This corpus kindly provided for the Dasher project by:
De Schryver, Gilles-Maurice. 2002. Web for/as Corpus: A Perspective for the African Languages. Nordic Journal of African Studies 11/2: 266-282. 

http://www.up.ac.za/academic/libarts/afrilang/webtocorpus.pdf

SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY ACT, NO.58 OF 1995OFISI YA PHURESIDENNDE
Nomboro. 1521 Tshimedzi 1995
No. 58 wa 1995: Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe wa 1995.
Afha hu khou divhadzwa uri muphuresidennde vho tanganedza Mulayo u tevhelaho une 
wa khou andadzwa afha hu tshi itelwa mafhungo nga u angaredza:
MULAYO
Wa u ita uri hu vhe na mveledziso na tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
na uri hu vhe na Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe na u netshedza zwinwe 
zwi tshimbilelanaho nazwo.
Linwalo la Tshiisimane lo sainiwaho nga Muphuresidennde) (Lo tendelwaho nga la 
29 khubvumedzi 1995)
KHA U PHASISIWA nga Phalamennde ya Afurika Tshipembe nga ndila I tevhelaho:
Thalutshedzo
  Kha uyu mulayo nga nnda ha musi zwi re henefho zwi tshi amba zwinwe- 5 
    (i)."Ndaulo" zwi amba Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo thomiwaho 
    u ya nga khethekanyo 3 (viii) 
    (ii)."Khamphani" zwi amba khamphani kana bindu lituku lo redzhisitariwaho 
    nga fhasi ha mulayo munwe na munwe, ine ya netshedza vhashumeli vhayo kana 
    dzikilaente pfunzo kana vhugudisi: (v) 
    (iii)."Mulangi-Dzhenerala" zwi amba Mulangi-Dzhenerala wa pfunzo: (I) 
    (iv)."Minisita" zwi amba Minisita wa Pfunzo na ndivho dza khethekanyo:4 (2), 
    4 (3), 4 (4), 4 (5), 4 (6), 5 (1) , 11,13 (2), 14 na 15 (2), Minisita wa 
    Pfunzo a tshi khou shumisana na Minisita wa zwa Mishumo: (iv) 10 
    (v)."Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka" zwi amba Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
    wo tendelwaho nga Minisita kha u redzhisitara ndalukano na zwitandadi zwa 
    lushaka: (vii) 15 
    (vi)."Dzangano la Vhadededzi" zwi amba dzangano line la vha murado wa Khoro 
    ya Pfano ya Vhashumi ya Pfunzo (Education Labour Relations Council) yo 
    thomiwaho u ya nga Mulayo wa Pfano ya Vhashumi wa Pfunzo (Education Labour 
    Relations Act) wa 1993 (Mulayo wa vhu 146 wa 1993), nahone i tanganedzwa nga 
    Minisita a tshi itela uyu mulayo: (ii) 
    "U laela" zwi amba u laela nga mulayo: (x 20 
    "Ndalukano" zwi amba u tanganedzwa ha fomala ha tswikelelo ya nomboro I 
    todeaho na u tevhekana ha dzikhiredithi na dzinwe thodea kha levhele 
    dzenedzo kha maimo o tiwaho kana o buliwaho a Mutheo wa ndalukano wa lushaka 
    vhunga zwi tshi do langwa nga madzangano o teaho o redzhisitarelwaho 
    zwenezwo nga Vhahulwane vha Ndalukano vha Afurika Tshipembe: (iv) 25 
    "zwo redzhisitariwaho" zwi amba zwo redzhisitariwaho u ya nga Mutheo wa 
    Ndalukano wa Lushaka: (iii) 
    "Tshitandadi" zwi amba zwitatamennde zwo redzhisitariwaho zwa pfunzo I 
    todiwaho na mbuelo dza vhugudisi na ndila dzavho dza u tola dzi 
    tshimbilelanaho (ix) 30 
Ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka (NQF)
  Ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi dza u- 
    u bveledza mutheo wa lushaka wa vhukoni ha u guda ho tanganyiswaho; 
    u vha konisa u swikelela pfunzo na u bvela phanda kha vhugudisi na mabudo a 
    pfunzo; 
    u engedzedza khwalithi ya pfunzo na vhugudisi 
    u tavhanyisa thasululo ya tshitalula tshi songo teaho tshe tsha vha tshi 
    hone tshifhinga tsho fhiraho kha pfunzo, vhugudisi na kha khonadzeo dza u 
    wana mushumo; na nga 
    u thusa kha mveledziso nga vhudalo ya mugudiswa munwe na munwe na mveledziso 
    ya matshilisano na ikonomi ya lushaka nga u angaredza. 
U vhewa ha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe
  Afha ho nangiwa tshigwada tsha vhathu vhane vha do hatula tshine tsha divhea 
  sa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe 
Tshivhumbeo tsha Ndaulo
  (1) Ndaulo I do vhumbiwa nga mudzulatshidulo ane a do nangiwa u ya nga 5 
  khethekanyo (2) vhunga mirado yeneyo I tshi do nangiwa u ya nga khethekanyo 
  thukhu (3) na (4), na muofisi muhulwane ane a do nangiwa u ya nga khethekanyo 
  7. 
  (2) Minisita u do nanga muthu ane a vha na tshenzhemo nahone ane a vha makone 
  kha zwi tshimbilelanaho na mishumo ya Ndaulo, uri a vhe mudzulatshidulo wa 
  Ndaulo
  (3) Vhathu vha tevhelaho vha do nangiwa nga Minisita sa mirado ya Ndaulo-10 
  nga ndila ye zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 4-
    Murado muthihi wo nangiwaho nga Mulangi-Dzhererala: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga vharangaphanda vha mihasho ya pfunzo na 
    vundu kana phurovintsi: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga mulangi-Dzhenerala: wa zwa Mishumo: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga Bodo ya Vhugudisi ya Lushaka: 15 
    Mirado mivhili yo nangiwaho nga madzangano a lushaka yo imelaho dzangano la 
    vhashumi: 
    Mirado mivhili yo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho dzangano la 
    vhoramabindu: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga Komiti ya Thoho dza Dziyunivesithi yo 
    thomiwaho nga khethekanyo 6 ya Mulayo wa Yunivesithi, wa 1995 (Mulayo wa vhu 
    61 wa 1995) 20 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga Komiti ya dzithekinikhoni yo thomiwaho nga 
    khethekanyo 2 ya Mulayo wa Thekinikhoni wa 1993 (Mulayo wa vhu 125 wa 1993) 
    Murado wo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho Dzirekhitha dza 
    Kholitshi dza Vhadededzi nahone dzi tendelwaho nga Minisita u ita izwi:25 
    Murado wo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho Dzirekhitha dza 
    Kholitshi dza Vhadededzi nahone dzi tendelwaho nga Minisita u ita izwi: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho dzinwe 
    dzikholitshi nga nnda ha dzikholitshi dza vhadededzi na dza thekhinikhala 
    nahone wo tanganedzwaho kana u tendelwa u ita izwi nga nga Minisita: 30 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho Pfunzo ya 
    Mutheo ya Vhaaluwa (Adult Basic Education) na dzisekhithara dza vhugudisi 
    dzo tendelwaho u ita izwi nga Minisita: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho sekhithara ya 
    mveledziso ya liga kana luta lwa u thoma lwa vhana (early childhood 
    development) wo tendelwaho u ita izwi nga Minisita:35 
    Mirado mivhili yo nangiwaho nga dzangano la vho gudelaho vhudededzi: 
    Mirado mivhili yo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho malekitshara 
    na vhagudisi vho tendelwaho nga Minisita u ita izwi: 
    Murado muthihi wo nangiwaho nga madzangano a lushaka o imelaho sekhithara 
    dza thodea dza tshipentshela wo tendelwaho nga Minisita u ita izwi:40 
    Minisita ha na maanda a u nanga mirado ine ya fhira rathi nga ene mune 
    Dzangano a li na maanda a u nanga mirado ine ya fhira mivhili nga lone line 
    na u themendela uri I nangiwe nga Minisita: 
  (4) malugana na u toda muto vhunga zwo sumbedzwa kha khethekanyo thukhu3, 
  Minisita vha do nea ndivhadzo kha Gazete ya Muvhuso ya vhudiimiseli hawe ha u 
  nanga mirado ya Ndaulo, nahone u do humbela madzangano kha masia o kwamiwaho 
  kha khethekanyo thukhu 3 uri a netshedze madzina a vhathu vhane u ya nga 
  tshenzhemo yavho na vhukoni havho kha zwi tshimbilelanaho na mishumo ya Ndaulo 
  vhane vha nga vha vhonkhetheni vho teaho u nangiwa sa mirado ya Ndaulo, na uri 
  u netshedzwa ha madzina a vhonkhetheni zwi do itwa u ya nga mulayo wa 
  vhuimeleli. 
  (5) A hu nga do nangiwa mirado I no fhira muthihi nga dzangano hu tshi khou 
  itelwa ndivho dza muto wo sumbedzwaho kha pharagirafu (a) ya khethekanyo 
  thukhu (3) 
  (6) Murado wa Ndaulo hu sa katelwi muofisi muhulwane, u do shuma minwaha I sa 
  fhiri miraru sa musi zwi tshi do tiwa nga Minisita nga tshifhinga tsha musi a 
  tshi nangiwa, nahone I nga kha di nangiwa uri I shume theme nthihi I tevhelaho 
  musi theme yayo ya u thoma I tshi fhela 55 
  (7) Minisita vha do dzhiela ntha zwo netshedzwaho kha khethekanyo thukhu (3) 
  musi vha tshi vala tshikhala. 
  (8) Mirado yo sumbedzwaho kha khethekanyo (2) na (3), I do nanga muthu ane a 
  vha na vhukoni uri a vhe muofisi muhulwane u ya nga maimo o tiwaho nga Ndaulo 
  yo tendelwa nga Minisita e na Minisita wa Gwama. 55 
Mishumo ya Ndaulo
  (1) U ya nga netshedzo dza khethekanyo (2), Ndaulo I do- 
    (i) langa mveledziso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka na u 
    (ii) vhumba na u andadza mbekanyamaitele na ndila dza- 10
      u redzhisitara madzangano a re na vhudifhinduleli ha u thoma pfunzo na 
      ndalukano kana zwitandadi zwa vhugudisi na 
      u tendela madzangano a re na vhudifhinduleli ha u langa kana u lavhelesa 
      na u oditha vhukoni u ya nga zwitandadi zwenezwo na ndalukano 
    u langa tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 15 hu tshi katelwa na- 
      u redzhisitariwa kana u tendelwa ha madzangano o buliwaho kha pharagirafu 
      (a) na u netshedza ayo madzangano mishumo 
      u redzhisitariwa ha zwitandadi zwa lushaka na ndalukano 
      maga a u khwathisedza uri hu vha na u tshimbilelana ha netshedzo dza 
      thendelo 
      maga a u khwathisedza uri zwitandadi na ndalukano dzo redzhisitariwaho zwi 
      a vhambedzwa na zwa dzitshaka 
      u eletshedza minisita kha zwi tshimbilelanaho na u redzhisitariwa ha 
      zwitandadi na ndalukano; na 
    u vha na vhudifhinduleli kha u langa tshikwama tsha Ndaulo 
  (2) Ndaulo I do bvela phanda na u bveledzisa ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa 
  Lushaka sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 2 na u shuma mishumo ya 
  Ndaulo sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 1-.
    nga murahu ha ngeletshedzo na tshumisano na mihasho ya muvhuso, madzangano a 
    re nga fhasi ha mulayo, dzikhamphani, madzangano na madzangano a pfunzo, 
    vhugudisi na u tanziela uri ndi zwitandadi zwifhio zwine zwa do kwamiwa nga 
    Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
    Malugana na vhukoni ha Phalamennde na vhusimamilayo ha vundu kana 
    phurovintsi u ya nga khethekanyo 126 ya Mulayotewa na pfanelo na maanda a 
    madzangano a no khou langa a yunivesithi kana dziyunivesithi sa zwe zwa 
    sumbedziswa zwone kha Mulayo munwe na munwe wa Phalamennde. 
Mishumo ya Muofisi Muhulwane
  (1) Muofisi Muhulwane u do – 
    vha na vhudifhinduleli kha Ndaulo ha u ita mishumo u ya nga uyu Mulayo: 
    laula vhaofisi na vhashumi vha Ndaulo 
    vha muofisi wa muvhalelano wa Ndaulo ane a do vhala tshelede yo 
    tanganedzwaho, mbadelo dzo itwaho na ndaka dzi sudzuluseaho dzo rengwaho nga 
    Ndaulo 
  (2) Muofisi muhulwane u do thusiwa kha u ita mishumo yawe u ya nga khethekanyo 
  thukhu ya (1) nga vhaofisi na vhashumi vha Ndaulo vhane vha do vha vho 
  nangelwa u ita izwi nga muofisi muhulwane
Maanda a Ndaulo
  (1) 
    Ndaulo I nga thoma dzikomiti na u nanga vhathu vhane vha si vhe mirado ya 
    Ndaulo kha dzikomiti 
    Ndaulo I do nanga mudzulatshidulo wa komiti inwe na inwe 
    Ndaulo I nga kha di fhelisa komiti kana ya I vhumba nga vhuswa 
    Ndaulo I nga netshedza manwe a maanda ayo, hu sa katelwi maanda o buliwaho 
    kha iyi khethekanyo, kha inwe na inwe ya komiti dzayo, fhedzi I nga si 
    fhuriwe maanda e ya newa nahone I nga kha di dzhiulula maanda ayo tshifhinga 
    tshinwe na tshinwe 
    Ndaulo i nga khwinisa kana ya vhetshela thungo tsheo ya komiti yeneyo 
  (2) Ndaulo i nga fhelisa dziphambano dzi tshimbilelanaho na kushumele kwa 
  mishumo yalo yo buliwaho kha khethekanyo 5. 
  (3) Ndaulo i nga wana ndaka kana ya I fhelisa 
  (4) Ndaulo i nga ita minwe mishumo yo netshedzwaho nga Minisita ine ya vha yo 
  tea kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka. 
Mitangano ya Ndaulo na komiti
  (1) Mitangano ya Ndaulo kana komiti I do fariwa nga zwifhinga zwenezwo kana 
  fhethu henefho ho vhewaho nga Mudzulatshidulo wa Ndaulo, arali zwo tou ralo. 
  (2) Zwine zwa itea kha Ndaulo kana Komiti zwi nga si dzhiiwe zwi songo tea nga 
  mulandu wa u vha hone ha tshikhala kha Ndaulo kana Komiti, arali zwi tshi nga 
  vha zwo tou ralo.
  (3). Arali mudzulatshidulo wa Ndaulo kana Komiti a si ho kha mutangano kana 
  komiti, mirado ine ya vha hone I do nanga muthu vhukati ha vhone vhane uri a 
  tshimbidze kana a range mutangano phanda, arali zwi tshi nga vha zwo tou ralo.
  (4). Ndaulo i nga vhea milayo I no tshimbilelana na matshimbidzele mitanganoni 
  yavho kana kha mitangano ya komiti, hu tshi katelwa na khoramu (nomboro thukhu 
  ya vhathu vhane vha todea uri vha fare mutangano) yeneyo.
U litshwa ha mushumo nga mirado ya Ndaulo
  Mudzulatshidulo kana murado wa Ndaulo o buliwaho kha khethekanyo 4.3 u do 
  litsha mushumo arali – 
    ndaka yawe yo dzhiiwa kana a u tendelana na vhakolodisi. 
    O valelwa sa muthu a songo takalaho maluvhini u ya nga mulayo munwe na 
    munwe. 
    O fhidza mitanganoni ya Ndaulo I no swika miraru I tshi tevhekana a songo 
    fhiwa livi nga Ndaulo 
    O litsha mushumo nga u netshedza ndivhadzo yo tou nwaliwaho kha Minisita 
    kana 
    O vhonwa mulandu nga tshifhinga tshawe tsha u shuma wa u pfuka mulayo a 
    valelwa dzhele nga nnda ha u fainiwa, 
Tshikwama tsha Ndaulo
  (1) Zwikwama zwa Ndaulo zwo vhumbiwa nga - 
    tshelede yo netshedzwaho nga Phalamennde u itela u thusa Ndaulo kha u 
    swikelela ndivho dzayo: 
    tshelede yo tanganedzwaho nga Ndaulo zwi tshi bva kha milayo yo vhewaho u ya 
    nga khethekanyo 14: 
    tshelede yo waniwaho nga u hadzimisa ho itwaho nga Ndaulo yo tendelwa nga 
    Minisita na Minisita wa Gwama: 
    dzidonesheni (tshelede yo bviswaho nga vhathu) na dziroyalithisi dzo 
    tanganedzwaho nga Ndaulo, na 
    Nzwalelo ya tshelede yo vhulungwaho. 
  (2) Ndaulo i do shumisa tshelede yalo kha u lifha mbadelo malugana na 
  kushumele kwa mishumo yalo
    (3) 
    (a) Ndaulo i do netshedza tshitatamennde tsha mbuelo yayo yo anganyelwaho na 
    tshumiso ya tshelede yo vha ho hone kha Minisita nga murahu ha nwaha wa 
    dzitshelede (financial year) uri i tendelwe kha nwaha munwe na munwe wa 
    dzitshelede nga tshenetsho tshifhinga na nga tshivhumbeo tshine tsha do vha 
    tsho tiwa nga Minisita 
    (b) tshelede dzo sumbedzwaho kha khethekanyo thukhu (1) (a) dzi do shumiswa 
    nga Ndaulo u ya nga tshitatamennde tsho tanganedzwaho tsho buliwaho kha 
    pharagirafu (a) nahone tshelede yothe I songo shumiswaho I do tanganyiswa na 
    ya nwaha wa dzitshelede u tevhelaho
  (4) U ya nga zwo netshedzwaho kha khethekanyo thukhu 3 (b), Ndaulo i nga kha 
  di vhulunga tshipida tsha tshelede yayo nga ndila ye Minisita na Minisita wa 
  Gwama vha tendelana ngayo
  (5). Ndaulo i nga badelisa kana ya litshedza u badelisa tshelede
    ya u redzhisitara hunwe na hunwe kana thendelo: na 
    ya tshumelo dzinwe na dzinwe dzo netshedzwaho nga Ndaulo. 
Vhaofisi na vhashumi vha Ndaulo
  U ya nga maimo a tshumelo o vhewaho nga Ndaulo zwo tendelwa nga Minisita na 
  Minisita wa Gwama, Ndaulo i nga kha di thola vhaofisi na vhashumi vhenevho 
  arali i tshi vhona zwo tea kha kuitele kana kushumele kwa mishumo yavho u ya 
  nga uyu Mulayo 
Tshelede na mbadelo dzine dza netshedzwa mirado ya Ndaulo na Komiti
  Mudzulatshidulo na mirado yothe ya Ndaulo, na muthu munwe na munwe o nagiwaho 
  nga Komiti nga fhasi ha khethekanyo 7 (1) ane a si vhe mushumi wa tshothe wa 
  Muvhuso, u ya nga tshumelo dze a netshedza malugana na zwa Ndaulo kana komiti 
  a nga kha di badelwa nga Ndaulo – 
    tshelede I no nga sa ya u tshimbila, na ya u mu konisa u tshila na inwe-vho: 
    na 
    kha sia la mudzulatshidulo wa Ndaulo, mbadelo ya u dadzisa I no nga sa 
    yeneyo zwine zwi nga vhewa kana zwa tiwa nga Minisita o tangana na Minisita 
    wa Gwama. 
U oditha na muvhigo wa nwaha
  (1) Dzibugu dza muvhalelano na zwitatamennde zwa tshelede zwa Ndaulo zwi do 
  odithiwa nga Muodithi-Dzhenerala mafheloni a nwaha wa dzitshelede. 
  (2) Ndaulo i nga si netshedze muvhigo kha Minisita ho no fhela minwedzi ya 
  rathi mafheloni a nwaha munwe na munwe wa dzitshelede nga tshivhumbeo tshine 
  tshi nga vha tsho vhewa kana tsho tiwa nga Minisita kha mishumo yayo nga nwaha 
  wa dzitshelede, hu tshi katelwa na balantsi shithi yo odithwaho na 
  tshitatamennde tsha mbuelo kana tshelede I waniwaho khathihi na tshumiso ya 
  tshelede.
  (3) Minisita u do netshedza dzikhophi dza muvhigo, khathihi na balantsi shithi 
  na tshitatamennde tsha mbuelo kana tshelede yo waniwaho na tshumiso ya 
  tshelede zwo buliwaho kha khethekanyo thukhu ya 2 Phalamenndeni hu sa athu 
  fhela maduvha a 14 zwo tanganedzwa, arali Phalamennde I kha sesheni kana 
  mutangano zwawo kana I si kha mutangano zwawo hu sa athu fhela maduvha a 14 
  nga murahu ha musi ho thoma mutangano zwawo u no tevhela.
Milayo (regulations)
  Ndaulo i nga ita milayo I yelanaho na zwi tevhelaho, yo tendelwa nga Minisita 
  – 
    zwinwe na zwinwe zwine zwa todiwa kana u laelwa nga uyu Mulayo. 
    Tshelede ine ya newa Ndaulo malugana na zwo buliwaho kha khethekanyo 10 (5) 
    (a) n (b) na 
    Zwinwe na zwinwe zwine mulayo wa vha wo tea kana zwine zwa shumisiwa kha uri 
    hu vhe na netshedzo (provisions) dza uyu Mulayo. 
Netshedzo ya tshifhinga tshenetsho malugana na madzangano o no vha ho hone
  (1) Dzangano linwe na linwe lo thomiwaho nga Mulayo line la ita mishumo I 
  fanaho na ya Authority sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo 5 li do 
  bvela phanda na u shuma mishumo yeneyo u swikela dzangano li tshi fheliswa 
  kana mishumo yalo i tshi shandukiswa nga Mulayo. 
  (2) A hu na na dzangano na lithihi lo sumbedzwaho kha khethekanyo (1) line la 
  do fheliswa kana mishumo yalo ya shandukiswa u swikela dzangano na Khoro kana 
  Khantsela zwi tshi tangana zwa sedzulusa zwiitisi zwa pheliso yeneyo kana 
  tshanduko na tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka.
  (3) Iyi khethekanyo a I nga do kwama dzangano na lithihi lo thomiwaho nga 
  mulayo zwawo kana mulayo wa phuraivethe wa Yunivesithi.
Thoho pfufhi (Short title)
  Uyu Mulayo u do vhidzwa Mulayo wa Ndaulo ya Afurika Tshipembe 




