelo swa rixaka. Ntirho wa vulawuri wu hi kambirhi ku nga:
* ku vonisisa ku hluvuka ka NQF, hi ku endla no kandziyisa tipholisi ni swipimelo ku kota ku tsarisa minhlangano leyi nga ta tumbuluxa swipimelo kumbe tidyondzo ta dyondzo ni ku pasisa minhlangano leyi nga ta vonisisa no kambela loko swipimelo sweswo ni tidyondzo teto ti kotile ku fikeleriwa: 
* ku vonisisa matirhiselo ya NQF hi ku vonisisa matsariselo, mapasiselo ni manyikelo ya mintirho eka minhlangano leyi kombisiweke laha henhla xikan'we ni matsariselo ya swipimelo swa rixaka ni tidyondzo eka rimba. Vulawuri byi fanele nakambe byi teka magoza ku vona leswaku tindlela to pasisa ta landzeleriwa ni ku vona leswaku laha swi faneleke, swipimelo ni tidyondzo leswi swi tsariweke swa pimanyiseka ni swa misava hinkwayo. 
SAQA yi fanele ku nyika switsundzuxo eka Vaholobye va Dyondzo ni Mintirho. Vulawuri byi fanele ku tirha mintirho ya byona endzhaku ka mbhurisano ni mpfumelelano ni minhlangano hinkwayo leyi tirhanaka ni timhaka ta dyondzo, ndzetelo ni ku nyika tisetifikheti ta swipimelo leswi swi khumbhiwaka ngopfu hi NQF. Byi fanele nakambe byi landzelela timfanelo ni matimba ya minhlangano ku ya hi Vumbiwa ni Milawu ya Palamende. Hofisi ya SAQA yi ni vutihlamuleri byo tirhisa tipholisi ni swiboho leswi endliwaka hi Vulawuri.
Hi 1998 SAQA ti humesele e rivalene swinawana swa Minhlangano ya Rixaka ya Swipimelo (NSB) laha ku bohiweke leswaku ku tsarisiwa tiNSB na tiSGB. Minhlangano leyi yi ta va ni vutihlamuleri byo tumbuluxa no bumabumela tidyondzo ni swipimelo leswi nga ta tsarisiwa eka NQF. Swinawana swa Ntiyisiso wa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo (ETQA) naswona swi kandziyisiwile hi 1998 naswona swi endlile leswaku ku va ni ku pasisiwa ka minhlangano ya ETQA. Minhlangano leyi yi ta va ni vutihlamuleri byo pasisa vanyiki va dyondzo ni swipimelo swa dyondzo ni ndzetelo leswi tsarisiweke eka NQF, ku vonisisa ta manyikele, ku kambela mapimelo ni ku kondletela vukamberi eka vanyiki hinkwavo va dyondzo ni ndzetelo ni ku tsarisa vapimi.

10. Xana SAQA yi vumbiwa hi swirho swa njhani naswona swikongomelo swa yona hi swihi?
Maendlelo yo tiyisisa nkoka no veka swipimelo swa NQF ma hi tindlela timbirhi:
* Vutivi lebyi fambelanaka ni leswi humelelaka emisaveni eminkarhini ya sweswi byi tumbuluxiwa hi vuxaka exikarhi ka mintlawa yo hambana ya vaaki, ku suka eka swidyondzeki ku fika eka valavisisi ni van'wa-mabindzu, ku suka eka vatirhi ku fika eka vatshila va mintirho yo karhi hileswaku ku tumbuluxiwa ka vutivi a ka ha kumeki exikarhi ka ntlawa wo khuma wa vatshila vo karhi ntsena.
  
* Sisiteme ya rixaka ya dyondzo yi fanele ku ringanisa xilaveko xa dyondzo ya nkoka eka vaaki hinkwavo ni xilaveko xo cinca-cinca ku kota ku fikelela eka mayimelo ya swilo lawa yo anama yo hambana lawa vadyondzi va langutaneke na wona hileswaku ku ringanisa exikarhi ka swilaveko swa tiko hinkwaswo ni swa munhu ari yexe. 
Ndlela yo sungula yi kombisiwile no hlamuleka eka swivumbeko leswi SAQA yi nga na swona enkarhini wa sweswi. SAQA yi vumbiwile hi vayimeri lava khumbhekaka hi timhaka ta dyondzo ni ndzetelo eAfrika-Dzonga. Vuxirho bya tiNSB na byona byi kombisa kahle vuxaka lebyintshwa eku tumbuluxeni ka vutivi-tiNSB ti vumbiwa hi vayimeri vo huma eka tsevu wa minhlangano leyi khumbhekaka ya rixaka leyi nga ni ntsakelo lowukulu eka xiyenge lexi: tindzawulo ta mfumo, mabindzu, vatirhi, vanyiki va dyondzo ni ndzetelo, mintlawa leyi nga ni ntsakelo ni minhlangano ya vaaki/vadyondzi. Emasungulweni minhlangano leyi tshameke ehansi ku burisana hi mhaka ya swilaveko swa dyondzo ni ndzetelo etikweni i ya nhlayo ya le hansi swinene. Ku yisa emahlweni, swirho swa tiSGB swi hlawuriwa ku suka eka mintlawa ya nkoka leyi khumbhekaka swinene naswona yi nga ni ntsakelo mayelana ni timhaka ta dyondzo ni ndzetelo ni hi ku languta leswaku ku tumbuluxiwa ka vutivi lebyi fambelanaka swa humelela hikwalaho ka mbhurisano lowu anamisiweke.
Ku tinyiketela ka NQF eka dyondzo ni ndzetelo leswi kongomisaka eka mbuyelo ku ri ndlela yo tisa ku cinca ka sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo eAfrika-Dzonga swi kombisiwile eka ndlela ya vumbirhi laha henhla. Hi ku hlamusela swipimelo ni tidyondzo swa rixaka ku ya hi mbuyelo wa dyondzo ni hi ndlela ya mimbhurisano ni minhlangano yo hambana leyi khumbhekaka, NQF yi veka swilaveko swa rixaka ku ya hi nkoka, emahlweni ka vaaki va tiko. Rixaka ri nge he kondeleli xiyimo laha vuswikoti bya vathwasi va tidyondzo to fana byi hambanaka ngopfu ku fikela laha vathori va nga ha koteki ku twisisa leswaku kahle-kahle vuswikoti bya tidyondzo to karhi hi byihi; rixaka ri nge he kondeleli nakambe xihlawu-hlawu eka vadyondzi ku ya hi ku hleketelela kunene vuswikoti lebyi vadyondzi va nga na byona; rixaka ri nge he kondeleli ku ka ri nga tekeli enhlokweni swipimelo leswi tirhisiwaka ematikweni hinkwawo swa tidyondzo. Hi ku komisa, mbuyelo wa dyondzo, swipimelo ni tidyondzo swi fanele ku humeseriwa kahle erivaleni leswaku ku nga vi ku kanakanisa eka leswi languteriwaka eka vadyondzi la va thwaseke eka tidyondzo ta vona.
Hi ku vumbiwa ka tiETQA, SAQA yi vonile leswaku ku nyika swipimelo ni tidyondzo i ntirho wa vanyiki lava swi dyondzeleke ni vadyondzi ni van'wana lava khumbhekaka hi swiyenge leswi swa dyondzo ni ndzetelo. Tidyondzo hi ku hambana ka tona ni swipimelo hi ku hambana ka swona swi ta tumbuluxa swilaveko swo karhi eka maendlelo ya kharikhulamu ni manyikele eka mapimelo ni madyondziselo. Mhaka ya nkoka eka SAQA a hi leswaku vanyiki hinkwavo va landzelela phurogireme ya manyikelo ya rixaka kambe i ku vonisisa leswaku vadyondzi hinkwavo lava pasaka eka tidyondzo kumbe swipimelo leswi tsarisiweke swa NQF va va va kota ku humesela kahle erivaleni mbuyelo wa dyondzo wa tidyondzo kumbe swipimelo hi ku fikelela swilaveko leswi hlamuseriweke. Hikwalaho, SAQA yi nge tsarisi tiphurogireme ta dyondzo eka NQF; kambe tiETQA ti ta kambela tiphurogireme leti ta vanyiki hi ku hambana ka vona ku ri hi ndlela yo tipasisa, ku ri hi ndlela yo tiyisisa eka vadyondzi ni vatirhisi van'wana va sisiteme leyi leswaku mudyondzi un'wana ni un'wana la thwasaka eka phurogireme leyi ya dyondzo, u fikelerile no humesela erivaleni vuswikoti kumbe mbuyelo wa dyondzo lowu languteriwaka eka tidyondzo kumbe swipimelo. Ntlawa wo antswa ku vonisisa mhaka leyi, i nhlangano lowu vumbiwaka hi vayimeri va lava khumbhekaka, lava gingiritekaka ngopfu eka xiyenge xa tidyondzo ni swipimelo leswi, hileswaku, ETQA leyi yi nga ni xiyenge lexi tani hi nkongomelo-nkulu wa yona. Hikwalaho ka sweswo, ni hikwalaho ka mintirho ya yona yo tiyisisa nkoka, ETQA yi fanele ku va ni vuyimeri bya lava khumbhekaka bya rixaka eka levhele yo boha swiboho, laha vuyimeri lebyi byi nga ta va ni vutihlamuleri ni mbonikelo eka vaaki.
SAQA yi na "swandla" swimbirhi, ku nga, Vuveki bya Swipimelo ni Ntiyisiso wa Nkoka. Swirho-ntsongo eka Vuveki bya Swipimelo i tiNSB na tiSGB, kasi swirho-ntsongo eka xandla xa Ntiyisiso wa Nkoka i tiETQA. SAQA yi nga hlawula ku thola minhlangano yo hlela loko yi vona swi ri swa nkoka. Mintirho ya SAQA yi kombisiwile eka Nawu wa SAQA naswona yi se yi kombisiwile laha henhla. Mintirho ya tiNSB na tiSGB yi kombisiwile eka swinawana leswi nga hansi ka Nawu wa Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (Nawu wa No. 58 wa 1995) : tiNSB, Gazete ya Mfumo ya No. 18787 (28 Nyenyankulu 1998) kasi swilaveko swo pasisa ni mintirho ya tiETQA xikan'we ni vanyiki va dyondzo swona swi kombisiwile eka swinawana leswi nga ehansi ka Nawu wa Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (Nawu wa No. 58 wa 1995) : tiETQA, Gazete ya Mfumo ya No. 19231 (8 Ndzhati 1998).
Eka NQF, tidyondzo hinkwato ti kondleteriwile ku ya hi 12 wa swiyenge. SAQA yi vumbile 12 wa tiNSB, NSB yin'wana ni yin'wana yi yimela xiyenge xa yona. Swiyenge leswi hi leswi landzelaka:
NSB 01 Vurimi ni Nhlayiso wa Ntumbuluko
NSB 02 Vutshila niNdhavuko
NSB 03 Mabindzu, Nxava-nxaviso ni Tidyondzo ta Vulawuri
NSB 04 Tidyondzo ta Mbulavurisano ni Ririmi
NSB 05 Dyondzo, Ndzetelo ni Nhluvukiso
NSB 06 Vumaki, Vunjhiniyere ni Thekinoloji
NSB 07 Tidyondzo ta Ximunhu ni Ntivo-swa rivala
NSB 08 Nawu, Sayense ya Swa Tinyimpi ni Vusirheleli
NSB 09 Sayense ya swa Rihanyu ni Mintirho ya Swa Ximunhu
NSB 10 Sayense ya Fisika, ya Matematiki, ya Tikhompyuta ni ya swa Vutomi
NSB 11 Mintirho
NSB 12 Nkunguhato wa Swivumbeko ni Vuaki
TiNSB ta 12, yin'wana ni yin'wana yi yimela xiyenge xa dyondzo
     
  

Mintirho ya tiNSB yi katsa leswi landzelaka:
* ku hlamusela no bumabumela eka SAQA mindzelekano ya swiyenge swa dyondzo ni ku vumba rimba endzeni ka swiyenge leswi ra swiyenge-ntsongo; 
* ku vumba tiSGB endzeni ka rimba ra swiyenge-ntsongo, ni ku vonisisa leswaku mintirho ya tiSGB yi fikelela swilaveko swa SAQA; 
* ku bumabumela ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo eka SAQA; 
* ku vonisisa ku tivisa ka mahungu mantshwa no kambisisa tidyondzo ni swipimelo; 
* mbulavurisano ni tiETQA; 
* nhlamuselo ya swilaveko ni maendlelo swo hlela swipimelo ni tidyondzo; 
tiNSB a ti tumbuluxi swipimelo kumbe tidyondzo kambe ti vonisisa migingiriko leyi eka levhele ya swiyenge-ntsongo.
Mintirho ya tiSGB yi katsa leswi landzelaka:
* ku tumbuluxa swipimelo ni tidyondzo hi ku landzelela swilaveko swa Vulawuri eka swiyenge-ntsongo ni tilevhele leti kumisisiweke; 
* ku tivisa ka mahungu mantshwa no kambisisa swipimelo; 
* ku bumabumela swipimelo ni tidyondzo eka tiNSB; 
* ku bumabumela swilaveko swa ntsariso wa vapimi ni vahleri kumbe minhlangano ya vahleri. 
ETQA yi nga vumbiwa eka xiyenge xa vanhu kumbe vaaki, eka xiyenge xa vukumisa-bindzu kumbe eka xiyenge xa sisiteme-ntsongo ya dyondzo ni ndzetelo. Ku va tiETQA ti kumeka ti ri karhi ti tirha mintirho yo fana ku ta hunguteka eku vumbiweni loku ka tiETQA, hileswaku, ETQA yin'wana ni yin'wana yi ta pasisiwa ku ya nkongomelo-nkulu wa yona, ku ya hi vuxaka bya yona ni xiyenge xo karhi leswaku mintirho ya yona yi nga vi yi fana ni yin'wana mintirho ya ETQA leyi se yi vumbiweke. Mintirho ya tiETQA yi katsa leswi landzelaka:
* ku pasisa vanyiki va dyondzo ni ndzetelo; 
* ku tlakusa nkoka exikarhi ka vanyiki va dyondzo ni ndzetelo; 
* ku xiyisisa manyikelo; 
* ku kambela vupimi ni ku kondletela vuhleri exikarhi ka swirho swa vanyiki; 
* ku tsarisa vapimi; 
* ku nyika tisetifikheti eka vadyondzi; 
* ntirhisano ni minhlangano ya vahleri; 
* ku bumabumela swipimelo kumbe tidyondzo tintshwa eka tiNSB kumbe ku antswisa swipimelo ni tidyondzo leswi nga kona; 
* ku hlayisa switiviwa; 
* ku yisa swiviko eka SAQA. 
TiETQA a ti veki swipimelo; ti vonisisa leswaku manyikelo ni mapimelo ya swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke swi endliwa hi ndlela ya nkoka. Ku yisa emahlweni, swi nga endleka ETQA yo karhi yi nga ri munyiki wa dyondzo ni ndzetelo; ntirho-nkulu wa yona i ku vonisisa ta nkoka wa manyikelo ni mapimelo ya vanyiki lava yi va pasiseke.
Ku kota ku va vanyiki va dyondzo ni ndzetelo va pasi iswa hi tiETQA, va fanele ku hetisisa swilaveko leswi landzelaka:
* va fanele ku va va tsarisiwile tani hi vanyiki ku ya hi nawu lowu faneleke; 
* va fanele ku va ni sisiteme ya vulawuri ya nkoka; 
* ku kota ku hluvukisa, ku nyika ni ku pima nkoka wa tiphurogireme ta dyondzo tihumelerisaka hikwalaho ka swipimelo ni tidyondzo to karhi ta NQF; 
* ku va ni swipfuno leswi faneleke swa timali, vulawuri ni miako; 
* ku va ni tipholisi ta matholele ya vatirhi, matlakusele ni nhluvukiso; mamukelele ya vadyondzi, tisisiteme ta ndzetelo ni nseketelo; ta vulawuri bya mintirho yo endla ya le handle; vulawuri bya mapimelo; 
* ku va ni tindlela leti faneleke ti landzeleriwa eku vikeni ka swiviko; 
* ku va ni vuswikoti byo fikelela mbuyelo lowu languteriwaka hi ku tirhisa swipfuno ni maendlelo lama nga kona. 
SAQA yi vona xilaveko xo amukela vanyiki eka sisiteme lava nga fikeleriki swilaveko leswi swo pasisiwa hinkwaswo. Eka xiyimo xo fana ni lexi, SAQA yi pfumelela mpasiso wa xinkarhana laha hi nkarhi lowu, munyiki a nga ta fanela ku nghenela phurogireme ya nhluvukiso leyi yi vonaka leswaku vanyiki va kota ku pfuneka ku kondza va fikelela swilaveko swo pasisiwa. Ku yisa emahlweni, mpasiso wa nkarhinyana wu nga nyikiwa ntsena hi ku xiyisisa leswaku ku navela ka mudyondzi ku hlayisekile hi nkarhi lowu wa nhluvukiso.

11. Xana nkoka eka mapimelo wu ta hlayisisiwa ku yini?
SAQA yi kumisisile tindlela ta mapimelo leti nga tirhisiwaka ku vonisisa leswaku ku langutisiwa tin'wana tindlela leti nga tirhisiwaka ematshan'wini ya ndlela ya xikhale leyo tsala swikambelo. I ntiyiso leswaku nkambisiso wa mbuyelo wa nkoka wu kombisa kahle ku soleka ka tindlela leti ta mapimelo ya vutshila lebyo hlaya byo hambana-hambana. Tindlela leti nga tirhisiwaka letintshwa ta mapimelo i xilaveko lexikulu eka sisiteme hikuva ti ta pfuna ku tiyisisa leswaku ku ni nhlamuselo wa ntiyiso lowu nga cinceku wa swipimelo leswi lavekaka exikarhi ka vapimi etindhawini to hambana to dyondzela naswona leti tsarisiweke eka tiETQA to hambana, hileswaku ku sivela mhaka ya :ku cinca-cinca ka swipimelo". Loko ku tirhisiwa swipimelo swo hambana eka sisiteme hinkwayo, ku ta va ni ku soleka eka sisiteme leyi. Ku vona leswaku mhaka leyi a yi humeleli, SAQA yi vekile vakamberi vo hlaya.
Xipimelo xin'wana ni xin'wana lexi tsarisiwaka eka NQF xi fanele xi:
* twarisa swilaveko swa swipimelo swa mbuyelo wa dyondzo; 
* veka kahle swilaveko swo tsarisa swa vapimi va mbuyelo wolowo, ni ku 
* kombisa tindlela to hlela leti nga tirhisiwaka handle ka leyi ya ntolovelo ku katsa ni ku bumabumela nhlangano kumbe minhlangano yo hlela ya mimbuyelo yoleyo. 
Hikwalaho ka sweswo, vakunguhati va tidyondzo ni swipimelo va ni ntirho wa nkoka wo humesela kahle erivaleni, swipimelo leswi nga kanganyiseku ni swilaveko leswi faneleke swa mapimelo.
Ku yisa emahlweni, exikarhi ka mintirho ya ETQA ku ni leyi landzelaka:
* ku pima nkoka wa mapimelo ni ku kondletela vuhleri exikarhi ka vanyiki hi ku hambana ka vona; 
* ku tsarisa vapimi hi ku landzelela swilaveko leswi vekiweke ku endla ntirho lowu; 
* ku vumba ntirhisano ni nhlangano kumbe minhlangano leyi thoriweke ku hlela eka tiETQA 
Hikwalaho eka endlelo ro pima nkoka ku nga ni ntshikelelo eka maendlelo yo hlela ku vonisisa leswaku ku tirhisiwa swipimelo swo fana hi vanyiki hinkwavo.
Xo hetelela, SAQA yi ni mfanelo wo thola nhlangano wo hlela loko yi vona swi fanerile, ku tiyisisa leswaku mapimelo ya mimbuyelo leyi kombisiweke eka tidyondzo ni swipimelo swa NQF i swa ntiyiso, leswi amukelekaka ni leswi tshembhekaka eka tiETQA kumbe vanyiki hi ku hambana ka swona.

12. Xana SAQA yi vonisisa ku yini leswaku swirho leswi khumbhekaka swi amukela tipholisi ta yona ke?
Nawu wa SAQA wu kombisa kahle leswaku NQF yi fanele ku vumbiwa endzhaku ka mbhurisano ni ntirhisano ni minhlangano leyi nga ni vutihlamuleri eka timhaka ta dyondzo, ndzetelo ni vanyiki va tisetifikheti ta swipimelo swa NQF.
Mhaka ya ku va Nawu wa SAQA wu kombisa kahle xilaveko xo va SAQA yi fanele ku tirha ntirho wa yona hi moya wa mbhurisano ni ntirhisano swi komba kahle ku tinyiketela ka mfumo lowuntshwa wa xidemokhirasi eka mhaka ya vuyimeri ni ku nghenela ka vanhu hinkwavo lava khumbhekaka va tindhawu hinkwato ta dyondzo ni ndzetelo. Ntshikelelo lowu wo katsa vanhu hinkwavo wu ni timitsu ta wona eka matimu yo sivela swirho swo hlaya swa vaaki eka ku endla swiboho swa nkoka mayelana ni dyondzo ni ndzetelo. Xikombiso, vuswikoti lebyi a byi fanele ku hluvukisiwa xikan'we ni nongonoko wa leswi a swi fanele ku dyondzisiwa khale a swi endliwa hi lava a va vuriwa vatshila eka swiyenge sweswo, ko tala a ku ri swidyondzeki swo huma eka swikolo swa ximfumo, hileswaku vanyiki va dyondzo va nga burisananga ni vatirhisi va tidyondzo leti ku nga vamabindzu, minhlangano ya vatirhi ni vadyondzi. Leswi swi vangile xisolo xa leswaku ku ni ku hambana lokukulu exikarhi ka leswi dyondzisiwaka eka tindhawu to dyondzela ta ximfumo ni leswi lavekaka emintirhweni kumbe eku yiseni emahlweni ka tidyondzo. Ku yisa emahlweni a ku nga ri ni ku tirhisana ngofu exikarhi ka Vaholobye wa Dyondzo ni wa Matimba ya Vanhu; eka tiindhastri kumbe tikhampani kumbe ni mfumo; exikarhi ka vanyiki va dyondzo ya ximfumo ni valeteri. Leswi a swi vula leswaku ku hava ndlela yo yelanisa dyondzo leyi nyikiwaka hi vanyiki vo hambana kumbe tikhoso-tidyondzo a ti ri ta ndhawu yo karhi yo dyondzela. Hikwalaho ka ndhavuko wa mbhurisano ni ntirhisano eka mavekele ya swiboho eAfrika-Dzonga lontshwa, xivangelo xa vuyimeri lebyinene byo anama eka ku endla swiboho swa mimbuyelo ya tidyondzo to karhi i swa mfanelo. Ku va Afrika-Dzonga yi kota ku yimela ku cinca loku nga kona ka mbangu, i swa nkoka leswaku marito hinkwawo eka swiyenge swa dyondzo ya yingiseriwa, mfumo, swidyondzeki, vamabindzu, makete wa vatirhi, vanyiki va dyondzo ni ndzetelo ku hlaya vangari vangani. Ndlela yo katsa vanhu hinkwavo lava khumbhekaka eku vekeni ka swipimelo ni le ku tumbuluxeni ka tidyondzo swi ta pfuna leswaku tindlela letintshwa ti amukeriwa kahle, leswi nga ta endla leswaku Afrika-Dzonga yi va ehenhla ka minhluvuko ya misava hinkwayo.
SAQA yi tinyiketerile ka endlelo ro burisana ni vanhu eku endleni no tirhisa pholisi. Tidyondzo ni swipimelo swa laveka ku kota ku hindza ka endlelo ra mbhurisano ni lava khumbhekaka ntsena tani hi masungulo naswona ndlela ya mbhurisano hi ku anama yi ta landzela laha vanhu hinkwavo va nyikiwaka nkarhi wo kambisisa no nyika mavonele ya vona ehenhla ka swipimelo leswi kunguhatiweke. Ku yisa emahlweni, tidyondzo ni swipimelo swi tlhela swi yisiwa eka Ntlawa wa "Reference" lowu vumbiwaka hi minhlangano yo yimela vatsoniwa ni swiyenge swa vaaki lava va nga tekeriwiki enhlokweni leswaku va nyika miehleketo ya vona swi nga si tsarisiwa, ku ri ndlela yo vonisisa leswaku swipimelo ni tidyondzo leswi kunguhatiweke a swi hlawuli hi ndlela leyi nga amukelekiki swin'wana swa swiyenge leswi swa vaaki.
Eku tirheni ka mintirho ya yona yo tiyisisa nkoka, tiETQA ti languteriwa ku va ni vuyimeri bya rixaka bya lava khumbhekaka. Xikongomelo-nkulu xa vuyimeri lebyi i ku tiyisisa vutihlamuleri ni mbonakelo evanhwini. Ehenhla ka sweswo matsalwa hinkwawo ya pholisi ya SAQA ya tsariwa hi ndlela ya mbhurisano leyi pfulekeke ni swirho hinkwaswo leswi khumbhekaka naswona loko matsalwa lawa ya ha ri mpfapfarhuto ya kandziyisiwa eka Gazete ya Mfumo leswaku vanhu va nyika mavonele ya vona ehenhla ka wona. Vahlawuriwa hinkwavo lava hlawuriweke ku va swirho swa SAQA handle ka swirho swa Vulawuri swa kombisiwa eka Gazete ya Mfumo loko swi nga si thoriwa leswaku vanhu va nyika miehleketo ya vona ehenhla ka vahlawuriwa lava. Nakambe, hinkwawo matsalwa lawa ya lavaka miehleketo ya vaaki ni matsalwa hinkwawo ya SAQA lama nga ka Gazete ya Mfumo ya poseriwa eka "website". Hi ndlela leyi SAQA yi tiyisisa mbonakalo evanhwini ni nkatso entirhweni wa yona.
Sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo leyi vumbiwaka hi ku katsa vanhu hinkwavo ni mbhurisano ni vanhu hinkwavo leswaku yi ta kota ku fikelela swilaveko swa vanhu hinkwavo lava khumbhekaka yi amukeleka no tshembheka eka vaaki lava yi endleriweke vona ku tlula loko swi nga vanga tano. Ku yisa emahlweni, SAQA, nhlangano wo letela eka sisiteme ya Afrika-Dzonga i mulanguteri la nga xikarhi, hileswaku a hi xandla kumbe ndzawulo ya mfumo, a hi nhlangano wa vamabindzu kumbe vatirhi naswona a ku na ku fambelana ni xiyenge xa vanyiki va dyondzo ni ndzetelo. Hikwalaho ka sweswo, SAQA a yi na vuxaka ni tiajenda ta swiyenge leswi hinkwaswo, hikwalaho yi kota ku va kondletela hi ndlela ya ntiyiso mimbhurisano exikarhi ka swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka hi timhaka ta dyondzo ni ndzetelo laha nkarhi wun'wana ku pfaka ku va ni madzolonga ya minavelo ya swiyenge hi ku hambana ka swona.
Nawu wa SAQA i xikombiso xa nawu wo pfumelela-a wu lerisi ku suka ehenhla, kambe wu pfumelela ku vumbiwa ka NQF hi vanhu hinkwavo laha ku vaka ni mimbhurisano exikarhi ka vanhu hinkwavo. I xikumiwa xa ntokoto, maehleketelelo ni maendlelo ya Maafrika-Dzonga ku suka eka vuyimelo byo hambana. Yinhla ya nchumu lowu i ku nghenelela ka xidemokhirasi, nxopa-nxopo wa va swa miehleketo ni vukona bya swipfuno-hinkwaswo leswi hi leswi kumekaka eka maendlelo ni matirhiselo ya NQF hi SAQA.

13. Xana SAQA yi endla yini ku vonisisa leswaku nkoka wu va nchumu wa nkoka eka NQF hinkwayo?
Swikongomelo swa NQF swi tiyisisa mhaka ya nkoka eka sisiteme leyintshwa. Nakambe, NQF yi seketela mhaka leyi ya nkoka leyi katsaka ku veka swipimelo ni ku tiyisisa nkoka. Xipimelo ni tidyondzo swin'wana ni swin'wana leswi tsarisiwaka ka NQF swi rhanga swi pimiwa hi swilaveko leswi nga swikongomelo swa NQF ku tiyisisa leswaku swi fikelela swilaveko swa rimba ra tidyondzo leti hlanganisiweke leri seketelaka mhaka ya dyondzo ya vutomi hinkwabyo. Hi ndlela yoleyo, masungulo ya ntiyisiso wa rixaka ni wa misava hinkwayo wo fikelela swipimelo leswi swi ya hi ndlela leyi swilaveko ni swikongomelo leswi swi tekisiwaka xiswona.
Hi ku hlanganisa swilaveko leswi eka ndlela yo aka leyi katsaka vanhu hinkwavo, swipimelo leswi swi nga ta va swi vekiwile hi ku landzelela maendlelo yo katsa vanhu hinkwavo lava khumbhekaka ni maendlelo ya tiNSB na tiSGB kutani swi tsarisiwa eka rimba, ku ta va ni ntiyiso wa mafikelelo ni manyikelo ya swona, ya vatirhisi hinkwavo va sisiteme ya dyondzo hi siisteme ya ETQA. Sisiteme leyi yi kombisa maendlelo ya nkatso wa vanhu hinkwavo ni vuyimeri bya vanhu hinkwavo. Hikwalaho ko lava ku hlayisa nkoka wa swipimelo, nkoka wa xirhendzevutana xa rimba wa pfariwa. Hi ku pfariwa loku, sisiteme yi kota ku pfumelela ku antswisiwa ka maendlelo ya swipimelo ni tidyondzo ni le ka vunyiki ni mapimelo ya swipimelo ni tidyondzo leti hi vatirhisi va swipimelo ni tidyondzo leti. Hi marito man'wana, NQF i sisiteme yo tiyisisa eka vadyondzi ni van'wana vatirhisi va sisiteme ya dyondzo ni ndzetelo leswaku tikhirediti, tisetifikheti, masagwadi leswi nyikiwaka hi nkarhi wa tidyondzo swi landzelela swipimelo leswi tsarisiweke eka rimba, ni leswaku minkunguhato hinkwayo yi nyika dyondzo ku ya hi swipimelo leswi. Ndlela leyi ya nkatso wa nkoka wa xirhendzevutana yi tiyisisa leswaku vutihlamuleri byo veka swipimelo ni vunyiki bya dyondzo ni ndzetelo swa nkoka swi le mavokweni ya swirho hinkwaswo leswi khumbhekaka hi mhaka ya dyondzo ni ndzetelo leswi nghenelelaka eka maendlelo ya SAQA.

14. Xana SAQA yi tivisa ku yini tidyondzo leti kumiweke khale (RPL)?
Xin'wana xa swikongomelo swa NQF i xilaveko xo kondletela mfikelelo eka, ni ku yisa emahlweni eka dyondzo, ndzetelo ni tindlela ta mintirho ni ndlela yo hatlisisa ndzulamiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona eka dyondzo, ndzetelo ni matholele ya vatirhi. SAQA yi tlhontlhiwa ku kuma ndlela yo fikelela swikongomelo leswimbirhi, ku kuma ndlela yo tiva tidyondzo ta xikhale, leti a ti ri ta ximfumo naswona leti a ti tekeriwa enhlokweni ti ri toxe. SAQA yi kombile ku tiyimisela ka yona ku nghenelerisa swirho swa yona eka xiyenge xa RPL tani hi ndlela yo hetisisa hi ku endla xikongomelo lexi.
SAQA yi kombisile RPL eka swinawana swa NSB yi tlhela yi vulavula hi yona eka swinawana swa ETQA. Eka swinawana swa NSB, swilaveko swo tsarisa tidyondzo swi humeseriwe kahle erivaleni. Xin'wana xa swilaveko leswi hileswaku nkunguhato wu fanele ku kombisa kahle eka milawu yo nyika masagwadi leswaku mudyondzi a nga thwasa eka tidyondzo ta yena hi ku hetiseka kumbe hi swiphemu ku ya hi ku xiyisisa ni ku tiviwa ka tidyondzo leti kumiweke khale. Yinhla ya endliwa leswaku mhaka ya RPL yi angarela ntsena a yi vekeriwi leswaku yi langutisa mbuyelo wa tiyondxo leti ti nga kumeka, yinga langutisanga na kambe leswaku ti te hi ndlela yihi na vuxokoxoko bya ntirho.
Eka swinawana swa ETQA, xinawana xa swilaveko swo pasisiwa tani hi ETQA hileswaku migingiriko ya ETQA yi fanele ku yisa emahlweni swikongomelo swa NQF, hikwalaho mayelana ni swikongomelo leswi, tipholisi ni tindlela hinkwato ta RPL naswona i vutihlamuleri bya ETQA hikwalaho swi ta langutisiwa eka endlelo ro yi pasisa.

15. Xana hi swihi swin'wana leswi endliwaka hi hofisi ya SAQA?
SAQA yi ni vutihlamuleri byo endla no hlayisa Switiviwa swa Vuxokoxoko bya Vadyondzi swa Rixaka (NLRD). Tsalwa ro sungula ra NLRD ri simekiwile hi 1999. Loko yi ta va yi hetisekile ni ku va yi hlengeletile mahungu hinkwawo lama faneleke, NLRD yi ta kota ku nyika mahungu mayelana ni:
* SAQA ni swiyenge-ntsongo swa yona (tiNSB,tiSGB na tiETQA); 
* Tidyondzo ni swipimelo leswi tsarisiweke eka NQF; 
* TiETQA leti pasisiweke ni vanyiki va tona; 
* Vapimi lava tsarisiweke; 
* Minhlangano yo hlela; 
* Vuswikoti lebyi fikeleriweke hi mudyondzi un'wana ni un'wana. 
NLRD yi ta kota ku nyika vaendli va pholisi mahungu ku va pfuna ku endla swiboho mayelana ni ntokoto lowu va wu kumeke.
SAQA yi ni ntirho wo kambela nkoka wa tidyondzo, ngopfu-ngopfu ta vahlampfa lava lavaka ku nghenela tidyondzo laha Afrika-Dzonga kumbe lava lavaka ku thoriwa emintirhweni laha Afrika-Dzonga.
SAQA nakambe yi na Ndhawu ya Swipfuno laha ku hlayisiwaka matsalwa lama kandziyisiweke ma SAQA ni matsalwa lama fambelanaka na SAQA ni man'wana matsalwa lawa vatirhi va le ka SAQA va nga lavaka ku ma tirhisa entirhweni wa vona.
Swiyenge swa Mbulavurisano ni xa Matsalani swi pfuna SAQA hi ntirho wa vumatsalani eka Vulawuri ni tikomiti-ntsongo ta byona loko byi tshuka byi ve ni minhlangano yo karhi, xik. Komitinkulu, Komiti ya swa Timali.
Hi ta pfula ndlela ya NQF hi ku famba hi ku ehleketa, vutihlamuleri no tiya: ku ehleketa hi ku tirhisa mianakanyo; vutihlamuleri hi ku hlamusela maendlelo ni swiboho leswi tekiwaka; ku tiya hi ku nyika vurhangeri
SBA Isaacs

Vuxoko-xoko byo tihlanganisa na SAQA
Matsalwa ya Nawu ni man'wana matsalwa lawa ya kandziyisiweke hi SAQA
* Nawu wa SAQA (No. 58 wa 1995) 
* Swinawana swa NSB (Gazete ya Mfumo No. 18787; 28 Nyenyankulu 1998) 
* Swinawana swa ETQA (Gazete ya Mfumo No. 19231; 8 Ndzhati 1998) 
* Xibukwana xa NSB 
* Swilaveko swo endla no kambela nkoka wa tidyondzo ni swipimelo endzeni ka NQF 
* Swilaveko ni swiletelo swa tiETQA 
* Swilaveko ni swiletelo swa vanyiki 
* Swiletelo swa mapimelo ya swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke eka NQF. 
SAQA yi kandziyisa SAQA UPDATE hi minkarhi yo hlaya. Phepha-hungu leri ra pheji rin'we ri nyika mahungu lamantshwa mayelana ni nhluvuko lowu vaka kona mayelana ni matirhisele ya NQF.
SAQA yi kandziyisa mahungu hi minkarhi yo tala lama pfunaka ku tivisa vahlayi hi swiboho ni nhluvuko lowu vaka kona eka SAQA ni ku kombisa mimbhurisano leyi nga kona. Yi kombisa nakambe mahungu mayelana ni timhaka ta NQF. Buletini ya No. 1(Mudyaxihi 1997) i ya nkoka tani hilaha yi xaxametaka swiboho swa SAQA hi ku languta NQF.
Milawu leyi fambelanaka
* Nawu wa Dyondzo ya Rixaka 
* Nawu wa ti Dyondzo ta le Henhla 
* Nawu wo Antswisa Vutshila 
* Nawu wa Mahakelelo yo Antswisa Vutshila 
* Nawu wo yisa Emahlweni Dyondzo ni Ndzetelo 
* Nawu wa Swikolo swa Afrika-Dzonga 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nhlamuselo ya marito (hi ku landzelela swinawana swa NSB na ETQA).
Ku pasisa swi vula ku nyikiwa ka setifikheti, hi xitalo ku ringana nkarhi wo karhi eka munhu, nhlangano kumbe vandla xo komba vuswikoti byo endla ntirho wo karhi eka sisiteme yo tiyisisa nkoka leyi vekiweke hi Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga hi ku ya hi Nawu wa SAQA.
Vuswikoti byo endla swi vula vuswikoti byo endla ku nga mbuyelo wa dyondzo endzhaku ko thwasa eka tidyondzo.
Mupimi I munhu loyi a tsarisiweke hi nhlangano wo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo hi ku landzelela swilaveko leswi vekiweke ku endla leswi hi SGB, ku pima mfikelelo wa swipimelo ni tidyondzo ta Rimba ra Tidyondzo ta Rixaka.
Mbuyelo wa nkoka i mimbuyelo ya tidyondzo hinkwato leti ti angarelaku kudyondsa ni kudyondziza.
Nhlangano wo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo (ETQA) i nhlangano lowu pasisiweke hi ku ya hi xiyenge xa 5(I)(a)(ii) xa Nawu wa SAQA. Nhlangano lowu wu ni vutihlamuleri byo kambisisa no kambela loko swipimelo ni tidyondzo swa rixaka swi fikeleriwile ni ku vona leswaku hi yihi mintirho yo kambisisa no kambela tidyondzo ni swipimelo swa rixaka leswi faneleke ku langutisiwa ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(i) xa Nawu wa SAQA.
Mbuyelo ya levhele yo hetelela i mbuyelo lowu faneleke ku fikeleriwa hi mudyondzi loyi se a thwasaka eka tidyondzo ta yena
Mapimelo hi ku katsakanya i ndlela ya mapimelo lama pfumelelaka mudyondzi ku kombisa vuswikoti byo endla lama tirhisaka maendlelo ya ximfumo ni yo engetela.
Nhlangano wo hlela I nhlangano lowu thoriweke hi vuhlawuri ku tirha ntirho wo hlela.
Nhlangano wa Swipimelo wa Rixaka (NSB) i nhlangano lowu tsarisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(ii) xa nawu wa SAQA. Nhlangano lowu wu ni vutihlamuleri byo endla swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo ni ku vonisisa timhaka ta matsariselo ya swona ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(i) xa Nawu wa SAQA.
Mbuyelo swi vula mbuyelo wa dyondzo.
Nkongomelo-nkulu swi vula nghingiriko kumbe xikongomelo lexi nhlangano wu kongomiseke ngopfu eka xona,
Nhlangano wo endla Swipimelo (SGB) I nhlangano lowu tsarisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(i) xa Nawu wa SAQA. Nhlangano lowu wu ni vutihlamuleri byo endla swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo ni ku vonisisa timhaka to hluvukisa swipimelo ni tidyondzo ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(i) xa Nawu wa SAQA.
Xipimelo xa yuniti swi vula swipimelo leswi tsarisiweke swa mbuyelo lowu languteriwaka wa dyondzo ni ndzetelo ni swilaveko swo pima nkoka xikan'we ni man'wana mahungu tani hilaha swi nga xiswona eka swinawana.
Tiakhironimi
NQF:
Rimba ra Tidyondzo ra Rixaka
SAQA:
Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga
ETQA:
Nhlangano wo Tiyisisa Nkoka wa Dyondzo ni Ndzetelo
NLRD:
Switiviwa swa Vuxokoxoko bya Vadyondzi swa Rixaka
NSB:
Nhlangano wa Swipimelo wa Rixaka
SGB:
Nhlangano wo Veka Swipimelo
Nongonoko wa matsalwa lama tirhisiweke ni switsala-tsalwana
Matimu ya NQF ya huma eka masungulo ya NQF lama vikiweke eka vatirhi va SAQA hi ti 29 ta Mudyaxihi 1998 hi Adrienne Bird, Dayirekitara-nkulu , wa swa Mintirho ya Vanhu ni mintirho ya matholele eka Ndzawulo ya Mintirho ni le ka phepha leri vikiweke hi Tat. S M Pityana, Dayirekitara-jenerala wa Ndzawulo ya Mintirho eka " Conference on the National Qualifications Framework" hi ti 22-24 Dzivamisoko 1996 ethekinikoni ya Afrika-Dzonga, eJoni.
* Ball Sir Christopher (9196): Life-long learning for the 21st Century. Keynote address at the 21st Improving University Conference, the Nottingham Trent University, Nottingham, UK 
* Barnett, Ronald (1994): The Limits of Competence: Knowledge, Higher education and Society, London: Society for Research into Higher Education 
* RSA (1995): South African Qualifications Authority Act (Act No. 58 of 19950 Government Gazette No. 1521 (4 October) 
* RSA (1998): Regulations under the SAQA Act (Act No. 58 of 1995) : NSBs, Government Gazette No. 18787 (28 March) 
* RSA (1998) Regulations under the South African Qualifications Act(Act No. 58 of 1995) ETQAs: Government Gazette No. 19231 (8 September) 
* SAQA (1996): SAQA Bulletin1 SAQA 
* (1994): A Discussion Document on a National Training Strategy Initiative, National Training Board 
* (1994): A Policy Framework for Education and Training, ANC 
* (1994): Implementation Plan for Education and Training, CEPD 
* (1995): Ways of Seeing the NQF, HSRC 
* (1995): White Paper on Education and Training, Notice 196 of 1995 (15 March), Department of Education 
* (1998): The Star Newspaper (24 July), quoting Mamphele Ramphele 
* Internal working Documents compiled by SAQA staff: Mr M Cosser, Ms G E lliot, Mr J Gunthorpe, Ms S Mokhobo-Nomvete and Mr J Samuels 

RIMBA RA TIDYONDZO RA RIXAKA (NQF)
Hi lava ku cinca ka sisiteme ku nga ri ntsena ku cinca ka tidyondzo kumbe ntivo-vudyondzisi ntsena, hi lava nsusumeto lowuntshwa wa xivono xa sisiteme ya hina, ku nga ri ntsena maendlele mantshwa ya tidyondzo ni madyondzisele eklilasini; hi fanele ku amukela vubihi bya mavonele eka leswi dyondzo yi tekisiwaka xiswona etikweni ra hina hi tlhela hi tsundzuka leswaku ku ni "mintiyiso" yintshwa.
Dok. M Nkomo Mutshami waXxitulu wa SAQA


Gazete ya mfumo
Vhol. 393
Pretoria 28 Nyenyankulu 1998
No. 18787

-

Gazete ya xinawana No. 6140

-

XITIVISO XA MFUMO
VULAWURI BYA TIDYONDZO BYA AFRIKA-DZONGA
No. R 452
28 Nyenyankulu 1998

-

SWINAWANA EHANSI KA NAWU WA VULAWURI BYA TIDYONDZO BYA AFRIKA-DZONGA WA 1995
(NAWU WA NO.58 WA 1995) 
Vulawuri bya tidyondzo bya Afrika-dzonga, ehansi ka xiyenge xa 14 xa Nawu wa Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga , 1995 (Nawu wa No.58 wa 1995),hi mpfumelelo wa Holobye wa Dyondzo loko a burisanile ni Holobye wa Mintirho, wu endlile swinawana leswi nga eka xedulu leyi.