Luswayo lwa Shango luswa lwa Afrika Tshipembe
U bveledzwa na zwine Luswayo lwa Shango luswa lwa sumbedza zwone
Lwswayo lwa Shango luswa lwo vhumbiwa nga zwithu zwo dzudzanywaho nga ngomu ha zwidanga zwivhili, tshinwe tshi nga ntha ha tshinwe.
Motho (motto) - !ke e:/xarra //ke, zwo nwaliwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vha /Xam, zwi amba: vhathu vho fhambanaho vhe na vhuthihi. Zwi livhanywa na muthu munwe na munwe ane a khou fhata vhuthihi vhukati ha muhumbulo na nyito. Kha vhathu vhothe, zwi ita khuwelelo kha lushaka uri luvhe luthihi na u di pfa lu lwa fhano shangoni khathihi na u di khoda - Vhuthihi Phambanoni.
Mananga a ndou - zwi sumbedza vhutali, maanda, u fhola na ndalamo.
Ndevhe dza goroi - Kha tshidanga tsho itwaho nga mananga a ndou - zwi sumbedza lupfumo lwa mavu, nyaluwo na khonadzeo ya mbveledziso, mutakalo kha vhathu na zwa vhulumisi lifhasini.
Tshitang - Tshivhumbeo tsha tshitangu tsha musuku tshi fana na ngoma. Tshina mishumo mivhili: u sumbedza vhuvha khathihi na tsireledzo.
Zwifanyiso zwa vhathu - zwi bva kha zwifanyiso zwa tombo la Linton, line la vha tsumbo ya Vhutsila ha Matombo Afrika Tshipembe zwi divheaho kha lifhasi, li wanala Museam wa Afrika Tshipembe ngei Cape Town. Vhathu vha Khoisan, vhane vha vha vhone vhathu vha divheaho uri ndi vhone vhadzulapo vha shango lashu vha u tou thoma, ndi tsumbo khulwanesa ya vhuthu hashu rothe na vhubvo hashu sa vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Zwifanyiso zwo sumbedzwa nga ndila ya u sumbedza ndumeliso, zwi tshi sumbedza vhuthihi. Hezwi zwi dovha zwa sumbedza u shanduka ha muthu u ya kha u pfa a mudzulapo wa ngoho wa lushaka na u vha muthihi na lushaka lwa vhathu vhothe (humanity).
Pfumo na tshibonda - tswayo mbili dza tsireledzo na maanda - zwi dovha zwa sumbedza milenzhe yo khwathaho ya tshinoni tsha munwaleli (secretary bird). Pfumo na tshibonda zwo lala fhasi u sumbedza mulalo.
Protea - luswayo lwa u naka ha shango lashu khathihi na khonadzeo ya u vhonala ha maluvha kha lushaka lwashu nga nthani ha Mvusuludzo ya Afrika (African Renaissance) - zwi sumbedza thanganyelo ya zwothe zwine zwa mela kha shango, zwi tshi khou londiwa u bva ntha.
Tshinoni tsha munwaleli (secretary bird) - tsho sumbedzwa tshi tshi khou fhufha - zwine zwa itea musi huna nyaluwo na tshipidi. Tshinoni tsha maanda tshine milenzhe yatsho - yo sumbedzwaho nga pfumo na tshibonda - zwi a tshi shumela musi tshi tshi khou zwima nowa zwine zwa sumbedza tshireledzo ya lushaka kha maswina alwo. Ndi murumelwa wa vhadzimu ane a rabelela shango, nga hei ndila tshi tou vha luswayo lwa mutshidzi. Mafhafha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu, nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza.
Duvha li khou bvelelaho - tsumbo ya tshedza na u naka. Zwi sumbedza pfulufhedziso ya mabebo maswa, u kona u lavhelesa murahu na phanda nga muhumbulo, ndivho, u bveledza phetho dzavhudi khathihi na maanda a u ita zwine zwa tea u itiwa. Ndi luswayo lwa hune vhutshilo ha bva hone, tshedza na vhuvha ha tshothe ha vhathu.
Tshivhumbeo tsho khunyelelaho tsha Luswayo lwa Shango tshi tanganyisa tshidanga tsha fhasi na tsha ntha kha luswayo lwa u sumbedza u ya nga hu sa fheli. Ndila ine ya tumekanya tshipida tsha fhasi nga mananga a ndou, huna duvha lino khou bvelela nga ntha, zwi vhumba tshifanyiso tsha kumba line tshinoni tsha munwaleli tsha vha tshi tshi khou bva khalo. Nga ndila ya tshifanyiso, hezwi ndi u sumbedza mabebo maswa a muya wa shango lashu lavhudi na gundo lalo.
Mushumo wa Luswayo lwa Shango
Ndi luswayo luhulwanesa lu vhonalaho lwa Muvhuso. Lu wanala kha mabammbiri othe a muvhuso a ngaho sa: Tshibugwana tsha vhuendela mashango (passport), thanziela dza mabebo, lumalo, lufu na zwa zwikolo. Luswayo lwa Shango luswa lu khou do shumiswa ha si tsha shumiswa lwe lwa vha lu tshi shumisiwa u bva nga 17 Seputemba 1910. Tshanduko heyi I sumbedza ndivho ya muvhuso ya u sumbedza tshanduko uya kha demokirasi Afrika Tshipembe na muya muswa wa u funa shango.
Mushumo wa u bveledza
Diphathimennde ya zwa Vhutsila, Mvelele, Saitsi na Thekhinolodzhi (Arts, Culture, Science and Technology) yo ita khumbelo mahola ya mihumbulo u bva kha vhathu malugana na Luswayo luswa lwa Shango. U bva kha mihumbulo ye ya waniwa, khathihi na zwi bvaho kha Khabinethe, ho do nwaliwa zwidodombedzwa zwo teaho. Vha Government Communication and Information System (GCIS) vho mbo di kwamana na vha Design South Africa - tshivhumbeo tsho imelelaho zwigwada zwa vhathu vha u ola shangoni nga vhuphara - uri vha talutshedze vhathu vha fumi vhane vha vha vhone vhakoni u fhira vhothe. Vhaoli vhararu vho do nangiwa uri vha talutshedze mihumbulo yavho kha Khabinethe. Zwe muoli vho-Iaan Bekker vha bveledza zwone ndi zwone zwo nangiwaho uri zwivhe zwone Luswayo lwa Shango Luswa. Ndi Mulanguli muhulwane wa vha FCB Group nahone vho no di bveledza tswayo nnzhi dza madzangano a mabindu na a muvhuso.
Luswayo lwa Shango luswa lu engedzedza kha Batho Pele
Batho Pele ndi maipfi a Sesotho ane amba uri 'Vhathu Phanda', a kombetshedza tshumelo ya muvhuso uri I shumele vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe. Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa. Nga dzi 1 dza Oktoba 1997, tshumelo ya muvhuso yo do thoma khampheini ya Batho Pele yo livhiswaho kha u khwinisa u bveledzwa ha tshumelo kha vhathu.
Batho Pele ndi u di imisela kha ndeme na mitheo:
U kwamana na vhathu tshifhinga tshothe malugana na vhukhwine ha tshumelo ine ya khou bveledzwa
U vhea zwiga kana zwitandadi zwa tshumelo zwine zwa sumbedza uri ndi vhukhwine vhu ngafhani ha tshumelo vhune ha nga lavhelelwa
U engedzedza u swikela ha vhathu kha tshumelo, nga maanda nga vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa
U ita uri huvhe na u fara vhathu zwavhudi nga u tevhela zwiga zwo tiwaho musi hu tshi thusiwa vhathu
U nea ndivho nnzhi nahone ya khwine malugana na tshumelo u itela uri vhathu vha vhe na ndivho
U engedzedza uri hu vhe na u vulea na u bvela khagala malugana na ndila ine tshumelo ya bveledzwa ngaho
U khakhulula vhukhakhi na zwithu zwi songo itiwaho u itela uri thaidzo dzi thasululwe nga ndila ya khwine
U nea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho I khou shumiswa zwavhudi nahone zwo tea.
Ri tea u shuma rothe, sa muvhuso na lushaka u itela uri mitheo ya Batho Pele I bvelele kha lushaka lune lwa khou shuma lu tshi khou shumela vhutshilo ha khwine.
Compiled by: Government Communication and Information System (GCIS), April 2000
Vhuimo ha PANSALB kha u
alusa nyambo nnzhi kha la
Afurika Tshipembe:
Dirafuthi ya linwalo la u
rerisana
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
Tshimedzi 1998 2
Vhuimo ha PANSALB kha u alusa nyambo nnzhi kha la
Afurika Tshipembe: Dirafuthi ya bambiri la u rerisana
1. Marangaphanda
Ndivho ya bambiri ili ndi ya u talutshedza kupfesesele kwa PANSALB kha u shumisa ha
nyambo nnzhi na u bveledzaphanda nyambo u ya nga vhusimamulayo ha luambo hune ha
wanala kha Mulayotewa na manwe mabambiri a re mulayoni.
Vhuimo ha Bodo kha nyambo nnzhi ho angaredziwa kha tshitatamende tsha ndivho tshi re
afho fhasi:
Ndivho ya Bodo ndi u alusa vhudavhidzo nga nyambo nnzhi kha la Afurika
Tshipembe nga:
??u bveledza vhuimo ha u bveledza na u shumisa nyambo nga tshiofisi dza
ndila i edanaho
??u kombetshedza u thonifhiwa na u tutuwedza kushumisele kwa dzinwe
nyambo shangoni na
??u tutuwedza kushumisele kwavhudi kwa tshumelo dza nyambo dzi
wanalaho kha lino shango
hu u itela zwauri vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha kone u di vhofholola
kha ndila dzothe dza khethekanyo hu tshi khou shumisa nyambo, vhulauli na
u uri vha kone u shumisa ndila yo teaho ya u nanga nyambo kha vhutshilo
havho na u bveledzaphanda lushaka.
2. Milayo ya u lauala
Milayo ya u laula kualuselwe kwa nyambo nnzhi Afurika Tshipembe i khou wanala kha
Mulayotewa wa Rephabuliki ya Afurika Tshipembe (Act 108 of 1996, Cluases 6(1) - (5))
na Mulayo wa PANSALB (Act 59 of 1995).
Mulayotewa wo fara Mulayo wa Dzipfanelo, une wa vha u tshi khou kwama pfanelo dza
muthu munwe na munwe. Zwipida zwa luambo ngauralo zwi fanela u pfesesiwa u bva kha
vhubvo ha luambo sa pfanelo. U shumiswa tshifhinga tshinzhi ha mathemo a ngaho sa
"tshiimo", "u shumisa", "kushumisele" zwi khou sumbedza zwavhudi u ya kha tshanduko ine
ya vha yo livhiswa kha mushumo kana u shumiswa ha nyambo dza Afurika Tshipembe.
Mulayo wa PANSALB u katela zwipida zwothe hezwi kha luambo, i.e. zwothe sa pfanelo
na tshishumiswa.
Ndivho ya Mulayo wa Dzipfanelo ndi u vhona zwauri Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
Tshimedzi 1998 3
vhe vha vha vho di tikaho nga maitele a demokirasi yo khwathaho. Ngeno mushumo wa
zwivhumbeo zwo bveledziwa u ya nga Mulayotewa, ndi u thusa kha demokirasi ya
tshitshavha tshashu. PANSALB ndi tshinwe tsha izwi zwivhumbeo nahone mushumo wayo
u do vha wa vha isa phanda maitele a demokirasi.
Mulayotewa u wana mazhendedzi mavhili ane a vha na vhudifhinduleli ha u bveledza hezwi,
aneo ndi muvhuso na PANSALB. Nga fhasi ha tshipida tshithukhu tsha Nyambo Tshipida
6 (1-5) tsha Mulayotewa tshi bula zwavhudi zwauri:
"1. Nyambo dza tshiofisi dza Rephabuliki ya Afurika Tshipembe ndi Tshimbeli,
Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswati, Tshivenda, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane,
Tshindevhele, Tshithosa na Tshizulu.
2. hu tshi khou sedziwa divhazwakale ya vhuimo he nyambo dza lino shango dza
vhathu vha hashu, muvhuso u fanela u dzhia vhukando vhu vhonalaho nahone havhud
i ha u fhelisa tshiimo na u alusa kushumisele kwa idzi nyambo.
3. (a) Mivhuso wa lushaka na wa vundu i nga shumisa luambo lunwe na lunwe lwa
tshiofisi hu tshi khou itelwa muvhuso, hu tshi khou dzhielwa ntha kushumisele, u
bveledza, mbadelo, tshiimo tsha tshitiriki na u edaniswa ha thodea dza vhathu vhot
he kana kha vundu li kwameaho; fhedzi muvhuso wa lushaka na muvhuso munwe
na munwe wa vundu u fanela u shumisa nyambo dzi swikalo mbili.
(b) Vhomasipala vha fanela u dzhiela ntha kushumisele kwa luambo na thodea dza
vhadzulapo
4. Mivhuso ya lushaka na wa vundu, u ya nga mulayo na zwinwe-vho, i fanela u
sedzulusa na u laula kushumisele kwa nyambo dza tshiofisi. Hu si na u bva kha
tshipida tshituku tsha (2), nyambo dzothe dza tshiofisi dzi fanela u diphina nga
ndingano ya u dzhielwa ntha nahone dzi fanela u fariwa u shumiswa nga ndila i
fanaho.
5. Pan South African Language Board yo thomiwaho nga vhusimamilayo ha shango
vhu fanela u -
(a) alusa, na u ita tshiimo tsha u bveledza na u shumisiwa ha -
I. Nyambo dzothe dza tshiofisi;
II. Nyambo dza Khoi, Nama na San; na
III. Nyambo dza dzitsumbo; na
(b) u alusa na u sumbedza thonifho kha -
I. Nyambo dzothe dzi no shumiswa nga maanda nga vhathu vha
Afurika Tshipembe, hu tshi khou katelwa German, Greek, Gujarati, Hindi,
Portuguese, Tamil, Telebu na Urdu; na
II. Arabic, Hebrew, Sanskrit na dzinwe nyambo dzi no shumiswa kha
mafhungo a vhurereli kha la Afurika Tshipembe."
Zwi tou vha khangala u bva kha izwo zwo buliwaho afho ntha zwauri vhudifhinduleli ha
muvhuso vhu khou vhonala kha Tshipida tsha 6(1-5), ngeno hu uri mushumo wa PANSALB
wo buliwa kha Tshipida 6 (5).
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
4
3. Vhudifhinduleli ha PANSALB
Mushumo wa PANSALB wa vhukuma ndi wa u bveledza tshiimo tsha u bveledza na u
shumisa nyambo dza tshiofisi nga ndila i edanaho. Hezwi zwi amba zwauri i fanaela u
shuma nga ndila ine ya thoma u tshimbidza na u fha maanda mazhendedzi othe a re nga
ngomu ha zwivhumbeo zwa muvhuso na vhutshiloni ha vhathu u shela mulenzhe kha
mvelaphanda na u shumisiwa ha nyambo dzothe dza tshiofisi.
PANSLAB i fanela u alusa na u bveledza tshiimo tshavhudi tsha u shumisa nyambo nnzhi
nga u angaredza, hu sa khou sedziwa fhedzi nyambo dza tshiofisi. Musi PANSALB i tshi
khou tea u eletshedza muvhuso nga milayo ya luambo na u pulana kha u alusa tshiimo na
kushumisele kwa nyambo dza tshiofisi, hezwi a zwo ngo fanela u sedzulusa muhumbulo
wayo kha muhumbulo muhulwane wa u tshimbidza na u tanganedza vhupo ho teaho ha u
alusa nyambo nnzhi. Hezwi zwi khou katela u aluswa ha zwikili zwa dzinyambo na u
bveledziwa ha nyambo hu tshi khou kateliwa na dzinwe nyambo dzine dza shumisiwa kha
la Afurika Tshipembe.
Ndi maitele a tangedziwaho hothe hothe a uri ndila ya khwine ya uri hu bvelele u alusiwa
ha luambo ndi uri luambo lu fanela u shumisiwa, nga ndila yo tandavhuwaho u fana na dzin
we nyambo, mashudu mavhi dzinwe dzo no di shumisiwa nahone dzi khomboni khulu ya
u tshila ngeno dzinwe dzi na vhumatshelo. Uri luambo lu tshile, lu fanela u shumiswa kha
mishumo minzhi zwa sa ralo lu mbo di thoma u ngalangala lwa mbo di fa. Ndi uri arali ra
nga tendela mishumo minzhi i tshi vha kha Tshiisimane na Tshivhuru fhedzi, dzinwe
nyambo dza kha lino shango dzi do fhedzelela dzo ngalangala na u fa. Ro zwi vhona hezwi
zwi tshi khou bvelela kha nyambo nnzhi dza Khoe na San nahone u ngalangala hadzo ndi
ndozwo khulu hu si kha vhadzulapo fhedzi, vhe vha vha vha tshi khou dzi shumisa, ndi
tshinyalelo kha lushaka. Ro no pfa mafhungo matuku nga ha u ngalangala ha nyambo kha
lino shango ngeno ro no pfa zwinzhi nga ha khombo ya u ngalangala ha zwithu zwi ngaho
miri na zwiphuka. Mushumo une ra vha nawo zwino ndi wa u tutuwedza u shumiswa ha
nyambo dza tshiofisi hu tshi khou katelwa na dzinwe nyambo dzine dza shumiswia kha la
Afurika Tshipembe, nga u angaredza nahone hu tshi khou vha na u aluwa ha hune dza
shumiswa hone.
U tou zwi vhea zwavhudi, ri fanela u wana ndila dza u bveledza vhudavhidzano nga u
kombetshedza uri nyambo dzashu dzi shumiswe fhethu hothe kha mishumo ya vhuimo ha
ntha hu u itela zwauri tshivhumbeo tshadzo tshi khou hula na zwauri dzi fanela u pfiwa musi
dzi kha mishumo heyi zwavhudi. U shumisiwa hadzo sa nyambo dza tshifhinga tshothe kha
vhuimo hapo na kha vhuimo a dzingu kha thodea dza mishumo ya ikonomi hu bveledzwe
khangala. Mishumo wadzo u ya nga ndivho ya kale hu fanela u bviselwa nnda.
Kha linwe sia, kushumiselwe kwo kalulaho na u ditika tshothe nga Tshiisimane sa lwone
luambo lwa misi yothe hu toda zwauri na hone hu sedzulusiwe. Musi Tshizulu tshi tshi khou
shuma sa luambo lwa misi yothe kha vhadzulapo vha lino shango vha no swika 70%,
Tshiisimane zwa zwino, tshi nga vha tshi tshi khou shumisiwa fhedzi nga vhathu vha
linganaho 20% kha vhadzulapo vha lino shango. Ndi uri vhudavhidzano vhu bvaho
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
5
muvhusoni, sa tsumbo, vhu re nga Tshiisimane vhu nga kona u swika kha vhathu vhatuku
vhane vha katela fhedzi vhathu vha kilasi ya vho funzeaho vhane vha wanala dzidoroboni.
Bodo i dzhiala ntha zwauri i do bveledza maitele a pfalaho a u wana na u fhata kha