XEDULU
KAVANYISA KA 1: LESWI NGA ENDZENI HI KU ANGARHA
1. Tinhlamuselo 
KAVANYISA KA 2: RIMBA RA TIDYONDZO RA RIXAKA
2. Mavumbelo 
3. Xivumbeko xa Rimba ra Tidyondzo ra Rixaka 
4. Vahlamuseri va Tilevhele 
5. Manyikele ya swipimelo ni tidyondzo eka tilevhele 
6. Matsariselo ya swipimelo ni tidyondzo eka Rimba ra Tidyondzo ra Rixaka 
7. Swilaveko swo tsarisa swipimelo swa yuniti ni swipimelo 
8. Swilaveko swo tsarisa tidyondzo 
9. Swilaveko swo engetela swo tsarisa tidyondzo ta levhele 1 ku fika eka 4 na 5 ku fika eka8. 
10. Tindlela leti landzeleriwaka eku tsariseni ka swipimelo ni tidyondzo 
11. Ntsariso wa nkarhinyana wa tidyondzo 
KAVANYISA KA 3: MINHLANGANO YA SWIPIMELO YA RIXAKA
12. Mavumbelo 
13. Matsariselo ya Minhlangano ya Swipimelo ya Rixaka 
14. Ku dlaya ntsariso ka Minhlangano ya Swipimelo ya Rixaka 
15. Vuxirho bya Minhlangano ya Swipimelo ya Rixaka 
16. Mahlawulele ya swirho swa Minhlangano ya Swipimelo ya Rixaka 
17. Mavumbelo ya Mintlawa ya Vuxokoxoko 
18. Ku tshika ntirho hi swirho swa NSB ni mapfalelo ya swona 
19. Mintirho ya tiNSB 
KAVANYISA KA 4: MINHLANGANO YO VEKA SWIPIMELO
20. Mativelo ni mavumbelo ya tiSGB 
21. Ku dlaya ntsariso kumbe ku hangalasiwa ka tiSGB 
22. Vuxirho bya tiSGB 
23. Mahlawulele ya swirho swa tiSGB 
24. Mintirho ya tiSGB 
KAVANYISA KA 5: MILAWU YA MAENDLELO NI MATIRHISELO YA TIMALI EKA MIGINGIRIKO YA tiNSB NA tiSGB
25. Milawu ya maendlelo 
26. Mpfuno hi tlhelo ra timali wa migingiriko ya tiNSB na tiSGB  
KAVANYISA KA 6 NHLOKOMHAKA YO KOMA
27. Nhlokomhaka yo koma  
ANEKIJARA
* MILAWU YA MAFAMBISELO YA tiNSB 

KAVANYISA KA 1
LESWI NGA ENDZENI HI KU ANGARHA
1. Tinhlamuselo 
"masungulo ya dyondzo" swi vula tidyondzo leti vumbaka masungulo lama lavekaka ku yisa emahlweni dyondzo ni ndzetelo kumbe tidyondzo to yisa emahlweni ku va mudyondzi a kota ku thwasa eka tidyondzo ta yena naswona "masungulo" ya ni nhlamuselo yo fana;
"ku pima nkoka hi ku angarha" swi vula muxaka wa ku pima nkoka lowu pfumelelaka mudyondzi ku kombisa vuswikoti byo endla lowu tirhisaka maendlelo ya ximfumo (formative) ni ya nkatsakanyo (summative);
"nhlamuselo wa tilevhele" swi vula nhlamuselo leyi hlamuselaka levhele yo karhi ya nhungu wa tilevhele ta Rimba ra Tidyondzo ra Rixaka;
"xirho" swi vula xirho xa Vulawuri lexi thoriweke hi Holobye ku ya hi xiyenge xa 4 xa Nawu;
"ku hlela" swi vula maendlelo yo vonisisa leswaku mapimelo ya mbuyelo lebyi kombisiweke eka NQF ya swipimelo ni tidyondzo I ya ntiyiso, yo tshembeka ni nkoka;
"nhlangano wo hlela" swi vula nhlangano lowu thoriweke hi Vulawuri ku tirha ntirho wo hlela;
"Nhlangano wa Swipimelo wa Rixaka" (NSB) swi vula nhlangano lowu tsarisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(ii) xa Nawu, lexi nga ni vutihlamuleri byo vumba swipimelo kumbe tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo, lowu wu nyikiweke ni mintirho yo karhi mayelana ni ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo swa rixaka ku ya hi xiyenge xa 5(1)(b)(i) xa Nawu;
"tiawara to ringanela dyondzo yo karhi" swi vula nkarhi lowu ku pfumeleriwaneke leswaku mudyondzi u ta teka wona ku fikelela mbuyelo wa tidyondzo to karhi na swona wu katsa swo fana ni nkarhi wo sungula, nkarhi lowu tekiwaka ku dyondzaleswi longoloxiweke entirhweni ni loko munhu a tidyondzela a ri yexe;
"mbuyelo" swi vula mbuyelo lowu kombisiwaka endzhaku ko thwasa etidyondzweni to karhi;
"mudyondzi la thwaseke" swi vula mudyondzi la thwaseke eka tidyondzo ta yena
"ku tiva tidyondzo leti kumiweke" swi vula mpimaniso wa tidyondzo leti kumiweke khale ni ntokoto hi mudyondzi loko ti pimanisiwa ni swilaveko swa mbuyelo wa tidyondzo leti a ti dyondzelaka ni amukelo wa tidyondzo ni ntokoto lowu loko swi fikelela swilaveko swa tidyondzo leti nga ku endliweni;
""mbhoho" swi vula xiboho xa Vulawuri;
"mbuyelo wo karhi" swi vula vutivi, vutshila ni vuswikoti lebyi kombiwaka leswi seketelaka mbuyelo wun'we kumbe ku tlula;
"dyondzo-vutshila" swi vula ku dyondzela ku tirha ntirho wo karhi, naswona ku tshila swi ni nhlamuselo yo fana;
"Nhlangano wo veka Swipimelo"(SGB) swi vula nhlangano lowu tsarisiweke ku ya hi xiyenge xa 5(1)(a)(ii) xa Nawu lowu nga ni vutihlamuleri byo vumba swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo, ni lowu nyikiweke ntirho wo tirha mintirho leyi fambelanaka na swona ku ya hi leswi kombisiweke eka xiyenge xa 5(1)(b)(i) xa Nawu;
"xipimelo xa yuniti" swi vula leswi tsarisiweke swa mbuyelo lowu languteriwaka wa dyondzo ni ndzetelo ni swipimelo leswi fambelanaka xikan'we ni mahungu ya vulawuri ni swin'wana tani hi laha swi nga xiswona eka swinawana.

KAVANYISA KA 2
RIMBA RA TIDYONDZO RA RIXAKA (NQF)
Mavumbelo
2. NQF yi tumbuluxiwile ku vona ta matsarisele ya swipimelo ni tidyondzo swa rixaka. 
Xivumbeko xa NQF
3. (1) NQF yi ta va ni nhungu wa tilevhele, leti nga ta vuriwa levhele1 ku fika levhele8, naswona levhele yin'wana ni yin'wana yi ta hlamuseriwa hi nhlamuselo ya yona. 
(2) Levhele ya 1 ya NQF yi ta va yo pfuleka naswona yi ta katsa tilevhele-ntsongo tinharhu ta dyondzo ni ndzetelo wa lavakulu laha tisetifikheti ti nga ta nyikiwa, na levhele ya 8 nayona yi ta va leyi pfulekeke.
(3) Tilevhele ta nhungu ta NQF ti ta aviwa hi tinxaka tinharhu hi ndlela leyi:
a. levhele1 ku ya ehansi: xiyenge xa dyondzo ni ndzetelo hi ku angarha 
b. levhele2 ku fika4: xiyenge xo yisa emahlweni dyondzo ni ndzetelo 
c. levhele5 ku fika8: xiyenge xa dyondzo ni ndzetelo swa le henhla 
(4) NQF yi ta avanyisiwa hi swiyenge swa 12 swa dyondzo leswi landzelaka:
a. Vurimi ni nhlayiso wa Ntumbuluko 
b. Vutshila ni Ndhavuko 
c. Mabindzu, Nxava-nxaviso ni Tidyondzo ta Vulawuri 
d. Dyondzo, Ndzetelo ni Nhluvukiso 
e. Vumaki, Vunjhiniyere ni Thekinoloji 
f. Tidyondzo ta Ximunhu ni Ntivo-swa rivala 
g. Nawu, Sayense ya Swa Tinyimpi ni Vusirheleli 
h. Sayense ya swa Rihanyu ni Mintirho ya Swa Ximunhu 
i. Sayense ya Fisika, ya Matematiki, ya Tikhompyuta ni ya Swa Vutomi 
j. Mintirho 
k. Nkunguhato wa Swivumbeko ni Vuaki 
(5) Vulawuri byi ta nyika nhlamuselo yo fana yi ri yoxe ya swiyenge leswi hinkwaswo yi tlhela yi ava swiyenge leswi ku ya hi swiyenge-ntsongo leswi na swona swi nga ta nyikiwa nhlamuselo yo fana yi ri yoxe eka xiyenge-ntsongo xin'wana ni xin'wana.
Nhlamuselo ya levhele
4. (1) NSB yin'wana ni yin'wana leyi kombisiweke eka xinawana xa 12, yi ta tirha swin'we ni SGB leyi kombisiweke eka xinawana xa 20 eka xiyenge xa dyondzo lexi NSB yi vumberiweke xona, ku endla swiletelo swa nhlamuselo wa tilevhele leti kombisiweke eka xinawana xa 3(1) ni swikombiso leswi nga ta hlamusela maendlelo yo nyiketa tilevhele eka swipimelo, swin'wana swiyenge swa tidyondzo ni tidyondzo. 
(2) Vulawuri byi ta lerisa tinhlamuselo ta tilevhele hi ku burisana ni tiNSB leswaku ku ta va ni ntwanano exikarhi ka swiyenge hinkwaswo swa dyondzo ni ku kondletela mapimelo ya mpimaniso wa swipimelo ni tidyondzo loko swi pimanisiwa ni swa misava hinkwayo.
Manyikele ya tilevhele eka swipimelo ni tidyondzo 
5. (1) Manyikelo ya tilevhele eka swipimelo, swin'wana swiyenge swa tidyondzo ni tidyondzo swi ta va hi ndlela leyi landzelaka: 
a. NSB yin'wana ni yin'wana leyi yi kombisiweke eka xiyenge xa 12 xikan'we ni SGB yin'wana ni yin'wana leyi kombisiweke eka xiyenge xa 20 swi ta fikelela ntwanano mayelana ni yin'wana ni yin'wana yuniti ya xipimelo ni xipimelo lexi tisiweke, hi ku landzelela xikalu xa nhungu wa tilevhele hi ku ya hi xinawana xa 3 ku ri karhi ku langutisiwa ndlela leyi anamo ni vundzeni bya vutivi, vutshila, ni vuswikoti eka xiyenge-ntsongo xo karhi swi fikeke kona hi dyondzo. 
b. Vakunguhati va tidyondzo leti kongomisaka eka tiyuniti ta swipimelo va ta aka, hi ku tirhisa milawu leyi faneleke ya nkatsakanyo wa tiyuniti ta swipimelo leti tsarisiweke eka tilevhele to hambana, tidyondzo leti nga ni mbuyelo wa levhele yo hetelela leswi nga ntirho wa xipimelo xo karhi lexi tirhisiweke, ni swa maendlelo yo hlanganisa mbuyelo hinkwawo, leswi nakambe swi kombetaka mpimo (hi xikalu xa 1 ku fika 8 tani hilaha swi nga xiswona eka xinawana xa 3) lowu vutivi, vutshila ni vuswikoti eka xiyenge-ntsongo swi fikeleriweke ha kona. 
c. Vakunguhati va tidyondzo lati nga kongomisangiki eka tiyuniti ta swipimelo va ta aka nkatsakanyo wa mbuyelo wa dyondzo lowu nga ni mbuyelo wa levhele yo hetelela leswi nga ntirho wa mbuyelo wa le henhla swinene lowu katsiweke ni wa maendlelo yo hlanganisa mbuyelo hi ku angarha, leswi kombisaka mpimo lowu (hi xikalu xa 1 ku fika 8 tani hilaha swi kombisiweke ha kona eka xinawana xa 3), laha vutivi, vutshila ni vuswikoti eka xiyenge-ntsongo swi fikeleriweke hakona. 
Matsariselo ya swipimelo ni tidyondzo eka NQF
6. Swipimelo ni tidyondzo swin'wana ni swin'wana leswi fikelelaka swilaveko eka swinawana swa 7 na 8 swi ta tsarisiwa eka NQF hi Vulawuri naswona swi ta hambanisiwa hi tinhlamuselo leti swi nga ta nyikiwa tona to fana ti ri toxe. 
Swilaveko swo tsarisa tiyuniti ta swipimelo ni swipimelo. 
7. (1) Yuniti ya swipimelo yi ta vumbiwa leswaku yi tirhisiwa tani hi tsalwa ro pima nkoka, xiletelo xa vadyondzi ni vadyondzisi eku lulamiseni ka swo dyondza no dyondzisa hi swona naswona yi ta va ni leswi landzelaka: 
a. Nhlokomhaka ya yuniti ya swipimelo 
b. Logo yo kombisa amukelo hi Vulawuri 
c. Nomboro ya yuniti ya swipimelo 
d. Levhele ya yuniti ya swipimelo eka NQF 
e. Khirediti ya yuniti ya swipimelo yoleyo 
f. Xiyenge ni xiyenge-ntsongo xa yuniti ya swipimelo 
g. Siku ro nyikiwa 
h. Siku ro kambisisa 
i. Nkoka wa yuniti ya swipimelo 
j. Tidyondzo leti ti tekiwaka ti fanele ku va ti dyondzisiwa ku nga si sunguriwa yuniti leyi ya swipimelo 
k. Mbuyelo wo karhi lowu wu faneleke ku pimiwa 
l. Swilaveko swo pima, ku katsa ni vutivi bya nkoka 
m. Maendlelo yo pasisa (ku katsa ni ku hlela) ya yuniti ya swipimelo 
n. Tinhlamuselo tani hi xiletelo xa ntolovelo xa xikopu, leswi dyondzisiwaka, ni levhele leyi tirhisiwaka ya yuniti leyi ya swipimelo 
o. Khategori ya "tinotsi" leyi yi faneleke ku katsa mbuyelo lowu kombisiweke eka xinawana xa 7(4) leyi seketeriwaka hi yuniti ya swipimelo; yi fanele ku katsa switsundzuxo swa vutivi bya nkoka loko swi nga nghenisiwanga ehansi ka swilaveko swo pima nakona swi nga katsa man'wana mahungu ya tiyuniti ta swipimelo. 
(2) Mbuyelo lowu kombisiweke eka xinawana xa 7(4) wu ta nghenisiwa eka swipimelo tani hilaha swi kombisiweke hakona eka swinawana swa 7(1): loko kuruku swipimelo sweswo swi vumba tidyondzo, mbuyelo wolowo wu nga katsiwangiki eka swipimelo wu ta nghenisiwa eka tidyondzo.
(3) Mbuyelo wa nkoka wu katsa swin'wana swa leswi landzelaka-
a. ku kuma no ahlula swiphiqo laha mahlulele ya kombisaka leswaku ku vile ni vutihlamuleri eku tekiweni ka swiboho ni leswaku miehleketo yi tirhisiwile hi ndlela yo anama swinene. 
b. Ntirhisano ni van'wana vanhu tani hi xirho xa ntlawa, nhlangano, muaki. 
c. Nkondletelo lowunene wa munhu hi yexe ni mintirho leyi a nga ni vutihlamuleri eka yona. 
d. Ku hlengeleta, ku xopa-xopa, ku kondletela no kambela hi ku xopa-xopa timhaka. 
e. Mbulavurisano hi vuswikoti bya swa mahlo, swa tinhlayo ni/kumbe vutshila bya ririmi hi tlhelo ra mavikelo yo vulavula hi nomo kumbe yo tsala kunene. 
f. Ku tirhisa sayense ni thekinoloji hi vuswikoti ni vuxopa-xopi, ni ku kombisa vutihlamuleri eka mbangu ni swa rihanyu ra van'wana. 
g. Ku kombisa ntwisiso wa misava tani hi tisisiteme leti nga ni vuxaka hi ku kota ku vona leswaku tindlela ta maahlulele ya swiphiqo a ti yimi ti ri toxe. 
h. Ku kota ku pfuna eka ku hluvukisa mudyondzi un'wana ni un'wana hi ku angarha ni ku hluvukisa ikhonomi ni swa vumunhu etikweni hi ku angarha, ku fanele ku va xikongomelo xa phurogireme yin'wana ni yin'wana ya dyondzo ku pfuna mudyondzi ku twisisa nkoka wa: 
i. Ku xiyisisa no lavisisa maendlelo yo hambana yo pfuna eka vuswikoti byo dyondza; 
ii. ku va vaaki va vutihlamuleri eka vutomi bya le kusuhi, rixaka ni misava hinkwayo; 
iii. ku va ni ku twela hi tlhelo ra swa ndhavuko ni swa vuxongi eka tinxaka to hambana ta mahanyelo; 
iv. ku lavisisa swinene mayelana ni timhaka ta dyondzo ni mintirho yo fambelana ni swa dyondzo; ni 
v. ku tumbuluxa tindlela ta vuxavi ni vuxavisi. 
Swilaveko swo tsarisa tidyondzo 
8. (1)Tidyondzo ti ta- 
a. yimela nkatsakanyo wa nkunguhato wa mimbuyelo ya dyondzo leyi nga ni xikongomelo lexi vekiweke ni lowu faneleke ku nyika vadyondzi lava thwasaka vuswikoti byo endla ni masungulo yo yisa emahlweni tidyondzo ta vona; 
b. engetela nkoka eka mudyondzi la thwasaka wa xiyimo, ku amukeriwa ka tidyondzo, engetelo wa makete ni ku kota ku thoriwa; 
c. pfuna eka ku hluvukisa vaaki ni ikhonomi; 
d. landzelela swikongomelo swa NQF leswi kombisiweke eka xiyenge xa 2 xa Nawu; 
e. katsa mimbuyelo yo kongoma xikan'we ni ya swiyenge hi ku angarha leyi yisaka emahlweni mhaka ya dyondzo ya vutomi hinkwabyo; 
f. laha swi faneleke, ti ta pimaniseka ni ta misava hinkwayo; 
g. nghenisa mapimelo yo angarha hi ndlela leyinene ku vonisisa leswaku xikongomelo xa tidyondzo xi fikeleriwile. Mapimelo ya fanele ya ri lawa ya angarhaka tindlela ta mapimelo ta ximfumo ni ta ------------------to fana ni tiphotifoliyo, ---------------, ta le mintirhweni ni swikambelo swo hlamula hi nomo ni swo tsala; ni 
h. kombisa eka milawu leyi lawulaka sagwati ra vuswikoti loko mudyondzi se a thwasile leswaku tidyondzo ti nga kumiwa hi ku hetiseka kumbe xiphemu xa tona hi ku langutisa tidyondzo leti mudyondzi a teke a ti kumile, leti katsaka kambe ku nga ri ntsena tidyondzo ta ximfumo, to ka ti nga ri ta ximfumo ni ntokoto lowu mudyondzi a wu kumeke loko a ri eku tirheni. 
(2) Tikhirediti ta 120 kumbe ku tlula ti ta laveka ku tsarisa eka levhele ya 1 ku fika eka 8, ni vugima-tsongo bya 72 wa tikhirediti leti fanelaka ku kumiwa eka kumbe ehenhla ka tidyondzo leti ku tsariseriwaka tona , naswona nhlayo ni tilevhele ta tikhirediti leti nga ta sala (ta makume-nhungu) ti ta vuriwa: tidyondzo leti nga ni tikhirediti ta le hansi ka 120 ti nga amukeleka loko ti fikelela swilaveko swa xinawana xa 8(1) ni ku landzelela swikongomelo swa NQF leswi nga eka xiyenge xa 2 xa Nawu.
(3) Vulawuri byi ta tsarisa tidyondzo ku ya hi muxaka ni levhele leyi nga ta hlawuriwa ku ya hi nhlayo ni levhele ya tikhirediti leti lavekaka hi ku ya hi wilaveko leswi landzelaka:
a. Vulawuri byi ta tsarisa tidyondzo tani hi Setifikheti ya Rixaka ya tilevhele ta 1 ku fika 8 laha ti nga na 120 wa tikhirediti kumbe ku tlula ti ri na 72 eka kumbe ehenhla ka levhele leyi setifikheti yi nga tsariseriwa yona: laha Vulawuri byi kumaka leswaku tidyondzo leti nga ni tikhirediti tintsongo eka vugima-ntsongo lebyi vekiweke kuruku ti kota ku fikelela swilaveko leswi vekiweke eka xinawana xa 8(1), tidyondzo leti ti ta tsarisiwa tani hi Setifikheti ya Rixaka. 
b. Vulawuri byi ta tsarisa tidyondzo tani hi Diploma ya Rixaka loko ti ri ni tikhirediti leti nga riki ehansi ka 240, laha 72 wa tona ti nga ta va ta levhele 5 kumbe ku tlula. 
c. Vulawuri byi ta tsarisa tidyondzo tani hi Digiri yo sungula ya Rixaka loko ti ri ni tikhirediti leti nga riki ehansi ka 360, laha 72 wa tona ti nga ta va ta levhele 6 kumbe ku tlula. 
(4) Vulawuri byi ta tsarisa nakambe tidyondzo hi ku angarha (leti nga humiki eka tiyuniti ta swipimelo) leti fikelelaka swilaveko leswi vekiweke eka xinawana xa 11(1)(c) ehenhla ka swilaveko swa swinawana swa 8(1),8(2),8(3)
(5) Vulawuri byi ta hlamusela tidyondzo leti tsarisiwaka ku ya hi rixaka, levhele, nhlayo ya tikhirediti ni nhlokomhaka ya xikongomelo-nkulu xa tona.
Swilaveko swo engetela eku tsarisiweni ka tilevhele ta 1 ku fika 4 na 5 ku fika 8 
9. (1) Eku tsarisiweni ka tilevhele ta 1 ku fika 4 ku ta laveka swilaveko swo engetela leswi landzelaka: 
a. Ku laveka vugima-ntsongo bya 72 wa tikhireditieka kumbe ehenhla ka levheleleyi setifikheti yi tsariseriwaka yona leti nga ta va ti ri ta masungulo ya dyondzo, laha 20 wa tikhirediti ti nga ta va ti huma eka xiyenge xa Mbulavurisano ni Ririmi, nakambe hi ku engetela 16 wa tikhirediti ti ta va ti huma eka xiyenge-ntsongo xa Matematiki ku katsa ni tinhlayo eka tisetifikheti ta levhele ya 1. 
b. Vugima-ntsongo bya 36 wa tikhirediti eka levhele ya 1 na 52 eka tilevhele ta 2 na4 leswi nga ta aviwaexikarhi ka tikhategori ta tidyondzo leto boha ni leti to hlawuriwa kunene, laha tidyondzo tin'wana ni tin'wana ti nga ta hlamusela kahle maavele ya tikhirediti hi ndlela leyi faneleke eka tikhategori leti: laha tikhirediti to engetela ti nga ta va ti anamile swinene ku pfumelela vadyondzi ku yisa emahlweni tidyondzo leti vona vinyi va titsakelaka. 
c. Hi lembe ra 2002, 16 wa 52 wa tikhireditita tisetifikheti ta tilevhele ta 2 ku fika 4 ti ta va ti huma eka swiyenge-ntsongo leswi kongomisaka eka dyondzo ya Matematiki. 
(2) Ku engetela, ku tsarisa eka levhela 5 ku fikela eka levhele8 nhlayo ya tikhirediti leti ti lavekaka eka tidyondzo to sungula, leto boha ni to hlawula ti ta vekiwa, laha nhlayo leyi ya tikhirediti yi nga ta va yi fambelana ni tidyondzo leti ku tsariseriwaka tona;Vulawuri byi nga ha lava leswaku ku nyikiwa swivangelo swa nhlayo ni maavele ya tikhirediti swi nyikiwa.
Tindlela to rsarisa swipimelo ni tidyondzo 
10. (1) Yuniti ya swipimelo,swipimelo kumbe tidyondzo leti fikelelaka swilaveko swa ntsariso swi nga tisiwa ku tsarisiwa eka Vulawuri hi minhlangano leyi susumeteke ku tumbuluxa yuniti ya swipimelo, swipimelo kumbe tidyondzo toleto hi ku tirhisa tiNSB tani hilaha swi kombisiweke hakona eka xinawana xa 12. 
(2) Vulawuri byi nga tsarisa yuniti ya swipimelo, tidyonbdzo kumbe swipimelo ku ringana mpimo wa malembe manharhu laha endzhaku ka nkarhi lowu mpfuxeto wa ntsariso wu faneleke ku endliwa
(3) Hi n'hweti yo sungula elembeni ya lembe ra vunharhu ntsariso wu endliwile, Vulawuri byi ta lava leswaku tiNSB leti kombisiweke eka xinawana xa 12 ti kambisisa yuniti yin'wana ni yin'wana ya swipimelo leyi tsarisiweke, swipimelo ni tidyondzo tin'wana ni tin'wana leti tsarisiweke ku vona loko swi fanerile ku pfuxeta ntsariso wa swona: loko mpfuxeto wa ntsariso wu fanele ku endliwa wu ta heleketiwa hi swivangelo leswi kombisiweke swa ku pfuxeta ntsariso lowu ni nkombiso wa ndlela leyi swilaveko leswi nga eka swinawana swi fikeleriweke hakona.
(4) Yuniti ya swipimelo, swipimelo kumbe tidyondzo leswi tsarisiweke eka NQF swi ta va swa vanhu hinkwavo.
Ntsariso wa tidyondzo wa nkarhinyana
11. (1) Vulawuri byi nga endla ntsariso wa nkarhinyana wa tidyondzo leti nga kona leti ti pfumeleriweke eka nkarhi lowu nga hundza hi van'wana va vayimeri lava va tiviwaka hi Vulawuri ku sukela ti 1 ta Mawuwani1998 ku fikela ti 30 ta Khotavuxika 2003. Leswi swi nga endliwa ntsena loko- 
a. tidyondzo ta kona ti nga yisiwa eka Vulawuri ti ri hi xivumbeko lexi pfumeleriwaka hi SAQA ku nga si hundza ti 1 ta Mawuwani 1998 ku tsarisiwa; 
b. tidyondzo ta kona ,leti tsarisiweke exikarhi ka ti 1 ta Mawuwani na ti 30 ta Khotavuxika ti nga yisiwa eka yin'wana ya tiNSB kambe ti fanele ku va hi xivumbeko lexi kombisiweke ek xinawana xa 11(c) 
c. tidyondzo to tano ti ni- 
i. Nhlamuselo ya xikongomelo xa tidyondzo; 
ii. Tidyondzo leti nga endliwaka ku nga si sunguriwa phurogireme leyi nga ta fikisa mudyondzi eku thwaseni ka tidyondzo ta yena; 
iii. Mbuyelo wa levhele yo hetelela tani hilaha wu vekisiweke xiswona eka xinawana xa 5(1)(b) na (c) ni swilaveko swa mapimelo; 
iv. Nhlayo wa tihkirediti leti lavekaka; 
v. Vugima-ntsongo wa tikhirediti leti lavekaka eka tilevhele hi ku hambana ka tona kumbe vugima-nkulu bya tona loko kuruku ti tlula nhlayo leyi vekiweke eka swinawana swa 8 na 9; 
vi. Mapimelo lama tirhisiwaka ku vonisisa leswaku swikongomelo swa tidyondzo swa fikeleriwa; 
vii. Matwariselo lama fambelanaka ni tidyondzo (matwariselo ya xixaka kumbe lawa yo kongoma); 
viii. Swilaveko swa ntsariso wa vapimi va nkoka; 
ix. Tindlela ta mahlelelo ni swibumabumelo swa minhlangano kumbe nhlangano wo hlela; 
x. Tidyondzo ti fanele ku landzelela leswi kombisiweke eka swinawana swa 8 na 9; 
d. a ku nge amukeriwi tidyondzo leti lavaka ku tsarisiwa endzhaku ka ti 30 ta Khotavuxika 2003, naswona ku ya hi xinawana lexi siku leri ri ta va ri ri ro pfala ntsariso. 

KAVANYISA KA 3
MINHLANGANO YA SWIPIMELO YA RIXAKA(NSB'S)
Mavumbelo 
12. (1) NSB yi ta vumba xiyenge lexikulu xa Vulawuri, yi ta nyika swiviko eka Vulawuri yi ri ni NSB yin'we ya xiyenge xin'wana ni xin'wana ku ya hi xiyenge xa 5 xa Nawu, yi tlhela yi tsarisiwa hi Vulawuri. 
(2) Eka xiyenge laha ku nga riki ni NSB leyi tsarisiweke kumbe yi vumbiweke, kumbe laha ku dlayiweke ntsariso wa NSB kumbe laha Vulawuri byi vonaka swi fanerile, Vulawuri hi byoxe byi ta endla mintirho hinkwayo leyi a yi fanele yi endliwa hi NSB.
(3) NSB ya xiyenge xin'wana ni xin'wana xa tidyondzo leti kombisiweke eka xinawana xa 3(4) yi ta vumbiwa.
Ntsariso wa tiNSB 
13. (1) NSB yin'wana ni yin'wana endzhaku ko vumbiwa no thoriwa ka swirho swa yona, yi ta nyikiwa setifikheti ya ntsariso hi Vulawuri lexi nga ta tirha malembe manharhu ntsena. 
(2) NSB yin'wana ni yin'wana eku sunguleni ka n'hweti ya lembe ra vunharhu yi tsarisiwile, yi ta fanela ku endla xikombelo xa mpfuxeto wa ntsariso lexi nga ta heleketiwa hi swivangelo swo lava mpfuxeto lowu ,xikan'we ni xikombiso xa mbuyelo lowu fikeleriweke eka malembe mambirhi lama hundzeke.
Ku dlaya ntsariso wa NSB
14. Ntsariso wa NSB wu nga dlayiwa loko ku ya hi Vulawuri yi tsandzeka ku tirha mintirho ya yona hi ku hetiseka. 
Vuxirho bya tiNSB 
15. (1) Minhlangano leyi yi nga ya rixaka leyi khumbhekaka ni leyi nga ni ntsakelo leyi nga hansi ka tikhategori ta tsevu leti nga eka xinawana xa 16(2)(a), yi ta rhambiwa ku hlawula swirho leswi nga ta tirha eka tiNSB. 
(2) Swirho sweswo swi ta thoriwa hi Vulawuri endzhaku ko burisana ni minhlangano yoleyo, ni hi ku lawuriwa hi matimba ya palamende ni ya swifundza, xilaveko xo katsa tinxaka hinkwato ta vanhu na ndzingano, vuswikoti lebyi faneleke mayelana ni ntirho wa tiNSB.
(3) Mavito ya lava hlawuriweke ku tirha eka tiNSB ni mavito ya minhlangano ya kona leyi khumbhekaka swi ta humesiwa eka Gazete ya Mfumo leswaku vanhu va kota ku nyika miehleketo ya vona mayelana ni vahlawuriwa lava xikan'we ni nkatso wa minhlangano leyi nga ni ntsakelo eka swiyenge leswi swa dyondzo.
(4) Endhaku ko hetisisa ta mahlawulele, swirho hinkwaswo leswi hlawuriweke swi ta nyikiwa tisetifikheti to amukeriwa hi Vulawuri.
(5) Vulawuri byi ta va ni mfanelo yo thola swirho swo engetela eka tiNSB ku vonisisa leswaku tiNSB ti fikelela swilaveko swa xinawana xa 16(1).
Nhlawulo wa swirho swa tiNSB 
16. (1) xiyisisa mhaka ya ndzingano na ndzulamiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale naswona ti ta hlawula vanhu la va- 
a. nga ta kota ku langutisa timhaka ta ntswalo, ntiyiso, ntsakelo wa vanhu ni mpimanyiso ni misava hinkwayo loko swi ta eka timhaka ta dyondzo ni ndzetelo; 
b. va tshembhiwaka swinene ka xifundzha xa vakheti lexi katsaka ni lava xiximiwaka, va nga na vuswikoti ni ntokoto eka xiyenge lexi, la va nga ni vutivi bya maendlelo ni tipholisi ta nhlangano lowu hlawulaka, ni la va nga ni nseketelo wo huma ka nhlangano hi woxe 
c. kotaka ku hlanganyeta no yisa emahlweni swilaveko ni mitsakelo ya tilevhele hinkwato eka xiyenge lexi katsiweke ka NSB; 
d. d. kotaka ku tirhisa maavanyiselo lawa yo xopa-xopa hi ndlela ya le henhla swinene; na 
e. tinyiketeleke ku tirhisa mbulavurisano wa tindlela timbirhi exikarhi ka NSB na xifundzha xa vakheti. 
(2) Minhlangano leyi navelaka ku va ni vuyimeri eka tiNSB yi ta leteriwa eka swikombelo swa yona swo va ni vuyimeri hi leswi landzelaka:
a. NSB yin'wana ni yin'wana yi ta vumbiwa hi tsevu wa tikhategori ta minhlangano ti nga: Tindzawulo ta Mfumo, Mabindzu,Vatirhi, Vanyiki va Dyondzo ni Ndzetelo, Mintlawa leyi nga ni Ntsakelo ni Minhlangano ya Vaaki/Vadyondzi. 
b. Khategori yin'wana ni yin'wana ya minhlangano yi ta vumbiwa hi tsevu wa vayimeri naswona nhlayo ya vayimeri va NSB hi ku angarha yi ta va 36, handle ka loko Vuyimeri byo endla ku cinca ko karhi. 
c. Ehenhla ka swiletelo leswi kombisiweke eka xinawana xa 16(a) na (b)- 
i. vayimeri va mfumo va ta katsa Tindzawulo ta Mintirho ni ya Dyondzo, naswona laha swi faneleke, tin'wana tindzawulo ta mfumo, vayimeri va swifundza ni swikolo; 
ii. Xiyenge xa Mabindzu ni xa Mintirho swi ta va ni vayimeri va tsevu hi xin'we, laha vayimeri vambirhi eka xin'wana ni xin'wana xa swona va nga ta languta timhaka ta pholisi ni ku pima nkoka, kasi lavan'wana va ta kambisisa letin'wana timhaka ta xiyenge; 
iii. Vanyiki va Dyondzo ni Ndzetelo va fanele va ri vayimeri va rixaka ra Dyondzo ni Ndzetelo swa ntolovelo,ku yisa emahlweni ka Dyondzo ni Ndzetelo ni Dyondzo ni Ndzetelo swa le henhla; 
iv. Mutshami wa xitulu wa Vulawuri kumbe xirho xin'wana ni xin'wana xa Vulawuri u ta va xirho xa le handle xa NSB yin'wana ni yin'wana; 
v. Xirho xa komiti ya Vulawuri kumbe xirho xin'wana ni xin'wana xa Vulawuri xi ta va xirho xa NSB; 
vi. Swin'wana swirho swa Vulawuri swi nga nghenela tinhlengeletano ta NSB ntsena loko swi vulavurisanile ni mutshami wa xitulu wa NSB ka ha ri nkarhi. 
Ntlawa wa Vutsundzuxi 
17. (1) Ntlawa wa Vutsundzuxi wa minhlangano leyi khumbiwaka hi migingiriko ya NSB wu ta vumbiwa ku ya hi xiyenge xa 5 xa Nawu. 
(2) Ntlawa wa Vutsundzuxi wu ta-
a. vumbiwa hi minhlangano leyi kombisiweke eka xinawana xa 17(1) leyi endleke xikombelo xo longoloxiwa; 
b. kombisa tiNSB, swipimelo ni tidyondzo leswi nga khumbhaka minhlangano yoleyo, xikan'we niswipimelo ni tidyondzo leswi minhlangano yi nga ta lava ku swi fikelela hi ku pfuniwa hi Ntlawa wa Vutsundzuxi 
c. fikeleriwa hi ku tirhisa tiadirese ta minhlangano leyi kombisiweke eka xinawana xa 17(1) leyi endleke swikombelo swo longoloxiwa; 
d. endla swikombelo swo huma eka swirho swa wona leswi vumbiwaka ku ya hi xinawana xa 17(3), eka tiSGBna tiNSB leswi khumbhaka swipimelo ni tidyondzo ni endleko wa swona hi ku languta swilaveko swa vona: swikombelo leswi swi fanele ku endliwa ku nga si hundza 30 wa masiku ku humile xitiviso xo tisa swikombelo; 
e. va ni matimba yo yimisa ntsariso wa swipimelo ku fikela loko swikombelo swo tsarisiwa swi hlamuriwile ximfumo: hileswaku ku hava xipimelo lexi nga tsarisiwaka loko Ntlawa wa Vutsundzuxi wu nga tivisiwanga hi poso; nakambe 
f. a wu nge kumi ku pfuniwa hi tlhelo ra timali ximfumo hi Vulawuri. 
(3) Xiyimo xa swirho swa Ntlawa wa Vutsundzuxi xi ta va lexi landzelaka:
a. Xirho xa Ntlawa wa Vutsundzuxi xi ta pfumeleriwa ku fikelela swipimelo ni tidyondzo ta NSB yin'wana ni yin'wana: Ntsena loko swirho leswi swi nga ri swirho swa yin'wana ya tiNSB nakambe mayelana ni minhlangano leyi nga ni minhlangano leyi tsariseke eka yona swirho swa minhlangano leyi yi tsarisiweke a swi pfumeleriwi ku va swirho swa tiNSB. 
b. Xirho xa Ntlawa wa Vulawuri xi ta pfumeleriwa ntsena ku fikelela swipimelo ni tidyondzo swa tiNSB leti xi nga riki xirho xa tona: Laha minhlangano leyi nga ni minhlangano leyi tsarisiweke eka yona leyi swin'wana swa swirho swi nga swa tiNSB swirho sweswo swi ta fanela ku: 
i. tshika vuxirho bya NSB leswaku nhlangano wolowo wu ta kota ku pfumeleriwa ku fikelela swipimelo ni tidyondzo ta NSB yoleyo, kumbe 
ii. endla xikombelo hi ku yimela nhlangano wolowo, tani hi xiphemu xo endla mintirho ya NSB yoleyo. 
(4) Vulawuri byi ta hlayisa rhijisitara ra swirho swa Ntlawa wa Vaysundzuxi leri nga ta va ni vito ni adirese swa xirho xin'wana ni xin'wana.
Ku tshika ntirho hi swirho swa tiNSB ni masivelo ya swirho leswi tshikaka ntirho 
18. (1) Mutshami wa xitulu kumbe xirho xin'wana ni xin'wana xa NSB va nga tshika ntirho loko- 
a. rifuwo ra yena ri xavisiwa hikwalaho ka ku va a tsandzeka ku hakela kumbe loko se a tsandzeka ku hakela swikweleti swa yena; 
b. o tshuka a khomiwile hikwalaho ka mavabyi ya nhloko ku ya hi nawu wihi kumbe wihi; 
c. o tsandzeka ku va kona etinhlengeletanini ta Vulawuri tinharhu hi ku landzelelana a nga kumanga ku ntshunxiwa hi vulawuri; 
d. o tsalela Holobye papila ra xitiviso xa leswaku u lava ku tshika ntirho; kumbe 
e. hi nkarhi wa ku va a thoriwile ehofisini o tshuka a gweviwa laha a nga pfumeleriwiki ni ku hakela ndziho kambe a pfaleriwa kunene. 
(2) Nsivo wa xirho lexi tshikeke ntirho xa NSB wu ta endliwa hi ku landzelela swinawana swa 15 na 16.
Mintirho ya tiNSB
19. (1) NSB yi ta- 
a. hlamusela no bumabumela eka Vulawuri mindzelekano ya switenge swa yona ; 
b. hlamusela no bumabumela eka Vulawuri rimba ra swiyenge-ntsongo leswi nga tirhisiwaka tani hi swiletelo swo vumba tiSGB; 
c. vumba tiSGB hi ku landzelela rimba ra swiyenge swa yona; 
d. vonisisa leswaku mintirho ya tiSGB yi fikelela swilaveko swa ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo tani hilaha Vulawuri byi swi vekiseke xiswona; 
e. bumabumela ntsariso wa swipimelo eka NQF leswi nga ta yisiwa eka Vulawuri; 
f. bumabumela ntsariso wa tidyondzo eka Vulawuri; 
g. nyika mahungu mantshwa ni ku kambisisa tidyondzo; 
h. vulavurisana ni tiETQA mayelana ni maendlelo yo bumabumela swipimelo ni tidyondzo tintshwa, kumbe ku cinca swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke; 
i. hlamusela swilaveko tindlela to hlela leti faneleke ku tirhisiwa eka tiETQA; 
j. thola van'wahofisi, tikomiti ni swirho swa tikomiti leti faneleke ku tirha mintirho leyi faneleke hi ku vulavurisana ni Vulawuri; ni 
k. tirha yin'wana mintirho leyi yi nga ta nyikiwa hi Vulawuri. 
(2) Hi ku tirha mintirho leyi kombisiweke eka xinawana xa 19(1), NSB yi ta-
a. landzelela swiboho leswi bohiweke hi Vulawuri mayelana ni nhluvukiso ni maendlelo ya NQF; 
b. vulavurisana ni vatshila va swiyenge swo karhi mayelana ni amukeleko wa mbuyelo wa migingiriko ni ku va pfumelela ku kambisisa migingiriko leyi; 
c. humesa mbuyelo wa migingiriko leyi eka Gazete ya Mfumo leswaku vanhu va nyika miehleketo ya vona ehenhla ka yona; ni 
d. ku vonisisa leswaku migingiriko leyi ya kambisisiwa hi Ntlawa wa Vutsundzuxi ku ya xinawana xa 17 endzhaku ka ku yisiwa ka xikombelo eka Vulawuri. 