mishumo i re hone ya Nyambo dza Afurika (hu tshi angaredziwa na Tshivhuru, Khoe na San
na luambo lwa Tsumbo lwa Afurika Tshipembe) kha lino shango. I fanela hafhu u vhona
zwauri maanda a vhuimo ha ntha a re kha Tshisimane a dzhiiwe na ane a vha na dzinwe
nyambo dza mashango a seli.
U ya nga nyambo dzashu dza lino shango, hu na ndila tharu dzine dza tea u tevheliwa,
dzine nga tshifhinga tshithihi dza:
??di dzhenisa kha mvelaphanda kana thalusthedzo ya idzi nyambo, na
??u todisisa na u fhata kha ndila dzine vhashumisi vha luambo luthihi vha shumisa zwikili
zwavho zwa nyambo dzo fhambanaho kha u davhidzana.
??U bveledza vhuimo ha u isa phanda kushumisele kwa idzi nyambo.
Nga manwe maipfi, Bodo i do dzhia mishumo yo teaho ya u bveledza kha dzinwe nyambo
hu tshi khou katelwa na u thoma maitele a mvelaphanda, ine ya fhata vhudavhidzani ha
zwikili zwa u shumisa nyambo nnzhi (u fana na u talutshedza, u dologa,
mbekanyamishumo dza u guda luambo etc.). Ndivho yashu i dzula i yeneila ya vhukoni ha
vhudavhidzano ha fhelelaho nga nyambo nnzhi u fhirisa u engedzedza u khethekanya
vhathu hu tshi khu shumiswa nyambo.
Musi Mulayotewa u tshi khou dzhiela ntha nyambo dza 11 dza tshiofisi, ri fanela u pfesesa
zwauri hezwi zwi bva kha tshiimo tsha divhazwakale ye ya vha yo nanga nyambo dza fumi
dza vharema dze dza vha dzi sa dzhielwi ntha kale. Vhuimo ha tshiofisi ho fhiriselwa na
kha nyambo dza tahe dze dza iswa kha vhuimo ha lushaka, dzi tshi khou engedzedziwa
kha nyambo mbili dza kale dza tshiofisi (Tshivhuru na Tshiisimane). Haya maitele a nga
bveledza mbiti kha vhumatshelo
u bva kha vhaambi vha nyambo vhane vha di badekanya tshothe na luambo lune vha tenda
zwauri lwo fhambana na dzinwe nyambo dzine zwa zwino dza vho vha na vhuimo ha
tshiofisi-vho. Vhuimo ha Bodo ndi ha uri u dzhiele ntha na u tikedza u shumiswa ha na u
bveledziwa ha luambo lunwe na lunwe kha la Afurika Tshipembe ngauri mutheo wa luambo
lunwe na lunwe na vhaambi vhalwo ndi zwishumiswa zwa ndeme zwa lushaka zwine zwa
fanela u dzhielwa ntha, zwa tikedziwa na u vhulungwa. Nga tshifhinga tshithihi, mushumo
wa Bodo ndi u vhona zwauri kha u alusa vhudavhidzano ha nyambo nnzhi, hu vha hu tshi
khou alusiwa tshumisano na u leludza ndila dza vhudavhidzano, hu sa khou
kombetshedziwa mutatisano wa nyambo, khethekanyo na u fhandekana.
Bodo i do sumbedza zwauri nyambo dzi si na vhuimo ha tshiofisi dzi fanela u dzhielwa ntha
hani na u alusiwa nga ndila-de. Mushumo washu ndi wa u sumbedza kushumisele na
ndeme ya luambo lunwe na lunwe kha vhushaka ho tanganelanaho. U sedza kha mutevhe
wa nyambo kana vhuimo ha tshiofisi ha luambo hu tshi khou vhambedziwa na vhuimo ha
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
6
luambo lu si lwa tshiofisi hezwi zwi nga thusa kha u bveledza vhupo vhune ha do disa
vhudavhidzana nga nyambo nnzhi kana demokirasi. Bodo i tenda kha la uri kha u alusa
nyambo dzothe, u shumiswa hadzo na u bvelaphanda, i do kona u tikedza demokirasi na
pfanelo dza luambo lunwe na lunwe. Bodo i dzhiela ntha zwauri hu na mushumo
muhulwane wa mulayotewa nga muvhuso, une u ya nga divhazwakale wo vha wo
ngalangadziwa. U itela zwauri hezwi zwi bvelele, muvhuso u fanela u nekedza
zwishumiswa zwo teaho.
Muhumbulo wa PANSALB ndi wa u kombetshedza vhuimo vhune zwipida zwa muvhuso
na tshitshavha, tshi re na dzangalelo kha mvelaphanda ya luambo, kushumisele na
ndungiselo ya tshumelo, zwi khou tutuwedziwa u shumisana. Muhumbulo muthihi u do vha
wa u vhona zwauri pfanelo dzothe dza luambo dzo tsireledziwa na zwishumiswa zwa
luambo lunwe na lunwe na vhashumisi vhalwo vha nga dzheniswa kha maimo a
tshitshavha. U fhenya hezwi, PANSALB a i di vhoni i kha vhuimo ha tshivhumbeo tsha u
pfisa vhutungu hu u itela u kuvhanganya maanda manzhi kha yone ine. Fhedzi i do isa
phanda na u thonifha mushumo wayo wa u bveledza vhuimo ho teaho ha u bveledza
nyambo nnzhi.
4. U sedza kha milayo wa luambo
Tshipida tsha nyambo nnzhi nga nnda ha luambo luthihi, hu tshi khou katelwa na milayo ya u edana ha
nyambo dza 11 tshi vula ndila ya sia la mulayo wa luambo. Ruiz (1984 na 1888) u fha ndila ya u sedza
luambo u bva kha vhuimo ha theori tharu., dzine dza vha luambo sa tshaidzo, luambo sa pfanelo, na
luambo sa tshishumiswa. Vhadivhi vha u pulana nyambo kha la Afurika Tshipembe vha dzula vha tshi
livhisa pulane dzavho kha mihumbulo iyi ya luambo. Nga maanda, muhumbulo wa luambo sa pfanelo
na luambo sa tshishumiswa yo bvelela lunzhi kha nyambedzano kha mashango a Francophone na
Anglophone a Afurika Tshipembe. Ndunzhendunzhe yo doweleaho kha manwalwa a Akinasso,
Bamgbose, Chubow, Elube, Djte, Mateene, Prah na Tripathi, vhukati ha vhanzhi, ndi zwauri
zwishumiswa zwine nyambo dza Afurika Tshipembe dza fanela u fha yone, i fanela u bviselwa khangala
na u mveledziwa u itela zwauri vhathu vha lino dzhango vha do kona u dzhia vhukando ha hune vha
khou livha hone.
4.1 Luambo lu vhonala sa thaidzo
Hoku kuvhonele ku hone kha tshitshavha tshine tsha vha na muhumbulo muhulwane wa u fhandekanya
kana muhumbulo wa nyelelano. Phindulo ya mushumo wa vhukuma wa nyambo nnzhi ndi u alusa
mulayo wa nyambo wo di tikaho nga luambo luthihi, nga manwe maipfi u fhungudziwa kha luambo lwa
vhathu vha no khou vhusa. Afrika Tshipembe di hone li tshi khou bvelela u bva kha tshifhinga tshilapfu
tsha tshitalula na mulayo wa luambo wo di tikaho nga muhumbulo wa uri nyambo dzinwe nga nnda ha
Tshivhuru na Tshiisimane ndi thaidzo. Nga u bvelela ha muvhuso wa vhathu vho funzeaho, luambo lu
khou di bvelaphanda na u vhonala sa thaidzo. Naho zwo ralo luambo lu vhonala sa ndowelo ya
nyelelana.
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
7
4.2 Luambo sa pfanelo
Hoku kuvhonele kwo ndowelea kha izwo zwitshavha zwine zwa vhea mihumbulo yazwo kha milayo ya
u endana. Mulayotewa washu u ri thusa kha u bveledza mulayo wa luambo na pulane dzine dza fanela
u sedzulusiwa nga maanda kha lino shango, nga maanda ngauri tshifhingani tsho fhiraho, pfanelo dza
vhathu dzo vha dzi tshi pfukiwa. Inwe ndila ya u vhona zwauri pfanelo dza luambo dzi nga khwathisiwa
ndi u vhona uri luambo u bva kha kuvhonele kwothe kwa luambo sa pfanelo na uri luambo ndi
tshishumiswa.
4.3 Luambo sa tshishumiswa
Hoku kuvhonele kwo dowelea kha mulayo wa u ditika, hune vhadzulapo vho fhambanaho kana nyambo
dza vhonala dzi tshi khou bvelela dzo ditika nga lunwe. Ndeme ya luambo lunwe na lunwe na vhathu
vhane vha lu amba zwi vhonala sa tshipida tsha tshithu tshithihi. Luambo sa tshishumiswa zwi angaredza
muhumbulo wa pfanelo dza luambo. Kuvhonele kwa uri luambo lunwe na lunwe ndi tshishumiswa kha
lushaka khakwo hu na muhumbulo wa zwine luambo lwa shuma zwone kana mushumo wa nyambo
nnzhi.
5. Tsumbo ya phatheni
A hu na u timatima zwauri phatheni ine ya toda u tevheliwa kha la Afurika Tshipembe ndi ine ya
angaredza maitele a mashumele kha nyambo ane a si kone u fhandekanyiwa kha mavhonele a luambo
sa pfanelo na kuvhonele kwa uri nyambo dzothe ndi zwishumiswa.
Mulayo wa luambo na u pulana ho divhadziwaho nga ha kuvhonele uku kuvhili kwa luambo sa pfanelo
na tshishumiswa:
??u tenda zwauri hu na zwiko zwa ndivho na vhukoni zwine vhaambi vha nyambo dzothe vha vha
nazwo;
??u humbulela zwauri maga a ndeme a do dzhiiwa u swikelela na u wana ndivho iyi hu tshi khou itelwa
tshothe tshitshavha;
??u vula vhukoni ha phatheni dzi re hone ha vhudavhidzano ha nyambo nnzhi kha sisteme dzapo na
dza kha dzingu;
??u shumisa sisteme dza vhudavhidzano dza mashangoni a seli u pfukekanya mikano yothe ya
dzinyambo;
??u fhata sisteme ya tshumelo ya vhudavhidzano nga nyambo nnzhi u fusha thodea dzothe dza fhano
hayani na kha mashango a nnda a pulane ya lushaka ya mvelaphanda.
5.1 Maitele a mushumo wa nyambo nnzhi
PANSALB i pfesesa zwauri mushumo wa nyambo nnzhi u bva kha kuvhonele kwa demokirasi, ku si
na tshitalula. A zwi tendelwi kha la Afurika Tshipembe nga zwiitisi zwa matshilele, demokirasi na
ikonomi u fhungudza kushumele kwa luambo lunwe na lunwe. PANSALB i pfesesa fhungo ili sa ine
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
8
ya amba zwauri vhathu vha shumisa nyambo dzo fhambanaho kha zwipida zwo fhambanaho zwa
shango. Ngauralo, zwi a ita muhumbulo u pfalaho u shumisa nyambo dzo teaho musi hu tshi khou
davhidzaniwa. Nga manwe maipfi, zwi amba zwauri muvhuso u fanela u wana ndila yo teaho ya
vhudavhidzano, zwi tshi khou ya kha uri ndi nnyi ane a khou do vha muthetshelesi. A zwiambi zwauri
muvhuso u fanela u shumisa nyambo dzothe dza 11 tshifhinga tshothe musi u tshi davhidzana na vhathu.
U talutshedza mbuno iyi nga zwithu zwa vhukuma: Arali Muhasho wa Mutakalo u tshi khou toda u
tshimbidza fulo la Aids, maitele a mushumo wa nyambo nnzhi u do fhenya muhumbulo wa u shumisa
luambo luthihi kha u fhirisela mafhungo kha shango lothe. U fanela u phandaladza mafhungo nga luambo
lunwe na lunwe lu shumisiwaho sa luambo lwa vhudavhidzano kha shango, fhedzi u do ita ngauralo nga
ndila ine ya dzhiela ntha nyambo dzine dza tea u shumiswa fhethu hunwe na hunwe hu no dzula vhathu.
Zwi amba zwauri kha tshitiriki tsha Mier kha vundu la Kapa Devhula vha fanela u wana mafhungo aya
nga Tshivhuru kana nga Nama; ngeno Willowvale kha vundu la Kapa Vhubvaduvha li tshi tea u wana
mafhungo nga Tshithoza, ngeno Devhula ha Kwazulu-Natala vha tshi do wana mafhungo aya nga
Tshizulu.
U ya nga tshitshavha nga u angaredza, arali mushumo wa u shumisa nyambo nnzhi u tshi khou dzheniswa
kha pulane ya lushaka hu tshi khou itelwa u bveledza ikonomi, i do sumbedza zwauri ndi lini, ngafhi, ndi
tshifhio na uri nyambo dzi khou shumiswa hani zwa zwino. I do fhungudza u sedzulusa digiri ya
kushumisele kwa nyambo idzi kha hetshi tshivhumbeo. I do sumbedza zwauri ndi thodisiso dzifhio dzine
dza khou todea u khwinifhadza na u shumisa zwavhudi nyambo nahone i tshi ya phanda i do wana
zwauri ndi dzifhio dzinwe nyambo dzine dza nga tshimbidza haya maitele.
Kushumisele kwa luambo ku tshintsha zwi tshi ya nga thodea, dzine dza khou vhonala kana nga inwe
ndila. Tshiimo tsha zwino u ya nga mishumo ya nyambo tshi nga do tou tshintsha nangwe hu si na u
pulana havhudi. Naho zwo ralo, mishumo ya u pulana luambo yo teaho ine ya vha yo patekanyiwaho
lushaka na mvelaphanda ya ikonomi i fanela u alusa tshivhalo tsha mishumo kha nyambo nnzhi nga ndila
i re na sisteme nahone ine ya do fhedzisela i tshi khou vhuedza. Nga u ita ngauralo, hu do vha hu tshi
khou fhatiwa kha ndeme ya luambo sa tshishumiswa, ine ya vha khwathisedzo ya khwine ya uri pfanelo
dza luambo lwa vhadzulapo dzo tsireledziwa nga ndila i khwathisedziwaho.
Tshithu tshihulwane tsha mushumo wa nyambo nnzhi ndi tsha uri hu khou todea u pulana hu na vhud
ifhinduleli. Nyofho ndi ya uri zwi do vha zwi tshi khou amba u andiswa hu si havhudi ha tshumelo dza
luambo ho ditikaho nga u sa pfesesa zwithu. Musi ho no wanala ndivho ya u thoma, maga na tshifhinga
tsho vheiwaho tsha u swikelela ndivho iyo tshi fanela u vheiwa. U shandulwa ha idzo nyambo, dzine
zwa zwino dza khou thivhelwa u shuma fhethu hu ngaho sa kha saintsi ya kha lifhasi na thekhinolodzhi
na kha dzingu na kha ikonomi ya lushaka, hu fanela u dzhielwa dzone phanda u thoma. Tshumelo dza
luambo na vhukandisi ha manwalo a do toda uri a fhungudziwe u itela zwauri dzi vhe hone nga nyambo
dzo teaho kha vhathu vhane vha do dzi shumisa. Nga manwe maipfi, manwalo a toda u nwaliwa
zwavhudi nga luambo lu pfalaho, na u phindulela kana samari ya thalutshedzo i fanela u nekedzwa musi
hune ya khou todea hone hu tshi khou sumbedziwa zwavhudi.
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
9
6. Nyambo nnzhi
Hu na nyambo dzi swikaho 6000 dzine dza khou shumiswa kha mashango a swikaho 200 zwine zwa
shumbedza zwauri u shumiswa ha nyambo nnzhi ndi ngoho i bvelelaho kha lifhasi lothe, nangwe hu uri
David Crystal u sumbedza zwauri: The widespread impression that multilingualism is uncommon
is promoted by government policies: less than a quarter of the world's nations give recognition
to two languages, ...and only six recognise three more. (Crystal 1987:360) Ingrid Gogolin (1993)
u livhisa kha mukwa wa u shumisa luambo luthihi hune khawo nga u angaredza, muhumbulo wa
mashango a vhukovhela nga ha nyambo wa bva hone. U bvelaphanda kha zwa polotiki, ikonomi na
kha vhudipileli ho fheleledza nga u kombetshedza mukwa wa u shumisa luambo luthihi kha mashango
ane a vha na nyambo nnzhi a ne a vha fhasi ha mashango a Vhukovhela. Ngoho ya nyambo ye
PANSALB ya sedzana nayo kha u dzudzanya thodea dzine dza fanela u pfesesiwa nga nnda ha
muhumbulo muhulwane wo livhaho mukwa wa u shumisa luambo luthihi, na dzitshanduko dza
dzinyambo dza (khethululo ya dzinyambo). ( vhonani Skutuab-Kanpas 1988)
Afurika Tshipembe li kha vhuimo vhu si havhudi ngauri li na nyambo dza tshiofisi nnzhi kha muvhuso
wa lushaka u fhira mashango othe. Mulayotewa u fha muvhuso mushumo wa uri u dzhiele ntha vhuimo
hovhu ha tshiofisi na u shumisa Bodo kha u alusa u thonifhiwa ha dzinwe nyambo hu tshi khou kateliwa
na u alusa u shumiswa ha nyambo nnzhi na u bveledzaphanda nyambo dzothe nga u angaredza. Hovhu
vhudifhinduleli vhu vhea Afurika Tshipembe kha vhuimo ha u fhungudza mvelaphanda ya mulayo wa
nyambo u shumisiwaho kha mashango a lifhasi une wa fha tshifhinga tshavhudi tsha u dzhena kha sia l
iswa nga lifhasi lothe.
6.1 U shumiswa ha nyambo nnzhi kha la Afurika Tshipembe
Afurika Tshipembe, sa vhunzhi ha manwe mashango, li na nyambo nnzhi, zwine zwa amba zwauri
nyambo nnzhi dzi a shumiswa fhethu hunzhi na kha mishumo yo fhambanaho. Vhunzhi ha vhathu vha
a kona u shumisa luambo lu fhiraho luthihi, vhunzhi ha vhathu vha a kona u shumisa nyambo dzo vhalaho.
Hu na ngano nnzhi na u sa pfesesa ho bvelelaho, naho zwo ralo, dzo bveledzwa nga ha nyambo na
vhathu vhane vha dzi shumisa kha lino shango, nahone u do vha munwe wa mishumo ya PANSALB
u wana hafhu ndeme ya vhukuma na mushumo wa nyambo nnzhi kha shango lashu. Vhunzhi ha avho
vhane vha kona u amba nyambo nnzhi dzine dza vha nyambo dza lino shango vha dzi amba mahayani
na kha vhupo ho teaho.
U shumiswa ha luambo u mona na dzango l othe la Afrika hu na zwine zwa fana na zwine lwa shumisiwa
zwone kha la Afurika Tshipembe. (Vhathu vha na dzangalelo la u guda dzinwe nyambo musi hu na
zwiitisi zwauri vha davhidzane ngadzo, zwi kwamanaho na vhuvhambadzi na mishumo ya zwa ikonomi).
Nyambo dzine dza shumiswa nga maanda kana nga vhathu vhanzhi dzi anzela u shuma sa nyambo dza
u konanya kana nyambo dza tshifhinga tshothe. Hu na nyambo nnzhi dzine dza shumiswa tshifhinga
tshothe kha la Afrika dzi fanaho na Arabic, Kiswahili, Hausa, Fulfulde, Kanuri, Kikongo, dzine dza
fhandekanya mikano ya lushaka na u shumiswa kha mishumo ya vhuvhambadzi kha dzingu na