KAVANYISA KA 4
MINHLANGANO YO VUMBA SWIPIMELO(SGB's)
Mavumbelo ya tiSGB 
20. (1) NSByin'wana ni yin'wana yi nga vumba SGB eka xiyenge xa yona ku ya hi rimba ra swiyenge-ntsongo swa yona leswi bumabumeriweke no amukeriwa hi Vulawuri. 
(2) Eku vumbeni ka tiSGB NSB leyi khumbhekaka yi ta fanele yi rhanga yi endla xikombelo eka xivumbeko xa xona ni ku landzelela magoza lama nga eka xinawana xa 20(3) kumbe hi ku landzelela maendlelo man'wana yo fana lama amukelekaka eka Vulawuri, maendlelo lawa ya ta tirha eka minhlangano leyi lavaka ku amukeriwa kumbe leyi lavaka ku vumbiwa: ntsena loko yi ta-
a. kumisisa xikongomelo xa nhlamuselo ya xiyenge yi xopa-xopa vundzeni bya yona; 
b. hlamusela mindzelekano ya swiyenge; 
c. kumisisa swiyenge swa dyondzo swa xikhale ni leswi nga riki swa xikhale, tikhategori ta mintirho, thekinoloji ni mbangu lowu yelanaka ni xiyenge xexo xa dyondzo; 
d. bvumbha vuxaka exikarhi ka xiyenge xa dyondzo ni ikhonomi ya rixaka eka malembe ya 3,5 na 10 lama taka, ku katsa no hleketelela loko kuruku xiyenge xi ta kula, tsongahala, nkoka wa xona eka ikhonomi ni leswi yi nga cincisaka xiswona; 
e. ku tiyisisa hi ku kambela nkoka leswaku xiyenge tani hi leswi xi hlamuseriweke xiswona xi hetisekile; 
f. kumisisa swiyenge-ntsongo hi ku xopa-xopa swiyenge leswi engeteriweke nkoka; 
g. kumisisa nkhumbho wa mfumo wa milawu leyi nga kona ni leyi kunguhatiwaka,swiyenge-ntsongo ni tilevhele, leswaku yi ta kunguhata hi ndlela leyi faneleke; ni 
h. lulamisa kungu ra ntirho ro hluvukisa NSB kumbe SGB leswi katsaka mbuyelo, mbulavurisano ni endlelo ra nxaviso, bajete ni nkarhi. 
(3) Eku endleni xikombelo xa ntsariso tani hi SGB mukomberi u ta-
a. maendlelo lama tirhisiweke eku endleni xikombeloni le ku tiyisiseni ku katsa van'wana vakomberi eka swiyenge-ntsongo va nghenisiwile naswona va seketela xikombelo lexi kumbe va pfumela ku va vakomberi hi le tlhelo; 
b. nyika matsalwa yo seketela xikombelo ni nhlamuselo ya xiyenge-ntsongo lexi xikombelo xi endleriweke xona; ni 
c. kombisa amukelo wa xiboho hi Vulawuri tani hi lexi hetisekeke naswona xi bohaka, endzhaku ka loko aphili yi yingiseriwile hi Vulawuri. 
(4) SGB yin'wana ni yin'wana yi ta nyikiwa setifikheti ya ntsariso hi NSB endzhaku ka ku vumbiwa . Setifikheti leyi yi ta tirha malembe manharhu ntsena endzhaku ka ku vumbiwa ka SGB naswona yi ta hlamusela hi ku komisa swipimelo ni tidyondzo leswi yi nga ta swi hlohletela.
(5) SGB yi ta hangalasiwa eku heteni ka ntirho wa yona.
(6) SGB yi nga kombela ku engeteleriwa nkarhi wo tirhisa setifikheti ya yona eka NSB ya yona, xikombelo lexi xo engeteleriwa nkarhi xi endliwa hi ku tsala 30 wa masiku setifikheti xi nga si hindzela hi nkarhi.
Ku dlaya ntsariso eku hangalasiweni ka SGB
21. (1) Ntsariso wa SGB wu nga dlayiwa loko ku ya hi NSB ku tlhela ku tiyisisa Vulawuri yi nga tirhi mintirho ya yona hi ku hetiseka. 
(2) SGB yi ta hangalasiwa loko setifikheti ya yona ya ntsariso yi hundzele hi nkarhi kumbe loko yi hetile ntirhi wa yona ku ya hilaha yi vekiweke ha kona eka setifikheti ya ntsariso.
Vuxirho bya tiSGB 
22. (1) Minhlangano leyi yi nga ya rixaka leyi khumbhekaka ni leyi nga ni ntsakelo yi ta rhambiwa ku hlawula swirho leswi nga ta tirha eka tiSGB.laha swirho swi nga ta hlawuriwa hi NSB leyi yimelaka xiyenge xexo endzhaku ka mbhurisano ni ntirhisano ni minhlangano leyi faneleke, ni hi ku landzelela matimba ya palamende ni ya swifundza, xilaveko xa nkatso wa swiyenge hinkwaswo ni ndzingano, ndzulamiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale ni vatshila lava nga ni vuswikoti eka timhaka ta tiSGB. 
(2) Mavito ya lava hlawuriweke ku tirha eka tiSGB ni mavito ya minhlangano ya kona leyi khumbhekaka swi ta humesiwa eka Gazete ya Mfumo leswaku vanhu va kota ku nyika miehleketo ya vona mayelana ni vahlawuriwa lava xikan'we ni nkatso wa minhlangano leyi nga ni ntsakelo eka swiyenge leswi swa dyondzo.
(3) Endhaku ko hetisisa ta mahlawulele, swirho hinkwaswo leswi hlawuriweke swi ta nyikiwa tisetifikheti to amukeriwa hi Vulawuri.
(4) Minhlangano leyi navelaka ku nva ni vuyimeri eka tiSGB yi ta leteriwa eka swikombelo swa yona swa vuyimeri hi leswi landzelaka:
a. SGB yin'wana ni yin'wana yi ta vumbiwa hi lava khumbhekaka ngopfu hi timhaka ta dyondzo ni ndzetelo eka xiyenge-ntsongo xexo, swirho leswi swi ta va swi huma eka mintlawa leyi nga ni ntsakelo ni vatshila lava kumiweke hi ku va va fikelela swilaveko swa Vulawuri. 
b. Vugima-ntsongo bya nhlayo ya vayimeri lava vumbaka SGB byi ta hlamuseriwa hi ku ya hi mbhurisano ni NSB kambe a byi nga tluli 25 handle ka loko Vulawuri byo vona ku fanele ku va ni ku cinca ko karhi, 
c. Mutshami wa xitulu kumbe muyimeri la hlawuriweke wa xirho xa Vulawuri u ta va xirho xa SGB. 
(5) Nhlangano kumbe ntlawa wa minhlangano leyi lavaka ku va SGB yi ta kombisa eka xikombelo xa yona xo tiviwa leswaku yi tumbuluxile ntlawa lowu nga ta tirha tani hi SGB laha swirho swa yona swi nga ta kombisa swikongomelo swa xinawana xa 22(4) na xa 23, naswona xikombelo xo tano xi ta fanela ku kambisisiwa hi vanhu tani hilaha sqwi kombisiweke hakona eka xinawana xa 22(2).
Nhlawulo wa swirho swa tiSGB 
23.(1) Minhlangano leyi kunguhataka ku hlawula swirho eka ti SGB yi fanele ku xiyisisa mhaka ya ndzingano na ndzulamiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale naswona ti ta hlawula vanhu la va-
a. nga ta kota ku langutisa timhaka ta ntswalo, ntiyiso, ntsakelo wa vanhu ni mpimanyiso ni misava hinkwayo loko swi ta eka timhaka ta dyondzo ni ndzetelo; 
b. va tshembhiwaka swinene ka xifundzha xa vakheti lexi katsaka ni lava xiximiwaka, va nga na vuswikoti ni ntokoto eka xiyenge lexi, la va nga ni vutivi bya maendlelo ni tipholisi ta nhlangano lowu hlawulaka, ni la va nga ni nseketelo wo huma ka nhlangano hi woxe 
c. kotaka ku hlanganyeta no yisa emahlweni swilaveko ni mitsakelo ya tilevhele hinkwato eka xiyenge lexi katsiweke ka SGB; 
d. d. kotaka ku tirhisa maavanyiselo lawa yo xopa-xopa hi ndlela ya le henhla swinene; na 
e. tinyiketeleke ku tirhisa mbulavurisano wa tindlela timbirhi exikarhi ka NSB na xifundzha xa vakheti. 
Mintirho ya tiSGB 
24. (1) SGB yi ta- 
a. vumba swipimelo ni tidyondzo ku ya hi swilaveko swa Vulawuri eka swiyenge-ntsongo ni tilevhele leti kumiweke; 
b. tivisa mahungu mantshwa ni ka kambisisa swipimelo; 
c. bumabumela swipimelo ni tidyondzo eka tiNSB; 
d. bumabumela swilaveko swa ntsariso wa vapimi ni vahleri kumbe minhlangano yo hlela; ni 
e. tirha mintirho yin'wana leyi yi nga nyikiwaka hi NSB ku ya hi nkarhi. 
(2) Hi ku tirha mintirho leyi kombisiweke eka xinawana xa 24(1) SGByi ta-
a. landzelela swiboho leswi tekiweke hi Vulawuri mayelana ni nhluvukiso ni endlelo ra NQF; 
b. vulavurisana ni vatshila va xiyenge xo karhi xa dyondzo mayelana ni ntiyiso ni amukeleko wa mbuyelo wa migingiriko ni ku kambisisa migingiriko leyi; 
c. humesa mbuyelo lowu eka Gazete ya Mfumo leswaku lava swi tsakelaka va nyika miehleketo ya vona ehenhla ka wona; 
d. vonisisa leswaku mbuyelo wa migingiriko leyi wa kambisisiwa hi Ntlawa wa Vatsundzuxi tani hilaha swi kombisiweke hakona eka xinawana xa 17, swi nga si yisiwa eka Vulawuri. 

KAVANYISA KA 5
MILAWU YA MAFAMBISELE NI MIGINGIRIKO YA SWA TIMALI SWA tiNSB na tiSGB
Milawu ya mafambiselo 
25. Migingiriko ni matirhele ya NSB swi ta lawuriwa hi Milawu ya Mafambiselo leyi nga eka Anekijara ya swinawana leswi. 
Mpfuno hi tlhelo ra timali wa migingiriko ya tiNSB na tiSGB 
26. (1)NSB yin'wana ni yin'wana eku simekiweni ka yona ni le ka lembe rin'wana ni rin'wana leri landzelaka ku kotlana ni pulani ya xirhendzevutani xa swa timali xa Vulawuri, yi ta humesa pulani ya ntirho leyi kombisaka swikongomelo leswi faneleke ku fikeleriwa eka malembe manharhu, leyi nga ta katsa ni nkunguhato wa timali leti nga ta tirhisiwa. 
(2) Nkunguhato wa matirhisele ya timali wu ta lulamisiwa hi ndlela leyi ku twananiweke hi yona ni Vulawuri naswona wu ta yisiwa eka Vulawuri ku sayiniwa.
(3) Swirho swa tiSGB swi kuma tihakelo ta swona ta mintirho leyi swi yi tirhaka ya NSB ku ya hi xinawana xa vatirhela mfumo lexi cinciweke hi Vulawuri, laha hakelo leyi yi nga ta katsa ni mali yo pfuna eku ngheneleni ka tinhlengeletano, swiengetelo, mali yo famba hi yona ni swin''ana.
(4) Swirho swa tikomiti ta tiNSB leswi nga riki swirho swa tiNSB, swi nga ha kuma hakelo yo fana ni ya swirho swa tiNSB ya mintirho leyi swi yi tirhaka ya NSB: ntsena loko vuxirho bya swona byi amukeriwile hi Vulawuri.
(5) Vulawuri byi ta pfuna hi tlhelo ra timali eka migingiriko ya tiSGB leyi ku twananiweke yona loko xilaveko xi ri kona, hi ku languta loko timali ti ri kona ni hi ku tirhisa ndlela ya manyikele ya timali leyi ku twananiweke yona ni SGB yoleyo.

KAVANYISA KA 6
NHLOKOMHAKA YO KOMA
Nhlokomhaka yo koma 
27. Swinawana leswi swi ta vitaniwa Swinawana swa NSB swa 1998. 

ANEKIJARA
MILAWU YA MAFAMBISELO YA tiNSB
TINHLAMUSELO
1. Eka Milawu leyi ,handle ka loko swi hlamuseriwile hi ndlela yin'wana- 
"Mutshami wa xitulu" swi vula mutshami wa xitulu wa NSB;
"Komiti" swi vula komiti ya NSB;
"Komiti-nkulu" swi vula komiti leyi vumbiweke ku tirha mintirho yo karhi hi ku yimela NSB;
"Xirho" swi vula xirho xa NSB;
"NSB" swi vula Nhlangano wa Swipimelo swa Rixaka;
"Xiboho" swi vula xiboho xa NSB;
"Matsalani" swi vula xirho lexi thoriweke ku tirha ntirho lowu hi NSB; 
SWIRHO SWA NSB
2. NSB, hi ku ya hi leswi vekisiweke xiswona ek Nawu, yi ta vumbiwa hi Mutshami wa xitulu, Museketeri wa mutshami wa xitulu, Matsalani ni swin'wana swirho leswi hlawuriweke hi SAQA ku ya hi swinawana swa NSB, ku ri karhi ku langutisiwa xilaveko xa leswaku mutshami wa xitulu u ta hlawuriwa hi swirho swa NSB exikarhi ka swona vinyi kumbe swi n'wu 'lawula eka swin'wan' swiyenge. 
VAN'WA-HOFISI
3. Mutshami wa xitulu wa NSB kumbe wa komiti u ta tirha ntirho lowu etinhlengeletanini ta NSB kumbe ta komiti. Loko mutshami wa xitulu a nga ri kona enhlengeletanini, museketeri wa mutshami wa xitulu u ta tirha ntirho lowu. Loko hinkwavo va nga ri kona, swirho leswi nga kona swi ta hlawula hi swoxe exikarhi ka swona la nga tirhaka ntirho lowu. 
TINHLENGELETANO TA NSB
4. NSB yi ta khoma tinhlengeletano endhawini ni hi nkarhi lowu swi nga ta va swi bohisiwe xiswona.
  
5. Tinhlengeletano to hlawuleka ti nga vitaniwa hi ku vona ka mutshami wa xitulu, kumbe ku ya hi xikombelo xa swirho leswi nhlayo ya swona yi nga riki ehansi ka xin'we xa nharhu xa swirho, laha ndhawu ni nkarhi swi ta vekiwa hi matsalani hi ku hatlisa hilaha swi kotekaka hakona endzhaku ko kuma xikombelo lexi.
  
6. Mutshami wa xitulu endzhaku ko burisana ni komiti-nkulu u ni mfanele yo yisa emahlweni nhlengeletano wa NSB loko leswi longoloxiweke eka ajenda swi nga nyawuli ku va ku nga va ni nhlengeletano, ntsena loko swirho swi nga kota ku tivisiwa hi mhaka leyi ka ha sele vhiki rin'we siku ra nhlengeletano ri nga si fika, nakambe nhlengeletano yi nge dlayiwi kumbe ku hundziseriwa emahlweni hikwalaho ka ku va ku humelele swo karhi nkarhi wolowo kumbe hikwalaho ka swin'wana leswi nga henhla ka vulawuri bya NSB handle ka loko ximbirhi xa nharhu xa swirho swo pfumela.
  
7. Munhu un'wana ni un'wana la tshukaka a lavekile enhlengeletanini a nga rhambiwa ku ta nghenela nhlengeletano ya NSB.
  
8. Matsalwa hinkwawo lama hangalasiwaka eka swirho ya ta funghiwa mayelana ni leswi xiyimo xa vundzeni bya wona xi nga xiswona, hi ku twisisa leswaku swirho swi ta ma tirhisa hi ku landzelela leswi ma nga funghisiwa xiswona. 
XITIVISO XA TINHLENGELETANO
9. Xitiviso xa nhlengeletano xikan'we ni ajenda ya nhlengeletano swi ta rhumeriwa swirho hinkwaswo leswi faneleke ku nghenela nhlengeletano leyi14 wa masiku nhlengeletano yi nga si fika hi ku tirhisa adirese leyi tsarisiweke eka matsalani: loko ku ri nhlengeletano yo hlawuleka switiviso swi nga nyikiwa hi nkarhi wo koma kambe ku nga ri ku tlula masiku manharhu nhlengeletano yi nga si va kona.
  
10. Ku tsandzeka ku fika ka xitiviso xa nhlengeletano lexi rhumeriweke eka adirese leyi tsarisiweke eka matsalani swi nge siveli ku khomiwa ka nhlengeletano 
NONGONOKO WA MAVITO YA LAVA VA NGA KONA ENHLENGELETANINI
11. Xirho xin'wana ni xin'wana lexi nga kona enhlengeletanini xi ta sayina rhijisitara leri endleriweke ku tiyisisa vukona bya swirho. 
KHORAMU
12. Hafu ya swirho, handle ka mutshami wa xitulu swi ta vumba khoramu eka tinhlengeletano hinkwato ta ntolovelo ta NSB. Eka tinhlengeletano leto hlawuleka xin'we xa nharhu xa swirho swa NSB handle ka mutshami wa xitulu swi ta vumba khoramu.
  
13. Loko nhlayo ya swirho yi nga vumbi khoramu enhlengeletanini, nhlengeletano yi ta ya emahlweni kambe swiboho leswi nga ta tekiwa swi ta tekiwa tani hi mpfapfarhuto, swi ta rhumeriwa eka swirho hinkwaswo swa NSB ku tlhela swi burisana hi swona nakambe swi nga si tekiwa tani hi swiboho leswi tiyeke. 
SWIHAXA-MAHUNGU
14. Laha swi faneleke ku haxa mahungu mayelana ni migingiriko ni tinhlengeletano ta NSB ma ta haxiwa hi mutshami wa xitulu wa NSB hi ku pfumelelana ni mutshami wa xitulu wa Vulawuri. 
TIMINETSE
15. Timinetse ta nhlengeletano yin'wana ni yin'wana ti ta tsariwa ti yisiwa eka nhlengeletano leyi landzelaka ku tiyisisiwa. Matsalani u ta rhumela timinetse eka swirho xikan'we ni xitiviso /xirhambo xa nhlengeletano.
  
16. Timinetse a ti nge kombisileswi un'wana ni un'wana a swi vuleke ni leswi a swi vuriseke xiswona enhlengeletanini kambe ku ta va nkomiso wa leswi humeleleke enhlengeletanini, swiboho ni swiendlo leswi nga lavekaka, nakambe xirho xi ni mfanelo yo kombela leswaku mavonele ya xona ya kombisiwa eka timinetse. 
NJHEKANJHEKISANO WA NSB NI NHLAWULO
17. Enhlengeletanini yin'wana ni yin'wana ya NSB milawu leyi tolovelekeke ya njhekanjhekisano yi ta tirhisiwa.
  
18. Maendlelo ya swiboho ya ta va hi mpfumelelano ni ntwanano kambe loko ku nga koti ku fikeleriwa ntwanano ku ta tirhisiwa nhlawulo. Loko ku fanele ku hlawuriwa ku ta tirhisiwa ku yimisa mavoko handle ka loko xin'wana xa swirho xo kombela leswaku ku tirhisiwa baloto.
  
19. Mutshami wa xitulu loko a ri entrhweni wa yena ange vi ni vhoti yo tihlawulela kambe u ta va ni vhoti yo endla xiboho xo hetelela.
  
20. Loko mutshami wa xitulu a nga ri kona mutshami wa xitulu la nga khomela a nge vi ni vhoti yo tihlawulela, kambe u ta va ni vhoti yo endla xiboho xo hetelela.
  
21. Swa pfumeleriwa ku tihumesa eka njhekanjhekisano loko xirho xi nga ri ni ku tsakela eka mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona hi NSB : ntsena loko xirho xi ta ka xi nga ngheneleli eku tekiweni ka xiboho ehenhla ka mhaka leyi.
  
22. Swiboho leswi tekiwaka nhlayo ya le henhla ya swirho swa NSB swi ta tekiwa swi ri swiboho swa NSB. Mavonele ya nhlayo leyintsongo ya swirho ya nga tsariwa ntsena loko swirho swa kona swi komberile leswaku ma tsariwa.
  
23. Loko ko tshuka ku ve ni mhaka leyi lavaka ku langutisiwa ya xihatla hi nkarhi wa le xikarhi ka tinhlengeletano leyi lavaka leswaku NSByi teka xiboho hi xihatla, mutshami wa xitulu a nga lerisa matsalani ku rhumela xitiviso hi posolexi xi kombisaka mhaka ya kona eka xirho xin'wana ni xin'wana leswaku swirho swi ta kota ku vhota hi poso. Xitiviso xi ta kombisa kahle nkarhi lowu vhoti yi nga endliwaka ha wona, lowu wu nga fanelangiki ku va ehansi ka 10 wa masiku ku sukela loko xitiviso xi rhumeriwile. Mianakanyo ya swirho leswi nga ka nhlayo ya le henhla yi ta tekiwa tani hi mianakanyo ya NSB ku ya hi tivhoti. Mbuyelo wa tivhoti wu ta nyikiwa eka nhlengeletano leyi landzelaka. 
MAVUMBELE YA TIKOMITI
24. NSB yi nga vumba tikomiti, ku katsa ni komiti-nkulu ku ya hi swinawana swa tiNSB. 
KOMITI-NKULU
25. Komiti-nkulu leyi vumbiweke ku ya hi swinawana yi ta vumbiwa hi swirho swa NSB naswona swi ta hlawuriwa hi swirho leswi. Yi ta vumbiwa hi mutshami wa xitulu ni hi nhlayo yin'wana ya swirho leyi yi nga ta vekiwa hi NSB: ntsena loko: 
25.1 Komiti yoleyo ku ya hi swileriso swa NSB, yi ta tirha mintirho ya NSB exikarhi ka tinhlengeletano, nakona ntsena loko swiboho hinkwaswo swa nkoka swi ta va swisungulo swa NSB; 
25.2 Mutshami wa xitulu kumbe loko a nga ri kona museketeri wa yena kumbe loko a nga ri kona mukhomeri wa mutshami wa xitulu la hlawuriweke hi swirho u ta tirha ntirho lowu eka tinhlengeletano hinkwato ta komiti-nkulu; 
25.3 Mutshami wa xitulu u ta nyika xiviko xa ntirho wa komti-nkulu eka nhlengeletano ya ntolovelo yin'wana ni yin'wana ya NSB, nakambe 
25.4 Khoramu ya komiti-nkulu yi ta vumbiwa hi mutshami wa xitulu, ni hafu ya swirho swa komiti yoleyo. 
TIN'WANA TIKOMITI
26. Komiti yi ta vumbiwa hi nhlayo ya swirho swa NSB kumbe ya swirho swin'wana handle ka swa NSB kumbe swirho swa NSB xikan'we ni van'wana vanhu, lava nga hlawuriwaka hi NSB, lava nga ta thoriwa ku ringana nkarhi lowu nga ta vekiwa hi NSB. 
26.1 NSB yi ta thola xirho xin'wana ni xin'wana xa komiti yoleyo tani hi mutshami wa xitulu wa komiti.
26.2 Komiti yi nga vumba ntlawa wo tirha wun'we kumbe ku tlula hi ku pfumeleriwa hi NSB ku tirha ehansi ka swileriso swa komiti mintirholeyi yi nga nyikiwaka hi NSB kumbe ku lavisisa timhaka leti welaka ehansi ka mintirho ya komiti. 
26.3 Komiti yin'wana ni yin'wana handle ka komiti-nkulu yi nga hlawula hi mpfumelelano ni komiti-nkulu munhu un'we kumbe ku tlula tani hi swirho swa komiti ku ringana nkarhi wo karhi kumbe ku tirha ntirho wo karhi. 
26.4 NSB yi nga nyika matimba eka komiti yo endla mhaka yo karhi ku ya hi Swinawana. 
26.5 NSB yi nga herisa, engetela kumbe ku cinca matirhele ya komiti, kambe nkunguhato wo endla tano wu ta rhanga wu rhumeriwa eka komiti leswaku yi nyika miehleketo ya yona. 
26.6 Xirho xa komiti lexi nga ta tsandzeka ku nghenela tinhlengeletano tinharhu ta komiti hi ku landzelelana handle ko kombela ndzivalelo u ta tshika ku va xirho xa komiti yoleyo. 
26.7 Xirho xa komiti xi nga tshika vuxirho hi ku tsala papila ra xitiviso. 
26.8 Loko ko tshuka ku vile ni xirho lexi tshikaka vuxirho, mutshami wa xitulu u ta tivisa NSB hi ku tsala enhlengeletanini yo sungula ya NSB, leyi nga ta ringeta ku siva xirho lexi.
SWIVIKO HI TIKOMITI
27. Mutshami wa xitulu u ta tisa xiviko xa migingiriko ya komiti ya yena eka nhlengeletano ya ntolovelo ya NSB. 
TINHLENGELETANO TA TIKOMITI
28. Leswi kombisiweke eka tindzimana ta 7 ku fika 20 swi ta tirha eka komiti yin'wana ni yin'wana ya NSB swi ri karhi swi hlayiwa ni ku cinca loku lavekaka eka vundzeni: hi ku landzelela leswi kombisiweke laha, marito ya "NSB", "Mutshami wa xitulu" kumbe "Matsalani" ya ta trha eka komiti, hileswaku, "mutshami wa xitulu wa komiti" kumbe "matsalani wa komiti". 
SWIRHO SWO ENGETELA
29. Swirho swo engetela leswi hlawuriweke eka tikomiti ku ya hi swinawana swi ta va ni matimba hinkwawo lawa swirho swi nga na wona enhlengeletanini, ku katsa ni matimba yo vhota. 
NTIRHO WA MATSALANI 
30. Mintirho hinkwayo ya vumatsalani ya NSB yi ta endliwa ku ya hi ndzeriso wa mutshami wa xitulu hi matsalani. 
31. Ntirho wa matsalani I ku pfuna NSB hi ku: 
31.1 tirha ntirho wa vumatsalani
31.2 tsundzuxa mayelana ni timhaka ta vulawuri
31.3 ntirho wa vulawuri
31.4 pfuna ku lawula tiphurojeke
31.5 tirha yin'wana mintirho leyi a nga komberiwaka ku yi tirha hi NSB
KU CINCA MILAWU 
32. Milawu leyi yi nga cinciwa eka nhlengeletano yin'wana ni yin'wana ya NSB hi ku pfumelelana ni Vulawuri, hi ku tirhisa nhlayo ya le henhla ya swirho leswi nga kona: ntsena loko ku cinca loku ku khumba yin'wana ya timhaka leti nga eka ajenda, naswona loko swirho leswi nga kona swi tlula hafu ya swirho hinkwaswo. 
NKAMBISISO WA SWIBOHO SWA NSB
33. Xiboho xin'wana ni xin'wana lexi tekiwaka enhlengeletanini ya NSB xi fanele ku nyikiwa nomboro ya xiboho leyi fanaka yi ri yoxe. Xirho lexi navelaka leswaku xiboho lexi tekiweke xi tlhela xi kambisisiwa xi fanele ku tsala xitiviso xa xilaveko xexo lexi nga ni swivangelo hinkwaswo swo lava ku kambisisa xiboho xexo lexi nga ta rhumeriwa eka matsalani 14 wa masiku ku nga si va ni nhlengeletano ya NSB. Loko NSB yo cinca xiboho, ku cinca koloko ku ta tsariwa eka timinetse ta nhlengeletano laha ku nga ta tlhela ku nyikiwa matsalwa yantshwa lama kombetaka ku cinca loku. 



Tsonga
XIVONO
Swiboho leswi tekiwaka ku ya hi mahungu ya swa misava, vupulani ni ku endliwa ka
mintirho ku antswisa nkoka wa vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga.
XILOGENE
Ku antswisa maendlelo ya swiboho laha Afrika-Dzonga hi ku landzelela mahungu ya
swa misava.
XIKONGOMELO
??Xikongomelo xa hina I ku ba mindzelekano ya ndzandzelelano lowunene ya
miako ya vutivi lebyi hlengeletiweke bya ndhawu, lebyi vumbiweke hi:
??Ku kumeka ka mahungu lama faneleke no va ni ntiyiso wa swa ndhawu ya
vupulani, ku endla mintirho ni ku ava swipfuno hi ndlela leyi faneleke;
??Ku avelana, ku tirhisa no tirhisiwa nakambe ka mahungu ya swa ndhawu,
swikombelo ni malulamiselo ya tidyondzo handle ko endletela migingiriko yo fana
leswi swi durhaka no va swi nga ri swa nkoka;
HI KU...
??Letela mahungu ya swa ndhawu tani hi rifuwo leri faneleke ku fambisiwa hi ndlela
leyinene;
??Tsariwa no hangalasiwa ka rifuwo ra mahungu ya swa ndhawu
??Ringanisa leswaku ku va ni ntlakuso wa ncincano wa mahungu ya swa ndhawu ni
ntirhisano wa tindlela ta mafambiselo ya mahungu leti nga ni xivumbeko xa swa
ndhawu
??Nhluvukiso ni nhlayiso wa mafambiselo ya mahungu lama tirhisekaka hi ku olova
lama nga ta fambisa ndlela ya mathumbhele ni makumele ya tisete ta vutivi bya
swa ndhawu
??Tirhisiwa ka nawu fambiso lowu tiyisisaka ku kumeka ka mahungu ya swa
ndhawu ya nkhaqako, lama hlayisiweke kahle, lama lavekaka ku fambisa hi
ndlela leyinene
??Ku lulamisa malulamiselo ya xivumbeko xa minhlangano lama hlamuselaka kahle
vutihlamuleri bya muyimeri loyi a lavekaka ku hlayisa no hangalasa mahungu ya
nkoka

1
Xana SAHRC I yini?
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga (SAHRC) yi vumbiwile hi
Khomixini na Hofisi ya Vumatsalani.
Khomixini
Mutshami wa xitulu i Mufundhisi Dr Barney Pityana na mupfuni wa mutshami wa
xitulu i Ms Shirley Mabusela. Khomixini yi na ku fika ka khumen'we wa
vakhomixinara, ku katsa mutshami wa xitulu na mupfuni wa mutshami wa xitulu.
Hofisi ya Vumatsalani
Hofisi ya Vumatsalani yi rhangeriwa hi mufambisinkulu. Yi na tindzawulo ta
mune:
???Dyondzo, Ndzetelo na Mahungu
???Vutirheli bya timhaka ta nawu
???Ndzavisiso na Matsalwa
???Timali na Vulawuri
SAHRC yi na tikomiti leti vumbiweke hi vakhomixinara, vatirhi na swirho swo ta hi
le handle, leti tirhaka eka tindhawu leti landzelaka:
???Endlele na ku Pulana;
???Vuxaka na Mfumo na Palamende;
???Timhaka ta Nawu na Vumbiwa;
???Vuxaka na minhlangano ya ti "NGO" na vandla leri simekiweke hi nawu;
???Vuxaka na matiko ya misava;
???Vugono; na
???Vana
Ku tlhandlekela, mukhomixinara un'wana ni un'wana u na vutihlamuleri byo
hlawuleka bya xifundzankulu xin'we kumbe ku tlula. Va vhakela swifundzankulu
ku aka vuxaka na swivumbeko leswi nga kona, ku xiyaxiya matirhelo na ku
angula swivilelo.
Xana SAHRC yi endla yini?
SAHRC yi simekiwile hi Vumbiwa ku:
???hluvukisa mfuwo wa timfanelo ta vanhu eAfrika Dzonga;
???dyondzisa maAfrika Dzonga mayelana na timfanelo ta vanhu;
???lavisisa ku homboloxiwa ka timfanelo ta vanhu na ku kuma tindlela to
lulamisa (ku katsa ku yisa milandzu ekhoto, loko swi fanela);
???endla ndzavisiso ehenhleni ka timfanelo ta vanhu eAfrika Dzonga na le
matikweni ya misava;
2
???tsundzuxa mfumo ehenhleni ka timfanelo ta vanhu na ku kamba ndlela leyi
mfumo wu yisaka emahlweni no sirhelela timfanelo ta vanhu ha yona;
???kambela milawu leyi tsariweke eka marhavi hinkwawo ya mfumo (wa
ndhawu, xifundzankulu na rixaka) ku endlela ku vonisisa leswaku yi tekela
enhlokweni timfanelo ta vanhu; na ku
???kambela leswi mfumo wu swi endlaka ku vonisisa leswaku vanhu va swi
kota ku fikelela timfanelo ta "socio-economic" (mbango, tiyindlu, nhlayiso
wa rihanyo, swakudya, mati, nhlayiseko wa vanhu na dyondzo.
Ku rhipota ku homboloxiwa ka timfanelo ta vanhu
Ku homboloxiwa ka timfanelo ta vanhu hi loko mfanelo yihi na yihi leyi nga le ka
Tsalwa ra Timfanelo yi tirhisiwa hi ndlela leyi nga ri ki kahle kumbe yi
homboloxiwa. Hambiswiritano, SAHRC a yi tirhani na ku homboloxiwa
hinkwakwo. Milandzu yin'wana yi hundziseriwa eka minhlangano na swivumbeko
swin'wana leswi nga simekiwa ku tirhana na tinxaka to karhi ta ku homboloxa.
Leswi swi katsa:
Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu (milandzu ya xihlawuhlawu ku ya hi
ku va wanuna kumbe wansati kumbe rimbewu); Tel: 011-403 7182
Musirheleri wa Vanhu (swivilelo ehenhleni ka vatirhela-mfumo);
Tel: 012-322 2915/6
Khomixini ya Ntwananiso, ku Khongotela na ku Lamula (milandzu ya
maendlele ya swa mintirho lama nga fanelangiki); Tel: 011-377 6894
Vulawuri lebyi Tiyimeleka bya Swivilelo (swivilelo ehenhleni ka maphorisa)
Tel: 012-428 5700
Loko nandzu wa wena wu ri wun'we wa leyi, u fanele ku tihlanganisa na
minhlangano leyi hi wexe. U nga kuma switsundzuxo na ku pfuniwa mayelana na
nandzu wa wena eka tiBodo ta Legal Aid (leti ti kumekaka eTikhoto ta va
Majistarata), kumbe etitliniki ta Legal Aid (etiyunivhesiti to tala). Nakambe, ku na
minhlangano ya ti NGO yo tala (tani hi Maqweta ya Timfanelo ta Vanhu, Legal
Resources Centre na Black Sash) leyi na yona yi nga swi kotaka ku ku pfuna.
3
Ndlela leyi u nga rhipotaka ha yona ku homboloxiwa ka timfanelo ta
vanhu eka SAHRC
Loko nandzu wa wena wu ri ku homboloxiwa ka yin'we ya timfanelo leti nga eka
Tsalwa ra Timfanelo, naswona wu nga ri muxaka wa nandzu lowu wu nga
tirhaniwaka na wona hi nhlangano wun'wana, u nga wu rhipota eka SAHRC hi:
Ku fonela hofisi ya SAHRC. Un'wana wa vatirhi u ta teka xitatimende, a ku
rhumela fomo ya swivilelo kumbe a ku endlela apoyintimente ya leswaku u ya
ehofisi wena hi wexe.
Kumbe
Ku rhumela fekisi kumbe papila eka Ndzawulo ya Vutirheli bya timhaka ta Nawu
(Legal Services Department) ya SAHRC hi ririmi leri u ri tsakelaka.
Kumbe
Ku kuma fomo ya swivilelo eka SAHRC, u yi tata na ku yi rhumela eka SAHRC
Tiadirese ta SAHRC
Johannesburg - Private Bag 2700, Houghton 2041
Tel: 011 - 484 8300 Fax: 011 - 484 1360
Eastern Cape - P O Box 1854, Port Elizabeth 6001
Tel: 041 - 582 4094/2611 Fax: 041 - 582 2204
KwaZulu Natal - P O Box 1456, Durban 4000
Tel/Fax: 031- 304 7323/4/5
Northern Province - P O Box 55796, Pietersburg 0700
Tel: 015 - 291 3500/3504 Fax: 015 - 291 3505
Western Cape - P O Box 3563, Cape Town 8001
Tel: 021 - 426 2277 Fax: 021 - 426 2875
4
Tsalwa ra Timfanelo
Ku endlela ku aka mfuwo wa timfanelo ta vanhu, swi na nkoka ku va muaka-tiko
un'wana ni un'wana a tiva timfanelo ta yena na ku twisisa vutihlamuleri bya yena.
SAHRC yi sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vanhu eka vanhu hinkwavo
va Afrika Dzonga.
Leri landzelaka i Tsalwa ra Timfanelo leri olovisiweke. Loko u lava leri heleleke, u
komberiwa ku hlaya Kavanyisa ya 2 ka Vumbiwa.
Ku ringana: U ngaka u nga khiriwi. Kambe nongonoko wo lulamisa leswi
onhekeke khale ni xihlawu-hlawu lexi amukelekaka swa pfumeleriwa.
Ndzhuti wa vumunhu: Ndzhuti wa wena wu fanela ku xiximiwa no sirheleriwa.
Vutomi: U na mfanelo yo hanya.
Ntshuxeko na vusirhelelo bya munhu: U ngaka unga pfaleriwi handle ko
sengisiwa, ku xanisiwa kumbe ku twisiwa kuvava hi ndlela ya tihanyi. Ku
xanisiwa ka xindyangu a ku pfumeleriwi.
Vuhlongha, tihanyi ni ntirho wa nsindziso: Vuhlongha ni ntirho wo sindzisiwa
a swi pfumeleriwi.
Kuva ni xihundla: U ngaka u nga sechiwi kumbe kuva kaya ra wena ri sechiwa
kumbe kuva nhundzu ya wena yi sechiwa.
Ntshuxeko eka vukhongeri, ku tshemba ni miehleketo: U nga ha tshemba no
ehleketa swin'wana na swi'nwana leswi u swi lavaka naswona u nga ha
landzelela vukhongeri lebyi ubyi tsakelaka.
Ntshuxeko wo vulavula: Vanhu hinkwavo (ku katsa tinyuziphepha) va nga ha
vula swin'wana na swi'nwana leswi va swi lavaka.
Ku hlengeletana, ku komba ku vilela, ku phiketa ni phetixini: Mi nga khoma
nhlengeletano yo komba ku vilela, ku phiketa no heleketa swivilelo. Kambe mi
fanela ku endla tano hi ndlela yo rhula.
Ntshuxeko wo tikatsa: U nga ha ti katsa na mani na mani loyi u n'wu tsakelaka.
Timfanelo ta tipolitiki: U nga ha seketela ntlawa wihi ni wihi wa swa tipolitiki
lowu u wu tsakelaka. Loko u ri muaka-tiko, naswona u ri ni malembe ya 18 hi
vukhale, u nga swi kota kuva u vhota.
Vuakatiko: Vuakatiko bya wena byi ngaka byi nga tekiwi eka wena.
5
Ntshuxeko wo famba-famba ni vutshamo: U nga haya u ya tshama ku'nwana
ni kun'wana laha Afrika Dzonga.
Ntshuxeko wo bindzurisa , ntirho ni vutshila: U nga ha endla ntirho wihi ni
wihi lowu u wu hlawulaka.
Vuxaka bya mintirho: U nga ha joyini minhlangano ya mintirho no tereka.
Mbango: U na mfanelo ya ndzawu leyi hanyekaka kahle.
Nhundzu: Nhundzu ya wena yi nga ha tekiwa ntsena loko kuri hi leswaku ku
landzeleriwile milawu leyi faneleke.
Tindlu: Mfumo wu fanela ku vonisisa leswaku vanhu va kuma tindlu.
Rihanyu lerinene, swakudya, mati ni vusirhelelo eka vaaki va ndzhawu:
Mfumo wu fanela ku vonisisa leswaku u kuma swakudya na mati, rihanyu
lerinene, ni vusirhelelo xikarhi ka vaaki va ndzhawu.
Vana: Vana lava nga hansi ka vukhale bya 18 va na timfanelo to hlawuleka tani
hi mfanelo yo ka va nga xanisiwi.
Dyondzo: U na mfanelo yo amukela dyondzo ya masungulo, ku katsa na
dyondzo ya masungulo ya lavakulu, hi ririmi ra ka nwina (loko swi endleka).
Ririmi ni mfuwo: U nga ha tirhisa ririmi leri u ri tsakelaka no landzelela mfuwo
lowu u nga wu hlawula.
Mfuwo, vukhongeri ni ririmi etindhawini ta vaaki va tindhawu: Tindhawu ta
vaaki va ndhawu ti nga ha va ni mfuwo wa tona, no landzelela vukhongeri bya
vona no tirhisa ririmi ra vona.
Ku fikelela eka marungula: U na mfanelo eka swa marungula waha ni waha
lama kumekaka eka Hulumende.
Endlele lerinene ra mafambisele: Maendlele hi Mfumo ya fanele kuva ma ri
lama enetisaka.
Kufikelela tikhoto: U nga kota kuva xiphiqo xa wena xa le nawinxi kota kuva xi
ahluriwa hi khoto, kumbe xivumbeko xo fana na xona.
Ku khomiwa, ku pfaleriwa, na vanhu lava pumbiweke: Mfanelo leyi yi
sirhelela vanhu lava khomiweke, va pfaleriwa kumbe ku pumbiwa.
6
LEMUKA: Timfanelo leti hinkwato ti nga vekeriwa swipimelo loko ku ri
leswaku swi ta va swi fanela ku endla tano. Loko u lava mahungu yo
tlhandlekela, vona Kavanyisa ka 2 ka Vumbiwa.