tshumisano.
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
10
Nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe dzi shumiswa nga ndila i fanaho sa nyambo dza tshifhinga
tshothe u mona na Tshipembe ha Afurika. Sa tsumbo: Tshindevhele, tshi shumiswa nga vhunzhi
Zimbambwe na kha zwipida zwa Devhula ha la Afurika Tshipembe, nahone lu a pfiwa nga vhaambi vha
dzinwe nyambo dzi welaho kha lushaka lwa nyambo dza Nguni (Tshizulu tshi shumiswa sa luambo lwa
vhudavhidzano ha tshifhinga tshothe kha la Afurika Tshipembe nga 70% ya vhadzulapo naho hu uri
vhaambi vhatsho vha vhukuma vha tshi tou vha 22% fhedzi). Tshitswana ndi luambo lwa Vhutswana
fhedzi lu ambiwa nga maanda kha mavundu mavhili a Afurika Tshipembe. Tshitsonga tshi a ambiwa kha
la Mozambique na kha la Afurika Tshipembe. Tshivhuru ndi luambo lune lwa shumiswa nga maanda
kha la Namimbia na kha vundu la Devhula ha Kapa, nahone tshi a shumiswa nga ndila eneyo nthihi na
kha mavundu o vhalaho a Afurika Tshipembe. U tou amba ngoho, luambo lunwe na lunwe lwa tshiofisi
lwa Afurika Tshipembe hu na hune lwa ambiwa hone kha vundu la Tshipembe ha Afurika dzi tshi khou
shumiswa sa nyambo dza vhudavhidzano ha tshifhinga tshothe.
6.2 U shumiswa ha luambo luthihi ndi u dzhielwa maanda
Hu na u sudzuluwa huhulu ha vhathu vha shumisaho nyambo idzi u mona na mikano ya vundu la
Tshipembe ha Afurika kha zwa vhuvhambadzi kha vhuimo ha ikonomi yapo na kha vhuimo ha ikonomi
ya kha vundu. Kha linwe sia, avho vhe vha vha vhe kha vhuimo ha ntha, ha mushumo wa vhuimo wa
ntha wa iknomi, vha mbo di dzulela u vha vhaambi vha Tshiisimane, na u shumisa zwituku Tshivhuru,
kha lino shango: kana vhaambi vha Tshifura, Tshiphothogisi kha manwe mashango a Afurika.
U kholonaiza ho disa maitele o fhambanaho a u fara mashango a kundiwaho o tsikeledziwa. Inwe ya
thulusi dza maanda ndi luambo. Vhathu vha nga si kone u kovhekana maanda arali vha sa koni u
swikelela kha nyambo dzine dza khou shumiswa nga avho vha no khou vhusa. Kha la Afurika, nyambo
dza vhadzulapo dzo vha dzi tshi vhoniwa tshifhinga tshothe sa dzine dza khou tatisana na maanda a u
kholonaiza. Khathihi na kholonializimu, kuhumbulele kwa Vhukovhela, saintsi na thekhinolodzhi zwo
vha zwithu zwi dzhielwaho ntha vhukuma. Ndivho ya vhadzulapo, saintsi, mishonga na ikonomi yapo,
kha maitele eneo zwo do xedza vhuimo zwa mbo di dzumbama. Zwo dzumbama kha nyambo dzapo,
dze dza vha dzi sa shumiswi kha mishumo ya ntha nga vhavhusi vha muvhuso vha kholonilizimu vha lino
vundu. Tshi mangadzaho ndi tsha uri, vhuimo ha ntha ho fhiwa avho vhe vha vha vha tshi shumisa
luambo lwa lifhasi lothe, nangwe hu uri vho vha vha tshi kona u amba luambo luthihi fhedzi, ngeno hu
uri vhaambi vha nyambo nnzhi kha nyambo dza vharema a vho nga dzhielwa ntha kha mpho yavho ya
vhudavhidzano na ndivho yavho. Vhaambi vha nyambo dza lifhasi kha la Afurika nga u angaredza a
vho ngo kona u pfesesa thodea ya u guda nyambo dza vhadzulapo.
6.3 Ndeme ya u shumisa nyambo nnzhi
Mulayotewa u ri fha tshifhinga tsha u vhuedzedza murahu ndeme ya nyambo nga vhunzhi kha la Afurika
Tshipembe, na uri nga u ita ngauralo hu do vha hu tshi khou wanulula ndivho nnzhi yo vhulungiwaho ye
ya dzumbama. Haya maitele a na zwivhuya zwinzhi kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe.
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
11
Thundu ya avho vhathu vhane vha kona u swikelela kha ndivha ya vhadzulapo na dzisisteme dza
luambo, hu tshi khou katelwa na Luambo lwa Tsumbo lwa Afurika Tshipembe, vhane vha amba
nyambo nnzhi, dzi do sedzuluswa ndeme dzadzo hafhu.
Vhuimo uhu he ha vha hu tshi khou dzhiela ntha avho vhe vha vha tshi amba Tshiisimane, nagwe hu uri
vha vha vha tshi kona u amba luambo luthihi fhedzi, kana vhe vha vha tshi kona fhedzi saintsi ya
Vhukovhela na thekhinolodzhi, vho vha vha tshi do diswa kha kuvhonele kwo tikedziwaho kune kwa
dzhiela ntha ndivho yothe na vhukoni ha vhudavhidzano. Kuhumbulele kwa uri vhathu vhane vha kona
u amba Tshiisimane zwavhudi vha na vhukoni ku fanela u vhetshelwa thungo arali ri tshi khou toda u
bvelaphanda zwavhudi kha demokirasi ya tshitshavha hune khatsho phambano ya tanganedziwa, u d
iimisa ha vhadzulapo na ndivho yo fhambanaho zwa tutuwedziwa.
U alusiwa ha vhudavhidano nga nyambo nnzhi, hu dovha hafhu ha ri fha tshifhinga tsha u kona u shela
mulenzhe tshothe kha vhupo ha lifhasi lothe, sa izwi u mona nalo hu tshi do ri isa kha u guda nyambo
dzine dza shumiswa kha vhudavhidzano ho tandavhuwaho kha sia la vhubindudzi na vhudavhidzano ha
lifhasi. Sa tsumbo, hu do ri isa kha u divha Tshiphothogisi, Tshifura, Swahili, Tshiarabu na Hausa kha
vhudavhidzano na tshumisano kha la Afurika.
Thodisiso yo itiwaho kha lino shango nga vho 1930 na vho 1940 yo shumbedza zwauri vhathu vhane
vha kona u amba nyambo mbili vha sumbedza u kondelela huhulu kha vhutshilo nahone vha nga kona
u bvelephanda kha pfunzo u fhirisa vhathu vhane vha amba luambo luthihi fhedzi. Thodisiso iyi yo dzula
i sa khou vhonala minwaha i swikaho fumitanu. Ndi hone zwino i tshi khou tikedziwa nga thodisiso dzo
itiwaho kha manwe mashango, u fana na Amerika Devhula, Austrlia, India na Scandanavia. Ndi uri u
bva kha zwothe ndudzhendunzhe ya kutshilele na sia la pfunzo, u alusiwa ha nyambo nnzhi hu nga vha
na zwivhuya kha tshitshavha tshothe tsha la Afurika Tshipembe.
6.4 Vhushaka vhukati ha vhudavhidzano ha nyambo nnzhi na pulane ya mvelaphanda ya
lushaka
U itiwa ha mulayo wa luambo wa shango lothe na u thomiwa u toda u dzheniswa kha pulane yothe nga
u angaredza hu tshi khou itelwa mvelaphanda ya lushaka. Vhoradzipfunzo (vhonani tsumbo ya Tripathi
1990, Akinnaso 1991 na Siatchitema 1992) vhe vha sengulusa maitele a milayo na u i thoma kha lino
dzhango vha sumbedza u nyanyuwa he ha bvelela, hune sa tsumbo, nyambo kha milayo ya pfunzo a i
tshimbilelani na ine ya vha i kha pulane ya shango kha mvelaphanda. Zwine zwa anzela u itea ndi zwauri
pulane ya shango (pulane ya ikonomi) i anzela u thutha pulane ya nyambo kha pfunzo sa zwe zwa
bvelela tshifhinga tshothe kha l a Afurika, hune u aluswa ha u shumiswa ha Nyambo dza Vharema kha
pfunzo hu dzhielwa fhasi nga thodea ya vhukoni kha nyambo dza kale dza vhakholonaizi kha maimo
a politiki ya shango na kha maanda a ikonomi.
Vhoradzipfunzo vhanzhi kha lino dzhango vho ita na u sumbedza vhushaka vhukati ha u kundelwa ha
Afurika "u bvelaphanda" na u thomiwa ha milayo ya luambo ine ya fana na ya mashango a Vhukovhela,
ine ya dzhiela fhasi ngoho ya u shumiswa ha vhudavhidzano nga nyambo nnzhi dza kha dzango (vhonani
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
12
tsumbo Djite 1993). Vha dovha vha sumbedza vhushaka vhukati ha u kovhekanyiwa ha zwishumiswa
zwa mvelaphanda na u davhidzana nga luambo luthihi hu kombetshedzaho kha milayo ya luambo kha
pfunzo. Manwe mashango kha la Afurika a a kombetshedziwa u ri kombetshedza ngauri kuhumbulele
kana ndeme ya u sumbedza yo kwamiswa na nyambo dza Vharema, ngeno milayo ya luambo yo
kundelwa kha milingo ya vhudavhidzano ha u shumisa luambo luthihi lwa tsumbo ya mvelaphanda ya
vhukovhela na thuso yothe. Arali mashango ayo o vha o kona u dzhiela ntha na u shuma nga nyambo
dza Vharema, vhuimo ha u shumiswa ha nyambo dzavho wo vha u tshi do vha u munwe-vho.
7. U dzhia tshitoko
Vhusimaulayo ha PANSALB ndi tsumbo khulwane ya uri hu na vhudifhinduleli ha u didzhenisa na u
lavhelesa mulayo wa luambo na pulane dzo tandavhuwaho tshothe u katela tshipida tshinwe na tshinwe
tsha tshitshavha nahone ndi zwinezwi zwine zwa ri vhea phanda ha manwe mashango. Ri na zwivhuya
zwo engedzedziwaho zwa u kona u guda kha ndila dzo nangiwaho hunwe fhethu kha lino dzango. Huna
manwe maga a ndeme, ane a toda u tevheliwa kha u bula na u thoma mulayo wa luambo une wa nga
konadzea na pulane.
7.1 Mulayo wa luambo na maitele a u pulana
Maga a tevhelaho a toda u tevheliwa kha u thoma mulayo nga ndila yavhudi:
??u tevhedza mbekanyamaitele ya u sumbedza milayo ya luambo sa zwe ya bulisiwa zwone kha
Mulayotewa
??humbulelani ni talutshedze mulayo wa nyambo wo ditikaho nga mbekanyamaitele iyi;
??u nanga lushaka lwa maitele a u pulana nyambo lune lwa nga kona u shumisa mbekanyamaitele iyi;
??talutshedzani mikano;
??nwalani pulane ya u thoma ine ya angaredza u shela mulenzhe ha muvhuso na tshitshavha tsha
vhadzulapo;
??vhonani zwauri mulayo wa nyambo na pulane dzo lukiwa nga ngomu kha pulane ya mvelaphanda
ya lushaka
??wanani zwikundisi zwa mbekanyamaitele henefha vhukati, ni shume nazwo nga ndila yavhudi;
??anganyani tshifhinga tshine na nga fhedza ngatsho;
??divhadzani nga ndila yavhudi muvhuso na tshitshavha tsha vhashumi.
7.2 Khethekanyo ya vhudifhinduleli
Muhasho wa Ati, Khalistha, Saintsi na Thekhinolodzhi (DACST) wo no di thoma kale maitele a u t
alutshedza nga ntha pulane ya lushaka ya nyambo. Nga tshifhinga tsha musi maitele aya a tshi thoma,
Mulayotewa wa 1996, nga maanda zwipida zwa luambo zwo vha zwi saathu u dzudzanyiwa. Ndi
zwauri khethekanyo ya vhudifhinduleli yo vha i sa pfali sa zwine ya vha zwone zwa zwino. Zwi vho tou
vha kombekombe zwino zwauri PASALB na DACST vhothe vha fare nyambedzano nga hazwo hu tshi
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
13
khou itelwa zwauri hu so ngo vha na u dovhololwa ha mishumo hu tshi khou kateliwa na u thivhela u
vhumbiwa ha zwigwada zwi no do vha na vhudifhinduleli.
DACST nga tshino tshifhinga yo thoma mishumo mivhili ya ndeme, ine ya hwala tshothe vhudifhinduleli
ha muvhuso hu u itela u fha maanda na vhuimo hu edanaho kha u shumiswa ha nyambo dza 11 dza
tshiofisi:
??u thomiwa ha fulofulo la u tsivhudza vhathu, lo vhetshelwaho minwaha ya 1998 u swika 1999;
??U thomiwa ha talutshedzo dza tshumelo ya dzithingo ine ya ita zwauri vhathu vha kone u swikelela
kha lunwe lwa nyambo dza tshiofisi, na dzinwe nyambo dza u engedzedza dzine dza vha na
mushumo, kha tshumelo ya shishi.
Zwothe hezwi zwi do thusedza muvhuso kha u swikelela vhudifhinduleli hawo nahone ndi zwithu zwo
thomiwaho zwine zwa fanela u tikedziwa nga PANSALB.
Musi muvhuso u tshi khou thoma maitele a u fha maanda a vhuimo vhu edanaho na u shumiswa ha
nyambo dza tshiofisi, mushumo wa PANSALB ndi wa u khwathisa na u thoma tshumelo ya mbumbo
dza tshitshavha dzine dza tikedza mvelaphanda ya zwikili zwa vhudavhidzano nga nyambo nnzhi na fha
maanda na u shumisa tshothe zwishumiswa zwa vhathu vhane vha amba nyambo dzinwe nga nnda ha
Tshiisimane. Sa tsumbo, PANSALB i do tutuwedza mvelaphanda ya:
??tshitshavha tsho di tikaho nga u dologa na u phindulela;
??matheriala a zwa pfunzo na manwalwa a nyambo dza lino shango dzine dza katela nyambo dza tahe
dza tshiofisi, Luambo lwa Tsumbo lwa Afurika Tshipembe, na nyambo dza Khoe na San;
??dzidikishinari dzine dza engedzedza u swikelela kha nyambo dzi no wanala kha muta wa nyambo;
??u shumiswa tshifhinga tshothe ha nyambo dza vhadzulapo na nyambo dza vhuvhambadzi na vhahura
vhashu kha la Afurika;
??u shumisana na mashango a vhahura kha mishumo ya u bveledza nyambo kha nyambo dzine dza
shuma na sheli ha mikano wa shango lashu;
??Mbekanyamishumo dza u funza vhukati ha vhaambi/vhashumisi vha, ngamaanda, nyambo dza lino
shango, kha pfunzo ya luambo, na mushumo wa u bvelephanda;
??maitele na dzimbekanyamishumo dzine dza fhata vhuimo vhukati ha nyambo dza lino shango na
vhadzulapo u shumisa nyambo dzavho na ndivho ya vhutshilo havho.
Mafhelelodzoni, dzikomiti dza nyambo dzi toda u fhiwa maanda a u dzhiela ntha zwine nyambo dzavho
dza nga mveledza kha kutshilele, pfunzo na ikonomi arali vhudavhidzano ha nyambo nnzhi hu tshi fanela
u dzhiiwa sa mathomo avhudi kha lino shango.
8. Magumo
Mafhelelodzoni, PANSALB i khou toda u tutuwedza u fhiwa maanda ha vhaambi vha nyambo uri vha
vhone vhudi na mushumo wa ndeme wa nyambo dzavho. Vhudavhidzano nga nyambo nnzhi hu do
dzhia maanda kha lino shango musi nyambo dzashu dzothe dzi na ndeme kha tshitshavha tshothe.
Vhuimo ha PANSALB kha nyambo nnzhi
14
9. Dzitsumbedzi
Akinnaso F N 1991 Toward the Development of Multilingual Language Policy in Nigeria. In Applied
Linguistics, Vol. 12.1:29-61.
Alexander N 1989 Language Policy and National Unity in South Africa/Azania. Cape Town:
Bunchu Books.
Alexandre N 1995 Presentation to the Department of Constitutional Development, February 1995.
Crystal 1987 The Cambridge Encylopedia of Language. Cambridge: CUP.
Department of Arts, Culture, Science and Technology 1996. Towards a National Language Plan
for South Africa. Final report of the language Plan Task Group (LANTAG).
Pretoria: DACST.
Djite P 1993 Language and Development in Africa. International Journal of the Sociology of
Language 100/101: 148-166.
Gogolin I 1993 'The "monolingual habitus" as a concept for understanding reactions of standard
language teaching to multilingualism. Paper delivered at the 10 World Congress of the
Internationala Association of Applied Linguistics, Amsterdam, August 1993.
Heugh K 1995 "Disabling and Enabling: implications of language policy trends in South Africa". In
Mesthrie, R (ed.) Language and Social History. Cape Town: David Philip.
Heugh K 1999 "Recovering multilingualism: language policy developments in South Africa". In Metshrie
R (ed) forthcoming.
MacMillan C M 1986 "The Character of Language Rights, Individual, group or collective rights?"
Paper for the Political Theory section of the Annual Meeting of the Canadian Political
Science Association, in Winnipeg, June 8.
Pana South African language Board Act, No 59 of 1995. Govermnet Gazette. Vol 363. No. 16726.
Cape Town: Government Printer.
Pattanayak D 1988 "Monolingual myopia anda the petals of the Indian lotus: Do many languages devide
or unite a nation?" In Skutnabb-Kangas T & Cummins J (eds) Minority Education:
From Shame to Struggle. Clevedon: Multilingual Matters.
Ruiz R 1984 Orientations in Language Planning". Journal of the National Association for Bilingual
Education. Vol 8:15-34.
Ruiz R 1988 "Official Languages and Language Planning". In K Adams & Brink (eds.) Official
English in the border states. Tusco: University of Arizona Press.
Schmied J 1991 English in Africa: an introduction. London: Longman.
Siatchitema A K 1992 'When nationalism conflicts with nationalist goals: Zambia'. In Crawhall N T
(ed) Democratically Speaking. Cape Town: National Language Project.
Skutnabb-Kangas T 1988 "Multilingualism and the education of minority children". In Skutnabb-
Kangas T & Cummis J (eds) Minority Education: Forum Shame to Struggle.
Clevedon: Multilingual Matters.
The Constitution of the Republic of South Africa, Act 108 of 1996.
Tripathi P D 1990 English in Zambia: The nature and prospects of Africa's new Englishes'. In English
Today, 6.3:34-38.