HUVO YO ANGARHELA YA TINDZIMI TA AFRIKA-DZONGA
MATIMU
Huvo ya Angarhela ya Tindzimi Ta Afrika Dzonga yi tumbuluxiwile ku ya hi Nawu wa 59 wa 1995 wa Huvo ya ririmi ya Afrika Dzonga lowu cinciweke wu va Nawu lowu cinciweke wa 1999 wa PANSALB.Huvo leyi yi tumbuluxiwile ku ya hi vumbiwa ra Afrika Dzonga (Nawu wa 106 wa 1996) leswaku yi ta: 
a. tlakusa ni ku gingirikela ku antswisa ni ku tirhisiwa ka 
o tindzimi ta ximfumo 
o tindzimi ta Khoe na San 
o ririmi ra mavoko 
b. tlakusa ni ku vona leswaku ku ni nxiximo wa- 
* tindzimi hinkwato leti tirhisiwaka hi vaaka tiko va Afrika Dzonga, ku katsa ni "German,Greek,Gujarati, Hindi, Portuguese, Tamil, Telegu, Urdu na; 
* Arabic, Hebrew' Sanskrit" ni tin'wana tindzimi leti tirhisiwaka eka swa vukhongeri laha Afrika Dzonga.  
HUVO YO ANGARHELA YA TINDZIMI TA AFRIKA-DZONGA
NHLAMUSELO YA XIKONGOMELO
Xikongomelo xa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga i ku hlohlotela xiyimo xa tindzimi-nyingi e Afrika-Dzonga hi ku: 
* tumbuluxa xiyimo lexinene xo pfuna eka ku hluvukisa ka tindzimi ni ku endla leswaku tindzimi leti ti tirhisiwa hi ndlela yo ringana; 
* ku susumeta leswaku tindzimi tin'wana leti kumekaka etikweni ti xiximiwa no tirhisiwa; na ku 
* hlohlotela matirhiselo lamanene ya swilo swa nkoka swa tindzimi ta tiko ra hina. 
Leswaku swi ta pfuna vaaka-tiko va Afrika Dzonga ku titshunxa eka mihlovo hinkwayo ya xihlawuhlawu, ku tshikeleriwa ni ku avanyisiwa mayelana na swa tindzimi, kun'we ni ku va pfuna ku kota ku tihlawulela leswi va lavaka ku tirhisisa xiswona tindzimi ku va va kota ku tiantswisa ni ku hluvukisa rixaka hinkwaro.
HUVO YO ANGARHELA YA TINDZIMI TA AFRIKA-DZONGA
XIVONO XA HUVO
Ku endla leswaku ku tekeriwa enhlokweni, ku va ni migingiriko na ku pfhumbisiwa ka vonelo ra tindzimi-nyingi e Afrika-Dzonga hi ku hluvukisa tindzimi leti khale a ti tekeriwa ehansi. 
HUVO YO ANGARHELA YA TINDZIMI TA AFRIKA-DZONGA
Swiyenge leswi PANSALB yi langutiseke ngopfu eka swona
Huvo ya ririmi ya Afrika Dzonga yi tumbuluxiwile ku ya hi Nawu wa 59 wa 1995 wa Huvo ya ririmi ya Afrika Dzonga lowu cinciweke wu va Nawu lowu cinciweke wa 1999 wa PANSALB.Huvo leyi yi tumbuluxiwile ku ya hi vumbiwa ra Afrika Dzonga (Nawu wa 106 wa 1996) leswaku yi ta: 
a. tlakusa ni ku gingirikela ku antswisa ni ku tirhisiwa ka 
o tindzimi ta ximfumo 
o tindzimi ta Khoe na San 
o ririmi ra mavoko 
b. tlakusa ni ku vona leswaku ku ni nxiximo wa- 
* tindzimi hinkwato leti tirhisiwaka hi vaaka tiko va Afrika Dzonga, ku katsa ni "German,Greek,Gujarati, Hindi, Portuguese, Tamil, Telegu, Urdu na; 
* Arabic, Hebrew' Sanskrit" ni tin'wana tindzimi leti tirhisiwaka eka swa vukhongeri laha Afrika Dzonga.  
HUVO YO ANGARHELA YA TINDZIMI TA AFRIKA-DZONGA
Swirho
Ku kota ku endla hinkwaswo leswi, huvo yi vumbile swirho swinharhu: 
* tikomiti ta ririmi ta phurovhinsi 
* swirho swa ririmi swa tiko 
* ni tiyuniti ta tiko ta lekizikogirafi 
Ntirho wa tikomiti ta ririmi ta tiphurovhinsi i ku tivisa huvo mayelana ni swin'wana ni swin'wana swa ririmi eka tiphurovhinsi.Hi hala tlhelo, swirho swa ririmi swa tiko swona , leswi swi nga ha to vumbiwa swi ta tirha ku tivisa huvo mayelana ni ririmi ro karhi, ririmi ra mavoko ni tinw'ana tindlela ta mavulavulelo. Ntirho wa tiyuniti ta lekizikogirafi ta tiko , i vutsari bya tidikixinari ta tindzimi hinkwato ta ximfumo ku yisa emahlweni mhaka yo hluvukisa tindzimi.
HUVO YO ANGARHELA YA TINDZIMI TA AFRIKA-DZONGA
MATIMBA NI NTIRHO WA HUVO
MATIMBA NI NTIRHO WA HUVO YA RIRIMI YA AFRIKA DZONGA ( KU YA HI NAWU WA no 59 WA 1999 WA PANSALB NA NAWU LOWU CINCIWEKE WA PANSALB WA 1999 ) 
1. SWIRHO SWA PANSALB 
HUVO YI TA vumba ku ya hi nawu wa yona ni hi xitiviso eka gazete ni gazete ya phurovhinsi leswi landzelaka: 
a. komiti ya ririmi ya phurovhinsi eka phurovhinsi yin'wana ni yin'wana ku yi tsundzuxa mayelana ni swa ririmi leswi khumbaka phurovhinsi hinkwayo kumbe ndhawu yo karhi eka phurovhinsi yoleyo, laha komiti ya muxaka lowu yi nga riki kona kumbe laha komiti leyi yi nga ni matimba ehenhla ka tindzimi ta ximfumo ta phurovhinsi yaleyo ntsena:loko komiti yaleyo hi ntiyiso yi yimela tindzimi hinkwato ta ximfumo ta phurovhinsi swi ta vhela swi tekiwa xikan'we-kan'we leswaku komiti leyi yi vumbiwile hi ku landzelela nawu. 
b. komiti ya ririmi ya tiko ku yi tsundzuxa mayelana ni ririmi ro karhi, ririmi ra mavoko kumbe tin'wana tindlela ta mavulavulelo, laha komiti leyi yi nga riki kona kumbe laha komiti leyi yi nga tirheki ntirho wa yona: loko yi ri kona yi ta va yi vumbiwile hi ku landzelela nawu. 
c. [tiyuniti ta lekizikogirafi ya tiko ] ku tirha ku ya hi Nawu wa tikhampani wa no. 61 wa 1973 ) ni ku avela timali eka tiyuniti leswaku ti kota ku tirha mintirho ya tona: ntsena loko tiyuniti ta kona ti ri ni minsinya leyi landzelaka: 
i. yuniti yi fanele ku va ni vutihlamuleri eka huvo mayelana ni timali leti yi nyikiweke tona. 
ii. Yuniti yi fanele ku tirha ku ya hi pholisi ya huvo 
iii. Yuniti yi fanele ku gingirikela ku hluvukisa tindzimi. 
  
1. NAWU WA RIRIMI/ PHOLISI YA RIRIMI/ NTOLOVETO WA RIRIMI 
Huvo yi ta: 
a. nyika switsundzuxo mayelana ni milawu leyi nga kona ya ririmi, ntoloveto wa ririmi kumbe pholisi ya ririmi eka mfumo xikan'we ni mayelana ni ku cinciwa kumbe ku siviwa ka milawu leyi. 
b. Nyika switsundzuxo mayelana ni migingiriko leyi fambelanaka ni ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindzimi-nyingi ku ya hi vumbiwa. 
c. tsundzuxa mayelana ni mahlanganiselo ya nkunguhato wa ririmi (language planning) eAfrika Dzonga. 
1. KU TIRHISIWA KA TINDZIMI-NYINGI 
Huvo yi ta tlakusa ntirhiso wa tindzimi-nyingi tani hi xitirho xa tiko.
2. NHLUVUKISO WA TINDZIMI LETI KHALE A TI LANGUTERIWA EHANSI 
Huvo yi ta: 
a. tlakusa mhaka yo hluvukisa tindzimi leti khale a ti tekeriwa ehansi. 
1. NDZAVISISO 
Huvo yi ta: 
a. hlohletela tidyondzo ni mindzavisiso leswi kongomaneke ni ku tlakusa ni ku vumba tindlela leti nga ta pfuna eka nhluvukiso ni ntirhiso wa: 
i. tindzimi hinkwato ta ximfumo ta riphabuliki 
ii. tindzimi ta Khoe na San; na 
iii. ririmi ra mavoko ra Afrika Dzonga 
a. hlohletela tidyondzo ni mindzavisiso leswi kongomaneke ni ku: 
i. hluvukisa tindzimi leti khale a ti languteriwa ehansi eAfrika Dzonga 
ii. yisa emahlweni nxiximo wa timfanelo ta ririmi ni xiyimo xa rona loku cinceke ku sukela hi ti 27 ta Dzivamusoko 1994 
iii. tlakusa ntirhiso wa tindzimi-nyingi eAfrika Dzonga 
iv. tlakusa matirhiselo lamanene ya switirho swa ririmi swa Afrika Dzonga; ni 
v. sivela ntirhiso wa ririmi rihi kumbe rihi ku tshikelela kumbe ku vanga hambaniso exikarhi ka vanhu 
1. VULAMURI NI TIMFANELO TA RIRIMI 
Huvo yi ta: 
a. pfuneta mahala eka vanhu lava lavaka ku yisa swivilelo mayelana ni tindlela ta mayiselo ya swivilelo leswi 
b. lavisisa swivilelo leswi yi tsaleriweke swona hi vanhu leswi fambelanaka ni ku hambuka eka timfanelo ta ririmi, pholisi ya ririmi kumbe ntolovelo wa ririmi. 
[swa nkoka: Huvo yi nga lavisisa hi yoxe swivilelo swa ku hambuka eka timfanelo ta ririmi; naswona yi nga vitana munhu un'wana ni un'wana kumbe nhlangano wo karhi kumbe xirho xa mfumo ku ta nyika vumbhoni ni ku humesa matsalwa lama nga yi pfunaka eka ndzavisiso 
1. ntirhisano ni swirho ni minhlangano yin'wana 
Huvo yi ta: 
a. vumba ntirhisano ni swiyimeri swa nkunguhato wa tindzimi swa matiko ya le handle 
b. tikarhatela ku tlakusa ntirhisano ni munhu, ntlawa wa vanhu, nhlanganowo karhi kumbe xirho xa mfumo leswi tirhanaka ni ku tlakusa kumbe ku hluvukisa tindzimi 
c. kuma switsundzuxo yi nga si humesa xiviko, mavonelo yo karhi kumbe xitsundzuxo eka: 
i. komiti ya phurovhinsi ya ririmi ya phurovhinsi yo karhi leyi vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 8(8)(a) 
ii. xirho xin'wana ni xin'wana xa mfumo mayelana ni timhaka leti khumbaka hi ku kongoma kumbe ku nga kongomi ririmi ro karhi, pholisi ya ririmi, ntoloveto wa ririmi leswi landzeleriweke , tirhisiweke kumbe kunguhatiweke hi kumbe eka xirho xexo xa mfumo 
iii. nhlangano wun'wana ni wun'wana wa ririmi lowu vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 8(8)(b); kumbe 
iv. munhu, ntlawa wa vanhu kumbe nhlangano wo karhi lowu nga ni ku tsakela ku tlakusa tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga hi ku rhamba switsundzuxo hi ku tsala switiviso eka gazete ni le ka gazete ya phurovhinsi. 
[swa nkoka: komiti kumbe xirho xa mfumo lexi kombisiweke laha henhlaswi fanele ku nyika switsundzuxo loko swi komberiwa hi huvo.] 
1. MINTIRHO LEYI LANDZELAKA YI NGA TIRHIWA HI HUVO KU YA HI MAVONELE YA YONA: 
Huvo yi nga: 
a. kombela xirho xin'wana ni xin'wana xa mfumo ku yi nyika mahungu mayelana ni malawulelo ya vona ya pholisi ya ririmi ni ntoloveto wa ririmi 
b. tsundzuxa xirho xin'wana ni xin'wana xa mfumo mayelana ni matirhisele ya milawu ni tipholisi ta ririmi leti nga kona ni leti ngo ho kunguhatiwa kunene 
c. languta nxiyisiso wa switsundzuxo ku ya hi ndzimana ya (b) 
d. nyika swileriso ni ku xiyisisa mayelana ni ndzingano wa swa mintirho ya nhlanganiso wa tindzimi 
I. swilaveko leswi amukelekaka leswi vumbiweke hi huvo swa mintirho yo tano 
II. ni maendlelo ya mintirho leyi 
a. hi ku xiyisisa minsinya leyi nga eka vumbiwa leyi fambelanaka ni ni swa ririmi hi ku angarha 
i. xiyisisa ku xiximiwa ka milawu leyi nga eka vumbiwa leyi fambelanaka ni matirhiselo ya ririmi 
ii. xiyisisa ku xiximiwa ka milawu leyi nga kona ni leyintshwa mintolovelo ni pholisi ya ririmi eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo 
iii. pfuna hi ku vumba ni ku xiyisisa mavumbelo ya tiphurogireme leti kongomaneke ni ku hlohletela ntirhiso wa tindzimi ta ximfumo hi ku ringana, loko ku ri karhi ku tekiwa magoza ya leswaku vatirhisi va tindzimi leti va nyikiwa nkarhi wa ku ti tirhisa eka mayimelo ya swilo lama faneleke. 
iv. Ku tumbuluxa niku hlayisa ti "databases" ta 
(aa) milawu hinkwayo(ku katsa ni leyi nga eka vumbiwa) ya ririmi
(bb) tipholisi hinkwato ni mintolovelo ya minhlangano ni swirho swa mfumo leswi tirhaka ni swa ririmi 
a. rhamba munhu kumbe ntlawa wa vanhu kumbe nhlangano wo karhi ku endla ndzavisiso ni ku lulamisa matsalwa hi ku yimela huvo ni ku vona leswaku minchumu leyi yi ni switirho swo ringanela ku endla mintirho leyi hinkwayo. 
b. Vitana munhu un'wana ni un'wana ku nyika vumbhoni emahlweni ka yona kumbe ku humesa matsalwa lama nga yi pfunaka ku yisa emahlweni ntirho wa yona. 
c. Tsundzuxa mfumo ku pfuna hi tlhelo ra timali kumbe ku seketela hi tin'wana tindlela vanhu lava khumbiweke hi ku homboloka ka timfanelo ta ririmi. 
d. Leswaku yi ta kota ku tirhisa matimba ya yona ni ku tirha mintirho ya yona huvo yi ta: 
i. endla milawu ni ku tsala switiviso 
(ii) humesa switiviso leswi ni milawu leyi eka gazete nile ka gazete ya phurovhinsi
(j) ntirhisano ni munhu kumbe vanhu lava nga ni vutivi bya swiphiqo swa ririmi swa AFRIKA- Dzonga kumbe lava nga ku tirheni hi matimba ku tlakusa ni ku antswisa tindzimi.
Contact Details
Telephone: +27-12-341 9638 or 341 9651
Fax: +27-12-341 5938 
Enquiries: Mr. Nkosana Sibuyi
Postal address: Private Bag X08, Arcadia, 0007

Physical address: MBA Building 3rd Floor,  527 Church Street, Pretoria
E-mail: communication@pansalb.org.za
www.pansalb.org.za

KAVANYISA M
NAWU WA MATIKHOMELE WA MINTIRHO YA MFUMO
M1. NHLAMUSELO
Rito rihi na rihi kumbe xivulwa xihi na xihi leswi nga eka ku avanyisa loku swi na leswi swi vulaka swona enawini, kutani "Nawu lowu" I Nawu wa Ntirho wa Mfumo wa 1994 na swinawana leswi nga vekiwa hi ku landza wona.
M2. XIKONGOMELO
M2.1 Ku endlela ku nyika ntikelo wa maendlele hi ku landza swiyenge swa vumbiwa swa Mintirho ya Mfumo, vatirhi hinkwavo va boheka ku landza Nawu wa Matikhomele (Code of Conduct).
M2.2 Nawu wu fanele ku tirha tani hi xiletelo eka vatirhi ku ya hi leswi languteriweke eka vona hi ku landza milawu ya matikhomele, mutirhi a ri yexe na vuxaka bya yena na van'wana. Ku landzelela Nawu wa Matikhomele swa laveka ku vonisisa matirhele ya xiyimo xa le henhla na ku pfuna ku vonisisa ku tshemba eka Mintirho ya Mfumo.
M3. MANGHENELE
M3.1 Swa laveka ku nyika swiletelo eka vatirhi mayelana na vuxaka bya vona na mfumo, vativi va tipolitiki na vatirhinkulu, vatirhikulobye na vanhu na ku kombisa moya lowu vatirhi va faneleke ku tirha ha kona mintirho ya vona, leswi faneleke ku endliwa ku papalata ku hambana hi swikongomelo na leswi languteriwaka eka vona mayelana na mahanyele ya vona evanhwini na le xihundleni.
M3.2 Hambi loko Nawu wa Matikhomele wu tsariwe hi ndlela leyi tswisisekaka, a wu nyiki vuxokoxoko bya swiyimo swa matikhomele. Hi ku landza xiyenge xa 7(3)(b) xa Nawu lowu, tinhloko ta tindzawulo, eka swin'wana, va na vutihlamuleri bya mafambiselo lawa ya hetisekeke ya tindzawulo ta vona na ku hlayisa matikhomele ya vatirhi. Endzhaku ka loko mhaka yi kaneriwile eka Huvo yo Kanerisana ya Mintirho (Chamber of the Public Service Bargaining Council) ya Mfumo, va nga ha tatisa Matikhomele lawa ya vekiweke eka Nawu lowu, handle ko hambuka eka wona leswaku swi fambelana na matshamele ya le ntirhweni wa vona. Tinhloko ta tindzawulo ti fanele ku tlhela ti vonisisa leswaku vatirhi va vona va tiva milawu leyi na leswaku va yi amukela na ku yi landzelela.
M3.3 Loko Nawu wa Matikhomele wu tluriwa, ku ta tirhisiwa xiyenge xa 20(t) xa Nawu wa Mintirho ya Mfumo wa 1994. Xikongomelonkulu xa Nawu hi lexinene, ku nga ku hlanganyeta xikombiso xa matikhomele ya vatirhi hinkwavo.
M4. NAWU WA MATIKHOMELO
M4.1 VUXAKA NA VAENDLI VA MILAWU NA VATIRHINKULU
Mutirhi -
M4.1.1 wa tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa na ku byi landzelela emintirhweni ya yena ya siku na siku;
M4.1.2 u rhangisa swilaveko swa vanhu emahlweni entirhweni wa yena;
M4.1.3 u tirhisa mafambiselo ya Mfumo wa nkarhi wolowo hi vutshembeki eku endleni ka yena mintirho ya ximfumo tani hilaha milawu yi vekiweke ha kona;
M4.1.4 u hitekela ku tiva na ku landza milawu hinkwayo na swileriso leswi yelanaka na matikhomelo na mintirho ya yena;
M4.1.5 u tirhisana na swiakelwa-ku-pfuneka swa mfumo leswi nga simekiwa hi ku landza nawu na Vumbiwa ku hlanganyeta swilaveko swa vanhu.
M4.2 VUXAKA NA VANHU
Mutirhi -
M4.2.1 u hlanganyeta vun'we na ku hlayisana ka rixaka ra Afrika-Dzonga emintirhweni ya yena ya ximfumo;
M4.2.2 a nga hlawuri ndluwa a siya hove loko a pfuna vanhu, leswaku a vumba vutshembeki bya mintirho ya mfumo;
M4.2.3 u na vumunhu, wa pfuna na ku tirhisana na vanhu hi mfanelo, nkarhi hinkwawo u khoma vanhu tani hi vaxavi lava nga na mfanelo yo tirheriwa hi xiyimo xa le henhla;
M4.2.4 wa xixima swiyimo swa vanhu na leswi va khumbaka entirhweni wa yena wa ximfumo na le ku tekeni ka swiboho mayelana na timhaka leti va khumbaka;
M4.2.5 u tinyiketa ku tirhela vanhu hi nkarhi ku hluvukisa vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo;
M4.2.6 a nga na xihlawuhlawu evanhwini ku ya hi rixaka, rimbewu, lomu va humaka kona, muvala, vukhale, ku tsoniwa, vukhongeri, tipolitiki, ripfalo, ripfumelo, mfuwo na ririmi;
M4.2.7 a nga tirhisi xiyimo xa yena xa ntirho hi vusopfa ku hlanganyeta kumbe ku onha swilaveko swa vandla rihi kumbe rihi ra tipolitiki kumbe ntlawa wun'wana;
M4.2.8 u xixima no sirhelela vumunhu na timfanelo ta mani na mani tani hilaha swi vekiweke hakona hi Vumbiwa; na ku
M4.2.9 u xixima timfanelo ta vanhu ku kuma mahungu, handle ka lawa ya sirheleriweke hi nawu.
M4.3. VUXAKA EXIKARHI KA VATIRHI
Mutirhi -
M4.3.1 u tirhisana na vatirhi lavan'wana kahle ku yisa swilaveko swa vanhu emahlweni;
M4.3.2 u landzelela swileriso hinkwaswo leswi nyikiwaka hi loyi a nga na matimba ya ku swi nyika, ntsena loko swi nga hambani na Vumbiwa kumbe nawu wihi na wihi;
M4.3.3 a nga languti maxaka na vanghana etimhakeni ta ntirho naswona a nga hombolokisi matimba ya yena kumbe ku hlohletela vatirhikulobye, hambi ku hlohleteriwa ku tirhisa matimba ya yena hi vusopfa;
M4.3.4 u tirhisa tindlela leti faneleke ku boxa swivilelo swa yena kumbe swibumabumelo swa yena;
M4.3.5 u tinyiketa ku hluvukisa, ku kucetela na ku tirhisa vatirhi va yena kahle na ku hlanganyeta vuxaka lebyinene exikarhi ka vona;
M4.3.6 u tirhisana kahle na vatirhikulobye, hi xiyimo xa le henhla na ku va khoma ku ringana handle ko languta rixaka, rimbewu, lomu va humaka kona, muvala, vukhale, ku tsoniwa, vukhongeri, tipolitiki, ripfalo, ripfumelo, mfuwo na ririmi;
M4.3.7 a nga tirhi mintirho ya tipolitiki hi nkarhi wa ntirho.
M4.4 MATIRHELE
Mutirhi -
M4.4.1 u hitekela ku fikela swikongomelo swa ntirho wa yena na swilaveko swa vanhu handle ko durheriwa;
M4.4.2 u na mianakanyo leyi akaka eku endleni ka mintirho ya yena, u lava tindlela tintshwa ku ololoxa swirhalanganya na ku nonisa nkoka wa vuswikoti a ri karhi a landza nawu;
M4.4.3 u tirha mintirho ya yena hi nkarhi;
M4.4.4 u tirha mintirho ya yena hi ndlela ya xiyimo xa le henhla na vuswikoti;
M4.4.5 a nga ngheni eka mintwanano yihi kumbe yihi leyi onhaka matirhele ya yena ya mintirho ya mfumo;
M4.4.6 u hlamba mavoko eka goza rihi kumbe rihi na xiboho xihi kumbe xihi leri, kumbe lexi nga ta vanga ku tikumela swa yena ntsena hi ndlela yo homboloka, naswona leswi swi fanele ku paluxiwa hi mutirhi;
M4.4.7 u amukela vutihlamuleri byo tinyiketa ku tshama a ri karhi a leteriwa na ku tihluvukisa evuton'wini bya yena hinkwabyo byo tirha;
M4.4.8 wa tshembeka na vutihlamuleri byo tirha na timali ta mfumo na ku tirhisa nhundzu ya mfumo na swipfuno swin'wana kahle, vuswikoti na hi swikongomelo leswi pfumeleriweke ximfumo;
M4.4.9 u hlanganyeta malawulele lamanene, ya vuswikoti, ya nkoka, ya tlhela ya va erivaleni na vutihlamuleri;
M4.4.10 emintirhweni ya yena ya ximfumo u ta mangala vuxisi, manyala, ku ya hi nghohe, malawulele yo homboloka na ntirho wihi kumbe wihi lowu tlulaka nawu kumbe ku onha swilaveko swa vanhu;
M4.4.11 u nyika switsundzuxo leswi simekiweke eka marungula hikwawo lawa ya nga kona hi ku tshembeka, a nga yi hi nghohe, eka lava nga na matimba eka yena loko va kombela ku pfuniwa;
M4.4.12 u xixima timhaka ta xihundla, matsalwa ya xihundla na leswi kaneriwaka exihundleni, kumbe swihi na swihi leswi tekiwaka swi ri swa xihundla.
M4.5 MATIKHOMELE NA SWILAVEKO SWA MUTIRHI HI YEXE
Mutirhi -
M4.5.1 hi nkarhi wa ntirho u ambala hi mfanelo na ku va na mahanyelo lawa ya nonisaka xiyimo xa Mintirho ya Mfumo;
M4.5.2 u na vutihlamuleri eku tirhiseni ka xihoko kumbe nchumu wihi na wihi lowu pyopyaka;
M4.5.3 a nga tirhisi xiyimo xa yena xa ximfumo ku kuma tinyiko ta le xihundleni kumbe swengetelo swa loko a tirhe mintirho ya yena ya ximfumo, kumbe ku amukela nyiko yihi kumbe yihi, hambi swengetelo swihi kumbe swihi loko a nyikiwa swi nga ri enawini hikuva swi nga ha tekiwa ku ri ku xaviwa;
M4.5.4 a nga tirhisi kumbe ku boxa marungula wahi kumbe wahi ya ximfumo ku tikumela swa yena kumbe swa van'wana; naswona
M4.5.5 a nga amukeri ntirho lowu n'wi hakelaka lowu nga handle ka mintirho ya yena ya ximfumo, kumbe ku tirhisa switirho swa hofisi ku endla ntirho lowu handle ka mpfumelelo.

WORXNEWS YA 1
Leswi swi nga endzeni
Ku suka eka Muhleri
Mapapila yo ya eka Muhleri
Vukorhokeri bya murhumiwa
CBPWP yi nyika matimba eka Vaaka-tiko va KwaMadlala
Ku tlhelerisiwa endzhaku ka vusweti
Vaaka-tiko va Nongoma
Hofisi ya Mmambatho
Van'watikontraka la va ha sungulaka va nyikiwa matimba
DWP yi hoxa xandla eka sisteme ya vululami
CBPWP yi tirha eLimpopo
Minkarhi ya Hundzuko
Windows 2000
Ku nyikiwa ka matimba ya ikhonomi eka vantima
Swivutiso swa n'wina, Tinhlamulo ta hina
Nhlangano wa rihanyu wa Millenium wu sungula ku tirha
Nhlengeletano ya SMS
Vafambisi va East Coast va hlangana
Vululamisi bya Swipfuno swa Vanhu
Sisteme ya mafambisele ya matirhele
Ku xanisa hi swalemasangwini
Swipendiwa swa 'Antarctica'
Idiski na khwayere
Switsundzuxo swa rihanyo
Ti-MPCC ti tisa vukorhokeri bya Mfumo kusuhi na vanhu
MPCC bringing Government services closer to the people
Tani hi xiphemu xa pulani ya mfumo ya MPCC, ti-MPCC timbirhi ku nga Marelene
Kopman eEastern Cape na Mbaswana eKwaZulu-Natal va tivisiwile ximfumo hi
Holobye wa Mintirho ya Mani na mani Manana Stella Sigcau. Embazwana, Holobye
Sigcau a famba swin'we na Dokodela Mangosuthu Buthelezi. Tindhawu ta Vaakatiko
ta swikongomelo swo tala ti kumiwile tani hi xitirhisiwa-nkulu eka sunguriwa ka
nhluvuko, mbalavurisano na minongonoko ya vuxokoxoko tani hilaha ti nga tirhaka
tani hi masungulo ya eka wona vukorhokeri byikulu bya mfumo byi nga kumekaka
kona.
Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani, hi Nongonoko wa yona wa Mintirho ya
Mani na mani wa Kusuhi na Vaaka-tiko, yi na vutihlamuleri byo hakelela vuaki bya
Tindhawu ta Vaaka-tiko ta Swikongomelo swo Tala etikweni. Tindhawu ta Vaakatiko
ta Swikongomelo swo Tala ti wela eka pulani ya mfumo ku tisa vukorhokeri
ekusuhani na vaaki. Tindhawu leri ti ta tirhisiwa tani hi tindhawu ta vukorhokeri ta
xihatla laha vukorhokeri bya mfumo wa ndhawu, xifundzhakulu na rixaka byi nga ta
kumeka kona. Xikombiso, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi ta nyika matsalwa yo
tikombisa hi wona ku suka eka tindhawu leti ematshan'wini ya vanhu ku va va famba
mimpfhuka yo leha leswaku va ta kuma vukorhokeri byo tano. Swi tika ngopfu
ematiko-xikaya laha mimpfhuka yi nga leha naswona ku famba ku ya tindhawini ta le
madorobeni ku ya kuma vukorhokeri na vuxokoxoko swa durha.
Ndhawu ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo swo Tala ya Mbazwana a yi ri yo sungula
ku tivisiwa eKwazulu-Natal nawona yi korhokela kwalomu ka switandi swa mune.
Loko ku nga se simekiwa Ndhawu ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo swo Tala, vaaki a
va famba kwalomu ka 80 wa tikhilomitara ku ya eHluhluwe ku ya kuma vukorhokeri
bya mfumo tani hi tisetifikheti ta ku tswariwa na matsalwa yo titivisa. Mindzawulo ya
Timhaka ta Xikaya; Nhlayiso wa Vanhu; Mintirho na Sisteme ya Vuxokoxoko na
Mbulavulo ya Mfumo yi tirhela ku suka eNdhawini ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo
swo Tala ya Mbazwana. Loko a vulavula na vaaki, Holobye Sigcau u vule leswaku
Ndhawu ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo swo Tala a yi nge tisi ntsena vukorhokeri
bya mfumo ekusuhi na vaaki, kambe yi ta nyika na vuxokoxoko byo tala hi khomputa.
Holobye Sigcau u vule leswaku hi nkarhi wa ku akiwa ka Ndhawu ya Vaaka-tiko ya
Swikongomelo swo Tala, nhlayo ya mintirho yi vile kona eka vanhu va ndhawu.
Kwalomu ka R273 000 yi vekiwile etlhelo ku endlela miholo naswona leswi a ku ri
vuvekisi eka vaaki va ndhawu. Ntsengo wo helela wa 193 va vanhu were thoriwile
hinkarhi wo aka. U tlhele a byela vaaki leswaku Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na
mani yi le ka ntirho wo vonisisa leswaku vuxokoxoko bya mfumo byi tisiwa eku suhi
na vona. U vule leswaku ndhawu leyi yi ta va xihlovo xa vutivi eka vaaki lava a va
hlupheka hi ku kuma vuxokoxoko bya mfumo.
eCofimvaba, Mindzawulo ya Timhaka ta Xikaya; Nhlayiso wa Vanhu; Mintirho na
Sisteme ya Vuxokoxoko na Mbulavulo ya Mfumoyi le ku tirheni. Vukorhokeri lebyi
byi endliwaka hi Cofimvaba byi fambelana na xileriso xa Presidente wa Tiko, Thabo
Mbeki ku hatlisisa kutsarisiwa ka ku tswariwa na ku nyikiwa ka matsalwa yo tivisa
leswaku vamanana va ta endla swikombelo swa swipfuno swa nhlayiso wa vana na
leswaku vadendi va ta endla swikombelo swa midende ya Mfumo. Eka nkarhi wa
sweswi, Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi tsarisa handleka michini ntsariso wa
lehenhla ka 70 wa tisetifiketi to tswariwa na ku tsarisa kwalomu ka 50 wa matsalwa
yo titivisa hi siku.
Masungulo ya Ndhawu ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo swo Tala ya endliwile ro
sungula kwalomu ka 20 wa malembe lawa ya nga hundza ematikweni ya Scandinivia.
Swi komekile leswaku Ndhawu ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo swo Tala yi nga
tirha tani hi xiolovisi xa vuxokoxoko na mbulavulo eka vanhu etindhawini ta le
kulenyana laha swi nga oloviki ku fikelela vuxokoxoko na vukorhokeri bya mfumo.
Ntokoto wa Scandinavia wa fambelana na xiyimo xa vanhu na ikhonomi ya Afrika
Dzonga. Khale a swi karhata ku kuma vuxokoxoko na vukorhokeri eka mfumo
hikwalaho ko rhumeriwa ku suka eka ndhawu ku ya eka yin'wana na hofisi ku ya eka
yin'wana. Leswi swi vangile leswaku ku kayivela ku tshemba eka mfumo leswaku wu
kota ku nyika vukorhokeri hi ku hetiseka.
Hi Salome Baloyi
Caption
Ku nyikiwa ka matimba ka ntiyiso...nhlayo yo hetiseka ya 193 wa vanhu va thoriwile
hi karhi wa ku akiwa ka Ndhawu ya Vaaka-tiko ya Swikongomelo swo Tala ya
Mbazwana.
Caption
Holobye Stella Sigcau a dya mabulu na Holobye wa Timhaka ta Xikaya Dokodela
Mangosuthu Buthelezi.vaholobye lava havambirhi ka vona a va n'wayitela loko vaaki
va va nyika tinyimpfu, mabanana na swikhavisa-mirhi,hi ku landza Ndzhavuko wa
Xizulu.
MAPAPILA YO YA EKA MUHLERI
Ya komiseni, ya fambelana na timhaka, ya aka na ku va kahle.
PAPILA LERI HUMELELAKA
Winning letter
A ku tirhisiwi nhundzu ya Mfumo hi ku endlela swikongomelo swa purayivhete.
Hofisi-nkulu ya Vukorhokeri bya Nawu yi kume swikombelo swo tala swo huma eka
vatirhi va kombela leswaku matsalwa ya vona ya xiyexe yo fana na ti-ID na
tisethifiketi swi tiyisisiwa hi Hofisi-nkulu leyi.
Hi ntolovelo, xokongomelo lexi ku pfuna loku ku laveriwaka xona i xa muxaka wa
phurayivhete. Swi fikile laha ku nga tekiwa xiboho xa leswaku ku herisiwa vukona
bya vukorhokeri lebyi-handleka ka swiyimo swa xipexele leswi swi nga ta
kambisisiwa hi Mufambisi wa Vukorhokeri bya Nawu, Buks Annandale kumbe
Mutithi-nkulu wa Vufambisi wa Nawu, Bernice Africa. Loko swiyimo swi nga
pfumeli, vatirhi va ta komberiwa ku yisa matsalwa ya vona ya purayivhete ePosweni
kumbe Xitichi xa Maphorisa ku endlela swikongomelo swo tiyisisa kumbe ku tirhisa.
Mavandla lawa hi ya mbirhi ka wona ya thola vanhu lava va nyikaka vutirheli byo
tano eka vanhu.
Ntirhisani wa n'wina eka mhaka leyi wu ta nkhenseka ku endlela ku olovisa ndwhalo
eka vatirhi va Hofisi-nkulu.
Buks Annandale-Mufambisi wa Vukorhokeri bya Nawu.
KU LELANA KU SUKA EKA GASA
Ndzi rhandza ku kombisa ku nkhensa ka mina eka malembe lawa ndzi nga ya tshama
eka Ndzawulo.
Ku suka eka masungulo ya kahle eka Hofisi ya le Port Elizabeth ku ya ePolokwane
exifundzeni xa Limpopo naswona ku nga ri khale Hofisi ya Muganga ya Pitori. Ndzi
nyikiwile nkateko wo tirha na vatirhi-kulobye vo tinyiketela, ku rhandza ku pfuna na
ku hloholoteleka hi voxe.
Ndzi rhandza ku nkhensa hinkwavo lava ndzi nga tirha na vona (va tele ngopfu kuri
ndzi nga va hlawulela), na vafambisi-ntsongo lava va nga tshemba vuswikoti bya
mina tani hi Mufambisi.
Ndzi navelela Ndzawulo ku yisa emahlweni.
Bridget Gasa -Hofisi ya Muganga ya Pitori.
HANS POOT U TA NAVELA VATIRHI
Ndzi rhandza ku vula leswaku ndza nkhensa eka vatirhi hinkwavo va Ndzawulo eka
ntirhisano wa vona na vuswikoti na ku tinyiketela ka vona ka xiyimo xa lehenhla.
A ku ri nkateko na ntsako ku tirha na ti-'architects', 'engineers', 'quantity surveyors',
'technicians' na vatirhi vo seketela vo tinyiketela va Ndzawulo.
Hans Poot-Hofisi-Nkulu ya Pitori.
Tsala u wina!!
Tsalela eka Worx News, Private Bag x 65, Pretoria, 0001. E-mail:
sgumbi@pwdmail.pwv.gov.za kumbe u rhumela fax eka 012 323 2856. U komberiwa ku
katsa na vito ra wena ri helerile, vito ra Hofisi-nkulu ya wena, vuxokoxoko byo
tihlanganisa na wena hi byona, na loko u nga lavi swi kandziyisiwa. Muhleri u ni
mfanelo yo hlela mapapila. Mutsari wa papila ro tlula hinkwawo u ta kuma xikipa xo
tiya xa golufu lexi xi nga nimfungho wa Ndzawulo.
VUKORHOKERI BYO FAMBISA MAHUNGU
Messenger Services
Vukorhokeri byo fambisa mahungu i vukorhokeri lebyi byi nga fularheliwa ngopfu
kambe byi ri ni nkoka swinene eka Ndzawulo. Vukorhokeri byo fambisa mahungu byi
wela ehansi ka Hofisi-nkulu ya Vukorhokeri byo Seketela, hambiswiritano, byi
nyikiwile eka Tihofisi-nkulu to hambana-hambana eka Ndzawulo.
Byi ni vutihlamuleri eka ku hangalasa matsalwa ya lendzeni na ya lehandle, ku
hlayisa tirhejisara ta matsalwa, ku hlengeleta na ku fambisa matsalwa, na ku endla
tikhopi. Ehofisini-nkulu, hi na 20 wa vafambisi va mahungu lava va tirhaka handleka
ko karhala ku vona leswaku matsalwa ya fika laha ya yaka kona hi nkarhi.
Hi Leon Westhuizen
Caption
Every job is important....
Ntirho wun'wana na wun'wana wu ni nkoka. Vafambisi va mahungu va hina va
tiyimiserile ku tirha hi nkarhi
A HI TIRHENI SWIN'WE
Let's work together
Ntlharhi ya Spain, Jose Ortega Gasset, loyi a tivekaka hi ku matsalwa ya yena yo
hlohlotela miehleketo yo ololoka u kale a nga vula leswi:'Nations are formed and kept
alive by the fact that they have a visionary programme for tomorrow.'
Eka Ndzawulo ya hina nkoka wa xivono xa ku yisa emahlweni hi nyika vukorhokeri
xi tikomba kahle eka maendlele ya ku cinca ka Ndzawulo.
Tani hi vatirhi vo humelela, hi fanela ku tinyungubyisa hi leswaku hi tirhela
Ndzawulo leyi yi nga tiya nhlana ku sungula maendlele lawa yo cinca ya xiyimo xa le
henhla. Ndzawulo yi tlhela yi tekela enhlokweni timhaka na mavonele ya vatirhi loko
ku endliwa swiboho swa maendlele yo cinca.
Eka tsalwa leri ra WorxNews, hi nyikela mapapila ya 12 na 13 eka timhaka ta vatirhi,
leti ti nga vuriwa eka makhadi ya mavonele ya vatirhi. Hambiswiritano, tsalwa leri ri
nga vi ndhawu yi ri yoxe laha vatirhi va nga ta vulavula hi matimba hi timhaka ta ku
cinca. Mimbulavolo na minjhekanjhekisani ya ku cinca yi fanela ku va kona
etikamareni ta tinhlengeletano, tikhorido, tikhefini na minhlangano ya vuhungasi.
Ndzi tshemba ma swi vona leswaku WorxNews yi languteka hi hambanile na
matsalwa ya nkarhi lowu hundzeke. Tani hi xiphemu xo yisa emahlweni na ku
antwisa tsalwa-leswi swi welaka ehansi ka mavonele ya n'wina, hi nghenisile
swiyenge swintshwa leswi swi kongomisaka eka ku tiyisisa leswaku migingiriko ya
Ndzawulo ya katsiwa hinkwayo.
Xitori-nkulu xa hina xi vulavula hi ntirho wa Ndzawulo eka ku simekiwa ka
Tindhawu ta Vaaka-tiko ta Swikongomelo swo Tala tiko hinkwaro. Leswi swi ni
nkoka eka ku tisa vukorhokeri bya mfumo ku suhani na vanhu. Eka papila ra 14 hi
tivisa papila ra mahungu ya Swipfuno swa Vanhu leri ri nga ta va papila ra nkarhi
hinkwawo eka WorxNews. Papila ra le ndzhaku leri a ri hamba ri vitaniwa Worxie ri
siviwile hi switori swo olova leswi swi vulavulaka hi migingiriko ya le handle ka
Ndzawulo. Hi rhamba swirho hinkwaswo swa Ndzawulo ku hoxa xandla hi switori
leswi kombisaka migingiriko ya tiHofisi-nkulu ta vona. WorxNews yi nga ha kula
ntsena loko muthoriwa un'wana na un'wana a nga ha endla xiphemu xa yena.
Hikwalaho, a hi tirheni swin'we ku vona leswaku Ndzawulo ya hina yi va kaya ra le
kule na kaya.
SIPHO GUMBI-MUHLERI
WORXNEWS I jenali ya ximfumo ya Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na Mani.
Private Bag X65, Pretoria, 0001
WorxNews I ndhawu ya mbulavulo, njhekanjhekisano na vuxokoxoko hi na hi
mayelana na Ndzawulo, leswi swi kombisaka swikongomelo swa Ndzawulo.
Vathoriwa hinkwavo va rhambiwa ku rhumela mahungu, lawa ya fambelanaka na
Ndzawulo na vahoxa-xandla va wona. Mavonele lawa ya nyikiwaka eka WorxNews a
swi bohi leswaku ya va ya ri mavonele ya Tikomiti ta Vahleri va Ndzawulo.
MUHLERI: SiphoGumbi: Riqingho (012) 337 2065; email:
sgumbi@pwdmail.pwv.gov.za
Yi hangalasiwile hi: Hofisi -nkulu ya Minhlanganiso ya Ndzawulo ya Mintirho ya
Mani na mani;
Swikhavisi: The Drawing Board Advertising & Design;
yi kandziyisiwa hi Creda Communications hi ku tirhela Mintirho yo Kandziyisa ya
Mfumo.
Caption
Holobye Stella Sigcau xikan'we na varhangeri va ndhawu va vaaki eka ntirho wo
simeka Ndhawu ya Vaaki ya Swikongomelo Swotala ya Marelane Kopmane.
NONGONOKO WA VAAKI WA MINTIRHO YA MANI NA MANI
(CBPWP)YI NYIKA MATIMBA EKA VAAKI VA KWAMADLALA
CBPWP empowers KwaMadlala community
Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani hi Nongonoko wa yona wa Vaaki wa
Mintirho ya Mani na mani (CBPWB)yi tirhile ntirho wo tala ngopfu hi mayelana na
ku herisa vusweti eka vaaki va Dzonga-Xilwandle va KwaMadlala lava va nga kala
va vavisiwa swinene hi tipolitiki. Holobye wa Mintirho ya Mani na mani, Manana
Stella Sigcau u nyikile projeke ya ku tlula R3.8 wa mamiliyoni eka Vaaki ehansi ka
Masipala wa Muganga wa Ugu. "Equitable distribution of government resources
guarantees elusive human resources in the rural areas," ku tiyisisa Holobye Sigcau
loko a vulavula na ku tlula gidi ra vanhu eka vaaki va KwaMadlala.
Ndzawulo yi akile tikamara ta mune na Holo ya Vaaki yi akela Xikolo xa le henhla xa
Sozabe. eXikolweni xa Mazhaba Ndzawulo yi akile tikamara ta mune ku katsa na
fense na swihambukelo. EXikolweni xa Purayimari leyintsongo ya Magogo, tikamara
tinharhu na yindlu ya vufambisi swi akiwile. Eswikolweni leswi hinkwaswo, tikamara
leti ti nga kona hinkwato ti pfuxetiwile. Projeke ya xikolo xa Sozabe yi pfunile
swinene eka vaaki tani hilaha yi nga pfunangiki ntsena hi ku hunguta ku tala
etikamarini, kambe na ku tlakusa nhlayo ya ku pasa ku suka eka 21% ku ya eka 51%
hi 2001. Ku ekiwa ka projeke leyi hungutile ku pfumaleka ka mintirho hi 2.5%
Holobye Sigcau u hlohloterile vaaki va KwaMadlala ku tirhela ku antswisa ndhawu
ya vona ematshan'wini yo rhurhela emadorobeni. Leswi hi leswi Nongonoko wa
Vaaki wa Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani yi kongomisa eka ku swi endla ku
kongomisa eka vasweti exikarhi ka vasweti laha mintirho yi kayivelaka.
Meyara wa Masipala wa Muganga wa Ugu, Muchanselara Mntomuhle Khawula u
ndhundhuzerile Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na Mani eka ku hoxa-xandla ka vona
endhawini liya ku vula Meyara Khawula.
Hi Salome Baloi
Ku tlhelerisiwa endzhaku ka VUSWETI
Pushing back frontiers of poverty
Eka mbulavulo wa yena hi nkarhi wa ku chumbuteriwa ka vamahungu va palamende
hi 15 Nyenyenyani 2002, Holobye Stella Sigcau u kombisile ntirho lowu wu nga
tirhiwa hi Ndzawulo eku heriseni ka vusweti na ku vanga mintirho.
Holobye Sigcau u tivisile leswaku Ndzawulo yi tirhisile ku tlula R1 billion exikarhi ka
Dzivamisoko 1998 na N'wendzamhala 2001 eka tiprojeke ta mintirho yo antswisa
ndhawu ta vaaki ta 2 219. Ntirho lowu wu nyikile mintirho eka kwalomu ka 98 419
wa vanhu va lematiko-xikaya, laha mintirho ya 6 300 yi nga hlayiseka.
CBPWP yi ya emahlweni ni ku tirha hi ku kongomisa ni vutomi bya vaaki va le
matiko-xikaya. Ku hluvukisa vuswikoti swi ya emahlweni ni ku va xiphemu-nkulu xa
nyimpi na vusweti. Hikwalaho Ndzawulo se yi dyondzisile kwalomu ka 2 800 wa
vanhu lava va nga thoriwa eka projeke ya CBPWP hi nkarhi wa lembe-ximali leri ri
nga hundza.
Ndzawulo yi khumbheka swinene na ku gingirika eka nhluvuko, ku tlakusa na ku
akiwa ka ti-MPCC. Hikwalaho ka swona Ndzawulo yi tirhisile R22.4 wa mamiliyoni
hi lembe-ximali ra 2000/2001. Kwalomu ka ti-MPCC ti sungurile ku tirha. R10.4 wa
mamiliyoni yo yisa emahlweni ya kunguhatiwile ku endlela ku aka na ku
ndlandlamukisiwa ka 16 wa ti-MPCC eKwaZulu-Natal, Northern Province na
Eastern Cape hi lembe-ximali ra 2002/2003. Swifundzankulu leswi swi vekiwile
emahlweni hikwalaho ka nhlayo ya lehenhla ya vusweti na ku pfumaleka ka mintirho.
Hi mayelana na ku hlayisiwa ka nhundzu ya mfumo, Holobye Sigcau u tivisile
leswaku Ndzawulo yi tivisile Repair and Maintenance Programme (RAMP), leyi yi
nga ta tirhisiwa hi tikhampani ta purayivhete, ku lunghisa na ku hlayisa swiolovisi swi
karhi na miako, hi kontraka ya kwalomu ka ntlhanu wa malembe. Holobye Sigcau u
vule leswaku hi ku tirhisa masungulo lawa, Ndzawulo yi lava ku tiyisisa leswaku
tinhundzu ta Mfumo ti olovisa vukorhokeri eka vanhu.
Ku sukela hi Hukuri 1999, tikontraka to lunghisa na ku hlayisa ta nkoka wa ku tlula
R1.4 wa mabiliyoni ti nyikiwile. Kwalomu ka 71% wa nkoka wa kontraka yi
nyikiwile eka mabindzu ya 'Affirmative Business.'
Ndzawulo yi ya emhlweni na ku tiveka eka xiyimo xa kahle tani hi nakulorhi eka
ndzawulo na vaaki lava yi va tirhelaka, eku akeni ka tiko leri ri hlayisaka vanhu.
Hi Musa Langa
Caption
Holobye Sigcau a hlamula eka swivutiso swa vateki va mahungu.
Holobye Sigcau a hlamula eka khombo ra vaaki va Nongoma
Nhlohlotelo wu kulu wa rixaka himphfuka xa kona, se wu fikile naswona wu
tsekatsekisa ku humelela ka tiko ra hina lero rhandzeka. Vuvabyi lebyo chavisa bya
HIV/AIDS byi veka khombo eka ntshunxeko wa hina. Nhlangano hi ku tirhela ku
cinca hi yona ndlela loko hi lava ku humelela tani hi Rixaka.
Ku vonaka ka Holobye Stella Sigcau eNongoma ku voniwile tani hi nhlamulo ya
mfumo eka khombo ra vanhu va KwaZulu-Natal laha nhlayo ya HIV/AIDS yi
chavisaka.
Ndhawu ya vutshunguri ya Nongoma ya HIV/AIDS yi kombisa nakambe ku hlula eka
nyimpi na vusweti na HIV/AIDS. Tiprojeke to ringana R10 million ti sunguriwile
eswifundzeni-nkulu swa mune leswi ku nga KwaZulu-Natal, Mpumalanga, Free State
na Limpopo. Tiprojeke leti ti nga kuma mali eka CBPWP. Ndhawu ya vutshunguri ya
Nonghoma ya HIV/AIDS hi yin'wana ya tindhawu ta tsevul leti ti nga ta akiwa
eKwaZulu-Natal tani hi xiphemu-nkulu xa nongonoko wa HIV/AIDS. Xikongomelonkulu
xa ndhawu ya vutshunguri I ku nyika switirho na ku dyondzisa vutsundzuxi hi
swa HIV/AIDS, ku vulavula ni lava va khumbhekaka, ku kambela HIV/AIDS na
vuhlayiselo bya vaaki kumbe kaya ra vuhlayiselo. Ntsengo lowu wu nga vekeriwa
ndhawu leyi I R477 540. Ku ehleketeleriwa leswaku kwalomu ka 60 wa vanhu va ta
thoriwa hi nkarhi wa ku aka loku. Ndhawu leyi yi ta va na tihofisi timbirhi ta
vufambisi, tikamara timbirhi ta vutihlanganisi, kamara yo veka swibye kona, tidometri
timbirhi, khixi na swihambukelo. Projeke leyi yi simekiwa hi ku tirhisana na ti
Ndzawulo ta Rihanyo, Nhlayiso wa vanhu ku katsa na Masipala wa Muganga. Xirho
xa Huvonkulu wa Nhlayiso wa Vanhu eKwazulu-Natal, Prince Gideon Zulu loyi na
yena a nga va kona eka ntirho lowu, u khensile Holobye Sigcau eka migigiriko ya
yena eka ku tlakisa vutomi bya vaaki va le matiko-xikaya-hi Bheki Manzini
HOFISI YA MMABATHO yi yimisela eka ku nyika vukorhokeri bya xiyimo xa
lehenhla
Hofisi ya Muganga ya Mmabatho etindhawini ta mavhengele ta Megacity hi
nyin'wana ya tihofisi tintsongo ta muganga eka Ndzawulo. Yi ta vatirhi va le hansi ka
50.
Hofisi ya Muganga ya Mmabatho yi simekiwile hi Mhawuri 2000 hi xikongomelo xo
tisa vukorheokeri bya Ndzawulo kusuhani na vanhu va Xifundzankulu xa North West.
Hofisi leyi yi korhokela Tindzawulo ta ntlhanu ku katsa na Vukorhokeri bya
Vululamisi, Vusirheleri, Timhaka ta Xikaya, Vululami na Vukorhokeri bya
Maphorisa ya Afrika Dzonga.
Ehansi ka vurhangeri bya Golda Gaobepe, Hofisi leyi yi tirha mintirho yo tani hi State
Property Holding na, Mafambisele ya Swibye, Ku lombisa, Nkambelo na Nongonoko
wo Hluvukisa Van'watikontraka lava va ha sungulaka.
Hi ku ya hi State Property Holding na Mufambisi wa Vufambisi bya Swibye,
Matshediso Pilane, vuxaka na Tindzawulo byi antswile swinene hi malembe. U vule
leswaku xivangelo xa ku antswa loku I ku simekiwa ka Nongonoko wa Vutihlanganisi
na Tikhasimende, laha vafambisi va hlanganaka na vafambisi n'wheti yin'wana na
yin'wana ku burisana hi tiprojeke, swilaveko swa tikhasimende, ku humelela ku katsa
na swiphiqo leswi swi nga va kona. "This programme is a success because now
clients know who to contact whenever they experince problems," ku vula Pilane.
Nhlohlotelo wu kulu lowu wu Hofisi leyi wu hlangaka na wona I ku antswisa vuxaka
na Vamasipala eNorth West, leswi swi nga ni nkoka eka ku antswisa vukorhokeri
endhawini hi moya wa vufambisi byo tirhisana exikarhi ka marhavi hinkwawo ya
mfumo.
Hofisi ya Mmabatho yi tirha hi ku tikarhata hi nyika vukorhokeri bya xiyimo xa le
henhla eka tikhasimende. Xikombiso, ku tlula R25million yi vekiwile etlhelo leswaku
yi va ya tiprojeke-nkulu eXifundzeni lexiya hi lembe-ximali leri ri nga hundza. Ku
tlula hafu ya ntsengo lowu yi tirhisiwile eka tiprojeke letikulu tani hi ku pfuxetiwa ka
tikhotso ta Makikeng, Klerksdorp na Odi. Kwalomu ka R3.6 million ya karhi ya
tirhisiwa ku pfexeta tikhoto ta majistarata ku endlela Ndzawulo ya Vululami-hi
Kgomotso Tlhomelang
KUU NYIKIWA MATIMBA eka Van'watikontraka lava va ha sungulaka
Emerging Contractors Empowered
Nongonoko wa Ndzawulo wa Emerging Contractor Development (ECDP) yi nyikile
matimba eka van'watikontraka lava va ha singulaka matimba tiko hinkwaro hi ku
tirhisa nxaxamelo wa minkombiso wa lepatwini leyi yi kongomisaka eka ku
dyondzisa na ku tsundzuxa hi makumele ya mali na ku fambisa tiprojeke ta vona.
Hi ku ya hi mufambisi wa ECDP, German Mphahlele, sweswi swa olova eka
van'watikontraka lava va ha sungulaka ku nghena eka bindzu leri. Hambiswiritano, vo
tala va vona a va ngheneleli ngopfu ebindwini naswona va hlupheka ngopfu
hikwalaho ka ku pfumaleka ka ku fikelela mali na vuxokoxoko.
Hi ku angula eka khombo leri, Ndzawulo hi simekile vuxaka na Independent
Development Corporation (IDC) na Khula Enterprise ku seketela van'watikontraka
lava. ku vula Mphahlele. hi Kgomotso Tlhomelang
Registered emerging contractors graduate
Van'watikontraka vo tsarisiwa lava va ha sungulaka va tlhomisa swidlodlo
Van'watinkotraka lava va ha hungulaka lava va nga tsarisa na Ndzawulo ya Mintirho
ya Mani na mani hi ku tirhisa nongonoko wa Emerging Contractor Development va
nyikiwile vutivi lebyi byi nga fanela ku fambisa tiprojeke ta vona. ku vula David
Medi wa DMD Constraction endzhaku ka loko a nyikiwile setifikheti ya ku va a
humelerile eka nongonoko wa Contractor Enterprise Training (CET) eGauteng,
kun'we na van'watikontraka va 26.
Nongonoko wa CET wu sunguriwile hi 1997 hi Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na
mani, Ntsika Enterprise, International Labour Organisation (ILO) na Blacks
Contractors Council (BCC) ku nyika van'watikontraka nseketelo lowu wu nga fanela
na ku tiyisisa vutivi bya vona bya bidzu. Loko a vulavula eka ntirho wo nyika
swidlodlo lowu a wu lulamisiwile hi Hofisi ya Ndzawulo ya le Johannesburg,
Mufambisi wa ECDP, William Moeketsi u vule leswaku van'watinkontraka vo tala a
va humelelanga eka mabindzu ya vona hikwalaho ka ku pfumaleka ka vutivi bya
bindzu na swamali. U vulel leswaku nongonoko wa CET wu va nyikile nkateko wo
fikelela tithenda hi ku olova.
Nongonoko wa CET wu katsa timhaka ta bindzu ta nkoka tani hi vunavetisi, ku endla
nxavo, ku phikazana ka van'watikontraka, vufambisi bya mintirho na ku aka marhavi
yo seketela.
Ntirho wo nyika swidlodlo wo fana na wona wu vile kona eHofisini ya Ndzawulo ya
Muganga ya Nelspruit laha Mufambisi wa Hofisi ya Muganga Reuel Maselesele, a
nga nyika tisetifikheti eka 19 wa van'watikontraka lava va ha sungulaka. Loko a
vulavula, Maselesele u vule leswaku nongonoko wo dyondzisa I xiphemu xa
swikongomelo-nkulu swa Ndzawulo ku vona leswaku vanhu lava a va nga nyikiwi
nkarhi khale va nyikiwa vutivi byo hoxa xandla eka mintirho leyi yi nyikiwaka hi
Government Procurement Process eka bindzu ra Vumaki, hikwalaho va hoxa xandla
eka ku ndlandlamuka ka ikhonomi ya tiko.
Exikarhi ka vakumi va swidlodlo a ku ri Elizabeth Ngwenyama loyi a nga kuma
kontraka ya R1.7 million ku pfuxeta vutshamo bya South Africa Police Services
eGroblersdal. U hoyozerile Ndzawulo, hi ku tekela enhlokweni vurhangeri bya xivono
bya Holobye Manana Stella Sigcau, loyi a vulaka leswaku u tlakusile ku nyikiwa ka
vavasati matimba hi ku hoxa xandla loku engeteleriweke ka ti-PDI eka vumaki.
U tshemba leswaku ku yisa emahlweni ka ku dyondzisiwa hi Ndzawulo ka
van'wtikontraka lava va ha sungulaka ku ta n'wi endla yena na van'watikontraka
van'wana ku tiya eka kutirhenaneni na tikontraka ta Mfumo letikulu ku vula
Ngwenyama.
Hi 09 Mhawuri 2001, Holobye Stella Sigcau u tivisile leswaku R142 million ya
tikontraka ta Tiprojeke yi vekiwile etlhelo ku endla nhluvukiso bya mabindzu ya
vavasati laha ku tlula R40 million ti nga tiprojeke leti ti nga kona eXifundzeni xa
Mpumalanga.
Maselesele u tlhontlhe van'watikontraka leswaku va nga languti ntsena tithendara ta
Mfumo kambe va languta na ta tiprojeke ta mabindzu ya purayivhete ku vula
Maselesele.
Kwalomu ka 144 wa van'watikontraka ta vavanuna na 60 wa vavasati eXifundzeni xa
Mpumalanga va tsarisiwile na Hofisi ya ECDP eNelspruit ku sukela Sunguti 2001 tani
hi xiphemu xa 2747 databesi ya rixaka.
hi Kgomotso Tlhomelang na Sipho Gumbi
Caption
Ku yimbeleriwa ka tinsimu to tlhokovetsela Ndzawulo ku beriwe mavoko eka ku
vekiwa etlhelo ka R142 million ya tiprojeke ta vumaki hi vavasati-
Caption
Lydia Ntuli was Lidingintombi Construction a kuma setifikheti yo muma eka Reuel
Maselesele.
Caption
Confident graduates
Vakumi va swidlodlo vo titshemba.
DPW yi hoxa xandla eka ku antswisa sisteme ya vululami
Eku sunguleni ka lembe, Presidente wa Tiko Thabo Mbeki u tivisile leswaku tin'wheti
hinkwato ta 2002 ti ta nyikiwa nkongomelo leswaku ku ta tivisiwa ku humelela ka
mfumo.
Yin'wana ya ti ndhawu laha mfumo wu nga va ni ku humelela ka nkoka hi le ka
timhaka ta timfanelo ta vanhu. Ku suka eka vumbiwa leri ri landzelelaka swinene
timfanelo ta vanhu ku ya eka ku tirha ka sisteme ya vululami yo tiyimela hi yoxe,
mfumo wu, hi malembe ya le hansi ka 10, mfuwo wo tiya naku tirhisa tinfanelo ta
vanhu eAfrika Dzonga.
Tikhoto ta nawu hi tona swiyimelo swa timfanelo ta vanhu na vululami. Ku sukela hi
1994, ku tirhiwile hi matimba ku tisa sisteme ya vululami kusuhani na vaaki, ngopfungopfu
vaaki lava a va fularheliwa khale.
Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani yi tirhile ntirho wukulu hi mayelana na ku
pfuna Ndzawulo ya Vululami tani hi tikhasimende ta yona, ku aka na ku fambisa
switirhisiwa hi ku yimela Ndzawulo ya Vululami.
Hi lembe-ximali ra 2002/2003 Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani avile bajete ya
R275 million ku endlela tiprrojeke letikulu to katsa na Ndzawulo ya Vululami.
Leswi swi katsile na R204 million ya miako hinkwayo na ku pfuxeta lokukulu ka
miako leyi yi tirhisiwaka na ku laviwa hi Ndzawulo ya Vululami. Kwalomu ka R71
million yi vekiwile etlhelo ku endlela nhlayiso.
Mintirho-nkulu ku nga katsiwi nhlayiso, swi endlile 462 wa tiprojeke tiko hinkwaro
laha 280 a ta ha akiwa, ntlhanu a ta ha sungula naswona 31 a ta ha pulaniwa.
Tiprojeke-nkulu leti ta ha tirhiwaka ti katsa na khoto ya majistarata eAtteridgeville
kusuhani na Pitori na tikhoto ta majistarata leti nga hetiwa eKhayelitsha na Kuils
River eCape Town.
Hi tlhelo rin'wana, tiprojeke ta 194 ta ha endliwa tani hi xiphemu xa nongonoko wa
nhlayiso. Hi Lucky Mochalibane
CBPWP yi tirha eLimpopo
CBPWP eXifundzundzeni xa Limpopo hi yona yo sungula ku hlamula eka xirhambo
xa Presidente xa Tsoga-o-itirele lexi xi nga endliwa hi nkarhi wa mbulavulo wa
Rixaka hi ti-8 Nyenyenyani 2002. Holobye wa Mintirho ya Mani na mani, Swirho
swa Huvonkulu swa Rihanyo na Nhlayiso, Mintirho ya Mani na mani, va Hofisi ya
Primiya, Lepelle Nkumpi Municipality na Traditional Authorities va hlanganile na
vaaki eku tlangeleni moya wa Letsema eXitandini xa Mamabolo eLebowakgomo.
Hi siku leri Holobye Sigcau u vuyerile exitandini xa ka Mamabolo, loko a
susumetiwile hi ku hlupheka ka vana 100 va vatsoniwa hi nkarhi wa riendzo lembe
leri ri nga hundza. Vana lava va nghena xikolweni xa vatsoniwa xa Tsoga-o-iterele.
Lawa I masungulo ya vaaki va xitandi xa Mamabolo, 65 km Dzonga Vuxa bya
Polokwane. Ku suka eka mali ya n'wheti na n'wheti ya R50, ntlawa wa Mamabolo
Woman's Club wu sungurile ntirho wo nkhenseka swinene lowu a wu yimeriwile
malembe yo tala, wu ta tshama wu ri xifungho xa Letsema.
Hi ku hlohloteriwa hi nawu wa "to lend a hand in pushing the frontiers of poverty to
build a better life for all", Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani ya Xifundzankulu,
hi CBPWP ya xona xinyikile R6 016 877 ku aka miako hi ku endlela xikongomelo
lexi.
Sweswi, xikolo lexi xi nga vana va 100, vadyondzisi va nharhu na vatirhi vo tinyiketa
va 10. Tidyondzo ti katsa na numeric, ntivo-vutomi na ku hlaya ku vula Nombulelo
Mkhamane, CFO wa Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani ya Limpopo.
Moya wa vavasati va ka Mamabolo lava va nga kombisa ku va va ri na vutivi bya
mbulavulo wa rixaka loko va sungula projeke ya Tsoga-o-iterele lowu wu nga
pfuxetiwa loko Holobye a tivisa ximfumo xiyimo xa vumbirhi xa xikolo. Xiphemu xa
vumbirhi xi ta va ku akiwa ka tidometri tani hi leswi tikamara to dyondzela ti
ndlandlamukaka tani hi tindhawu to etlela kona hi vana va vatirhi. Hi ku engetelela,
Holobye u nyikerile matirasi ya 100, switulo swa 20, 5 wa matfafula, tikhapete na
makhetenisi eka ku antswisa vutomi bya vana lava.-hi Kgotso Tau
MINKARHI KU CINCA
Transformation Times
Ku humelela ka 1
Holobye Stella Sigcau u hundzuluxa Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani hi ku
fambelana na ku cinca ka vukorhokeri bya tiko. U nyikile ku seketela ka yena
naswona u ta ya emahlweni a kombisa ku tinyiketa ka yena eka mphamelo wa
vukorhokeri. U ta tlhela a chumbutela vatirhi-kulobye va yena eka Khabinete hi
minkarhi hinkwayo.
Ku humelela ka 2
Ku hundzuluxiwa ka mpfapfarhuto wa Nawumbisi wa SPMA, loku ku nga seketeriwa
hi mabindzu ku ta andlariwa eka khabinete hi vhiki ro hetelela ra Dzivamisoko 2002.
Eka nkarhi wa sweswi Komiti ya Vufambisi bya le henhla yi burisana na
Van'wakwama ku vonisisa leswaku timhak hinkwato ti katsiwile eka matirhele ya
xinawu.
Caption Vathoriwa va hina hi vona tinhundzu letikulu ta hina.
Caption
NDPW ya khale ku nga si fika 2002
Caption
NDPW yintshwa endzhaku ka 2002
Ku hundzuluxiwa ka tioko ta Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani ku ya eka
ndzawulo yo tiya ni ku gingirika.
Opening up communication channels on the road to transformation
KU PFURIWA KA NDLELA YA MBULAVULO ENDLELENI YO CINCA
Hi ku hetisisa xiboho xa nkarhi lowu nga hundza xo tshama ku tivisiwa mathoriwa hi
maendlele ya ku cinca tani hi loko swi humelela, Hofisi-nkulu ya Mbulavulo ehansi
ka vurhangeri bya Lucky Mochalibane yi le endzeleni ka Tihofisi ta Miganga ku ya
kambela tindlela ta mbulavulo leti ti nga kona eka Ndzawulo.
Nkombiso lowu wa ha ku vaka kona wu vile ndlela yo kongomisa kambela vuendzi
laha Mochalibane, loko a famba kun'we na Mufambisi-Nkulu, Tami Sokutu eka
Miganga, a nga endla xitshembiso xo antswisa mbulavulo.
Migingiriko yi kona yo vonisisa leswaku vathoriwa HINKWAVO va Ndzawulo va
fikelela tindlela ta mbulavulo leti ti fambaka hi matlhelo mambirhi, ti kumekaka, ti
tiyisaka, ti kotisaka na ku hlohlotela.
Ku fika namuntlha, varhangeri na vatirhi, ku katsa na vabasisi na valeswirhapeni va
hlamuseriwile eTihofisini ta Miganga tani hi Pitori, Umtata, Bloemfontein, Kimberly
na Mmabatho. Miganga leyin'wana yi ta endzeriwa ku nga ri khale.
Leswi swi vulavuriwaka eka minkombiso I swibumabumelo swo tala swa nkoka ku
katsa na:
??Ku tivisiwa ka Vahlanganisi va Vuxokoxoko eMigangeni
??Ku tirhisiwa ka tindzimi ta ximfumo hinkwato ku
endlela swikongomelo swa mbulavulo
??Ku ndlandlamukisiwa ka mbulavulo wa elektroniki ku
pfumelelela ku fikelela ka vathoriwa votala
??Ku tirhisiwa ka tinhlengeletano ta Ndzawulo ku katsa na Nhlangeletano ya
Vufambisi eMigangeni, tani hi xihlovo va vuxokoxoko eka vatirhi
??Ku yisa emanhlweni ka mabikisi ya swibumabumelo ku tlakusa angulo hi
vufambisi etimhakeni leti ti vuriwaka hi vatirhi
Leswi swi nga laha henhla a swi helelanga. Emigangeni yo tala ku cinca ku endliwa hi
tindlela hinkwato ku yisa tikhasimende ta Ndzawulo emahlweni.
Ku pfumaleka ka vuxokoxoko na ku twisisa swi vuriwile ku va swi ri xivangelo xa
ku pfumaleka ka ntiyiso hambi ku ri ku chava hi vathoriwa. Vathoriwa va twa onge ka
ha ri ni swivutiso swo tala leswi swi nga se hlamuriwaka. Va komberile ni leswaku
Vatirhi va ku Cinca v mintirho hinkwayo va ya eka miganga ku ya tivisa vathoriwa hi
mintirho ya vona...
Vathoriwa va kombisile ku tsakela ka mbulavulo laha va vonanaka laha va nga ta kota
ku vutisa swivutiso na ku lava tinhlamulo eka vufambisi. Minhlangano ya nkarhi wa
swakudya nhlekani na minkombiso swi bumabumeriwile ku va ku vulavuriwa
timhaka ta nkoka na vathoriwa. Vathoriwa van'wana va le kule na Tihofisi ta vona ta
Miganga naswona xitiviso xa rhangela na ku tinyiketa ku landza vathoriwa eka
mimpfhuka ya le kule, swi antswisa endlele ra mbulavulo ku katsa vathoriwa
HINKWAVO, hinkwako laha va nga kona.
Na loko swi ta eka swivutiso, ku ni mavonele ya vufambisi ehenhleni ka mbulavulo
na vuxokoxoko. Hi ku hlawula kuntsongo, vufambisi byi voniwa onge byi tirha
ngopfu ku vulavula hi maendle ya ku cinca.
Eku heteni ka ku tihlanganisa loku ni vathoriwa hinkwavo, Hofisi-nkulu ya
Mbulavulo yi ta humesa xiviko lexi xi nga ni mavonele, swibumabumelo na swivilelo
hinkwaswo leswi swi nga ta andlariwa eka nhlengeletano ya vufambisi ku amukeriwa
na ku sungula ku tirha.
Eka nkarhi wa sweswi, bajete ya mbulavulo yi ta langutisiwa ku antswisa laha ku
faneleke eka tindlela ta mbulavulo.
Letter from the Director General
Papila ro huma eka Mufambisi-Nkulu
N'hweti leyi ha tsaka ku tivisa leswaku ku humelela ka konka ku vile kona endleleni
ya hina yo cinca Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani.
Xo sungula, mpfapfarhuto wa nawu lowu wu andlalaka mhaka ya xinawu na ku
veketela milawu ya mafumele hi ku endlela State Property Management Agency wu
humesiwile ku endlela ku kuma mavonele ya mani na mani hi Nyenyenyani na
Nyenyankulu 2002. Hi rhandza ku khensa tiko eka miehleketo leyi yi nga ta katsiwa
eka mimpfapfarhuto leyi landzelaka ku fikela loko Nawumbisi wu pasisiwa
ePalamende. Nakambe, mavonele ya Khabinete eka nawu lowu wu nga kunguhatiwa
ku ve mahungu ya kahle eka hina.
Xavumbirhi, nseketelo wa ku simekiwa ka SPMA hi mabindzu wu amukeriwile
swinene, wu endla leswaku na tsalwa ri va xikombiso lexi ntirho wo cinca Ndzawulo
wu nga sungulaka eka xona.
Tani hilaha swi vuriweke ha kona eka tiendzo ta mina eka miganga yo hambana
hambana ku katsa na hofisi-kulu, maendlelo ya hina yo cinca I ntirho wa xibindzu,
lowu wu kongomisaka eka endla Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani xihlawulo
xo sungula xa tindzawulo ta tikhasimende na vanhu. Hi ko olovisa, hi tirhela ku aka
vandla ro gingirika, ku tikarhata, ku tirha kahle na ku landza ntikelo, leri nga ta yisa
mphakelo wa vukorhokeri ehenhla.
Hi amukela exikarhi ka hina Vakondleteri va ku Cinca va Miganga lavantshwa lava
va nga vekiwa ku olovisa ku famba ka vuxokoxoko exikarhi ka vathoriwa. Xa vona,
tani hilaha swi nga tikomba ha kona eka mintirho na vutihlamuleri bya vona I ku
tirhela n'wina hi ku fambisa vuxokoxoko, ku vona leswaku un'wana na un'wana eka
vandla u fikelela vuxokoxoko byihi ni byihi, hi nkarhi wihi ni wihi hi ririmi na endlele
leri vona va ri hlawulaka. Mintirho ya vona yi ta katsa na maendlele ra sweswi ro
cinca. Hi kunguhata ku va endla va va va nkarhi hinkwawo ku olovisa ku famba ka
vuxokoxoko na ku tiyisisa mbulavulo hi ku angarhela. Votala va n'wina mi nga mi
swi twile leswaku hi lahlekeriwile hi vukorhokeri bya vafambisi vakulu vambirhi,
Dennis Mokotedi (DDG: Asset Manager) na Motshoanetsi Lefoka (Chief Director:
Strategic Management na murhangeri wa projeke ya ku cinca). Havambirhi ka vona
va tshikile ntirho eka vandla. Ndziwulo ya Mintirho ya Mani na mani yi lahlekeriwile
swinene hi ku famba ka vona loko hi languta ku tinyiketa ka vona na ku vonela
emahlweni ka vona ngopfu ngopfu hi minkarhi leyi ya ku cinca.
Loko ha ha rila ku lehlekeriwa hi vona, hi xihatla hi tsundzuxiwa leswaku ku fikela
loko hi cincile hinkwaswo, ha ha ri ni khombo ro lahlekeriwa hi van'wana vanhu va
vutivi swinene. Leswi swi vile xiphiqo ku sukela hi 1994 loko hi sungula ku cinca hi
swatipolitiki laha tikweni. Endlele ra ku cinca ka hina ka sweswi I ra ku aka vandla
leri hinkwerhu ka hina hi nga ta tinyungubisa hi vuxaka na rona, tani hi tikhasimende
na vatirhi hi swimbirho ka swona.
Nakambe, ndza mi nkhensa eka nseketelo wa n'wina lowu mi yaka emahlweni mi
kombisa eka ku cinca.
MINKOMBISO YA MBULAVULO
Communication Roadshows
Ku cinca eka Ndzawulo ya Rixaka ya Mintirho ya Mani na mani I ntirho wo leha.
Hambiswiritano, tani hiloko ntirho lowu wu sungula vathoriwa va fanela ku katsiwa
na ku tshama va tivisiwa hi leswi swi humelelaka, leswi swi nga bohiwa na laha
ntirho lowu wu yaka kona.
Hambi leswi swiphemu, ntirho na mimbuyelo swi nga se bohiwaka swa fanela
leswakuu vathoriwa va tivisiwa hi leswi swi humelelaka. Vakondleteri va ku Cinca va
Miganga lava va ha ku thoriwaka va ni ntirho wo tshama vativisa vathoriwa, kambe
va lava ku pfuniwa, nseketelo na vuxokoxoko.
Hi ku fambelana na ku tinyiketa loku, Hofisi-nkulu ya Mbulavulo yi ta endzela
miganga hinkwayo hi Dzivamisoko na Mudyaxihi 2002. U ta hlangana na Vufambisi
bya Miganga, ti-RTC na vathoriwa hinkwavo.
Hi nkarhi wa tiendzo leti mintirho na vutihlamuleri bya ti-RTC swi ta hlamuseriwa
kahle. Hofisi-nkulu na nseketelo wa vufambisi bya muganga wa ti-RTC swi ta
tiyisisiwa.
Xiyimo xa nkarhi wa sweswi wa mbulavulo na mintirho ya wona swi ta hlamuseriwa.
Timhaka leti ti nga vuriwa hi vathoriwa ti ta hlamuriwa. Tani hileswi ka ha riki ki ni
timhaka to tala leti ti nga se bohiwaka, nhlamulo eka timhak leti yi ta yisiwa hi siku ra
le ndzhakunyana.
Ku kuma vuxokoxoko tihlanganiseni na Mukondleteri ra ku cinca wa muganga kumbe
Museketeri wa Mufambisi wa Internal Communications, Sipho Gumbi eka 012 337
2065.
Minkirhi ya ku Cinca
NKOMISO WA NAWUMBISI WAVUYIMERI BYA RIFUWO RA MFUMO
Mpfapfarhuto wa State Property Management Agency Bill wu nyikiwile Komiti ya
Xiyimo ya Mintirho ya Mani na mani hi 12 Nyenyankulu na endzhaku khabinete hi
20 Nyenyankulu 2002. Wu hangalasiwile ku endlela mavonele ya mani na mani.
Nawumbisi lowu, wo seketeriwa hi Mabindzu, wu amukeriwile swinene kambe ku
vile ni swikombelo swo veka erivaleni timhaka tin'wana na ku vutisa hi swiyenge
swin'wana. TMC yi tirhana na swona swilo leswi loko Nawumbisi wu nga si yiswa
eka Khabinete endzhaku hi Dzivamisoko 2002. Loko Khabinete yi pfumelelana na
mpfapfarhuto tsalwa ro hetiseka ri ta hangalasiwa eka tihofisi ta miganga hinkwato na
vathoriwa hinkwavo. Nhlamuselo ya vuxokoxoko leyi nga pfumeleriwa hi Mabindzu
yi ta hlamuseriwa vatirhi.
Eka nkarhi wa sweswi nkomiso wa pfapfarhuto wa Nawumbisi wu tshamile hi ndlela
leyi.
Kavanyisa ka 1 na 2 ku tirhana na tinhlamuselo na vuyimeri. Swikongomelo swa
khamphani I ku nyiketa vutshamo eka tikhasimende na ku fambisa kahle tinhundzu to
ka ti nga famba-fambi na hi ku hlayisa mali ku tiyisisa matirhele ya kahle, mbuyelo
wa mfumo. SPMA yi ta va nhundzu ya Mfumo 100%. Vatirhisani ku ta ntsena Hofisi
leyi yi nga ni vutihlamuleri hi Mintirho ya Mani na mani. Holobye u ta va titirhisaninkulu
himinkarhi hinkwayo naswona swiave swi nga ha yisiwa eka marhavi
man'wana ya Mfumo ntsena naswona hi ku pfumeleriwa hi Phalamende. Vuyimeri
byi ta tirha hi ku landza Nawu wa Tikhamphani.
Kavanyisa ka 3 yi tirhana na Vufambisi bya Vuyimeri. Bodo ya Vafambisi ya byona
yi ta hlawuriwa hi Holobye. Hi ku landza mafumele lamanene, vunyingi bya swirho
swa bodo byi ta va varhangeri vo ka vanga endli swiboho. Varhangeri vo endla
swiboho ku va vathoriwa va khamphani. Mutshama-xitulu u ta hlawuriwa ku suka eka
varhangeri vo ka va nga endli swiboho.
Kavanyisa ka 4 yi hlamusela hi mafambisele ya maki ya Vuyimeri. Eku sunguleni byi
ta kuma mali yo averiwa hi palamende. Byi ta endla mali ku suka eka tichaji leti nga
ta hlengeletiwa hi vukorhokeri lebyi byi nga ta nyikiwa hi ntsengo wa xibindzu. Byi
nga ha kuma swipfuno na minyikelo.
Byi ta nyika swiviko swa timali hi landza PFMA.
Kavanyisa ka 5 yi kambisisa nkarhi lowu yi nga ta tirha hi wona. Leswi swi ta bohiwa
hi Holobye. Yi xopaxopa mimpfumelelo na tikhasimende, tipulani ta yona ta Assets
Management na mukhuva lowu, loko swi endleka, swi nga lulamisiwa ha kona.
Kavanyisa ka 6 yi tirhana na makungu ya ku cinca tani hilaha SPMA yi nga ta
khumba milawu ha kona. Timhaka ta mali, ku hundziseriwa ka mintirho na vatirhi swi
katsiwile eka kavanyisa loku.
HLANGANA NA VATIRHINKULU VAN'WANA
VUFAMBISI BYA KU CINCA Lydia Bici
SPMA DESIGN Gugu Mazibuko
VUFAMBISI BYA VAHOXA-XANDLA Vuyo Memani
MBULAVULO Lucky Mochalibane
RISK MANAGEMENT Jeff Moji
Eka tsalwa leri landzelaka, hi ta vulavula hi vatirhinkulu lavan'wana va nga sala.