AFRICAN NATIONAL CONGRESS NDI MINI?


* ANC ndi dzangano la mbofholowo. Yo vhumbiwa nga 1912 u itela u fhata vhuthihi vhukati ha vhathu vha Afrika, khathihi na u tshimbidza nndwa ya u bveledzisa tshanduko dza politiki, vhutshilo na ikonomi. 
* Minwahani ya fu-tahe (90) yo fhiraho, ANC yo ranga phanda nndwa ya u fhelisa khethululo nga lukanda na u kwanyeledzana, ya dovha hafhu ya dzudzanya migwalabo ya vhathu nga vhunzhi, na u huwelela thuso u bva kha mashango a nnda khathihi na u lwa nndwa ya zwihali hu tshi lwelwa u fhelisa apartheid. 
* ANC you bveledza demokirasi yo khwathaho nga khetho dza 1994, he ya newa maanda a u ambedzana nga ha Ndayotewa ntswa ya demokirasi ya Afrika Tshipembe. Ndayotewa ntswa yo tendelwa nga 1996. 
* ANC yo dovha ya khethiwa hafhu nga 1999 u itela u ranga phanda muvhuso wa shango na mivhuso ya dziphurovintsi, yo newa maanda mahulwane hafhu. 
* Mitheo ya ANC I tiwa nga mirado yayo nahone vharanga phanda vha na vhudifhinduleli kha mirado ya dzangano. 
* U vha murado wa ANC zwo tendelwa kha vhadzulapo vhothe vha Afrika Tshipembe vhare na minwaha ya ntha ha 18, hu sa lavheleswi lukanda kana muvhala, tenda vha vha vhatshi tenda kha mitheo na dziphurogireme dza ANC. 
NDIVHO DZA ANC NDI DZIFHIO?
* Ndivho khulwane ya ANC ndi u bveledzwa ha Afrika Tshipembe lire na vhuthihi, li sa khethululi u ya nga lukanda, mbeu nahone la demokirasi. 
* Hezwi zwi amba u vhofhololwa ha vhathu vha Afrika vhothe nga maanda vhathu vharema u bva kha mitsiko ya politiki na ikonomi. Zwi amba u khwinisa vhutshilo ha vhadzulapo vhothe vha Afrika Tshipembe, nga maanda vhashai. 
* Nndwa ya u swikela kha heyi ndivho I pfi ndi nndwa ya National Democratic Revolution. 
NDI MINI ZWI LANGAHO MITHEO YA ANC?
Freedom Charter, ye ya tendelaniwa khayo nga Khuvhangano ya vhathu nga 1955, I kha di vha bugu yone yone ya mitheo ya ANC.
Freedom Charter I amba uri:
* Vhathu vha do vhusa 
* Tshaka dzothe dza shango dzi do vha na pfanelo dzi linganaho 
* Vhathu vha do kovhekana lupfumo lwa shango 
* Shango li do kovhekanyiwa vhukati ha vhothe vha li shumaho 
* Vhathu vhothe vha do lingana nga fhasi ha mulayo 
* Vhathu vhothe vha do vha na pfanelo dza vhuthu dzi fanaho 
* Hu do vha na mishumo na tsireledzo 
* Minango ya pfunzo na mvelele I do vulea 
* Hu do vha na dzinndu, tsireledzo na u dzulisea 
* Hu do vha na mulalo na vhukonani 
Nga 1994, ANC yo phetha Phurogireme ya Mvusuludzo na Mveledziso (Reconstruction and Development Programme (RDP)) sa wone mutheo muhulwane uno do langa ANC kha mushumo wa u shandukisa Afrika Tshipembe. Phorogireme dza vhuthogwa dza RDP ndi:
* U swikela kha thodea dza vhathu dza vhuthogwa 
* U bveledzisa tshomedzo dza vhathu 
* U fhata ikonomi 
* U bveledza muvhuso wa demokirasi na shango la demikirasi 
TSWAYO DZA ANC DZO IMELA MINI?
* Fulaga ya ANC yo itiwa nga mitalo midenya I linganaho ya muvhala mutsu, mudala na wa musuku. Muvhala mutsu wo imela vhathu vha Afrika Tshipembe vhe minwaha minzhi vhukuma vha lwela mbofholowo. Muvhala mudala wo imela shango le la tshidza vhathu vhashu u bva kale na kale, le vha bviswa khalo nga mivhuso ya vhuthubwa na ya apartheid. Muvhala wa musuku wo imela dziminerala na dzinwe tshomedzo dza mupo dza Afrika Tshipembe dzine dza vha dza vhathu vhalo vhothe, fhedzi nthani ha izwi dza shumiswa u itela u thusa vhathu vha si vhanzhi vha lushaka lutuku.
  