KU CINCA MFUWO EKA NDZAWULO
Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani yi le ndleleni yo cinca laha yi nga ta va
rihangeri wa misava hi ku nyika vutshamo na vufambisi bya nhundzu yo ka yi nga
famba fambi hi ku languta tikhasimende, ku gingirika na ku ehleketelela emahlweni.
Mhaka yikulu ya ku cinca I ku amukela xiyimo xa nkarhi wa sweswi xa vandla na ku
kambisisa mfuwo wa vandla wa nkarhi wa sweswi lowu wu nga kona. Hi ku ringana
na sweswi ku kambisisa mfuwo lowu wu laviwaka hivathoriwa, kwalaho ku simekiwa
masungulo lawa ya nga ta endla ku hoxa xandla ku yisa vandla ku suka eka xiyimo xa
nkarhi wa sweswi ku ya eka lexi xi lavekaka.
Masungulo ya kahle ya landzeleriwile eku fikeleleni eka swiphemu swa mfuwo wa
Ndzawulo.
Phepha ra swivutiso ri lulamisiwile ku kambela matlhelo ya nhungu ya mfuwo:
??Vurhangeri
??vutihlamuleri
??Ku tshemba, ntirhisano ni ku tirhisana
??Ku tirha ni ku pulana
??Fambelano/ntsalelano
??Ku tiyimisela ku Cinca
??Hakelo ni ku endla ku tsakela
??Nkoka
Swihundzuka-hundzuka swin'wana swi engeteriwile hi ku nghenisa ku tirha kun'wana,
ndhawu na giredi, leswi nyikeke mavonele yo engetele yo ntlhatlha switiviwa/data.
Mongonoko wa swivutiso yi hangalasiwile ku hundza hi le Hofisinkulu ni le ka
Regional Transformation Co-ordinators.[RTC's] hi xikongomelo xo kuma tinhlamulo
ta vuyimeri byo ringana ku suka eka vatirhi hinkwavo. Hambiloko tinhlamulo to
huma eka ndhawu ya Gauteng ti ri kahle hi ku angarhela, swifundza leswin'wana ti
ntsongo ni kuva swi hlwerile ku nyiketa tinhlamulo. Hikwalaho ka sweswo,
tinhlamulo to pfumala nkoka ni kuva ti hlwerile ku fika ku suka eka Swifundza swo
tala swi nga ha hunguta ku tirhisiwa ka leswi kumiweke hi ku anama eNDPW.
Tinhlamulo ti ntlhathliwile hi ku landza matlhelo ya "As-Is" na "To-Be", ku simeka
vangwa exikarhi ka mimfuwo ya minhlangano ya sweswi ni leyi laviwaka ya DPW.
Ku ntlhatlha ka ku hetelela ka nkoka ku nga ha endliwa:
??Ku tlula 80% wa lava hlamuleke va pfumerile leswaku NDPW yi fanele ku
antswisa swinene eka mimpimo hinkwayo
??Ku tlula 80% wa vatirhi va lava leswaku NDPW yi endla ntirho lowunene
??Ku tlula 80% wa lava hlamuleke va vula leswaku ntirho lowunene a wu
hakeriwi nileswaku ku fanele ku va ni tindlela to tala leti vanhu va nga
hakeriwaka ha tona
??Ku tlula 72% wa vatirhi va vula leswaku va nghenisiwa eka ku teka
swiboho
??Vunyingi bya RTC, ku katsa na geredi 7-12 va lava ku va ni rito ro twala
eka ku teka swiboho
??86% wa vafambisi va le henhla va vula leswaku ku cinca a ku fambisiwi
kahle eka Nhlangano
??75% ya nhlangano yi vula ku ni moya wo ka ku nga tshembhaniwi
??Hinkwavo lava nga hlamula va TTT va vula leswaku NDP{W yi fanele ku
ringeta hi matimba ku humelela
??Hinkwavo lava nga hlamula va TTT va vula leswaku ku ni ntsanelano wo
ka wu nga khomeki exikarhi ka vafambisi ni vatirhi
??75% ya lava nga hlamula va RTC yi vula leswaku va lava ku engeteriwa
nseketo ni nhlohlotelo.
Ehenhla ka leswi kumiweke, swibumabumelo swo karhi swa nkoka swi endliwile.
Leswi swi ta amukeriwa tani hiloko TTT na nkhuluko wa mitirho swi ri karhi swi ya
emahlweni.
Designing the future
Ku kunguhata vumundzuku
Ku cinca ka Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na Mani ku ya eka xiyimo xa misava eka
makungu ya vutshamo ni mafambisele ya rifuwo ro ka ri nga fambafambiseki eka ku
languta tikhasimende ni maendlele yo ehleketelela emahlweni swi pulaniwile kahle ni
ku amukela maendlele lawa ya nga ta tirhisiwa eka vumundzuku
Hi ndlela leyi Ndzawula yi nyikile swirho swa Ntlawa wa Ntirho wo Hundzuluxa ku
kambela ni ku valanga tindlela to hambana ni mi gingiriko eka maendlele yo cinca.
Va avanyisiwile hi nkhuluko wa mintirho. Swiyimo ni ntirho leswi endliwaka hi va
nkuluko wa mintirho hi leswi landzelaka:
MHAKA YA NTIRHO
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku hluvukisa mhaka ya ntirho leyi
endlaka leswaku DPW yi va eku ciceni I Zingi Ntsaluba
Nkuluko lowu wa ntirho wu lavisisa timodele ta nkoka ta ntirho ta sweswi ni ta nkarhi
lowu taka ni swiringeto swo hambana hambana swa hilaha ku nga sunguriwaka
hakona. Yi hluvukisa swa timali na timodele tin'wana hinkwato leswaku ti amukela
ni ku kunguhata leswaku ku cinca loku Ndzawulo leyintshwa yi faneleke hakona eka
nkarhi lowu taka.
Mintiyisiso ka mhaka ya ntirho ku nyiketiwa TTT, TMC na MANCO
KU KUNGUHATA SPMA
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku kunguhata xiletelo xa ntirho wa
SPMA i Gugu Mazibuko
Nkuluko lowu wa ntirho wu endla xitrateji, xiyimo, mintirhonkulu kun'we ni xiletelo
xa SPMA
KU KUNGUHATA DPW LEYINTSHWA
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku kunguhata xiletelo xa ntirho wa
Ndzawulo leyintshwa i Bomgani More
Nkhuluko lowu wa ntirho wu ta endla xiyimo lexintshwa, mintirhonkulu na na xiyimo
xa nhlangano swa Ndzawulo leyintshwa, endzhaku ka loko SPMA yi ta va yi
simekiwile. Leswi swi ta katsa ni le ka minongonoko ya sweswi leyi endliwa hi
Ndzawulu leyi nga ta ka yi nga endliwe eka SPMA
NAWU LOWUNTSHWA
Mutihlamulenkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku endliwa ka nawu lowuntshwa lowu
nga Palamende hi xikongomelo xo cinca Ndzawulo i Bernice Africa.
Nkhuluko lowu wa tirho a wu katsile milawu hinkwayo lyi nga kona leyi nga ha
pfunaka eka wona. Wu le ku endleni ni nawu lowuntshwa ku ta endlela ndzawulo
leswaku yi cincela eka nhlangano lowuntshwa.
MAFAMBISELE LAMA CINCAKA
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku fambisa ku cinca ka ntirho wa
vufambisi i Lydia Bici.
Nkuluko lowu wa ntirho wu langutene ni ku bohiwa ka malangutele ni mavonele ya
vatirhi ni ku endla maendlele yo va pfuna ku tirhana ni ku khumbheka ka vona na
swiphiqo.
MAFAMBISELE LAMA KHUMBHEKAKA
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku fambisa lava khumbekaka I Vuyo
Memani.
Nkhuluko lowu wa ntirho wu le ka ntsalelano ni tindzawulo leti nga ti khasimende na
va le handle lava khumbhekaka ku va tivisa hi maendlele ni ku ya ta va pfunisa ku
yini. Va vile vile ni mimbulavulo yo ka yi nga ri ya ximfumo na Valawuri Jenerala
naswona va nyika mavonele eka ku kunguhatiwa ni le ka mhaka ya bindzu.
MAFAMBISELE YA YUNIYONI
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ntsalelano ni ntirhisano na tiyuniyoni
i Langa Dhlomo.
Nkhuluko lowu wa ntirho wu sungule mbulavurisano na tiyuniyoni ta vatirhi naswona
wu ta ya emahlweni wu kanerisana na vona eka ku landzelela xiboho lexi tekiweke
eka PSCBC. Tiyuniyoni ta vatirhi ti kombele vuyimeri lebyi nga hetiseka eka mhaka
ya ntirho. Leswi swi ta endliwa ku nga ri khale.
MAFAMBISELE YO RINGA
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku kambela kumbe ku fambisa ko
ringa i Jeff Moji
Nkhuluko lowu wa ntirho wu langutene ni ku veka tihlo eka maendlele hinkwawo ku
vona leswaku hi swi nga ha vaka swi nga fambi kahle ni ku swi nga siveriwa njhani
kumbe ku hunguta ku onha loku nga endliwaka hi swona. Nkhuluko lowu wu le ku
endleni ka pulana ka mafambisele yo ringa ya nhlangano.
FAMBELANO/NTSALELANO
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka fambelano/ntsalelano ni ntirhisano
endzeni ni le la handle i Lucky Machalibane.
Nkhuluko lowu wa ntirho wu le ku xaxameteni ka mahungu ni vuxokoxoko eka
vatirhi ni le ka lava khumbhekaka ku tshamela ku va pfuna tani hiloko ku hundzuluka
ku ri karhi ku fika emaku ni ku va nyika nkahri wo hoxa xandla ni mavonele eka
maendlele. Vahlanganisi vo Cinca va Xifundza va thoriwile eka xifundza xin'wana ni
xin'wana ku pfuna hi ku hangalasa mahungu ni ku kuma mavonele ku suka eka
vatirhi.
Hofisi ya Mufambisinkulu wa Ntsalelano yi ta ya emahlweni ni ku famba va karhi va
vonisisa leswaku vatirhi va nghenisiwa eka maendlele lawa.
Mahungu yo ya emahlweni hi tlhelo ra macincele ya ta hangalasiwa n'hweti hi n'hweti
eka WORXNEWS. Lawa ya ta va hi Xinghezi, hambiswiritano timhaka ti ta kumeka
eka website ya Ndzawulo hi tindzimi hinkwato ta ximfumo ku sukela hi ti 20
Mudyaxihi 2002.
HOFISI YA VATHORI
Mutihlamulerinkulu wa nkhuluko wa ntirho eka ku hlanganisa na ku fambisa hofisi ya
vathori ya nkarhi wa sweswi ni lowu taka wa SPMA & New DPW I Langa Dhlomo.
Nkhuluko lowu wu tirhana ni timhaka hinkwato ta xinawu ta ku thoriwa ka vatirhi leti
yelanaka ni vatirhi va Ndzawulo. I maendlele yo xaxameta ku rhurha ka vathoriwa,
vanhu na pulani ya swipfuno. Ya hlamusela swiyimo swa ntirho, ku endla vugalachi
na maendlele ya ku thola ya swiyimo leswintshwa.
Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na Mani
Ku amukeriwa ka Nseketelo wa Ikhonomi ya Vantima
Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na Mani hi Nongonoko wa ku Lulamisa ni ku Hlayisa
ka yona (RAMP) yi kumile sagwadi ra Professional Management Review (PMR) eka
ku nyika vantima matimba ya ikhonomi.
RAMP yi endla leswaku leswi sunguriweke hi Ndzawulu swi ya emahlweni ku endla
ku endla ku veka vabohiwa eka xiyimo xo tirha lexi amukelekaka. Ntirho lowu wu
simekiwile hi 1999 naswona ku tlula R1.4billion ya tikhondiraka yi nyikiwile SMEs.
Ndzawulo ya Vukorhokeli byo Lulamisa yi vuyeriwile swinene eka nongonoko lowu
laha 179 wa vabohiwa va nga va se va pfuniwile. Ku humelela ka nongonoko swi
endlile leswaku wu ndlandlamukisiwa ku ya eka tindzawulo tin'wana ta nhungu ta
mfumo.
Ku sukela loko wu sungurile, RAMP wu tirhile ntirho wa nkoka eka ku mfumo eka ku
antswisa ikhonomi ya vantima. Ku fikela sweswi, 71% ya nkoka wa kontraka yi
nyikiwile Affirmative Business Enterprise (ABE).
PRM yi amukela ni hakela ku ririsa mfumo, minhlangano na Minhlangano yo ka yi
nga ri ya Mfumo eka ku pfuna ka yone ku hluvukisa ikhonomi ya vantima ni ku
tlakusa vutomi bya vanhu - hi Kgomotso Tlhomelang.
Caption
Mulawuri-Jeneral Tami Sokutu u nyikiwile sagwadi PMR hi Barbaa Wood
Mufambisinkulu wa magazini wa PMR.
WINDOWS 2000 YI YA EMAHLWENI
Ku sungula ku tirha ka ntirho wa Windows 2000 ku sungurile ku ri karhi ku landziwa
maendlele hinkwawo yo kuma langisese ya network leyi pfunetiwaka na virus
software Xiboho xo sungula ku tirha ka Windows 2000 xi hlohloteriwile hi
swivangelo leswi landzelaka:
??Banyan Vines tanihi leswi sisteme leyi operetaka network eka Ndzawulo a
yi nga ha tirhi.
??Leswi seketelaka Benyan swi nga ha riki ni nkoka.
??Servers ti hundzile ndhawu leyi nga kona ya disiki leswi endlaka leswaku
sisteme yo opereta yi wa minkarhi yo tala.
??Tidikixinari leti averiwaka eka servers ti hlaseriwa hi virus
??Server hadrware i ya khale ni ku va ku tsandzeka ka yona ku engeteleka.
??Endzhaku ka le Mali a yi tirhi hi ku hetiseka ni ku va yi ri laha yi lavekaka
kona.
Windows 2000 servers yi ta va na ndhawu yo tala ya tidisiki ku tlula servers
ya Banyan ya sweswi. Yi ta endliwa ku va anti-virus software ku katsa na
sisteme yo rhumela leyi tirhisiwaka eka ti-serves leti.
Ntirho wa Windows 2000 roll-out wu sungurile hi 15 Dzivamisoko 2002
naswona wu languteriwa ku hela hi Nhlangula 2002. Xikongomelontsongo
xa ntirho lowu I ku hlangana mutirhi un'wana ni un'wana eka dektop computer
eka Windows 2000 network.
Switiviwa/Data leswi vekiweke eka Banyan network swi ta susiwa swi ya eka
Windows 2000 server. Poso leyi sweswi yi nga eka Beyond Mail inbox yi ta
susiwa yi ya eka local inbox eka PC ya n'wina. Software leyintshwa yo
rhumela leyi nga ta tirhisiwa eka Windows 2000 network I MS Outlook.
Xiletelo xa mutirhisi xi ta hangalasiwa endzhaku ka loko ku nghenisiwa ku ta
va ku sungurile eka hofisi ya n'wina. Kherefu ya e-mail ya munhu hi un'we yi
ta cinca yi va hi xiyimo lexintshwa lexi nga ta va ehenhla ka lexo sungula.
Change, hi xivumbeko xa yona yi ni ku vanga ku nyanyuka ni ku hlanganana.
Loko u ta tikuma u ri karhi u lava vuxokoxoko byin'wana u komberiwa ku
tihlanganisa na IT Unit.
TRAVEL AGENCY YI THORIWA
Ndzawulo yi thorile vuyimeri byintshwa bya mendzo ku siva Rennies Travel,
leyi kontraka ya yona yi heleke hi Nyenyankulu 2002.
Magic Travel
Yi nyikiwile kontraka hi ndzawulo nkarhi wo ringana malembe mambirhi, ku
tirhana na ku lulamisa tendzo hinkwato, ku katsa na vutshamo na ku buka
swihahampfhuka. Ku hambana na rennies, leyi a yi kumeka endlwini, Magic
Travel yi nga kumeka le No.467 Church St. Arcadia
Aysha Jogee
Riqingo: (012) 341 4207 kumbe
Fax (012) 341 3444
Caption
Left: Seth Mthombeni, Aysha Jogee na Rika Sprang
MAHUNGU YA N'WINA EHENHLA KA MHAKA YO SUNGULA YA
SWIVUTISO NA TINHLAMULO
Your feedback on our first issue
Inkomu eka n'wina vathoriwa hinkwenu lava mi nga humesa swivilelo na swivutiso hi
tlhelo ra ku maendlele ya ku Cinca hi ku tirhisa Mabokisi ya Swiringanyeto ya Vatirhi
na Tiposo Khadi leti a ti ri kona eka Hofisi yin'wana ni yin'wana a Xifundza na le
Ntsindza. Ku hoxa ka n'wina xana swi ta pfuna Vafambisi va Ndzawulo ku twisisa ku
khumbeka n'wina na swivutiso swa n'wina. Mi komberiwa ku yisa emahlweni
ntsalelano walowo.
Maendlele ya ntsalelano ya endleriwe ku vonisisa leswaku hi tshama hi ri karhi hi
fikelela xitshembhiso xa hina xa ntsalelano wa ku vonisa leswaku ntsalelano wu ya
emahlweni hi matlhelo hinkwawo. Handle ka hlamula ka n'wina a swi to va swa
tlhelo rin'we ntsena.
Eka mhaka leyi, Mulawuri-Jenerala, Tami Sokutu hi ku pfuniwa hi Transformation
Task Team, u mi nyika leswi humaka eka vanhu eka tinhlokomhaka to karhi leti mi
nga vona leswaku ti ni nkoka ku ti vutisa. Khombo ra kona hi nge swi koti ku nyika
tinhlamulo eka swivutiso hinkwaswo leswi vutisiweke, kambe langutani eka tiatikili
leti nga ta landzela laha hi nga ta hlamula timhaka leti ti nga ta nkoka eka n'wina.
1. Leswi hi leswi mi nga hi byela
Ku ni ku karhateka hi ku angarhela exikarhi ka vathoriwa va DPW ka
leswaku switshembhiso swi endliwile nkarhi lowu nga hundza naswona a
ku si antswisiwa nchumu. Se hikwalaho ka yini leyi yi ta va ni ku
hambana?
Nhlamulo ya hina...Top Management Committee(TMC), Transformation
Task Team (TTT), Regional Managers na Regional Tansformation Coodinators
(RTC's) nkarhi ni nkarhi va ta va nyikana mahungu na vathoriwa
hinkwavo eka nhluvuko lowu nga ku endliweni
2. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Van'wana va vathoriwa va ehleketa leswaku ku cinca ka sweswi ka durha
naswona a ku nga fanelangi.
Nhlamulo ya hina... mhaka ya bindzu ya SPMA yi ta byeriwa muthoriwa
un'wana ni un'wana. Ku nga ri khale mi ta twisisa ku vuyeriwa ka
durheriwa ka SPMA. Ndzawulo a yi nga ri ni lexi a yi ta xi endla kambe
ku cinca loko yi ta lava ku tama ya ha ri Ndzawulo
3. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Vathoriwa van'wana va vilela hi ku karhala ka ku cinca, va vula leswaku
Ndzawulo a yi ri karhi yi cinca kusukela hi 1996 kambe a ku ni nhlanga yo
huma ngati.
Nhlamula ya hina... SPMA yi tekile hinkwato tidyondzo ku suka eka
maendlele ya ku cinca ka nkarhi lowu nga hundza naswona swi fambisiwa
kahle ku vonisisa leswaku ka humelela ku ri karhi ku katsiwa vathoriwa
hinkwavo.
4. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Vathoriwa vo tala a va tshembi timinjere ta vona. Hikwalaho ka swona
Ndzawulo a yi fanelangi ku tirhisa Timinjere ta Xifundza va ri voxe laha
ku kumiwaka mahungu mayelana ni maendlele yo cinca.
Nhlamulo ya hina... Ndzawulo yi simekile network ya swiyimo ku
vonisisa leswaku mahungu ya khuluka ku suka ematlhelweni hinkwawo.
Hofisi ya Mufambisinkulu wa Ntsalelano, yi ri karhi yi pfuniwa hi ti-
RTC's yi ta vona leswaku mahungu ya khuluka ya ya eka muthoriwa
un'wana ni un'wana.
5. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Ku ni xilaveko xo simeka Change Mangement Team hikuva timhaka ta
vanhu ti sungula ku tangunuka naswona eka nkarhi wa sweswo a ti
fambisiwi kahle.
Nhlamulo ya hina... Change Management Team yi simekiwile ehansi ka
vurhangeri bya Lydia Bici. Mintirho ya yona yi ta avelaniwa na vathoriwa
hinkwavo.
6. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Maendlele yo cinca ku ringana ni ku hlongola na ku hunguta, leswi mfumo
wu kombiseke leswaku vutirhele bya mani na mani byi tatiwile.
Nhlamulo ya hina... Lowu a hi ntiyiso. Ku cinca ka Ndzawulo swi tlula
mintirho. Hi leswi ndzawulo yi tirhisaka xiswona ku endla mukorhokeli
lebyi laviwaka ha vumbirhi ya le ndzeni ni ya le handle. Eka ku mintirho
hlamusela leswaku ntirho wu nga ha endlisiwa ku yini, a ku si fikeleriwa
xiboho eka timhaka ta vahlampfa tani hilaha xiyimo ya ntirho na ku
kkunguhata swa ha xi ku burisaniweni hi swona. Loko swiboho swi ta va
swi tekiwile, leswi swi ta hlamuseriwa vathoriwa hinkwavo.
7. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Ku fanele ku va ni ku rhendzeleka ku karhi ku vulavuriwa hi xivono,
ndhawu ni swikongomelo swa SPMA
Nhlamulo ya hina... Leswi swi le ku humeleleni hi le ka tindlela ta
mintsalelano ku katsa WorxNews, swibukwana na ku hlangana ku
hlamuseriwa.
8. Leswi hi leswi mi hi nga byela...
Mahungu ya ntsalelano ya fanele ku va ni hi tindzimi tin'wana ta ximfumo.
Nhlamulo ya hina... Leswi swi ta endliwa. Mintsalalano hinkwayo ya
nkarhi lowu taka na minkandziyiso swi ta va hi tindzimi hinkwato ta
ximfumo.
9. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Ku ni xitrateji xa ku leteriwa ka vathoriwa lava nga ta rhurhela eka
SPMA? Ku ta va ni vangwa ra vuswikoti exikarhi ka vuswikoti bya
vathoriwa labyi nga na byona sweswi ni lebyi byi laviwaka eka SPMA
Nhlamulo ya hina... Nkuluko wa Tinyiko ta Vanhu wu ta endla strateji
xa ku letela. Loko xi ta va xi pfumeleriwile, xi ta avelaniwa ni vathoriwa
hinkwavo.
10. Leswi hi leswi mi nga hi byela
Ndzawulo yi rhumela mahungu yo kanetana - loko yi vulavula hi
vathoriwa tanihi rifuwo ra kahle, a yi swi koti ku nyika vathoriwa tibasari
to yisa tidyondzo ta vona emahlweni leswaku va ti antswisa ni ku antswisa
ndzawulo.
Nhlamulo ya hina... Lowu a hi ntiyiso hikuva ndzawulu yi ni tibasari leti
ti nyikiwaka vathoriwa hinkwavo. Loko mi lava mahungu yan'wana mi
komberiwa ku tihlanganisa na Hofisi ya Tinyiko ta vanhu kumbe
Hofisinkulu.
11. Leswi hi leswi mi nga hi byela...
Xana hi wahi maendlele lawa mi nga ta ma tirhisa eka ku rhurhiwa
vathoriwa ku ya eka SPMA? Xana timhaka ta nkoka tanihi mavula,
rimbewu, ku ringata, vutshila na vuswikoti swi ta langutisiwa ke?
Nhlamulo ya hina... Ndzawulo yi ta boheka ku landzelela milawu
hinkwayo tanihi Nawu wo Ringanana, Nawu wa Nhluvukiso wa Vutshila,
swin'wana ni swin'wana
Xitshembiso xa hina xa ntsalelano...
Our communication promise
"Vurhangeri, mafambiselo na transformation task team swi tiyimisele ku pfuna
muthoriwa un'wana ni un'wana eka Ndzawulo ku endlela ku twisisa xivono xa
Ndzawulo, xikongomelo na nkoka wa ntirho. Hi tiyimsele ku endla leswaku
muthoriwa un'wana na un'wana u va ni xiave xo karhi ku endlela Ndzawulo
leswaku yi fikelela leswi. Hikokwalaho ka xivangelo lexi leswi endlaka
leswaku hi ta endla muthoriwa un'wana ni un'wana a byeriwa hi swona, ni ku
tikatsa eka tipulana na nhluvuko wa Ndzawulo. Hi ta tlhela nakambe hi
hlamusela leswi swi vulaka swona eka vathoriwa, tikhasimende ni le ka
vanhu." -Tami Sokutu - Mulawuri-Jenerala, Ndzawulo ya Mintirho ya
Mani na mani
MILLENIUM HEALTH CLUB YI SUNGULA
Hinkwavo lava tekelaka rihanyu ehenhla va ta kuma ku dya eka Health and
Diet Management Club (HDMC) leyintshwa ya ha ku simekiwaka.HDMC,
leyi nakambe yi tivekaka tanihi Millenium Health Club yi tshembela ka ku
pfuna vathoriwa ku hunguta ntiko ni ku antswisa rihanyu ya vona.
Ku ya hi mukondleteri, Ms Elma Scheepers, swirho swa tlilabu swi ta endla
migingiriko yo tani hi aerobics na mitlangu hi nkarhi wa swakudya swa
nihlekanhi. Naswona ku ta va na lanji ya awara yo vulavula laha swirho swi
nga ta nyanyuriwa ku herisa tikhilogramu leti nga lavekiki ku pfunana hi
mahungu ku katsa ti-tips hi mayelano ni ku luza ntiko kutani u hanya rihanyu
ra kahle. Ku endlela ku vona mbuyelo, swingulongondzwana swi ta va kona
leswaku swirho swi ta tipima hi swoxe.
Tlilabu yi hlanganile kan'we hi Sunguti 2002, kambe hikwalaho ka mintirho
ya swirho (ku lulamisiwa ka ku hela ka lembe-ximali) swa va nonohela ku
hlangana. Hambiswiritano, tlilabu yi languteriwa ku sungula migingiriko ya
yona eka nkarhi lowu taka.
KHONFERENSE YA SMS YI DODOMBANA NA MINTLHOTLHO YA
KU CINCA
-hi Lucky Mochalibane
Hi ti 14 na 15 Nyenyankulu 2002, khumen'we wa vafambisinkulu vo huma
eka Ndzawulo na Mintirho ya Mani na mani, ku katsa Human Resources
Chiefs Director, Langa Dhlomo, va nghenele Annula Senior Management
Srvices Coference yo sungula masiku mambirhi eInternational Covention
Centre, Durban.
Khonferense a yi kondleteriwile hi Ndzawulo ya Vukorhokeli bya Mani na
mani na Vulawuri (DPSA) tanihi xiphemu xa mfumo xa matshalatshala yo ya
emahlweni no cinca vukorhokeli bya mani na mani ni ku hluvukisa tinyiko ta
vanhu va yona ku katsa na mafambisele.
Leyi simekiweke hi ti 1 Sunguti 2001, Senior Management Services (SMS0 yi
langutile eka ku koka, ku hlayisa ni ku hluvukile vafambisi lava nga ni
vuswikoti ni ku tiyimisela ni kuva va ri ni purofexeni eka vukorhokeli bya
mani na mani. SMS yi teka vurhangeri, ku tisa maendlele masnthwa na
vutshila tani hi "switirhisiwa swa nkoka eka ku yisa hi xihatla vukorhokeli bya
mani na mani ku suka eka maendlele ku ya sungula ku tirha"
Xin'wana xa swikongomelo swa nkoka swa SMS i ku katsa mavonele ya ku
nyika vukorhokeli bya purofexeni ni ku tlakusa kongomelo wa xiyimo xo
hluvukisa.
Ku cinca ka sweswi eka Ndzawulo ya Mintirho ya Mani na mani swi nga
voniwa eka vuyimeri bya swikongomelo swo anama hi ku angarhela eka
vukorhokeli bya mani na mani, ngopfu ngopfu eka ku hluvukisa vurhangeri,
ku sungula ku tirha ka endlelo kku nyika vukorhokeli hi ndlela leyi nga
durheki.
Ku vulavula eka khonference swivulavuri a swi hambene ku katla na loyi a
tivekaka swina Holobye va Vukorhokeli bya Mani na mani na Vulawuri, Ms
Geraldine Fraser-Moleketi, Mulawuri-Jenerala wa South African Management
Development Institute, Professor Job Mokgoro na van'wana kun'we na
vuendzi bya matiko mambe.
Eka mbulavula, kumbe lowu a wu yelana eka xiyimo xa hina eka Mintirho ya
Mani na mani, Chief Executive Officer wa South African Airways, Adre
Viljoen, u avelanile ni van'wana varhumiwa eka mhaka ya mbuyelo wa
Airways, ku suka eka ku lahlekeriwa ku ya eka bindzu leri eka lembe-ximali
leri taka ri nga ta swi kota ku humelela.
Arvind Kkumar, loyi a yimela mfumo wa India wa Andhra Pradesh, u
vulavula hi mfumo wa yena lowu sungulaka ku tirhisa eletronic (xik. Egovernment)
tani hi ndlela yo antswisa vukorhokeli. Mintsariso ya ku
velekiwa ni ku fa, mithelo, vun'winyi ni ku lawula mindzilakani hi swin'wana
swa swikombiso swintsongo swa swikombiso swo tala swa vukorhokeli leswi
sweswi swi endliwaka electronically. Marito ya yena ya engetiwile hi Joan
McCall loyi a yimela xifundza xa Canada xa Ontario.
Eku pfaleni ka khonference, varhumiwa va rhwariwile hi bazi va endzela
Northern Durban ku vona madoroba ya vantima ku katsa na Phoenix na
Inanda na ku endzele tindhawu ta ndzhaka. Exikarhi ka tindhawu leti
endzeriweke ku ni yindlu yo kandziyisela leyi ya ha ku pfuxiwaka laha
Mahatma Gandhi a nga kandziyisa eka yona The Indian Opinion, marhumbi
ya xikolo lexi a xi akeke, ni le Ohlange High School laha Khale ka Presidente
Mandela a nga vhotela kona hi mihlawulo ya 1994.
Sirha ra Dokodela John Langalibalele Dube, un'wana wa vatatana lava
sunguleke African National Congress, ri le Ohlange High School.
Caption
Van'wana na Vafambisinkulu ku suka eka Ndzawulo lava ngheneleke
khonference
VAFAMBISI VA EAST COST VA HLANGANA
Mufambisi wa Ndhawu wa Ndzawulo wa Hofisi ya East Coast,
Wellington Ngcobo u kondleterile ntirho wa masiku mambirhi wo aka
ntlawa hi ti 17-18 Nyenyankulu 2002 eMargate Hotel eN'walungu wa
Ribuwa ra Durban. Xikongomelonkulu xa ku aka ntlawa a ku ri ku
nyika varhangeri va 40 wa swiphemu nkarhi wo hlangana va tirha
kun'we tani hiloko va tirhela ekule ni le kule naswona swi nonohaka
leswaku va hlangana. Eka nkarhi wa ku aka ntlawa wolowo, ku
vulavuriwile hi swo hlaya laha ku nga landzela hi ku tirha hi mintlawa
eka tinhlokomhaka leti nga ni nkoka. Ku hundza kwalaho, varhangeri
va Swifundza va nyikiwile nkarhi wo vulavula hi nhluvuko ni
mintlhotlho ya vona ya lembeximali leri nga hundza. Va komberiwile
ni ku nyika leswi va nga ta swi tirha eka lembe ximali leri taka.
Maendlele ya ku aka hi vuntshwa ya Hofisi ya Vathori (HR) ya le ku
endliweni
HR restructuring process on track
Mufambisinkulu wa Hofisi ya Vathori u khomile strategic workshop hi ti 26-28
Nyenyenyani 2002 eKlein Kariba, Warmaths eka Xifundzankulu xa N'walungu.
Hinkwavo vafambisi va Hofisi ya Vathori ku suka entsindza ni ka swifundza va
ngherile workshop ya kona.
Swikongomelonkulu swa strategic planning a a swi ri:-
??Langutisisa mbango wa Ndzawulo laha Hofisi ya Vathori yi tirhelaka kona
ku ta tixaxameta ni xikongomelo na xivono xa Ndzawulo
??Langutisisa swilaveko swa sweswi ni swa karhi lowu taka swa Ndzawulo
leyintshwa na State Property Management Agency (SPMa) ku endlela ku
ta hlamusela nakambe mintirho ya ntirho wa Hofisi ya Vathori.
??Ku hluvukisa pulana yo angarhela ya ku sungula ku tirha ka strategic plan.
Mbuyelo wa ku langutisisa loku wu kombisile leswaku ku ni xilavaeka eHofisini ya
Mufambisinkulu wa Hofisi ya Vathori ku va na Tihofisi ta mune ti nga: Human
Resources Administration, Human Resources Development, Human Resources
Planning and Recruiting and Human Resources - Labour Relations. Xiyimo xo
komba leyi ya le ntsindza xa kumeka eka xifundza xin'wana ni xin'wana kasi ku
nkombo wa wa swiyimo swa vafambisi va Hofisi ya Vathori leswi tumbuluxiweke.
Maendlele ya ku tata xiyimo ya vulavuriwile ni ku amukerile hi nkarhi wa workshop
ya kona. Ku yile emahlweni ku amukeriwa hi Komiti ya ku Akiwa hi vuntshwa ka
Hofisi ya Vathori. Endzhaku ka ku tatiwa ka xiyimo, ku ri karhi ku tekeriwa
enhlokweni vuswikoti lebyi lavekaka eka xivandla xin'wana ni xin'wana ni maendlele,
ku vile ni 32 wa swivandla swin'wana leswi swa ha lavaka ku tatiwa ngopfu ngopfu
eka swifundza. Ku vile ni 24 wa vathoriwa lava va nga va eka nongonoko wa lava va
nga tlula nhlayo ya vathoriwa.
Sweswi ku vile ni 11 wa vathoriwa lava swi nga koteka leswaku va kumeriwa
swivandla eka Ndzawulo. Kaye va thorhiwiela eka Hofisi ya Vathori naswona ka ha
ri na van'wana lava va ha lavaka ku nghenisiwa. Leswi swi vula leswaku ha ha ri ni
swivandla leswi swi tlulaka vanhu lava va nga khumbheka.
Ha tinyungubyisa ku vika leswaku ku akiwa nakambe ka Mafambisele ya Hofisi ya
Vathori ka karhi ka endliwa tani hilaha ku twananiweke hakona eka pulani ya ntirho.
Hi avelane mahungu lawa na Minhlangano ya Vathori naswona va ya amukele
maendlele lawa ya nga endliwa ku fikela sweswi. Hi swi tekile hi swi endla
xirhangana ku va hi byela ni ku lemukisa vathoriwa hinkwavo hi endlele leri nga
endliwa ni ku vulavula ni munhu ha un'we un'we loyi a khumbhekaka -Hi Lungile
Fakazi
Sisteme ya Matirhele ya Mafambisele (PMS)
N'hweti ya Nyenyankulu I nkarhi lowu vathoriwa hinkwavo va Ndzawulo va faneleke
ku asesiwa ku endlela ku boha matirhele ya vona hi ku angarhela. Ku apuresa loku ku
rhangeriwa hi maendlele ya ku langutiwa ka matirhele ya kotara hi kotara, lawa ya
nga ta nyika muthoriwa leswi va nga swi tirha ni nkarhi wo antswisa loko swi
fanerile.
Ku ya hi Permance Mangaement System, loko muthoriwa a nga enetisi matirhele ya
yena tani hilaha swi languteriwaka eka pulani ya yena ya ntirho, maendlele yo
antswisa matirhele ya fanele ku pfulelaniwa na wona ni muthoriwa. Ku antswisa ku
fanele ku vekeriwa nkarhi naswona ya fanele ya kongoma xiphiqo xa matirhele, leswi
faneleke ku endliwa havumbirhi muthoriwa na mulangutisi wa yena kutani ku
languteriwa ku cinca.
Loko muthoriwa a tirhile ku tlula leswi languteriweke maendlele ya vula leswaku u
fanele ku nyikiwa sagwadi ro tani hi Merit. Valanguteri va fanele ku tirha hi vukheta,
vutihlamusle ni ku va ni maendlele ya kahle ya ku kambela/asesa muthoriwa, ngopfu
ngopfu laha vathoriwa va enetisaka ku kuma hakelo. Swi languteriwile eka
mulanguteri un'wana ni un'wana ku va komba leswi muthoriwa a nga swi fikelela tani
hilaha swi lavekaka eka pulani ya ntirho wa muthoriwa (Senior Managers) kumbe
pulani ya ntirho (level 1-12)
Ku asesa ku nga ha tirhisiwa ku boha ku tiyisisa, ku engeteriwa ka ndzingeta, ku
leteriwa ka muthoriwa ni ku antswisa swilaveka, ku asesa eka ku hluvukisa swa ntirho
kun'we ni ku hlongoriwa entirhweni ehenhleni ka ku va a tsandzeka ku tirha kumbe a
nga ringanelangi. Eka nkarhi lowu taka, mbuyelo bya ku asesa ka matirhele ku ta
tirhisiwa ku boha ku tlakusiwa ka vathoriwa kun'we ni ku engetela mali (h.l. old nothc
increments)
Vafambisi kume valanguteri va hlohloteriwa ku tiva sisteme na maendlele ya
makungu lawa. Swivutiso swa nga kongomisiwa eka Human Resources Units ya
ndhawu yaleyo eka Swifundza ni le Directorate HRD eHofisinkulu. Vanhu lava mi
nga tihlanganisaka na vona I Marobe kumbe Willem eka (012) 337 2674. Ku ta va ni
tinhlengeletano to letela ni ntsalelano eka sisteme swa valanguteri na vathoriwa.
hi Kedireng Oagile
Pheji leyi ya HR yi ta tshama yi ri kona eka WorxNews. HR Chief Directorate yi ta
hoxa xandla hi tiatikili n'hweti yin'wana ni yin'wana. Va ta teka vutihlamuleri bya
leswi nga endzeni ku endlela ku tivisa vathoriwa hi migingiriko ya HR -
A KU MPFUMELERIWI KU XANISA HI SWA LE MASANGWINI EKA
NDZAWULO
No room for sexual harassment in the department
Ku xanisa hi swa le masangwini i nandzu
Muxanisiwa hi swa le masangwini u ni mfanelo yo mangala nandzu a mangalela
muehleketeleriwa naswona, endlele ra Ndzawulo a ri pimanga mfanelo leyi. Wa ha ri
ntirho wa wena wo heriwa kumbe ku endla xa wanchumu hi ku xanisa hi swa le
masangwini eka Ndzawulo.
Ku ya hi endlele ra Ndzawulo, ku xanisa hi swa le masangwini swi hlamuseriwa tani
hi leswi nga lavekiki, swi nga amukeriwiki ni kuva ya ri matikhomele yo ka ya nga
amuleki yo tirhisa matimba kumbe ku vulavula hi muxaka wa swa le masangwini
lowu endla ku pfumaleka ntshamiseko, wu chichaka muxanisiwa xiyimo ni ku va ni
ku hoxa xandla eka matirhele ya ntirho.
Sexual Harassment Policy ya Ndzawulo yi vula leswaku a swi amukeleki eka
muthoriwa wihi ni wihi ku va ni matikhomele lawa ya nghenisaka mimbulavulo ya
swa le masangwini.
Muthoriwa un'wana ni un'wana u ni mfanelo eka Ndzawulo yo tirha eka mbango wo
pfumala xihlawuhlawu ni matikhomele lava nga tekiwa ya kavanyeta, ku katsa na ku
xanisiwa hi swa le masangwini. Mani na mani loyi a nga ta kumeka a ri karhi a endla
sweswo u fanele ku tshinyiwa, tsundzuxiwa ni ku hlongoriwa.
Ku hambana ka mfuwo swi endla leswaku ku va ni ku nonoheriwa eka muthoriwa ku
twisisa leswi endla matikhomele yo amukeleka eka van'wana. Hambiswiritano, ku
yahi Nationla Gender Policy, loko munhu loyi a nga ni vulawuri a tirhisa matimba ya
yena hi ndlela yo biha hi ku hlohlotela ku hambana ka swiyimo swa vatirhi eka
van'wana, sweswo swi vuriwa ku xanisa hi swa le masangwini. Xikombiso, ku alela
muthoriwa matirhle ya apuresala handle ka loko va n'wi twela vusiwana. Ku ya
emahlweni, loko matikhomele yo ka ya nga laveki kumbe nandzu wa ku xanisa hi swa
le masangwini swo tani hi ku vungunya hi swa le masangwini, ririmi ra nhlambha, ku
khometa ko ka ku nga amukeleki ni ku khomakhoma swi nga yangi hi kona, sweswo
na swona i ku xanisa hi swa le masangwini.
Matikhomele ya muxaka lowu ya nga humelela exikarhi ka vanhu va rimbewu rin'we
kumbe ro hambana. I swa nkoka ku tsundzuka leswaku hambi a nga va mufambisi wa
wena, mulanguteri kumbe munghana loyi a ku xanisaka, loko matikhomele ya vona
ya wela eka ku xanisa hi swa le masangwini leswi Ndzawulo yi swi vulaka, a swi
pfumeleriwi.
Tani hi muthoriwa, u fanele ku tsundzuka leswaku loko un'wana aku xanisa, a hi
nandzu wa wena. Ndlela yi ri yin'we yo yimisa sweswo i ku mangala.
Xifaniso hi - Mishka Amod
Alidia Siabi u tirha eka Department"s Organisational Transformation Unit. Mi nga
tihlanganisa na yena eka:
Riq.: (012) 337 2893
E-Mail aseabi@pwv.gov.za
GOVELA RA ANTARCTICA RI PENDIWA NAKAMBE
Hi ku tsakela ka masava eka govela ra ximangova lawa ra Afrika Dzonga eAntarctica,
xikombelo xa palamende xi endliwile xa leswaku mivala ya govela ri cinciwa ku
endlela leswaku ri fana na mujeko wa xidimokratiki wa Afrika Dzonga.
Swiyimo swa maxele yo biha leswi tokotiweke eAntarctica ya endla leswaku swi
nonoha ku tirhisa pende yihi ni yihi eka fibreglass panels. Mihlovo ya khale a yi
mivala leyi nga lo pendiwa eka tipanele ku endlela ku tiyisela xiyimo xa maxele yo
biha.
Mixaka yinharhu tikhoti ta le lwandle ti ringetiwile eka govela ni ku vekiwa tihlo
lembe hinkwaro ku vona loko yi tiyile. Handle ko ringeta pende a swi ta va swi
durhile ngopfu loko pende a yi lo ka yi nga tiyiseli swiyimo swa maxele, leswi a ta
katsana ni ku vona lesaku yi fanele ku susiwa na pendiwa nakambe hi pende
yin'wana. Endzhaku ka kuva loko pende eka swiyimo sweswo yi kumiwile, ntirho wo
xava pende wu endliwile. Ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni leswaku govela ro
fikeleriwa ntsena hi tinhweti ta ximumu, ku suka hi N'wendzamhala[December] ku
fika Nyenyenyani[February], a swi nga koteki leswaku ku tirhaniwa ni xikombelo hi
xihatla tani hi le ka mhaka ya Riphabliki hiroxe. Hi ntiyiso wa kona leswi swi tekile
nkarhi wo ringana tinguva timbirhi ku swi endla.
Hi nkarhi wa tinguva ta 2001/2002 eAntarctica, na hi swikongomelonkulu swo cinca
mivala ya govela, a swi fanele ku endliwa hi sisteme naswona loko swiyimo swa
maxele swi pfumela.
Swipendiwa swinharhu leswi nga ya eka nkombiso swi sungurile eka mahisele ya le
hansi ka zero digiri. Govela ri khavisiwile hi ndlela leyo ku va ni nongonoko wo
endla leswaku ku va ni hunga ka moya ehansi ka govela leswi endlaka leswaku ri nga
mbhonyiwi hi gamboko tani hi le ka govela ra khale ra SANAE 111. Govela ri lehile
kwalhomu ka ntlhanu wa timitara ku ya ehenhla naswona ku kile ku tirhisiwa
swikhafula ku endlela ku fikelela tipanele. Hikwalaho ka govela ri nga rhendzela
tiphanele, swikhafula a swi nga ta akiwa ku ya ehenhla ku ringana ku fika ehenhla ka
tiphanele naswona xitepisi xi kile xi khomisiwa hi vutlhari ehenhla ka xikhafula loko
ntirho wo penda wu ri karhi wu endliwa. Lowu a wu ri ntirho wa nghozi swinene hi
ndlela ya ku va xikhafula xi akiwile ehenhla ka maribye na gamboko ehensi loko
govela ri ni na timitara ta 300 perimeter kambe wu kile wu hela hi ndlela yo tsakisa.
Ku pendiwa ka Govela ku sungurile nimixo ku fikela byi sikula swinene laha xirhami
a xi endla leswaku swi nga ha endleki kuva ku yiwa emahlweni. Mahisele nimixo a
ya ri eka -3ºC na -15ºC nimadyambu ku nga hlayiwi ni xivangelo xa moya wo
titimela. - hi Gary Hardenberg
NDZAWULO YA MINTIRHO YA MANI NA MANI
VUKUNGUNDZWANA BYI ONHA VUKORHOKELI
Pfunani Ndzawulu ku lwisa vuxisi, vukungundzwani ni matikhomele yo biha
Fonela Ethics hotline 0800 20 11 04
Ku vika mhangu xihi ni yihi ya vuxisi, vukungundzwani kumbe matikhomele yo biha.
U nga ala ku nyika vito ra wena, swa xihundla swi ta hlayisiwa.
TINOMBORO TA NKOKA TA NKAVELO WA MPIMANYETO
Mi nga tirhisa tinomboro leti landzelaka eka mikoxo ya n'wina ya S & T
??Petirolo/tifilimi 2 824
??Ti-tollgates 1 766
??Ku paka/ti-tips 1 662
??Swipfuno swa siku ni siku 1 501
??Xo famba xa wena n'winyi 1 501
??Tifoni 1 535
??Tihakelelo ta xitshuketa 1 662
??Ti-cellphones 2 896
??Ntsariso 1 696
Vuxokoxoko byin'wana mi nga tihlanganisa na Ms Sunnette Senekal eka [012] 337
2612
Idiski, ntlangu wo xonga
Hinkwavo va wu tiva, van'wana se wo va engatini kasi eka van'wana se yo va ndlela
ya vutomi. Va wu vitana hi mavito yo tala, bolo ya milenge kumbe diski. A swi
khataleki leswaku u wu vitanisa ku yini, wona wo va ntlangu wo xonga wa bolo.
Ndzawulo ya hina hi yona yi hakelelaka ntlangu lowu wa ndhuma wo saseka. Hi
1997 ntlawa/thimi ya bolo yi simekiwile eka Ndzawulo naswona ku sukela kwalaho
yi lo ya yi kula hi xiyimo laha yi nga ku chaviseni ka tin'wana tithimi. Ku hlula
tin'wana swi hundzuke ntolovela eka mafana va hina va jesi ya xitshopani na ntima.
Un'wana u tikumile a lava ku ringeka hi ku tshundzuxa Ndzawulo ya Timhaka ta Mati
na Swihlahla ku ya kuma vo yi chavelela endzhaku ka loko yi kokile ku tika hi 12-1
emavokweni ya mafana va hina. Armscor na yona yi wele emavokweni ya thimi ya
hina endzhaku ko biwa 8-1. Matirhele yalawo ya xiyimo xa le henhla hi vafana va
hina ya tihlamusela leswaku hikwalaho ka yini va ri emaninginingini ya log ya Batho-
Pele Soccer League. Hambileswi thimi yi nga na vantlangi vo tala, vathoriwa lava
nga ni ku tsakela va hlohloteriwa ku tihlanganisa na PRO...Moloko Mabena.
Vathoriwa hinkwavo va hlohloteriwa ku seketela thimi loko va ri karhi va komba
vuswikoti ni titalenta.
Riq.: [012] 310 5973
E-mail mabena@pwdmmail.pwv.gov.za
Hi Musa Langa
Khwayere ya hina eka xiyimo xa yona n'wini
Va yimbelela onge to va tintsumi. Va tlakusa moya wa wena ni ku ku endla u
hefemuteka. Laha se va ngheneke ehansi, va nga ku endla u rila. Leyi hi yona leyi
munhu a nga hlamuselaka khwayere ya Ndzawulo. Khwayere yi pfhumbisile eka
tinhlengeletano to tala ta le ndzeni ka Ndzawulo ni le handle ku katsa ni le ka
Interdepartmental Choir Festival, National Heritage Day, International Aids Day ni le
ka mintlangu yo tala ya rixaka. Khwayere yi simekiwile hi Ndzati 1997 naswona yi
vekiwile ximfumo hi Mhawuri 1999 ehansi ka vufambisi bya Jacob Maswanganyi. Yi
sungurile na nkombo wa swirho eka malembe lama nga hundza, kasi sweswi nhlayo
yi ndlandlamukile ku fika eka ku tlula makumenharhu ya swirho leswi tiyimiseleke.
Wun'wana wa nkarhi lowu khwayere yi nga wu rivaliki hi laha va nga tirha hi tirhele
ra le henhla swinene enkarhi wa Interdepartmental Choir Festival. Khwayere yi
tiendlele vito ni ku endla Ndzawulo leswaku yi tinyungubyisa. Khwayere yi
purakitisa kambirhi hi vhiki hi Ravumbirhi na Ravumune nkarhi wo ringana 45 wa
timinetse. Muthoriwa wihi ni wihi loyi a nga ni ku tsakela ku joyina khwayere u
fanele ku tihlanganie na Jacob Maswanganyi eka [012]310 5127 kumbe Kedi Sekwele
eka [012] 310 5914. Khwayere yi ta va yi yimbelela eka Interdepartmental Choir
Festival leyi nga ta khomiwa hi Ndzati 2002. - hi Musa Langa.
MUTIRHI LOYI A HANYEKE KAHLE I MUTIRHI NTSHOVELO WA
KAHLE
Kahle kahle u mutirhi loyi a nga ni ntshovelo wa le henhle loyi nkarhi hinkwawo a
lavaka ku tirha ku tlula nkarhi lowu a tirhaka hi wona kumbe wo va mutirhi loyi
nkarhi hinkwawo a twaka a karhele, a rivalaka na ku khunguvanyeka? Loko
nhlamula yi ta va leyi yo hetelela u fanele u ri swikombiso swo karhala. Ku ya hi
vativi va meehleketo na rihanyo n'we xa nharhu xa vamanana lava tirhaka na n'we
ntlhanu xa vatatana va pfumela leswaku va titwa va karhele minkarhi hinkwayo.
Vulavisisi byi kombile leswaku nkarhalo i vuvabyi bya ntiyiso. Wu onha ntsako wa
vutomi, wu nghenelela eka matirhele, onha vuxaka, wu kavanyeta ni ku onha leswi
munhu a fanele a swi endla. Swivangelo swo tiveka swa nkarhalo i ku
khunguvanyeka, xitirese, nyanyuko, ku chava, rivengo na xifafa.
Minhlangano eka mfumo ni le ka phurayivhete nkarhi ni nkarhi va dyondzisa
vathoriwa va vona leswaku va tivonela eka ntlhaveko ni le ka mirhi ya vona.
Vafambisi lava tsandzekaka ku endla timhaka leti ta nkoka minkarhi yo tala va tikuma
va langutene ni nhlayo ya le henhla ya lava xwaka emintirhweni, vuxaka bya le
ntirhweni lebyi nga tsakisiki leswi swi heteleka hi ku tisa ku hambana endzeni ka
nhlangano. Vafambisi na vathoriwa havumbirhi va fanele ku seketela vatirhi
hinkwavo lava hoxaka xandla ni ku sungula migingiriko yin'wana eka Ndzawulo.
Xikombiso, tithimi ta bolo, khwayere, na titlilabu ta rihanyu, na swin'wana.
Swikombiso swa nkarhalo swa nonoha ku swi kuma hikuva i swikombiso leswi nga
endzeni ka miehleketo ya munhu. Vanhu va twa va karhele, kambe a ku ni xikombiso
xa vuvabyi. Xikombiso, loko muthoriwa a ya ka mufambisi kumbe mulanguteri a ri
karhi a vilela hi ku twa ku karhala ku stirese mafambisi a nga ha no swi ba hi makatla
tani hileswi swi ngo swa le miehleketweni hi xivumbeko. Hambiswiritano, leswi swi
yisa eka ku va muthoriwa a nga ha nyanyuleki ni kuva a nga ha tirhi kahle. Ku ni
tindlela to tala to tirhana na nkarhalo naswona loko hi twisisa muxaka wa vuvabyi
lebyi swi vuyerisa nhlangano eka tinyiko ta vanhu. Leswi landzelaka hi tin'wana ta titips
leti vathoriwa va nga ti tirhisaka ku sivela ni ku hlula nkarhalo:
??Hunguta caffeine, carbonated cool drinks, xihoko na fole.
??Kuma xiphemu xa wena xo etlela
??Endla vutiolori nkarhi ni nkarhi
??Dyana swakudya leswi nga ni swakudya swa kahle
??Hunguta ti-junk food, chukela na swinyanganyisi
??Kumisisa switirese u tirhana na swona
??Wisa, wisa, wisa!
??Kambisisa loko u na aleji kumbe swakudya leswi ku kumiki kahle
??Vonana na dokodela wa wena loko nkarhalo wu ya emahlweni
Eka WorxNews hi pfumela eka leswaku rihanyu ra muthoriwa khumbhana ni
matirhele ya yena. Leswi hi swona swi endlaka leswaku hi ta kandziyisa tiatikili leti
yelanaka ni ku antswisiwa ka vutomi bya vanhu. Hi tshemba leswaku xiyimo xa
wena xa rihanyu xi ta antswa ni ku va u hoxa xandla swiyimo swa ntshovelo swa le
henhla.
Loko u navela ku nyika atikili leyi yelanaka ni rihanyu, u komberiwa e-mail eka
Salome Baloyi.
E-mail:sbaloi@pwdmail.pwv.gov.za