* Logo i katela pfumo na tshitangu zwo imelaho nndwa dza u thoma dza u lwana na vhuthubwa, khathihi na u imela nndwa ya zwihali ya mmbi ya kale ya vhupileli ya ANC, Umkhonto we Sizwe, na u dovha zwa imela nndwa ya ANC ya u fhelisa khethekanyo nga lukanda. Vhili li ya murahu u swika nga tshifhinga tsha khampheni ya Khuvhangano ya Vhathu ye ya phetha kha Freedom Charter, lo imela u tangana ha vhathu vha Afrika Tshipembe kha nndwa ya mbofholowo. Ndi luswayo lwa maitele o khwathaho a ANC a u sa khethulula nga lukanda. Feisi yo faraho pfumo I sumbedza maanda a vhathu vhare na vhuthihi kha nndwa ya mbofholowo na ndingano.
  
* Tshilogeni tsha ANC Amandla ngawethu kana Matla ke arona zwi amba uri "maanda ndi a shu', zwo imelaho zwe Freedom Charter ya bula zwone uri vhathu vha do vhusa. Ndi maipfi a u sumbedza vhudiimiseli ha ANC kha u fhata na u bveledza demiokirasi khathihi na u shela mulenzhe ha vhathu kha nndwa ya u khwinisa vhutshilo havho. 
MURADO WA ANC U NA VHUDIFHINDULELI VHUFHIO?
Ndeme na mitheo ya murado wa ANC I katela:
* Vhulenda na u di imisela kha nndwa ya mbofholowo u sa iteli zwinwe zwithu nga nndani ha mveledziso ya lushaka lwa demokirasi lu sina khethululo nga lukanda kana mbeu. 
* U dzhiela ntha na u vha na lutamo kha zwithu zwi kwamaho vhathu, zwo sumbedzwaho kha mitheo Batho Pele - vhathu u thoma. 
* U di imisela kha u bveledza mitheo ya dzangano na phetho dzo dzhiiwaho nga vhathu. 
Mirado ya ANC yo lavhelelwa u:
* Vha mirado ya burantshi ya ANC, u badela tshelede ya u vha murado na u thusa kha u vhumba ANC 
* Shela mulenzhe nga vhudalo kha u amba, u vhumba na u bveledzisa mitheo na phurogireme dza ANC 
* U tenda na u imelela phetho dza zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa dzangano 
* U fhata vhuthihi ha ANC na dzangano la demokirasi khathihi na u lwa na zwa tshanda nguvhoni, u neana mishumo nga tshidivhano na u vhumba zwigwada zwa u bveledza dzinndwa vhukati ha mirado ya dzangano 
* U lwa na khethululo nga lukanda, u fhandekanya vhathu nga vhubvo havho, khethululo u ya nga mbeu, vhurabeli na u sa tendela mihumbulo yo fhambanaho ya vhathu ya politiki khathihi na u lwa na khethekanyo inwe na inwe 
* U dzulela u divha mafhungo maswa a politiki na manwe-vho khathihi na u dzulela u fhata vhukoni hau sa ngudo ya vhutshilo 
* U dzulela u kwamana na vhathu na u dzhenelela kha mishumo ya vhudzulaponi hau, 
* U di fara nga ndila ya tsumbo duvha linwe na linwe, na u sa shumisa tshiimo tsha vhudifhinduleli u itela u di pfumisa. 
ZWIVHUMBEO ZWA ANC NDI ZWIFHIO?
* Burantshi ndi tshone tshivhumbeo tsha u thoma tsha ANC hune mirado ya shela hone mulenzhe kha mishumo ya ANC na nyambedzano dza politiki. Burantshi ndi yone murangaphanda wa vhudzulapo hune ya imelela zwothe zwi kwamaho vhadzulapo nga u amba nga hazwo na u ita uri vhadzulapo vha shume vhothe kha mveledziso ya vhupo havho. Burantshi inwe na inwe I khetha Branch Executive Committee kha mutangano gute wa nwaha (Annual General Meeting).
  