XIRHAMBO XO LETERIWA TANI HI MUHUNDZULUXERI KUMBE MUTOLOKI 
  
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (PANSALB) yi tumbuluxiwile hi ku landza Nawu wa Palamende (Nawu 59 wa 1995, tani hi laha wu hundzuluxiweke ha kona hi Nawu wa 10 wa 1999) hi xikongomelo xo tlakusa tindziminyingi eAfrika-Dzonga no hluvukisa tindzimi ta khumen'we ta ximfumo ta Afrika-Dzonga xikan'we na Ririmi ra Swikoweto. Xin'wana xa swikongomelo swa PANSALB hi ku ya hi Nawu wo Hundzuluxa wa 1999 i ku endla mintirho ya vuhundzuluxeri na vutoloki. 
  
PANSALB yi lava ku tumbuluxa ntlawa wa vahundzuluxeri na vatoloki lava nga na vuswikoti. Ku rhambiwa swikombelo eka vanhu lava nga na ntsakelo etimhakeni ta vuhundzuluxeri na vutoloki leswaku va ta leteriwa hi Yuniti yo Kondletela no nyika Tindzimi Matimba eYunivhesiti ya Free State eBloemfontein. Muendli wa xikombelo u fanele ku va ni Digiri ya le Hansi kumbe tidyondzo to yelana na yona. Ku tlhela ku rhambiwa nakambe vanhu lava tsakelaka ku leteriwa tani hi vatoloki va Ririmi ra Swikoweto. 
  
Vaendli va swikombelo va ta fanela ku sungula va hlawuriwa hi endlelo leri nga ta fambisiwa hi nhlangano wa vuleteri. PANSALB yi ta hakela tihakelo ta vuleteri lebyi, laha vanhu lava nga ta humelela va nga ta endla ntwanano na PANSALB. 
  
U komberiwa ku rhumela xikombelo xa wena hi fax/e-mail laha u faneleke ku katsa na matimu ya tidyondzo yo koma na pheji yin'we yo hlamusela hi ku swi kongomisa eka Mufambisinkulu (Prof CN Marivate) hi siku ra kumbe ku nga si fika siku ra Ravuntlhanu 29 N'wendzamhala 2000 hi ku swi rhumela eka Fax : (012) 341 5938, e-mail Edward@Pansalb.org.za 
  
Swivutiso: 	Mr SSE Sambo, Riqingho (012) 341-9638 hi nkarhi wa ntirho 

XILETELO XO KOMA EKA NAWU-MBISI WA MFUMO WA VAAKI 

Xiletelo lexi i nkomiso wa masungulo eka Nawu-Mbisi wa Mfumo wa Vaaki lowu hangalasiweke ro sungula hi March 1998. Nawu-Mbisi wu rhwele xivono xa mfumo xa nongoloko wa mfumo wa vaaki wa Afrika Dzonga ni ndlela yo fikelela xivono lexi. 
Xileteleto lexi a xi angarheli hinkwaswo leswi na le ka Nawu-Mbisi. Xi nyika nkomiso wa timhaka ta nkoka-tinhlokomhaka.
Nhlamuselo ya marito-nkoka 
If you click on the underlined words in the text, you will automatically go to a short explanation of those words. 
CONTENTS 
Masungulo 
Xiyenge xa A: Xiyimo lexi nga kona sweswi
Xiyenge xa B: Mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka
Xiyenge xa C: Mfumo wa Ntirhisano
Xiyenge xa D: Minongoloko ya tihuvo
Xiyenge xa E: Minongoloko ya tipolitiki
Xiyenge xa F: Minongoloko ya mafambiselo
Xiyenge xa G: Timali ta masipala
Xiyenge xa H Nongoloko wo hundzuluxa 

MASUNGULO: XANA NAWU-MBISI WA MFUMO WA VAAKI I NCINI? 

  
Nongoloko lowu nga kona wa mfumo wa vaaki inongoloko wa xinkarhana(wo hundzuluxa).Wu endleriwe ku hi susa eka nongoloko wa khale wa xihlawuhlawu ku ya eka wuntshwa wa xidemikrasi. I ntirho wa mfumo ku vona leswaku nongoloko lowuntshwa wusimekiwile hi nkarhi wa nhlawulo lowu taka wa 1999. 
Nawu-Mbisi i rhengu ra nongoloko wuntshwa wa mfumo wa vaaki wu tumbuluxiwile hi Ndzawulo ya Holobye wa Timhaka ta Swifundza ni Ntumbuluko wa Mafumele. endzhaku ka tin'hweti to lavisisa no burisana na hinkwavo lavahumbekaka.Wu vula muxaka wa mfumo wa vaaki va ndhawu lowu hi wu lavaka ni ndlela yo wu fikelela. 
I ntiyiso a swi ringananga ku va ni rehngu ntsena. Magoza yo yisa mahlweni ya ta fanela ku tekiwa ku humelerisa rhengu. Milawu yi ta fanela ku humesiwa, midzelekanyo yi tsemiwa, minongoloko yintshwa yi tumbuluxiwa, ni vanhu va leteriwa eka tindlela tintshwa eka mfumo wa vaaki. Nawu-Mbisi wu hi nyika mepe lowu hi nga wu landzelelaka kun tiyisisa leswaku hi fika emakumu ya rendzo ra hina - ku nga nongoloko wuntshwa wa xidemokrasi wa mfumo wa vaaki va ndhawu lowu nga ta hi yisa eka lembe-xigidi ra makume-mbirhi n'we. 
 

Xana mfumo wa vaaki I ncini?
Mfumo wa vaaki I xiyenge xa mfumo lexi nga le kusuhi swinene ni vanhu. Xivandla xa mfumo wa vaaki ndhawu i masipala. Vaaki va le ka masipala va hlawula Huvo ya masipala ku yimela ku navela ka vona. Huvo ya masipala yi na vutihlamuleri ku tisa swilaveko swa nxavo wo koteka eka muaki un'wana ni un'wana ni ku hluvukisiwa ka ndhawu hi ndlela ya timali ni ya matshamelo ya vanhu. 


XIYENGE A: XIYIMO LEXI NGA KONA SWESWI 

Xiyenge A xa Nawu-Mbisi xi langute laha hi nga kona namuntlha - swiphiqo ni swirhalanganyi leswi hi kongomeke. Swo tala swiphiqo leswi swi huma eka matimu ya hina. Xihlawuhlawu xi hambanyise un'wana ni un'wana eka tindhawu ku ya hi rixaka. Rifumo ro tala ri sele eka tindhawu ta vobasa loko vanhu vo tala va tshama eka tindhawu leti nga ni swilaveko swi ntsongo, minkarhi yintsongo ni ku kayivela ka ndlela yo hlengeleta mali ku kota ku antswisa vutomi. 
Hi malembe ya va 1980 vanhu a va landzula nongoloko lowu wo ka wu nga lulamanga naswona nkayakayo wa vona wu pfunile ku tisa makumu ya xihlawuhlawu. 
Nongoloko lowu nga kona sweswi wo hundzuluxa mfumo wa vaaki u wu simekiwile hi mintwanano leyi veke kona eka mburisano. Nongoloko wo hundzuluxa wu susile wirhalanganyi swa khale swa xihlawuhlawu - sweswi hi na masipala un'we, loyi anga avanyisiwangiki ku ya hi rixaka. Hambi swi ri tano, ka ha ri na swiphiqo. Xikombiso: 
* Xiphiqo xa khale xa ku kayivela ka ku ringana xa ha ri kona: tin'wana tindhawu ti fumile loko tin'wana ti kayivela swilaveko swa vanhu. 
* Ku na mpimo wo ringana wa swiyimo swa vayimeri va tiwadi eka tindhawu ta masipala ta khale ta vantima ni vobasa. Leswi a swi lulamanga hikuva tindhawu ta khale ta vantima ti na vanhu vo tala ku tlula ta vobasa. 
* Ku na nhlayo-nkulu leyi pimiweke yo vhotela mphamelo wa timali ni ya swiboho swo pulana. 
* Tihuvo tin'wana ti tirha kahle, kambe to tala ti koka ku tika no ka ti nga koti ku tisa swilaveko eka vaaki va ndhawu. Nongoloko lowuntshwa wu fanele ku lulamisa muxaka ni nhlayo ya Tihuvo ku endlela leswaku ti kota ku tirha ntirho wa mfumo wa vaaki hi xitalo. 
Tindhawu ta vaaki ta xihlawuhlawu 
Hi tlhela hi saleriwa hi xipiqo xa tindhawu ta vaaki ta xihlawuhlawu leti a ti nga vumbiwanga ku endlela nhluvuko, kambe ku hambanyisa no lawula. Ku na ku hambana ku kulu exikarhi ka madoroba ni matiko-xikaya. Madoba ni madoroba-nkulu swa hina swi vumbiwile hi ndlela yo biha - vanhu va swisiwana va tshama ekule ni swilaveko swa vaaki ni laha va tirhaka kona.Eka matiko-xikaya, timiliyoni ta vanhu lava tshamaka eka matiko-xikaya-yo-tifuma ya khale va hava, kumbe ku va ni kuntsongo, ku fikelela minkarhi ya swa ekonomi kumbe swilaveko swa vaaki. Madoroba mantsongo eka matiko-xikaya a ma nyiketi timfanelo ta vo tala vaaki lava tshamak eka ndhawu leyi nge kusuhi na wona. 
Nongoloko wuntshwa wa mfumo wa vaaki wu ta fanela ku lulamisa swiphiqo leswi swa tindhawu ta xihlawuhlawu. Wu ta fanela ku vona leswaku tindhawu hinkwato ti tisiwa eka nongoloko wa nhluvukiso - ngopfu-ngopfu tindhawu leti a ti xanisiwa khale. 
Hi ku komisa... 
Nongoloko wuntshwa wa mfumo wa vaaki wu fanele ku lulamisa ku kayivela ka ku ringana ni vusweti bya khale ni ku vona leswaku un'wana ni un'wana u fikelela swilaveko swa vaaki, u nyikiwa nkarhi ni vutomi lebyi antswisiweke. Vanhu va hina va lava leswi naswona Nawu wa tiko wu vuyeleta xilaveko lexi. Hi fanele ku va ni mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka. 


  
XIYENGE B: MFUMO WA VAAKI LOWU HLUVUKISAKA

Xiyenege B xa Nawu-Mbisi xi languta leswi nhluvuko wu vulaka swona. Xi hlamusela muxaka wa vurhangeri lowu Tihuvo ti faneleka ku va n a wona ni muxaka wa vuxaka lowu va masipala va faneleke ku wu aka ni vaaki va ndhawu, tinhlangano, mabindzu ni van'wana lava nga nyikelaka eka nhluvuko wa ndhawu. Xi tlhela xi hlamusela mapulanelo ya nhluvukiso lowu katsaneke - ku nga maendlelo mantshwa yo pulana lama nga ta pfuna va masipala ku fikelela tindzimana ta vona to hluvukisa. 
Xana mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka incini? 
Nawu wa Tiko wa hina wu paluxa ndzima ya mfumo wavaaki va ndhawu eka Afrika Dzonga wa xidemokrasi. Mfumo wa vaaki wu fanele ku va lowu hluvukisaka.Lexi i xirhalanganyi lexikulu eka mfumo wa vaaki va ndhawu. 
Khale mfumo wa vaaki a wu langutile ntsena ku tisa swilaveko eka vaaki vo basa ni le ka swilo swo fana ni milawu ya pato, ku humesa tilayisense ni ku hlayisa tindhawu to xuxa ni vuwiselo.

Sweswi mfumo wa vaaki wu fanele ku vona leswaku vaaki va tindhawu hinkwavo va fikelela swilaveko swa vaaki, leswaku un'wana ni un'wana anga nghenelela eku tekeni swiboho ni mapulanelo, leswaku swa timali swa vaaki swa andza, leswaku mintirho ya andza, ni leswaku swihlayisiswa swa vaaki swi tirhisiwa hi vutlhari ku antswisa vutomi bya un'wana ni un'wana, sweswi ni nkarhi lowu taka. 
Tindzima-nkoka ta nhluvukiso ta masipala 

Mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka i mfumo lowu tirhaka ni vaaki ni hinkwavo lava nga ni dzima yo kondletela hluvukiso wo yisa mahlweni wa timali ni wa matshamelo ya vanhu. Leswi swi vula leswaku mfumo wa vaaki va ndhawu wu fanele ku: 
o Ku tisa vurhangeri eka vaaki 
Masipala u fanele ku tirha ni swiphemu hinkwaswo swa vaaki ku aka xivono xin'we ni ku veka swikongomelo swa nhluvukiso. Endzhaku ka loko ku vile ni xivono ni swikongomelo, masipala u fanele ku tirha xikan'we ni vaaki ku fikelela xivono ni swikongomelo.
o Kondletela ku tshamiseka eka timali ni matshamelo ya vanhu
Masipala u fanele ku vona leswaku marhengu ya wona hinkwawo, swinawana, minongoloko ni swiendlo swi yisa eka nhluvukiso wa timali ni wa matshamelo ya vaaki ni vutomi byo antswa eka hinkwavo - ngopfu-ngopfu lava xanisiweke khale. 
o Hlanganisa no katsanya migingirko hinkwayoyohluvuki-sa ndhawu
Swihlayisia hinkwaswo leswi nga kona - vanhu ni nhundzu - swi ta laveka kufikelela swikongomelo swa nhuvukiso. Masipala la nhluvukisaka u fanele ku pfula tindlela toburisananiswin'wanaswiyengeswamfumonaka vuxaka bya ntirhisano ni mavandla ya vaaki, tinhlangano ta tiko ni ta le swihundleni. U fanele a vona leswaku migingiriko hinkwayo ni minyiketo swi tirha swin'we ku fikelela xikongomelo xin'we xa nhluvukiso. 
o Ku kondletela no aka xidemokrasi
Huvo ya masipala yi yimela ku tsakela ka vaaki. Yi fanele ku nghenisa vaaki va ndhawu ni mintlawa eka swiboho ni maendlelo lama va khumbaka.Yi fanele ku endla makungu yo hlawuleka yo vona leswaku lava ha ka nyingi va siyiwakaetlhelo - vo fana ni vaxisati va tinhloko ta miti, vanhu vo tsoniwa emirirni ni vantshwa - va kota ku nghenela. 
Xana mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka wu fanele ku fikelela yini 
Swin'wana swa swikongomelo swa mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka i: 
o Ku tisa miako ya vaaki ni swilaveko
Un'wana ni un'wana eka ndhawu yo tshama u fanele ku va ni swilaveko swa nxavo wo koteka - swilo swo fana ni mati yo basa, ku tleketliwa ka thyaka ni sureji. Nongoloko wa Masipala wo Hlanganisiwa is nkwama wa tiko wo pfuna va masipala ku aka miako leyi lavekaka eka swilaveko leswi - swilo swo fana ni tiphayiphi, madamu ni tindhawu to lulamisa tisureji. 
o Ku pulana madoroba-nkulu, swidorobana ni matiko-xikaya leswi hlanganeke
Xihlauhlawu xi hambanyisile miti ku ya hi rixaka. Va masipala va fanele ku pulana ku susa ku hambanyisa loku. Nkantsanyo wa tindhawu wu ta yisa ehansi nxavo wa ntleketlo ni swilaveko no antswisa ku fikeleleka ka mintirho ni tindhawu to hungasa. Swi ta endla madoroba-nkulu, swidorobana ni matiko-xikaya ya hina swi va tindhawu to antswa ku tshama eka tona no hlanganisa miti leyi a yi hambanisiwile khale. 
o Ku kondletela nhluvuko wa swa timali Va masipala va nga ka va nga tisi mintirho kumbe ku endla rifumo hi voxe. Hambi swiri tano, va nga pulana ku vona leswaku ku koteka ka ndhawu ku tisa swa timali swi tumbuluxiwa. Leswi swi ta pfuna leswaku ku va ni mintirho yo tala, minkarhi ni rifumo ro tala. 
o Xikombiso, va masipala va nga vona leswaku loko va xava tinhundzu ni swilaveko, va xava eka mabindzu ya vaaki lama tumbulukaka. Loko va aka miako, va tirhisa vanhu ku nga ri michini laha swi kotekaka. Va nga seketela no nyika vutivi eka vamabindzu lava ntsongo kumbe ku vona leswaku mabindzu ya vaaki ma fikelela minongoloko kumbe tinhlangano leti nga va pfunaka. Hi ku nyika vurhangeri lebyi nene ni ku hlanganisa muti ku ya hi swikongomelo swin'we swo hluvukisa, va nga endla ndhawu yi vitana vuvekisi no kondletela nhluvuko. 
Va masipala va nga va vo hluvukisa hi ndlela yihi? 
Mathulusi mabirhi ya nkoka ya mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka: 
1. Mapulanele ya nhulvuko yo katsana
Mapulanele lama nene i ya nkoka eka nhluvuko. Mapulanele ya nhluvuko yo katsana i mapulanele lama endliweke swo hlawuleka ku endla leswaku va masipala va kota ku pulana nhluvuko wa ndhawu ya vona hi ndlela yo vuyerisa. Swi katsa: 
* Ku tirha ni vaaki ku kambisisa swilaveko swa vona. 
* Ku tumbuluxa xivono swin'we ni ku veka swita-mahlweni ni swikongomelo. 
* Ku kambisisa switirhisiwa leswi nga kona. 
* Ku tumbuluxa minongoloko ni swintirhwana. 
* Ku vona leswaku minongoloko ya masipala yi tirha swin'we ni minongoloko ya va masipala van'wana, ya swifundza ni ya mfumo wa tiko. 
* Ku vona leswaku tipulani ta swiyenge swo hambana (tani hi mati, tiyindlu, thyaka ni ntleketlo) swi tirha swin'we kahle. 
* Mapulanele ya kahle ya timali ni matirhiselo. 
* Makungu yo simeka. 
* Minongoloko yo ya mahlweni yo langutela no kambela ku vona leswaku swilo swi famba kahle. 
2 Ku languteriwa ka matirhele Va masipala va fanele ku vona pima matirhele ku vona leswaku va fikelela swikongomelo swa vona. Ku kota ky endla leswi, va fanele ku veka Swikombiso swa Matirhele. Leswi i swipimanyeto leswi va swi tirhisaka ku languta leswaku minongoloko yi famba kahle ni leswaku switirhisiwa swi tirhisiwa hi ndlela yo nyawula. Mintlawa ya vaaki yi fanele ku katsiwa eka ku veka Swikombiso swa Matirhele - leswi swi ta pfuna ku aka ku tiyimisela eka swikongomelo swin'we eka muti hinkwawo. Eka malembe ma nga ri mangani lama taka, nongoloko wa tiko wo langutela matirhele wu ta tumbuluxiwa, wu tirhisa ntokoto wa va masipala. Leswi swi ta pfuna ku paluxa swiphiqo no swi lulamisa swi nga si va ngozi. 
Ku nghenelela ka vaaki 
Va masipala va ni ntirho wo katsa vaaki eka timhaka ta masipala no aka xidemokrasi xa xikaya. Vaaki va fanele ku katsiwa eka mapulanele ni le ku vumbiweni ka swinawana ni ku va vatirhi-kulobye eka monongoloko ya nhluvuko. 
Hi ku komisa... 
Mfumo wa vaaki wo hluvukisa swi vula vurhangeri byo tiya, xivono xa kahle, ku nghenelela hi xitalo ka vaaki, va mabindzu ni hinkwavo lava khumbekaka ku tisa swilaveko swa hinkwavo no aka masungulo yo tiya ya nhluvuko. 

Mfumo lowu hluvukisaka i mfumo lowu swikongomelo swa wona ku nga ku kondletela nhluvuko wa timali ni wa matshamelo ya vaaki. Leswi swi katsa swilo swo fana ni ku vona leswaku un'wana ni un'wana u fikelela swilaveko swa vaaki ni ku teka mgoza yo vona leswaku ku endliwa ka mintirho hi ndlela yo yisa mahlweni ka kondleteriwa. 
Nhluvukiso wo yisa mahlweni i nhluvukiso lowu nga yisiwaka mahlweni eka nkarhilowu taka. Leswaku nhluvukiso wu ta ya mahlweni, wu fanele ku akiwa eka mundzuku ku nga vi na ntshumu xo xi komba. Swintirhwana swintshwa swi fanele ku fambisiwa kahle no hlayisiwa ka mundzuku, naswona ku fanele ku va ni mali ni vuswikoti byo endla leswi. 
Ku katsanya swi vula ku hlanganisa tipulani, migingiriko ni minyiketo hinkwayo swin'we leswaku swi tirha swin'we ku fikelela xivono iswikongomelo swin'we swa vaaki. 
IDPs 
Va masipala hinkwavo va fanele ku humesa tipulani to hluvukisa to katsana (IDPs). Ndzawulo ya Nhluvuko wa Mafumele yi humesile xibukwana ku pfuna va masipala ku sungula. 


  
XIYENGE C: MFUMO WA NTIRHISANO 
 
Xiyenge C xa Nawu-Mbisi xi languta vuxaka exikarhi kamfumo wa tiko, wa xifundza ni wa vaaki va ndhawu. Ku ya hi Nawu wa hina wa Tiko xiphemu xin'wana ni xin'wana xa mimfumo leyi xi fanele ku tirha ni swin'wana hi moya wa ntirhisano ni wo seketelana. 

Swiphiqo swa nhluvukiso leswi kongomeke mfumo wa vaaki swi kulu. Kambe va masipala a va voxe emhakeni leyi. Mfumo wa vaaki i xiyenge xin'we xa nongoloko wuntshwa wa ntirhisano e Afrika Dzonga. Va masipala va seketeriwa eka ntirho wa vona hi mfumo wa tiko ni wa swifundza. Na swona, na vona , va tlhela va seketela mfumo wa tiko ni wa swifundza. Hi ku tirha swin'we, swiyenge leswi nharhu swa mfumo swi nga kota ku fikelela swikongomelo swa nhluvukiso. 
Tindzima ta nkoka ta swiyenge swinharhu swa mfumo
 
Mfumo wa Tiko
Mfumo wa Xifundza
Mfumo wa Vaako
Mapulanele yo hluvukisa
Vutihlamuleri byo tumbuluxa xikombiso xa nhluvuko wa timali ni wa matshamelo ya vaaki etikweni.
Vutihlamuleri byo tumbuluxa xikombiso xa nhluvuko xa xifundza xin'wana ni xin'wana - swi vuriwaka Rhengu-nkulu ra Xifundza ro Andzisa ni Nhluvuko.
Va masipala va ni vutihlamuleri byo tumbuluxa tipulani ta nhluvuko ta tindhawu ta vona - swi vuriwaka tipulani to hluvukisa to katsana. Tipulani leti ti tirha swin'we ni Rhengu-nkulu ra Xifundza ro Andzisa ni Nhluvuko.
Milawu ni swinawana
Vutihlamuleri byo tumbuluxa xikombiso xa xinawu (milawu) xa mfumo wa vaaki. Nawu-mbisi i xiyenge xa nongoloko wo endla milawu.
Ku humesa milawu i swinawana swa mfumo wa vaaki - ku ya hi milawu ya tiko - ku fikelela swilaveko swa xofundza ni swa vaaki. 
Ku endla swinawana swa vaaki ni ku lawula matirhiselo ya misava, swibalo, mabindzu exitarareni ni swin'w
Ku aka vutshila
Vutihlamuleri byo aka vutshila bya va masipala leswaku va kota ku langutela timhaka ta vona ni ku endla mintirho ya vona hi ndlela yo vuyerisa.
Vutihlamuleri byo aka vutshila bya va masipala leswaku va kota ku langutela timhaka ta vona ni ku endla mintirho ya vona hi ndlela yo vuyerisa.
Tihuvo ta va masipala ti na ntirho wo tumbuluxa vatirhi hi ku letela ni maendlelo man'wana.
Timali
Ku langutela nongoloko wa vuxaka byo nyikana timali eka mimfumo. Wu ta humesa milawu eka timhaka to fana ni mphamelo wa timali wa masipala ni ku 'nyika ku ringana' ka mali ya tiko ku ya eka va masipala.
Langutela rihanyu hi tlhelo ra timali ra va masipala, ni ku nghenelela loko famibisele ra timali ri nga nyawuli.
Tihuvo ta masipala ti ni vutihlamuleri byo humesa. Tipulani ta malembe ya ntlhanu ta timali ni mphamelo wa timali wa lembe, ku veka swibalo, ku pima swilaveko, lawula manyikelo ya xikweleti', hlengeleta tihakelo, ku languta 'manyikelo yo ringana' eka swisiwana ni swin'w.
Ku langutela
Ku humesa nongoloko wo langutela mfumo wa vaaki ku vona leswaku vutivi i byaxiviri naswona aku na ku nyika xiviko hi ka mbirhi.
Ku langutela va masipala, ku ya hi nongoloko wa tiko wo langutela. Leswi i ku endla leswaku ku va ni swipimanyeto swa le henhla swa mfumo ni matirhelo ya tiko.
Ku veka swikombiso swa matirhelo ni ku vika hi swona nkarhi ni nkarhi.
Ku lamulela
Wu nga nyika swiletelo swo lamulela loko va masipala va nghena eku tikeni, naswona wu nga lamulela hi woxe loko swi tsandzile.
Wu nga lamulela loko masipala tsandzeka ku tirha mintirho ya yena ya xinawu. Loko mfumo wa xifundza wu teka ntirho wa masipala, wu fanele ku vona leswaku Huvo yi nga teka vutihlamuleri bya ntirho wolowo hi ku hatlisa.
Ku endla tindlela to lulamisa ku ya hi swipimanyeto kumbe swi letelo swa Holobye wa xifundza
Minongoloko ya mfumo wa tiko ni wa swifundza 
Tindzawulo ta mfumo wa tiko ni wa swifundza ti na minongoloko leyi khumbaka va masipala hi ndlela yo kongoma. Xikombiso, Nongoloko wa Vaaki wa Mati ni Nkululo wa Ndzawulo ya Timhaka ta Mati ni Swihlahla, ni mali yo pfuna ku pulana ya va masipala ku fikelela swikongomelo swa vona swo hluvukisa misava/tipulani ta nhluvuko leti katsaneke, yo huma eka Ndzawulo yaTimhaka ta Misava.
Va masipala va nga pfuna ku tisa yin'wana ya minongoloko leyi. Hi hala tlhelo, minongoloko leyi yi aka vutshila bya mfumo wa vaaki ni ku vumba xiyenge xa nongoloko wa masipala wo hluvukisa. 
Nakambe, tin'wana tindzawulo ta mfumo wa tiko ni ta swifundza ti le ku hangalaseni ka yin'wana mintirho ku ya eka mfumo wa vaaki. Leswi swi vula leswaku va masipala va ta va ni mintirho yintshwa yo engeteleka.
Ku kota leswaku mfumo wa tiko, wa xifundza ni wa vaaki swi tirhisana hi ndlela yo vuyerisa eku tiseni ka minongoloko swa fanela leswaku: 
* Tindzawulo ta mfumo wa tiko ni ta swifundza swi tirha hi ku kongomisa na mfumo wa vaaki. 
* Minongoloko ya mfumo wa tiko ni wa swifundza yi katsiwa eka minogoloko yo hluvukisa leyi katsaneke (tiIDP) ya masipala. 
* MINMEC ya Mfumo wa Vaaki yi hlanganisa ku hangalasiwa ka matimba ni mintirho ya tindzawulo ku ya eka mfumo wa vaaki - leswi swi ta endla leswaku ku va ni mali yo enela leswaku mfumo wa vaaki wu endla mintirho leyi yo engeteleka. 
Ntirhisano exikarhi ka va masipala 
Va masipala va nga vuyeriwa ngopfu hi ku aka vuxaka swin'we. Xikombiso: 
* Cincana dyondzo ya ntokoto. 
* Avelana vatirhi ni thekinoloji. 
* Endla swintirhwana swo vekisa swin'we. 
* Va xava swin'we swilo swo fana ni nhundza, swilaveko leswo tala ni swo tsundzuxa. 
* Va nyikana swilaveko swa vaaki. 
Mfumo wa vaaki lowu khomaneke 
Nhlangano wa Mfumo wa Vaaki wa Afrika Dzonga i nhlangano wa tiko lowu yimelaka mfumo wa vaaki. Wu ni tinhlangano ta nkaye ta swifundza.Tinhlangano leti ti kondletela ntirhisano exikarhi ka va masipala. Ti tlhela ti nyika rito eka mfuma wa vaaki hi vuyimeri bya tona eka Huvo ya Tiko ya Swifundza ni MIMMEC ya Mfumo wa Vaaki. 
Hi ku komisa... 
Hi ku tirha swin'we mfumo wa tiko, swa xifundza ni wa vaaki swi nga kondletela hi ndlela yo vuyerisa nhluvuko wa tiko, swi tirhisa hi ndlela ya kahle swihlayisiwa leswi nga kona ni ku tisa mfumo wa kahle ni swiyimo swa le henhla swa ntirho wa tiko. 

Vuxaka bya ximali exikarhi kamimfumo - i ku nyiketa mali ku huma eka mfumo wa tiko ku ya eka mfumo wa xifundza ni wa vaaki. 
'Nyika ku ringana' - Nawu wa Tiko wu vula leswaku va masipala va fanele ku nyikiwa xiphemu xa mali ya tiko. Mfumo wa tiko wu ta veka leswaku xiphemu lexi incini. 
Hangalasa- ku nyika ntirho eka nhlangano wa vaaki lowu kotaka ku endla lowu hi ndlela yo nyawula no vuyerisa.
MINMEC ya Mfumo wa Vaaki - i komiti ya tiko leyi langutaneke ni timhaka hinkwato leti khumbaka mfumo wa vaaki. Swirho swa yona i Holobye wa Timhaka ta Swifundza ni Nhluvukiso wa Mfumelo, nkaye wa Vaholobye va swifundza va mfumo wa vaaki ni nhlangano wa SALGA. 
  