* Regional Executive Committee (REC) I khethiwa kha Khuvhangano ya Dzingu nga murahu ha minwaha mivhili nga vhaimeleli vha dziburantshi dza lenelo Dzingu.
  
* Provincial Executive Committee (PEC) I khethiwa kha Khuvhangano ya Vundu nga murahu ha minwaha miraru nga vhaimeleli vha dziburantshi kha lenelo vundu.
  
* National Executive Committee (NEC) ndi tshone tshivhumbeo tshihulwanesa tsha ANC vhukatini ha dzikhuvhangano nahone ina vhudifhinduleli ha u ranga phanda dzangano. I khethiwa nga murahu ha minwaha mitanu kha Khuvhangano ya Shango. NEC I khetha National Working Committee (NWC) u bva kha mirado yayo u itela u langula mishumo ya dzangano duvha linwe na linwe.
  
* Khuvhangano ya Shango (National Conference), ine ya fariwa luthihi nga murahu ha minwaha mitanu, ndi tshone tshivhumbeo tshihulwane tsha u dzhia phetho kha ANC. Vhaimeleli vha dziburantshi vha nga swika 90% ya vhurumelwa ho tendelwaho u voutha kha Khuvhangano ya Shango. National General Council (NGC) I fariwa vhukati ha Khuvhangano dza Shango u itela u sengulusa phurogireme ya dzangano.
  
* ANC Women's League, ndi tshivhumbeo tsho di imisaho nga tshothe kha ANC. Ndivho dzatsho ndi u imela na u lwela pfanelo dza vhafumakadzi u bva kha khethekanyo na u kwanyeledzwa zwo fhambanaho khathihi na u itela uri vhafumakadzi vha kone u shela mulenzhe kha vhutshilo ha dzangano. Women's League yo vulelwa u dzhenelelwa nga vhasadzi vhothe vha re mirado ya ANC.
  
* ANC Youth League na yone I shuma sa tshivhumbeo tsho di imisaho nga tshothe, tshire na ndivho dza u bveledza vhuthihi na u ranga phanda vhaswa kha u lavhelesana na u shuma na thaidzo dzi kwamaho vhaswa, khathihi na u itela uri vhafumakadzi vha kone u shela mulenzhe kha vhutshilo ha ANC. U vha murado wa ANCYL zwo vulelwa vhathu vhothe vhare na minwaha ya vhukati ha 14 na 35. 
TRIPARTITE ALLIANCE NDI MINI?
ANC ina vhushaka na tshumisano na South African Communist Party (SACP) na Congress of South African Trade Unions (COSATU). Dzangano linwe na linwe kha hovhu vhushaka ndi dzangano lo di imisaho nga lothe lire na ndayotewa yalo, mirado na dziphurogireme. Vhushaka hohu ho vhumbuwa nga nthani ha ndivho dzi fanaho na vhudiimiseli kha nndwa ya mbofholowo ya National Democratic Revolution, khathihi na nga nthani ha thodea ya u bveledza vhuthihi kha vhathu vhothe vho fhambananaho vha Afrika Tshipembe.
HUNE VHA NGA WANA ANC
Dziburantshi dza ANC dzi wanala kha dorobo inwe na inwe na mivhunduni yothe ya mahayani Afrika Tshipembe. ANC ina Ofisi Khulwane yayo, Ofisi dza tahe dza mavundu na ofisi nnzhi dza madzingu.
 

U vhaliwa ha vhathu zwikoloni zwashu
 
Nga Tshimedzi / Khubvumedzi, kha ohe a Afurika Tshipembe vhana vha o shela mulenzhe kha thandela i takadzaho ine ya vhidzwa u pfi SentsasiTshikoloni.
 
SentsasiTshikoloni i khou tshimbidzwa nga zhendedzi ashu a tshiofisi a zwitatisitiki ine a vhidzwa u pfi Zwitatisitiki Afurika Tshipembe, na Muhasho wa Pfunzo.  I o dzhenisa vhohe vhadededzi na vhagudiswa, vha tshi khou shumisana vhohe dzikilasini dzavho.  Vhagudiswa vhe nga fhasi ha vhadededzi vha o kuvhanganya mafhungo nga ha vhone vhane, tshikolo tshavho na vhupo havho ha hayani.  Mafhungo ane a o kuvhanganyiwa a o vha tshipia tsha ndeme tsha dathabeisi ya lushaka na ya ifhasi, nahone hu o netshedzwa mawe mafhungo a no nga eneo u bva mashangoni a no nga sa United Kingdom na Australia, ane a khou ita thandela i fanaho na yenei.
 
Datha i o shumiswa kha u bveledza matheriala wa u funza une wa o thusa vhana, u fana na wana wavho uri a pfesese zwitatisitiki na nga nila ine zwa nga shumiswa ngayo.  SentsasiTshikoloni i o thusa hafhu vhana u pfesesa ndeme ya sentsasi ya vhathu ya lushaka, ine ya o vha hone nga Tshimedzi.  Sentsasi ya uno waha ya vhathu i ivhea nga u pfi Sentsasi 2001.
 
Sentsasi ya vhathu ndi mini?
Kha a Afurika Tshipembe, sentsasi ya vhathu i vha hone tshifhinga tshohe nga murahu ha miwaha mianu.  Nga tshifhinga tsha sentsasi muthu muwe na muwe u a vhaliwa, ha kuvhanganyiwa na mafhungo a uri vhathu vha dzula hani na hune vha dzula hone.  Haya mafhungo (ane vhorazwitatisitiki vha a vhidza uri uri ndi datha) a shumiswa nga mihasho ya muvhuso, vhavhusi vhapo na vhapulani u vhona zwauri ndi ngafhi hune zwishumiswa zwa khou oea nga maana.
 
Hezwi zwi amba zwauri mafhungo ane a kuvhanganyiwa kha sentsasi ya vhathu a shumiswa kha u vhona uri ndi ngafhi hune ha tea u fhaiwa zwikolo na dzikiliniki, ndi vhupo vhufhio vhu oaho vhuendedzi ha khwine, na uri ndi ngafhi hune ha tea u iswa mai nga dzibommbi na muagasi.  Datha ine ya kuvhanganywa kha sentsasi ya vhathu i o dovha ya shumiswa kha u vhona uri ndi ngafhi hune ha tea u iswa zwishumiswa kha u bveledza vhupo ha mahayani, u khwinisa orobo na u fhelisa vhushai.
 
Ni ngani ri tshi tea u shela mulenzhe kha sentsasi 2001
Masheleni a tshitshavha tshavho.  Nga u shela mulenzhe kha sentsasi, vha o thusa tshitshavha tshavho uri tshi wane masheleni ane tsha khou a oa kha dzitshumelo na mvelaphana.
Ndangulo ya tshiwo.  Mafhungo a sentsasi a o thusa vha mutakalo u gaganya u phaalala ha malwadze a ngaho sa khoera.  Musi ho vha na mualo wa mai, mafhungo a sentsasi a o tsivhudza vhaphalali na vha dzitshumelo dza shishi u ivha uri ndi ngafhi hune ha khou oea thuso nga u avhanya, na uri ndi vhathu vhangana vhane vha oa thuso.
U khwinisa dzitshumelo.  Datha ya sentsasi i vhudza vhapulani uri ndi ngafhi hune ha khou oea zwikolo, dzikiliniki na dzithumelo dzine dza oea vhutshiloni
Itani uri muvhuso u ni shumele.  Sentsasi 2001 ndi nila yavhui ya u vhudza vharangaphana vhashu uri ndi rine vhonnyi na zwine ra oa zwone.  Mafhungo ane a wanala kha sentsasi a thusa uri tshelede dza muvhuso dzi shumiswa ngafhi.

Thusani mua wau.  Nomboro dza sentsasi dzi o thusa muvhuso kha u pulana na u thoma dzimbekanyamushumo na dzitshumelo kha tshifhinga tshi aho.  Datha i bvaho kha sentsai i dovha ya vhea mutheo wa u pulana vhumatshelo.  U pulana havhui ha tshifhinga hu o ita uri vhone na vhana vhavho vha vhuelelwe.
 
Naa sentsasi 2001 ndi ya lini?
Vhathu vho tholiwaho vhe vha gudela u kuvhanganya mafhungo, vhane vha vhidzwa u pfi ndi vhavhali (enumeretors) vha o dalela mua wa havho vhukati ha dzi 10 na dzi 31 dza Tshimedzi.
 
U wana zwinzhi nga vhualo nga ha SentsasiTshikoloni kha vha rwele lutingo kha nomboro yashu ya mahala ya 0800 201 402; kha vha ri walele kha Private Bag X44, Pretoria, 0001; kha vha dalele website yashu kha www.censusatschool@statssa.pwv.gov.za 