XIYENGE D: MINONGOLOKO YA TIHUVO 

Xiyenge D xa Nawu-Mbisi xi languta swiyenge swinharhu swo hambana swa masipala ni mixaka yo hambana ya va masipala eka xiyenge xin'wana ni xin'wana. 
Swiyenge swa masipala 
Nawu wa Tiko wu simeka swiyenge swinharhu swa masipala. 
Xiyenge (A) Masipala lowu nga ni matimba ya xinawu ni ya xitalo eka ndhawu ya wona. 
Xiyenge (B) Masipala la avelanaka matimba ya xinawu ni ya xitalo ni masipala wa Xiyenge(C) la welaka eka ndhawu ya wona. 
Xiyenge (C) Masipala u na matimba ya xinawu ni ya xitalo eka ndhawu leyi katsaka ku tlula masipala un'we. 
Mfumo wa tiko wu ta veka swipimanyeto swo kombeta nkarhi lowu ndhawu yi nga va ka na masipala wa Xiyenge (A) kumbe hi vumbirhi bya va masipala va (B) na (C). 
Mixaka ya va masipala 
Eka xiyenge xin'wana ni xin'wana ku nga va ni va masipala vo hambana. Mfumo wa tiko wu ta boha leswaku mixaka leyi yo hambana yi ta va yihi. Mfumo wa xifundza wu ta boha leswaku hi yihi mixaka ya msipala yi nga ta tirhisiwa eka xifundza. 
Tindhawu ta Madoroba-nkulu 
Tindhawu ta Madoroba-nkulu i tindhawu ta le madorobeni lamakulu ma nga ni vaaki vo tala. Ku na madoroba-nkulu ya ntsevu e Afrika Dzonga: Johannesburg-Nkulu; Pretoria-Nkulu; Cape Town, Durban, Leoka-Vaal na Kayalami. 
Tindhawu leti ti lava maendlelo yo hlawuleka ya mafumele. Mfumo wa madoroba-nkulu wu nga tisa vulanguteri byo hetiseka bya madoroba lawa lamakulu. Leswi swa laveka ku kondletela nhluvukiso wa timali ni wa matshamelo ya vaaki wa ndhawu hinkwayo - va masipala va tihlawula va tala ku tsakela ku hluvukisa eka ndhawu ya vona ntsena ku nga ri eka doroba-nkulu hinkwaro. Swi nga tlhela swi endla leswaku rifumo ra ndhawu ri tirhiseriwa ku vuyerisa un'wana ni un'wana - ngopfu-ngopfu lava a va xaniseka khale. 
Nawu-Mbisi wu kunguhata mixaka mimbirhi ya mfumo wa madoroba-nkulu: 
1. Mfumo wa madoroba-nkulu wu nga ni Tikomiti ta Tiwadi. 
2. Mfumo wa madoroba-nkulu wu nga na Mavandla-ntsongo ya Doroba-nkulu. 
Mfumo wa xifundza wu ta boha leswaku hi wihi muxaka ka leyi mbirhi wu nga ta tirha eka xifundza
Mixaka mimbirhi ya mfumo wa Madoroba-nkulu 
1. Mfumo wa doroba-nkulu wu nga ni Tikomiti ta Tiwadi 
Eka muxaka lowu wa mfumo wa doroba-nkulu Huvo ya Doroba-nkulu yi ta va ni matimba hinkwawo ehenhla ka mintirho ya masipala. Yi nga boha ku langutela mintirho hinkwayo hi yoxe kumbe yi nga hangalasa yin'wana mintirho eka swiyenge swa vaaki. Yi nga boha hi laha yi lavaka ku lulamisa vuswikoti bya mafambiselo. 

Tikomiti ta Tiwadi ti ta simekiwa eka xiyenge xa wadi ku endlela leswaku vaaki va fikelela mfumo wa doroba-nkulu. Tikomiti ta Tiwadi ti fanele ku tiyisa vutihlamuleri eka vaaki va muti. Huvo ya Doroba-nkulu yi ta boha muxaka wa matimba ni mintirho lama nga nyiketiwa Tikomiti ta Tiwadi. Tikomiti ta Tiwadi ti fanele ku ntlanga xiyenge eka ku lavisisa swilaveko ni swita-mahlweni swa vaaki- xiyenge xa nkoka xa ti-IDPs. Ti fanele ku burisiwa eka timhaka ti khumbaka ndhawu yeleyo.
2. Mfumo wa doroba-nkulu wu nga ni Marhavi-ntsongo ya Doroba-nkulu 
Huvo ya Doroba-nkulu yi ta lunghisa mafambiselo ya yona hi ndlela yo hangalasa matimba hi ku tirhisa Marhavi-ntsongo ya Doroba-nkulu. Marhavinstongo i tikomiti-tsongo ta Huvo eka ndhawu yo karhi. Ma vumbiwile hi tiwadi ni Vayimeri ku ya hi mpimo wa vuyimeri eka ndhawu yo karhi. Huvo ya Doroba-nkulu yi ta boha leswaku hi wa hi matimba ni mintirho yi nga ta hangalasiwa eka Marhavi-ntsongo lawa. Leswi swi nga katsa mintirho yo tisa swilaveko swo fana ni ku rhwalela thyaka ni sureji, xikan'we ni swiboho swo pulana. Huvo yi nga boha ku hlayisa yin'wana mintirho yo fana ni mphamelo wa mati kumbe gezi - kumbe yi avelana ni mintirho leyi ni Marhavi-ntsongo. 
Ndzima ya mfumo wa Doroba-nkulu 
Mfumo wa Doroba-nkulu wu fanele ku:
* Kondletela ku ringana ni vululami. 
* Vona leswaku xibalo xi tirhela un'wana ni un'wana eka doroba. 
* Pulana ndhawu ya doroba hinkwayo leswaku ku phemeleka loku vangiweke hi xihlawuhlawu ku tlheriseriwa endzhaku, ku nyawula ka swa timali ku engeteleka ni ku katsane ka matshamelo ya vanhu ku tlakusiwa. 
* Kondletela xidemokrasi eka vaaki hi ku pfuneta ku nghenelela ka vaaki eka mfumo wa tindhawu ta vona ni doroba hinkwaro - Tikomiti ta Tiwadi ni Marhavi-ntsongo swi ta va ni ndzima ya nkoka yo yi tlanga ku vumba xidemokrasi. 
* Nyika swilaveko swo vuyerisa no nyawula - tani hi mhaka ya xihatla, swilavekoswa vaaki swi fanele ku tisiwa eka lava va nga si swi kumaka sweswi. 
Mfumo wa Muganga 
Tindhawu hinkwato ehandle ka madoroba-nkulu ti ta va na mfumo wa Muganga(xiyenge C) ni masipala wa vaaki (xiyenge B). Nawu wa tiko wu ta boha hi laha matimba ni mintirho swi nga ta avanyisiwa exikarhi ka Huvo ya Muganga ni masipala wa vaaki. 
Tindhawu leti nga ri ki ta madoroba-nkulu ti na mixaka ya matshamelo yo anama - ku suka eka swidorobana ku fika eka matiko-xikaya. Mfumo wa Muganga wa laveka ku tisa ku pulana ni nhluvuko wa muganga hinkwawo, ni ku pfuna va masipala lava nga ri ki na vutshila kumbe nkwama wa xibalo wu kulu ku ringana ku tisa mintirho hinkwayo ya masipala. 
Mintirho ya mfumo wa Muganga 
* Ku pulana nhluvuko wo katsana wa muganga hinkwawo - Tihuvo ta Muganga ti ta tumbuluxa tipulani ta nhluvukiso to katsana ta muganga hinkwawo. Leswi swi ta endla leswaku tipulani ta masipala ti tirha swin'we ni monongoloko ya mfumo wa tiko ni xifundza ku hluvukisa muganga hinkwawo. 
* Ku tisa nhundzu yo tala - Tihuvo ta Muganga ti ta kota ku hlengeleta timali ta nhundzu hi ku simeka swibalo. 
* Ku nyika switsundzuxo swo pfuna eka va masipala lava debyaka. 
* Ku tisa swilaveko eka tindhawu laha masipala a nga kotiki ku endla tano hikwalaho ka nkwama wu ntsongo wa xibalo kumbe ku laveka ka le hansi ka swilaveko swa vaaki. 
Tihuvo ta masipala ta Xiyenge (B) - (Tihuvo ta vaaki) 
Eka mfumo wa tindhawu ta Muganga ku ta va ni mixaka minharhu ya masipala wa xiyenge (B). 
1. Va masipala va doroba.
2. Va masipala vo hlangana va doroba ni matiko-xikaya.
3. Va masipala va matiko-xikaya.
Va masipala va doroba
Swidorobana swo tala ni madoroba-nkulu swi ta va na va masipala va le dorobeni va nga ni ntirho wo tisa swilaveko hinkwaswo swa masipala.Tindhawu totshama to ka ti nga ri nawini ni tin'wana ehandle ka madoroba lawa ti ta katsiwa eka ndhawu ya masipala. 
Va masipala vo hlangana va doroba ni matiko-xikaya
Eka minkarhi yin'wana mindzelekanyo ya masipala wo karhi yi ta engeteriwa ku katsa ni ndhawu leyi nge kusuhi. Leswi swi nga vula ku hlanganisa masipala wa doroba ni wa tiko-xikaya swin'we. Leswi swi ta kurisa nkwama wa xibalo no pfumelela ku pulana no tisa swilaveko hi ndlela yo nyawula. 
Va masipala va matiko-xikaya
Ku ni mixaka yo hlaya ya miako ya matiko-xikaya etikweni. Vutshila bya masipala eka tindhawu leti byi hambana ku suka eka ku tiya ku ya eka ku debya swinene. Nawu-Mbisi wu kunguhata leswaku va masipala hinkwavo va matiko-xikaya va sungula hi xikatsa xo karhi xa matimba ni mintirho. Matimba ni mintirho leyin'wana swi ta rhwariwa hi mfumo wa Muganga. Loko vutshila bya masipala byi engeteleka,u ta engetela a teka matimba ni mintirho.Va masipala va vutshila va nga teka matimba ni mintirho yo anama hi xihatla. Van'wana va ta endla tani hi ku famba ka nkarhi, loko vutshila bya vona byi kula. 
Eka tindhawu tintsongo ti nga ni vanhu va ntsongo va tshama eka ndhawu yo anama, masipala wa xiyenge (B) swi nga endleka a nga koteki. Eka timhaka to fana ni leti, maendlelo yo hlawuleka ma ta endliwa ku vona leswaku vaaki va yimeriwa hi Huvo ya Muganga. 
Vurhangeri bya vuhosi 
Nawu-Mbisi wu bula hi vuxaka exikarhi ka mfumo wa vaaki ni vurhangeri bya vuhosi - ku nga ri hi tin'wana timhaka ta vuhosi. Nawu-Mbisi wu kunguhata vuaxaka bya ntirhisano exikarhi ka va masipala ni vuhosi. Tihosi ti ta yimeriwa eka Tihuvo ta vaaki ni ta Muganga, ku tsundzuxa hi swilaveko ni ku navela ka malandza ya tona. Ndzima leyi yi hambanile ni yo vhota hi Vayimeri. Mfumo wa xifundza wu ta va ni ndzima eka ku boha leswaku hi yihi mintirho yo xixima leyi nga ta nyikiwa tihosi. 
Nawu-Mbisi eka Timhaka ta Vuhosi wu le ku lulamisiweni naswona tindzawulo ta mfumo ti le ku lulamiseni ka timhaka leti khumbaka vuhosi. 
Sweswi ku na 843 wa va masipala na 11 300 wa Vayimeri e Afrika Dzonga. Nhlayo ya va masipala ni Vayimeri yi fanele ku hungutiwa leswaku va masipala va kota ku tisa swilaveko swo antswa hi mali yi ntsongo. 
Ku tsemiwa ka mindzelekanyo 
Huvo yo Tsema mindzelekanyo ya Masipala yi ta veka mindzelekanyo ya va masipala, hi ku burisana ni Vaholobye va swifundza va mfumo wa vaaki ni va masipala. Mfumo wa tiko wu ta veka swipimanyeto swo tsema. Ku ta va ni vukheta ku vona leswaku mindzelekanyo ya va masipala yi endla leswaku va kota ku tirha mintirho ya vona ya xinawu. 

Matimba ya xinawu ni ya xitalo - matimba yo endla swinawana ni ku simeka milawu ya mfumo wa tiko ni wa swifundza ni swinawana-ntsongo swa masipala. 
Swipimanyeto - milawu kumbe swilaveko leswi faneleke ku landzeleriwa loko ku endliwa nhlawulo hi swiyenge swo hambana swa masipala. 
Hangalasa - ku nyika ntirho eka nhlangano wa vaaki lowu kotaka ku endla lowu hi ndlela yo nyawula no vuyerisa. 
Nkwama wa xibalo -xibalo tindhawu ta mali laha masipala kumaka mali yo endla mintirho ya yena. Leswi swi katsa mavhengele, mabindzu, vin'yi va miako lava hakelaka xibalo ni swin'w. 
Nhundzu yo tala - tiphayiphi, tikhebulu ni swin'wana switirhisiwa leswi lavekaka ku tisa hi vunyingi mati, gezi kumbe ghasi eka ndhawu yin'we eka ndhawu ya masipala.Ku suska eka swivandla leswi, nhundzu yo tala ya laveka ku yisa mati kumbe gezi eka vaaki. 
Tsema - Ndzelekanyo wun'wana ni wun'wana wa masipala laha tikweni wu ta tsariwa eka mepe ku komba ndhawu leyi Huvo yi nga ni vutihlamuleri eka yona. Nongoloko wo boha laha ndzelekanyo wu fambaka kona swi vuriwa ku tsema.


  
XIYENGE E: MINONGOLOKO YA TIPOLITIKI 

Xiyenge E xa Nawu-Mbisi xi bula hi matimba ni mintirho ya Tihuvo. Leswi swi katsa ntirho wa timeyara, tikomiti-nkulu ni tin'wana tikomiti. 
Ndlela yo teka swiboho 
Masipala un'wana ni un'wana u na Huvo leyi nga ni vutihlamuleri byo endla swiboho swa xipolitiki, ni mafambiselo yo yisa mahlweni swiboho swa huvo. Nawu wa Tiko wu vula leswaku swiboho hinkwaswo swo yelana ni matimba ni mintirho ya masipala swi fanele ku tekiwa hi Huvo. Hambi swi ri tano, a hi ka nyingi swi nyawulaka - ngopfu ekaTihuvo letikulu - leswaku Huvo hinkwayo ti teka swiboho. Hikwalaho ka leswi milawu ya tiko yi ta pfumelela Tihuvo ku nyiketa matimba-nkulu eka Meyara-Nkulu kumbe eka Komiti-Nkulu. Matimba lama nga ta ka ma nga nyiketiwi i: 
* Ku humesa milawu. 
* Ku pfumelela mphamelo wa timali. 
* Ku veka swibalo, tihakelo ni tin'wana timali ti hakeriwaka. 
* Ku lomba timali. 
Swilo leswi swi fanerile ku endliwa hi huvo hinkwayo. 
Laha Huvo yi nyiketaka matimba eka Meyara kumbe Komiti-Nkulu, Huvo yi fanele ku langutela matirhele ya Meyara kumbe Komiti-Nkulu ni ku va vona vutihlamuleri eka swiendlo swa vona. 
Meyara-Nkulu 
Meyara-Nkulu u hlawuriwa eka ni hi Huvo ya masipala. Huvo ya boha leswaku hi wahi matimba lama nga ta nyiketiwa Meyara. Huvo yi nga tlhela yi pfumelela Meyara ku hlawula khabinete ya nhlayo yintsongo ya Vayimeri ku n'wi pfuna. Hambi swi ri tano, i Meyara a tirhisaka matimba ku nga ri khabinete. Mpfuno wa Meyara-Nkulu hi leswaku swi tisa xivumbeko xa munhu eka mfumo wa vaaki ni ku pfumelela vurhangeri bya matimba. Swa olova eka vanhu ku komba munhu wo karhi ku nga ri komiti. 
Komiti-Nkulu 
Komiti-Nkulu i ntlawa wa Vayimeri va hlawuriweke hi Huvo ya masipala. Meyara i Mutshama-xitulu wa Komiti-Nkulu. Hambi swi ri tano Meyara a hi Meyara-Nkulu - matimba ma vekiwe eka Komiti-Nkulu hinkwayo ku nga ri eka Meyara. Huvo yi boha leswaku hi wahi matimba lama nga nyiketiwaka Komiti-Nkulu. 
Mfumo wa xifundza wu ta boha muxaka wa minongoloko yo teka swiboho leyi nga ta tirha eka xifundza.
Tikomiti tin'wana 
Tihuvo ti nga simeka tikomiti tin'wana to pfuna. Tona ti katsa: 
* Tikomiti to tsundzuxa ni to langutela - ku langutela mintirho yo fana ni mphamelo wa mati kumbe thyaka. 
* Tikomiti ta Ndhawu - ku langutela mintirho ya ndhawu yo karhi. 
* Tikomiti ta Swinawana - ku suma swinawana eka timhaka to karhi eka nkarhi wo karhi. 
Va masipala lava kulu va fanele ku simeka Komiti yo Langutela Timali (ku langutela timali ta masipala) ni Komiti yo Thendara (ku langutela nongoloko wo thendara).
Vurhangeri bya.tinghisti 
Vurhangeri bya tinghitsi, vuswikoti ni ku tiyimisela swa laveka ku endla leswaku va masipala va pfuneta nhluvuko ni ku tisa swipimanyeto swa le henhla swa ntirho wa tiko. Vayimeri va fanele ku tisa vurhangeri byo anama muti hinkwawo no xivono. Va fanele ku aka vuxaka ni vamabindzu, tinhlangano ta muti ni yin'wana mintlawa leyi nga pfunetaka nhluvuko. Va fanele ku kota ku teka swiboho swa swinawana swo katsana ni ku engetela vutihlamuleri ni ku tirha swa le rivaleni. 
Hambi swi ri tano, vo tala va Vayimeri va nhlayo ya 11 300 e Afrika Dzonga va tirha swa xinkarhana. Va pfinyana ni ku langutela wa vona ntirho ni wa Vuyimeri. Nawu-Mbisi hikwalaho wu kunguhata ku hunguta nhlayo ya Vayimeri ni ku engetela xikatsa xa lawa tirhaka nkarhi wi helela, lava tiyimiseleke eka ntirho wa vona wa Vuyimeri. 
Nhlawulo wa masipala 
Tihuvo ta Masipala ti ta hlawuriwa hi ndlela leyi landzelaka:
Ku ta va ni vhoti ya vandla ku ya hi mpimo wa xiphemu wa vuyimeri. .
Ku ta va ni vhoti ya wadi ku ya hi wo sungula ku tsema ntambhu. .
Vhoti ya vandla yi boha leswaku i swiyimo swingani swi nga ta nyikiwa vandla. Nhlayo-ntalo leyi yi vumbiwile hi swiyimo swa tiwadi ni swa vandla. Nhlayo ya swiyimo swa vandla yi nyikiwa hi ku susa nhlayo ya swiyimo swa wadi leswi winiweke hi vhoti ya wadi eka nhlayo-ntalo ya swiyimo leswi winiweke eka vhoti ya vandla. 
Xikombiso xo vhota

Ku na swiyimo swa 20 eka Huvo. 
Eka vhoti ya vandla: 
Vandla Z ri wina 70% wa tivhoti ta vandla. 
Leswi swi vula leswak Vandla Z ri na 14 wa swiyimo. 
70% ya 20) = NHLAYO-NTALO YA 14 wa swiyimo.
Eka vhoti ya wadi:
Vandla Z ri wina 6 wa swiyimo swa tiwadi. 
Nhlayo ya swiyimo swa vandla:
Vandla Z ri fanele hi 8 wa swiyimo swa vandla swo engetela ku endla nhlayo-ntalo ya 14 (14-6 swiyimo swa wadi = 8) ri swi wineke eka vhoti ya vandla. 
Vandla Z hikwalaho ri na 6 wa swiyimo swa wadi na 8 wa swiyimo swa vandla. 
Vayimela-Nhlawulo va Xisati 
Mavandla ya tipolitiki ya khutaziwa ku tisa nongoloko wa mpimo wa nhlayo ku ya hi rimbewu. Leswi swi ta endla leswaku vaxisati vo tala va yimela nhlawulo eka Tihuvo ta masipala. 
Hi ku komisa... 
Mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka wu lava vurhangeri byo tiya, bya vuswikoti ni ku ni xivono. Minongoloko yo teka swiboho yi kunguhatiwaka hi Nawu-Mbisi yi kongome ku tiyisa Vayimeri no fambisa matekelo ya swiboho, ku tisa mfumo wamasipala wo nyawula no vuyerisa. 

Nyiketa - ku nyika matimba ni mintirho eka munhu kumbe huvo yin'wana. 
Matimba-nkulu - matimba yo endla swinawana ni swiboho swo yelana ni matirhele hinkwawo ya masipala. 
Mpimo wa xiphemu wa vuyimeri - Mavandla ya tipolitiki ya nyikiwa swiyimo ku ya hi pesenti ya nhlayo-ntalo ya tivhoti leti va ti kumaka.
Wo sungula ku tsema ntambhu - Muyimela-nhlawulo un'we ntsena hi yena a winaka xiyimo - muyimela-nhlawulo la nga ni tivhoti to tala.


  
XIYENGE F: MINONGOLOKO YA MAFAMBISELO 

Mafambiselo ya masipala ya katsa vulanguteri ni ni xikwata xa tindzawulo ta masipala leti rhwexiweke ntirho wo simeka swinawana ni minongoloko ya Huvo. Mafambiselo ya ni nitrho wo tisa swilaveko swa xiyimo xa le henhla eka vaaki. Xiyenge E xa Nawu-Mbisi xi kunguhata maendlelo ya vutswatsi ku yisa swilaveko swa vaaki eka un'wana ni un'wana ni ku antswisa matiselo ya swilaveko. 
Tindlela to hambana to tisa swilaveko 
Va masipala va fanele ku kuma tindlela to nyawula to tisa swilaveko swa nxavo wa kahle, swa xiyimo xa le henhla eka vaaki - ngopfu eka lava nga si vaka ni swilaveko. Nawu-Mbisi wu kunguhata tindlela to hambana ku fikelela leswi. Va masipala va ta fanela ku hlawula nkatsano wo antswa wa tindlela ku fikelela swikongomelo swa vona swo tisa swilaveko no hluvukisa. 
Ku aka vutshila 
Va masipala vo tala va fanele ku antswisa minongoloko ya vona ya vulanguteri no letela ni ku nyika matimba eka xikwata xa vona xa vatirhi. Leswi swi nga katsa maendlelo yo fana ni: 
Ku vumba vuntshwa vulanguteri
Ku nyika matimba eka mutirhi
Tikontraka ta matirhele eka vatirhi va xiyimo xa le henhle
Nyika matimba eka vatirhi va le mahlweni ku nyika vutivi ni switsundzuxo eka vaaki
Tikhodi ta mathikhomele
Ku letela ni ku hluvukisa vandla ra vatirhi
Matholeleyo ringanisa
Hangalasa vutihlamuleri bya vulanguteri bya matirhele
Swipimo swa le rivaleni swa matirhelo
Ntokoto wa ntirho ni vutivi bya vatirhi va le mahlweni swi fanele ku tirhisiwa ku engetela matirhele
Ku fambisa swa xibindzu 
Leswi katsa ku simeka swiyenge swo tisa swilaveko, leswi languteriwaka hi ndlela ya xibindzu, swi susiwa eka xiyenge xa mafambiselo kambe swa ha hlamula eka Huvo. 
Ntirhisano wa Tiko-tiko 
Lowu i ntirhisano exikarhi ka masipala ni tinhlangano tin'wana to tirhela tiko. Xikombiso xa leswi i ntirhisano exikarhi ka masipala ni Poso leswi pfumelelaka vaaki ku kota ku hakela swikweleti swa vona ePosweni. Leswi swi olovisa ndlela yo hakela no susa ndzhwalo wo hlengeleta eka xiyenge xa mafambiselo. 
Ntirhisano ni tiNGO ni tiCBO 
TiNGO ni tiCBO swi ni vutshila ni ntokoto lowu nga va ka wa nkoka eka mafambiselo - xikombsio, eka vuleteri, swintirhwana swo hluvukisa ni nhluvukiso wa mabindzu lamantsongo. 
Ku tirhisa kontraka 
Leswi swi vula leswaku masipala u nyika kontraka eka khampani ya xibindzu leswaku yi tisa swilaveko swo karhi. Tikontraki to tani ti nga yisa nxavo ehansi no antswisa ku nyawula. Huvo yi fanele ku langutela matirhelo ni ku vona leswaku swipimanyeto ni nkoka swa hlayisiwa. 
Ku hirisa ni mintwanano yo hlawuleka 
Leswi swi fana ni ku nyika kontraka kambe swi khumba vuvekisi bya mali yo tala eka miako. Hikwalaho ka leswi nkarhi wa kontraka wu lehile (ha ka nyingi 20 ku fika 30 wa malembe) naswon n'wini wa kontraka u fanele ku hlayisa muako no vekisa eka wona. N'wini wa kontraka ha ka nyingi u ni vutihlamuleri byo hlengeleta mali yo hira. Emakumu ya kontraka, vun'winyi bya muako byi tlhelela eka masipala. 
Ku nyiketiwa ka vun'winyi 
Ku nyiketa-vabindzu swi khumba ku xavisa nhundzu ya masipala eka khampani ya bindzu leyi va ka ni vutihlamuleri byo tisa swilaveko. Eka nkarhi wa sweswi, swilaveko swo fana ni mati, ku susa thyaka, gezi ni nkululo - a swi fanelanga ku xavisiwa hinkwaswo. Hambi swi ri tano, Tihuvo ti fanele ku languta mhaka yo nyiketa-vabindzu swilaveko leswi nga ri ki swa nkoka. Leswi swi nga tlakusa mali ya masipala no nyika nkarhi eka Huvo ku langutana ni swilaveko swa nkoka. 
LEMUKANI: Nawu wa tiko wu ta nyika xikombiso eka va masipala lava lavaka ntirhisano ni xiyenge xa va mabindzu. 
Ku languta swilaveko swa vaxavi 
Vatirhi vo tirha ni vanhu va vulavula ni vanhu siku ni siku. Hi ndlela va tisa xilaveko. Va fanele ku kota ku nyika vutivi ni switsundzuxo eka vanhu. I swa nkoka nakambe leswaku nongoloko wo humesa swikweleti wu va lowu nyawulaka no tirheka eka vanhu va tiko. .
Vuxaka ni vatirhi 
Mavandla ya vatirhi va masipala ni nhlangano wa mfumo wa vaaki va ni ndzima ya nkoka yo yi tlanga eku tiseni vuxaka byo tsakisa bya vatirhi - mutholi ni nongoloko wo nyawula wa vuxaka ni vatirhi. Huvo yo Burisana eka Mfumo wa Vaaki ya Afrika Dzonga (SALGBC) yi ta tlanga ndzima eku tumbuluxeni ka vuxaka exikarhi ka mavandla ya vatirhi ya masipala, valanguteri ni Tihuvo xikan'we ni xikombiso xo herisa madzolonga. Xa le mahlweni ku ta va ku burisana hi mintwanano ya matholele yo fana ya vatirhi va masipala ni nongoloko wo kambela ntirho, ku antswisa matirhele ni ku tisa moya wa kahle wa ndzhundzuluko. 
Vuleteri eka mfumo wa vaaki 
Vuleteri bya vatirhi 
Tibodo leti nga kona to letela a ti kotanga ku fikelela swiphiqo leswi kongomeke mfumo wa vaaki wo hluvukisa. Nongoloko wo letela wu ta lulamisiwa nakambe. Vulawuri bya Tiko bya Xiyenge xa Mfumo wa Vaaki xa Dyondzo ni Ndzetelo byi ta lawula ndzetelo eka mfumo wa vaaki ni ku langutela nkwama wa Ndzetelo ni Dyondzo. Tinhlangano ta swifundza to letela - ti nga ni vayimeri vo huma eka mavandla ya vatirhi, va xifundza ni va mfumo wa vaaki - ti ta veka swilaveko swa vuleteri swa xifundza, ti nyika tithendara eka tinhlangano to letela, ni ku langutela vuleteri. Va nyiki va ntirho lowu va ta katsa tiyunivhesiti, titheknikon, tiNGO, tindzawulo ta masipala to letela, mavandla ya vunghwazi ni valeteri eka swa mabindzu. 
Vuleteri bya Vayimeri 
SALGA wu ta tlanga ndzima yi kulu eka vuleteri bya Vayimeri. Nongoloko wa vuleteri bya Vayimeri wu ta simekiwa ku kotlana ni nhlawulo wa masipala. 
Hi ku komisa... 
Ku fikelela swikongomelo swo hluvukisa, swiyenge swa mafambiselo swa masipala swi fanele ku anstwisa vulanguteri, swi nyika matimba eka vatirhi ni ku languta tindlela to hlaya tintshwa to tisa swilaveko. 


  
XIYENGE G: TIMALI TA MASIPALA 

Xiyenge lexi xa Nawu-Mbisi xi languta hi laha nongoloko wa timali wa masipala wu nga vumbiwaka ha kona leswaku va masipala va kota ku enetisa mphamelo wa timali ni ku tisa mintirho ya xiyimo xa le henhla. Xi languta swiyenge swa mune swa timali ta masipala. 
* Nkwama. 
* Ku nyikana timali exikarhi ka mimfumo. 
* Vuvekisi bya va mabindzu. 
* Ku hlela mphamelo wa timali, vutihlamuleri ni ku vika 
Nkwama 
Va masipala va lava xihlovo xo tshembeka xa timali. Hi ntolovelo va masipala va hakela kwalomu ka 90% ta tihakelo ta siku ni siku hi mali ya vona vinyi, ku nga ri leyi humaka eka mfumo wa tiko. Hambi swi ri tano, van'wana va masipala - ngopfu va le matiko xikaya - va hava nkwama wa xibalo ku tihakelela hi voxe. Va masipala lava va ta amukela xiyenge xikulu xa mali ya tiko leyi vekeriweke mfumo wa vaaki. Tindlela tin'wana to engetela mali ya tihakelo ya va masipala va swisiwana- tani hi xibalo xa miako eka matiko-xikaya - ti ta kambisisiwa. 
Hambi eka vona va masipala lava titwaka ku ni xilaveko xo antswisa nongoloko wa timali ku endlela ku tirhisiwa ka kahle ka swihlayisiwa, ku lulamisa ku salela endzhaku ni ku nga ringani ni ku hluvukisa vutihlamuleri bya timali. Nawu-Mbisi wu kunguhata leswi landzelaka: 
Xibalo xa miako 
Ku fanele ku va ni nongoloko wo fana wo hakerisa miako etikweni hinkwaro. Leswi swi katsa swilo swo fana ni ndlela yo hlahluva nxavo wa miako, nkarhi wo hlahluva ni tindlela to pfuna lava nga kotiki ku hakela swibalo leswi.
Tihakelo 
Mimfumo ya Doroba-nkulu ni ya Miganga yi sindzisa tihakelo ta RSC na JSB. Leswi i swibalo eka va mabindzu ku ya hi nhlayo ya vatirhi va vona. Tihakelo leti i xihlovo xa nkoka xa mali naswona ti ta tshama tano. Kambe ku ni khombo ra leswaku ti lolohisa ku thoriwa ka vanhu ni leswaku loko tihakelo ta masipala ti ri henhla ngopfu, va mabindzu va ta suka va ya kun'wana. Mfumo wa tiko wu ta teka magoza ku lulamisa swiphiqo leswi. 
Tihakelo ta mafurha 
Xiyenge xa tihakelo ta mafurha ta tiko ti nga nyikiwa mfumo wa vaaki ku kota ku hlayisa mapato.
Tihakelo ta swilaveko swa vaaki 
Tihakelo ta swilaveko - to fana ni ta mati, gezi ni sureji - i xihlovo xikulu xa mali eka va masipala vo tala. Hikwalaho i swa nkoka leswaku vatirhisi va swilaveko leswi va hakela nxavo hinkwawo wa swilaveko leswi. Nongoloko wa timali to pfuneta wu fanele ku sunguriwa ku endlela leswaku lava nga kotiki ku hakela nxavo hinkwawo va kota ku kuma swilaveko leswi. Ndlela leyi mali yo pfuneta yi nga ta tirha ha kona yi fanele ku va erivaleni eka vaaki hinkwavo. 
Ku endlela ku kuma mali leyi tirhisiweke, va masipala va fanele ku va ni mapimelo yo nyawula, ku rhumela switsundzuxo swa tihakelo swa ntiyiso nkarhi ni nkarhi ni ndziho wo tika eka lava kotaka ku hakela kambe va hlawula ku tshika. 
Ku nyikana timali exikarhi ka mimfumo 
Leyi i mali yi susiwaka eka mfumo wa tiko yi nyikiwa wa vaaki. Ku na mixaka minharhu ya manyikele: 
* Ku hakeriwa swa vuyimeri. 
* Ku hakeriwa mali ya miako. 
* Timali ta nxavo wa matirhelo. 
Tihakelo ta swa vuyimeri 
Leti i tahkelo eka masipala loko va endlerile mfumo wa xifundza mintirho yo karhi. Va masipala va fanele ku vona leswaku va hakeriwile mali hinkwayo ya ntirho lowu va wu endleleke xifundza.
Tihakelo ta miako 
Leti i timali to aka miako. Ku suka hi 1997, tihakelo leti ti endliwile ku ya hi Nongoloko low Hlanganeke wa Miako ya Masipala. Leswi swi pfunete ku mbisakahle mahakelelo eka va masipala. Magoza ma ta tekiwa ku antswisa nongoloko wohakela eka va va masipala va matiko-xikaya.
Tihakelo ta nxavo wa matirhelo 
Nawu wa Tiko (Xiyenge 214) wu vula leswaku va masipala va fanele ku amukela "xiphemu xo ringanana" xa mali ya tiko. Xiphemu lexi xi ta va mali yi nyikiwaka va masipala ku hakela tihakelo ta matirhelo - tihakelo ta siku ni siku to fambisa masipala. Xiphiqo eka nkarhi wa sweswi hi leswaku va masipala a va tivi leswaku va ta amukela mali muni, kumbe rini. Leswi swi tikela va masipala ku pulana va ya mahlweni. 
Ku herisa swiphiqo leswi, "xiphemu xo ringanana" (nhlayo-ntalo ya mali leyi nga kona ya mfumo wa vaaki ya tihakelo to fambisa) yi ta tirhiwa eka ntlhanu wa malembe ya le mahlweni, hi ku tirhisa xikombiso xa tihakelo xa mfumo xa nkarhi wa le xikarhi (pulani ya nlthanu wa malembe ya timali). Xiphemu xo ringanana xi ta averiwa va masipala ku ya hi rhengu. Rhengu ri ta tirhisa ku ringanisa - ku vona leswaku va masipala va nga kota ku tisa swilaveko eka lava holaka mali ya le hansi hi ndlela yo xaveka. Hikwalaho ke xiphemu xikulu xa "xiphemu xo ringanana" xi ta ya eka va masipala lava nga ni xilaveko lexikulu xa ku pfuniwa hi mfumo wa tiko, ngopfu va masipala va matiko-xikaya. 
Timali ti ta nyikiwa eka va masipala hi voxe. Va masipala va ta fanela ku vona leswaku mpfuno wa swilaveko wu fikelela miti leyi holaka mali ya le hansi.
Vuvekisi bya van'mabindzu 
Va masipala va lava vuvekisi bya van'mabindzu ku luamisa ku salela endzhaku ni ku nyika un'wana ni un'wana ku filkelela swilaveko swa vaaki. Nawu-Mbisi wu kunguhata tindlela to hlaya to khutaza vuvekisi bya va mabindzu eka miako. 
Ku lomba 
Mfumo wa tiko wu le ku languteni tindlela to endla swi olova eka va masipala ku lomba timali eka tihuvo to lomba timali ta xibindzu. Leswi swi endliwa kahle hi ku susiwa ka khombo ro lomba eka valombi ni le ka mfumo wa tiko ni wa swifundza. Leswi swi vula: 
* Ku pulana timali kahle ni vulanguteri bya kahle bya timali hi va masipala. 
* Ku lawula xikweleti xa vanhu kahle ku vona leswaku vatirhisi va hakela swilaveko. 
* Milawu ya le rivaleni leyi vekiweke hi mfumo wa tiko. 
* Magoza ya le rivaleni lama faneleke ku landzeleriwa loko masipala a tsandzeka ku hakela xikweleti xa mali. 
* Nongoloko wo langutela timali lowu kombaka kahle rihanyo ra swa timali ta masipala. 
Mali yo lomba yo twela 
Va masipala va fanele ku kota ku lomba eka va mabindzu hi ndlela ya ntolovelo yo lomba. Hambi swi ri tano, van'wana va masipala a va swi koti ku endla leswi. Tani hi ndlela yo fikelela ku lomba eka mabindzu, tihuvo to hlawuleka ta ntirho wa tiko ti nga pfuna va masipala ku simeka mikhuva ya kahle yo hlayisa timali leswi lavekaka eka ku lomba eka mabindzu.
Bangi yo Hluvukisa ya Dzonga wa Afrika, ni Xiyenge xa Vuvekisi eka Miako ya Masipala swi nga pfuna va masipala ku lulamisa swintirhwana ni ku fikelela timali to lomba ta miako. 
Ku hlela timali, vutihlamuleri bya timali ni ku vika 
Endlelo ro amukeleka ra vutihlamuleri bya timali ri le kusunguriweni eka va masipala naswona se ku na vuyelo bya kahle. Endlelo ro amukeleka ra vutihlamuleri bya timali ri katsa swilo leswi landzelaka: 
Vutihlamuleri bya timali ta ye n'wini 
Ku fanele ku va ni ndlela yo olova yo hlayisa tirhekhodo ta timali ta masipala ni nhundzu. Leswi swi ta nyika Huvo ni tiko ku twisisa ka le rivaleni ka ntiyiso wa xiyimo xa timali ta masipala. Xikombiso Ku fanele ku va ni tiakhawunti tintsongo ta le bangi ni ndlela yo olova yo tsala hi laha masipala a tirhiseke mali eka nhudzu ya ndhawu yin'we. Va masipala va fanele ku hlela timali ta leswaku a hi yinkwayo mali leyi va kolotiwaka va nga ta rihiwa. Leswi swi nga vula leswaku va ta va ni mali yintsongo ku tlula leyi a va yi languterile.
Vutihlamuleri bya nhundzu ya ndhawu yin'we 
Nhundzu ya ndhawu yin'we - tani hi tiphayiphi ta mati, xitichi-ntsongo xa gezi - swi nga durha mali yo karhi loko swa ha ku xaviwa. Hi ku ya ka nkarhi swi lahlekeriwa hi nkoka. Loko va masipala va nga languti leswi eka mavekele ya timali ta vona, va nga ka va nga tivi nxavo wa ntiyiso wo tisa swilaveko. Va nga ka va nga hakerisi nxavo wa ntiyiso wa swilaveko. Nxavo wo tshembeka wa nhundzu wu ta endla leswaku Huvo yi antswisa mapulanelo ya timali ni ku hlela timali. 
Ku vika swa le ka nhlangano 
Vutivi byi fanele ku fikelela Vayimeri naswona Milawu ya mafambiselo yi simekiwile eka nongoloko wo fana wa mavikelo ya swa timali. Leswi swi ta endla leswaku vutivi bya nkoka bya timali byi nyikiwa Vayimeri nkarhi ni nkarhi ni vafambisi hi ndlela yo twisiseka. 
Ku vika swa le handle 
Mfumo wa tiko ni wa swifundza swi ni ntirho wo langutela swiyimo swa timali ta va masipala. Leswi swi koteka kahle hi ku tirhisa xiviko xa lembe xa timali xa va masipala leswi nyikiwaka Mukamberi-Jenerala. Va masipala va fanele ku endla swiviko swa timali swo tshembeka no twisiseka swi kumeka eka tiko. 
Hi ku komisa... 
Timali ta masipala ti fanele ku languteriwa kahle ku tisa swilaveko, ku vitana vuvekisi bya mabindzu ni ku tirhisa hi ndlela ya kahle swihlayisiwa leswi nga kona. Magoza ma le ku tekiweni ku simeka maendlelo ya kahle ya vutihlamuleri bya timali eka va masipala. Leswi swi ta endla leswaku vateki va swiboho va endla leswi hi ndlela ya vutivi ni vaaki va tiko va ta tiva leswaku mali ya tiko yi languletriwa kahle. 

Titwa - ku va ni swihlayisiwa swo enela ni vuswikoti byo tisa mintirho ya masipala. 
Nhundzu ni nhundzu ya ndhawu yin'we 
Nhundzu - hinkwaswo leswi fuwiwaka hi masipala ni leswi nga na nkoka wa mali. Xikombiso misava, miako, mapato, miako yin'wana ya swilaveko, timovha, tikhompyuta, swifaniso ni swin'wana.
Nhundzu ya ndhawu yin'we i nhundzu leyi nga kotiki ku susiwa - xikombiso misava, tiyindlu ni miako. 


  
XIYENGE H: NONGOLOKO WO HUNDZULUZA 

Xiyenge xo hetelela xa Nawu-Mbisi xi languta magoza lama nga ta tekiwa ku simeka nongoloko wuntshwa wa mfumo wa vaaki lowu hluvukisaka. 
Ku tsemiwa ka mindzelekanyo 
Goza ra nkoka eka ku simeka nongloko wuntshwa wa mfumo wa vaaki ku ta va nhlawulo wa tiko-hinkwaro wa masipala hi 1999-2000. Mfumo wa tiko wu le ku lulamiseleni ka nhlawulo lowu hi ku simeka Bodo yo Tsema mindzelekanyo ya Masipala leyi nga ta tsala mindzelekanyo ya masipala ni ya tiwadi eka va masipala. 
Milawu ni swinawana 
Ku cinca eka milawu yin'wana ni swinawana, xikan'we ni milawu ni swinawana swintshwa, swa laveka ku endlela leswaku Nawu-Mbisi wu simekiwa. Mfumo wa tiko ni wa swifundza naswona swi le ku lulamiseni ka milawu ni swinawana leswi nga ta endla leswaku nongoloko wuntshwa wu simekiwa. Milawu ni swinanawana leswi swi ta famba hi ndlela ya ntolovelo ya Palamende swi nga si hundzuka nawu. 

Nongoloko wo seketela ndzhundzuluko 
Ku engetela, mfumo wa tiko ni wa xifundza swi simeka nongoloko wo seketela mfumo wa vaaki lowu katsaka: 
* Nongoloko lowu katsaneke wo aka vutshila ku hluvukisa vatirhi eka mfumo wa vaaki ni swivumbeko 
* Vuleteri eka vulanguteri ni ku hluvukisa vuswikoti. 
* Ku pfuna ka switsundzuxo ku endlela ku antswisa minongoloko yo tisa swilaveko. 
* Ku seketela eka mapulanelo ya nhluvuko lowu katsaneke ni nhluvukowa ndhawu wa timali. 
* Ku simekiwa ka nongoloko wo langutela matirhelo. 
* Ku lulamisa minongoloko ya timali leswaku va masipala va tiva hi nkarhi leswaku hi tihi timali wa nga ti kuma eka mfumo wa tiko. 
* Ku hakela swiyenge swin'wana swa nkoka swa ndzhundzuluko. 
* Ku tirha na SALGA ku seketela Vayimeri ni vatirhi va Huvo eka indzima ya vona leyintshwa. 
Hambi swi ri tano, ku humelela ka ndzhundzuluko swi le ka muyimeri un'wana ni un'wana, mutirhela mfumo ni vaaki. Un'wna ni un'wana u fanele ku nyikela eka nhluvukiso ni xidemokrasi eka tindhawu laha hi tshamaka kona. 