 
THE AIDS CONSORTIUM (KHONTSOTHIAMU YA AIDS)
("Consortium" [Khontsothiamu] ya AIDS ndi dzangano lo vhumbiwaho nga zwigwada zwo fhambanaho zwine zwa khou shumana na u lwa na AIDS na HIV)
TSHATA YA PFANELO DZA NGA HA AIDS NA HIV
Ndivhiso nga ha Tshata
1. Madzangano a re na tshivhalo ane a khou shumana na u lwa na AIDS o fara mutangano wa u amba nga ha fhungo la u dzudzanywa ha tshata ya pfanelo dza vhathu vha re na AIDS kana HIV. Mutangano wo farelwa Centre for Applied Legal Studies nga Lavhuvhili la 12 Novemba/Lara 1991.
2. Mutangano wo humbela komiti ya u dzudzanya yo vhumbiwaho nga maloyara kana vhoramilayo vhararu (Edwin Cameroon na Edward Swanson (CALS) na Mahendra Chetty (LRC) ) u dzudzanya dirafuthi ya tshata.
3. Tshifhingani tshenetsho, vhathu vhe vha vha vhe hone vho da na fhungo la uri hu nga di thomiwa Khontsothiamu ya AIDS, ine ya do shuma i Centre for Applied Legal Studies, u thusedza madzangano a zwa AIDS nga ndila dzo fhambanaho.
4. Kha mutangano wa u thoma wa Khontso thiamu nga la 28 Phando/Janawari 1992 dirafuthi ya tshata yo sumbedziwa vhathu na u reriwa nga hayo. Dirafuthi hei yo dzudzanywa ho sedziwa manwalo a lifhasi hu tshi katelwa na Manifesito ya Montreal ya Pfanelo na Thodea dza Vhathu vha khou u Tshila vhe na Vhulwadze ha HIV (Manifesto of the Universal Rights and Needs of People with HIV Desease) khathihi na linwalo la United Kingdom Declaration of Rights of People with HIV and AIDS. Fhedzi dirafuthi hei i fhambana na haya manwalo kana manwe manwalo kha kudzudzanywelwe na zwo nwalwaho khayo, nga ndila ye a dzudzanyululwa ho sedziwa zwa fhano Afrika-Tshipembe.
5. Tshata yo do ambiwa nga hayo nga ndila yo tandavhuwaho, ha itiwa na dziamendemendi dza tshivhalo kha mitangano ya Khontsothiamu ye ya tevhela ya dzi 3 na dzi 24 dza Matshi/Thafamuhwe 1992. Zwa zwino yo no aphuruviwa nga vhaimeleli vha madzangano a no fhira 40 o phadalalaho na shango ane a kwamea nga ha AIDS na HIV.
6. Zwa zwino Tshata yo imela pfanelo ya uri i khwathisedzwe (formal endorsement) nga madzangano o vhumbaho Khontsothiamu ya AIDS, khathihi na nga vhadivhalea vha bvaho masiani othe a zwa tshitshavha tsha shango na nga madzangano a wanalaho vhuponi hothe ha shango. Ho pulaniwa kana u lugiselwa uri Tshata i andadzelwe khagala kha vhathu vhothe nga duvha kana tsini na duvha la World AIDS Day uno nwaha (1 Dizemba/Nyendavhusiku 1993).
TSHATA YA PFANELO DZA NGA HA AIDS NA HIV
(YO APHURUVIWA KHA MUTANGANO WA KHONTSOTHIAMU WA DZI 24 MATSHI/THAFAMUHWE 1992)
MARANGAPHANDA/PHIRIEMBULU
Nga ha u vhonala ha 
* khethululo i re hone i itelwaho vhathu vha re na AIDS kana HIV khathihi na vhafunwa vhavho, mita yavho na vha ne vha vha londota, 
* khombo ya uri u phadalala ha dwadze ili fhano Afrika-Tshipembe zwi do bveledza u sa fariwa nga ndila ya vhudi kha vhathu vho fariwaho nga AIDS kana HIV, 
* thodea ya uri hu vhe na ndivho yo tandavhuwaho nga ha AIDS kana HIV kha vhathu vhothe vha Afrika-Tshipembe, khathihi na 
* thodea ya uri hu itiwe vhukando nga vhathu vhothe vha Afrika-Tshipembe ha u fhelisa u phadalala ha HIV, 
rine, vhathu na zwigwada zwo sianaho hafha fhasi, ri wana zwo fanela u sumbedzisa pfanelo hedzo dzine vhadzulapo vhothe vha vha nadzo kana vha fanela u vha nadzo nahone dzine a zwo ngo tea uri dzi hanelwe u newa vhathu vha re na HIV kana AIDS, khathihi na dzinwe pfanelo.
1. MBOFHOLOWO, U DILAULA, U TSIRELEDZEA HA MUTHU NA U YA HUNE MUTHU A FUNA O VHOFHOLOWA. 
1.1   Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo dzi fanaho na dza vhathu vhothe kha u tshila vho vhofholowa na u dilaula, kha u vha vho tsireledzea na u ya hune vha funa vho vhofholowa.
1.2   Hu songo vha na u thivhelwa ha vhathu kha u ya hune vha funa ngomu shangoni kana kha linwe shango nga mulandu wa uri vha na HIV kana AIDS.
1.3   U khethululwa nga ndila ifhio na ifhio ha vhathu vha re dzhele, zwikoloni, zwibadela kana fhethu hunwe-vho nga nthani fhedzi ha uri vha na AIDS kana HIV a zwi tendelwi.
1.4   Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha a dilaula kha vhukando vhune vha vhu ita vhu kwamaho zwa u malana na u vha na vhana naho hu uri vha do newa ngeletshedzo nga ha zwine zwa do vha bvelelela hu tshi sedziwa vhukando vhune vha funa u vhu dzhia.
2. TSIRELEDZO NA U SA ANDADZIWA HA TSHIIMO TSHA MUTAKALO 
2.1   Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo ya u sa andadziwa ha tshiimo tshavho tsha mutakalo kana tsha HIV.
2.2   Mafhungo nga ha tshiimo tha muthu tsha HIV a songo divhadzwa nga nnda ha thendelo ya muthu onoyo. Musi arali o no lovha, zwi songo divhadzwa nga nnda ha thendelo ya vha muta wawe kana mufunwa wawe, nga nnda ha musi zwi tshi todea nga mulayo kana nga nnda ha musi arali hu na khombo i vhonalaho kha thodea dza vhutshilo ha munwe muthu.
3. U THESITIWA 
3.1   U thesitiwa ha u toda u vhona uri muthu u na HIV zwi fanela u itiwa fhedzi musi muthu o nea thendelo a tshi zwi pfesesa na hone o vhofholowa, nga nnda ha musi hu tshi khou itiwa dziphurogiramu dza u todisisa nga ha malwadze dzine zwa sa sumbe vhathu nga madzina.
3.2   Thesite dza zwa HIV dzine dzi si sumbe vhathu nga madzina nahone dzi no itwa nga ndila ya u tsireledza uri vho thesitiwaho vha si divhee na hone hune vhathu vha eletshedziwa na u khuthadziwa musi vha sa athu u thesitiwa na musi vho no thesitiwa dzi fanela u itelwa vhathu vhothe.
3.3   Vhathu vha ne vha ri vho thesitiwa vha wanala vhe na HIV vha fanela u wana thuso ya tshifhinga tshothe na tshumelo dza mutakalo.
4. PFUNZO YA ZWA AIDS NA HIV 
4.1   Vhathu vhothe vha na pfanelo ya u wana pfunzo ya vhukuma na inifomesheni kana mafhungo o fhelelaho nga ha HIV kana AIDS, khathihi na pfanelo ya u wana ndivho yo fhelelaho nga ha maitele a u zwi thivhela.
4.2   Pfunzo i itelwaho nnyi na nnyi ho lavheleswa u fhelisa khethululo kha vhathu vha re na HIV kana AIDS yo fanela u newa vhathu.
5. U THOLIWA MISHUMONI 
5.1   HIV tshi songo vha tshiitisi tsha uri vhathu vha thesitiwe vha sa athu u tholiwa kana tsha u hanelwa u tholiwa ha muthu munwe na munwe.
5.2   HIV kana AIDS, a zwi itisi, nga ha zwone zwine, u vha zwitikedzi zwa u bvisa muthu mushumoni kana u tsitselwa fhasi mushumoni ( u dimothiwa), u thirantsiferiwa kana u khethululwa mushumoni.
5.3   Zwauri mushumi u na HIV kana u na AIDS a si zwine zwa fanela u ri zwi divhadzwe kha mutholi wawe kana muthu ane a shuma khae.
5.4   A hu na pfanelo kana mbofho i itaho uri vhashumi vha re mushumoni vha fanela uri vha thesitiwe nga ha HIV.
5.5   Inifomesheni na pfunzo nga ha HIV na AIDS, na u kona u wana ngeletshedzo na khuthadzo na u rumelwa hunwe fhethu, zwo fanela u wanala mishumoni nga murahu ha nyambedzano dzo teaho na zwigwada zwa vhaimeleli vha vhashumi.
6. MUTAKALO NA TSHUMELO DZA U THUSEDZA 
6.1   Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo ya u vha na madzulo kana dzinndu, u wana zwiliwa, u newa mindende kana phensheni dza muvhuso, thuso ya ngilafho na ndondolo i fanaho na ya vhathu vhothe vha tshitshavha tsha hashu.
6.2   Akhomodesheni kana vhudzulo ho teaho kha tshumelo dza vhathu na zwithu zwa u shumisiwa zwo fanela u newa vhathu vho farwaho nga HIV kana AIDS.
6.3   Ndila ye muthu a wana vhulwadze uvhu ngayo tshi songo vha tshithu tshine tsha nga itisa uri a itelwe tshitalula kana khethululo kha u newa tshumelo dza mutakalo, zwithu zwa u shumiswa na ngilafho.
6.4   HIV kana AIDS zwi songo vha zwiitisi kha u khethululwa nga tshumelo na zwikimu zwa medikhala eidi.
7. MIDIA KANA ZWIANDADZI ZWA MAFHUNGO 
7.1   Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha na pfanelo ya u farwa zwavhudi nga zwiandadzi zwa mafhungo na u thonifha pfanelo dzavho dza u tsireledzea na u sa andadziwa ha tshiimo tshavho tsha zwa mutakalo.
7.2   Vhathu vha na pfanelo ya u newa ndivhadzo nga maitele o teaho nga ha mafhungo khathihi na pfunzo ya zwa nga ha HIV na AIDS.
8. ISHORENTSI
Vhathu vha re na HIV kana AIDS, na vha ne vha humbulelwa vhe kha khombo ya u farwa nga HIV kana AIDS, vho fanela u tsireledzwa kha tshitalula kana khethululo i si yone kha u vha na ishorentsi.
9. ZWA DZHENDA NA VHATHU VHANE VHA FUNANA 
9.1   Vhathu vhothe vha na pfanelo ya u kombetshedza uri vhone vhane kana vhathu vha ne vha funana navho vha ite vhukando ho fanelaho ha u thivhela uri HIV i si fhirele kha vhanwe vhathu.
9.2   Tshiimo tshine tsha vha tsha sipeshala kha vhafumakadzi tsha u welwa nga khombo malugana na zwenezwi zwi fanela u dzhielwa nzhele na u lugisiwa, khathihi na tshiimo tsha khombo tshine tshi nga wela vhaswa na vhana.
10. VHATHU VHA RE DZHELE 
10.1    Vhathu vha re dzhele vha lwalaho HIV vho fanela u farwa nga ndila ine ya fana na ya zwinwe zwivhotshwa.
10.2    Vhathu vha re dzhele vho farwaho nga AIDS vho fanela u wana ndondolo ya sipeshala ine ya fana na ine ya newa zwinwe zwivhotshwa zwo farwaho nga vhulwadze vhuhulu.
10.3    Vhathu vha re dzhele vho tea u wana pfunzo, ndivhiso dza mafhungo (a HIV kana AIDS) na ndivhiso dza maitele a u thivhela malwadze haya u fana na vhanwe vhathu vhothe.
11. TSIRELEDZO YA MULAYO I EDANAHO NA U WANA THUSO DZI NEWAHO VHATHU 
11.1    Vhathu vha re na AIDS kana HIV vha fanela u wana nga ndila i fanaho, thuso dzi newaho vhathu, na uri u thesitiwa ha zwa HIV tshi songo vha tshithu tshi todeaho kha ha uri muthu a kone u wana thuso dzenedzo.
11.2    Ho fanela u vha na maitele a muvhuso ane a vhekanywa kha u tsireledza vhathu vha re na HIV kana AIDS kha u talulwa kana u khethululwa mishumoni, kha u newa madzulo kana dzinndu, kha pfunzo, kha ndondolo ya vhana, khathihi na u newa ngilafho na tshumelo dza ndondolo ya vhathu.
12. PFANELO DZINE VHATHU VHA RE NA HIV KANA AIDS VHA FANELA U ITA:
Vhathu vha re na HIV kana AIDS vha fanela u thonifha pfanelo, mutakalo na ndila ine vhanwe vhathu vha vha yone, na u dzhia vhukando ho teaho ha u vhona uri hezwi zwi a todea.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

GURANNDA YA MUVHUSO
(NDIVHADZO YA MUVHUSO kha Mulayo wa 58 wa 1995
Milayo ya Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
Gurannda ya Milayo ya 6920

-

Volumu 399
Pretoria, 8 Khubvumedzi 1998
Nomboro 19231

-

NDIVHADZO YA MUVHUSO
NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE

NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE
YA R 1127
8 Khubvumedzi 1998
MILAYO NGA FHASI HA MULAYO WA NDAULO YA NDALUKANO WA AFURIKA TSHIPEMBE, WA 1995
(MULAYO WA 58 WA 1995)
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo tendelwa nga Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe yo eletshedzana na Minisita wa zwa Mishumo, yo vhea milayo kha shedulu nga fhasi ha khethekanyo 14 ya Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe (Mulayo wa 58 wa 1995).

SHEDULU
NDIMA 1: NETSHEDZO DZA U ANGAREDZA
1. Thalutshedzo 
NDIMA 2: MADZANGANO A PHULUFHEDZISO YA PFUNZO NA VHUGUDISI HA KHWALITHI (EDUCATION AND TRAINING QUALITY ASSURANCE BODIES)
2. Netshedzo ya u tendelwa 
3. Ndila dzine dza tea u tevhedzelwa dza Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi 
4. Thanziela ya netshedzo ya thendelo 
5. U engedzedzwa ha thendelo 
6. U khantseliwa kana u phumuliwa ha netshedzo ya thendelo 
7. Vhurado ha Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi 
8. U litsha mushumo ha murado wa Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi 
9. Mishumo ya Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi 
NDIMA 3: MILAYO YA MATSHIMBIDZELE NA NETSHEDZO YA TSHELEDE YA ZWA PFUNZO NA VHUGUDISI
10. Netshedzo ya tshelede ya zwa Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi 
11. Milayo ya matshimbidzele 
NDIMA 4: VHANETSHEDZI VHA PFUNZO NA VHUGUDISI
12. Netshedzo ya thendelo ya vhanetshedzi 
13. Ndila dzine dza tea u tevhedzelwa kha netshedzo ya u tendelwa ha vhanetshedzi 
14. Thanziela ya netshedzo ya u tendelwa ha vhanetshedzi 
15. Nyengedzedzo ya u netshedzwa ha thendelo ya vhanetshedzi 
16. Netshedzo ya tshifhinganyana ya u tendelwa ha vhanetshedzi 
17. U phumulwa kana u khantselwa ha netshedzo ya u tendelwa ha vhanetshedzi 
NDIMA 5 MADZANGANO A U MODAREITHA
18. U nangiwa ha madzangano a u modaretha 
19. Manwalo a u sumbedza u nangiwa sa madzangano a u modareitha 
20. Mishumo ya madzangano a u modareitha 
21. Pheliso ya u nangiwa ha madzangano a u modareitha 
NDIMA 6 MADZANGANO A PHUROFESHENI NA A U LINGA
22. U katelwa ha madzangano a phurofesheni na a u linga kha u vhea zwitandadi, phulufhedziso ya khwalithi ya pfunzo na u modareitha. 
NDIMA 7 NETSHEDZO DZO FHAMBANAHO
23. Matshimbidzele a aphili 
24. Thoho pfufhi kana thaitili pfufhi 
ANEKIZHA
Milayo ya matshimbidzele ya Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi

NDIMA 1
NETSHEDZO NGA U ANGAREDZA
Thalutshedzo
1. Ipfi kana lifurase linwe na linwe kha iyi milayo line thalutshedzo yalo ya vha yo newa kha mulayo li do di dzula li na thalutshedzo yeneyo nga nnda ha musi zwi re henefho zwi tshi zwi sumbedza nga inwe ndila - 
"Netshedzo ya u tendelwa" zwi amba u nea muthu kana dzangano li re na vhukoni thendelo ya u ita mushumo wonoyo kha sisiteme ya phulufhedziso ya khwalithi yo thomiwaho nga Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe u ya nga Mulayo;
"Mulayo" zwi amba Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe, 1995 (Mulayo wa 58 wa 1995)
"Mutoli" (assessor) zwi amba muthu o redzhisitariwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo teaho hu tshi tevhedzelwa ndila dzo vhetshelwaho izwi nga Dzangano la u Bveledza Zwitandadi la Lushaka u itela u ela vhukoni ha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka (National Qualifications Framework) (NQF) "mutoli ane a vha murado" ("constituent assessor") na lone li amba zwithihi kana zwi tshimbilelanaho na zwenezwi.
"U redzhisitariwa ho disendekaho nga zwinwe" zwi amba u redzhisitariwa ha dzangano la pfunzo la phuraivete sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfunzo ya Ntha, 1997 (wa 101 wa 1997)
"Murado" zwi amba u vha nga fhasi ha dzangano lo kwamiwaho kha iyi milayo
"Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi"ndi dzangano lo tendelwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (a) (ii) ya Mulayo, line mushumo walo wa vha u oditha na u monithara vhukoni u ya nga zwitandadi na ndalukano dza lushaka na u shuma mishumo yo netshedzwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (b) (I) ya Mulayo, I tshimbilelanaho na u oditha na u monithara zwitandadi na ndalukano dza lushaka.
"Sia" zwi amba sia la u guda line la shumiswa sa ndila ya u dzudzanya la Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka (NQF)
"U modareitha" zwi amba maitele a u khwathisedza uri u toliwa ha mvelelo ho talutshedzwaho kha zwitandadi na ndalukano dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi ha ngona, hu a pfala nahone hu a fhulufhedzea.
"Dzangano la u modareitha" ndi dzangano lo nangiwaho nga Ndaulo uri li modareithe;
"Dzangano la Zwitandadi na Ndalukano la Lushaka" ndi dzangano lo redzhisitariwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (a) (ii) ya Mulayo, line mushumo walo wa vha u thoma ndalukano na zwitandadi zwa pfunzo na vhugudisi, na u ita mishumo yo netshedzwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (b) (I) ya Mulayo yo sumbedzwaho I tshimbilelanaho na u redzhisitariwa ha ndalukano na zwitandadi zwa lushaka;
"Mvelelo" ndi mvelelo dza u guda dzo sumbedzwaho dza zwi re henefho
"Tshithu tshihulwane tsho sedzeswaho" ndi mushumo kana ndivho yo sedzeswaho nga dzangano;
"Dzangano la phurofesheni" ndi dzangano li re mulayoni lo redzhisitariwaho lo ralo hu tshi tevhedzwa mulayo une wa shumiswa kha madzangano eneo, kana dzangano line la shuma mishumo yo sumbedzwaho nga u tou funa ya madzangano eneo, fhedzi a songo tou redzhisitariwa o tou ralo;
"Munetshedzi" zwi amba dzangano li netshedzaho mbekanyamushumo dza u guda dzine dza fheleledza dzo vha zwitandadi na ndalukano dzo sumbedzwaho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka na u laula u toliwa hadzo;
"Phulufhedziso ya Khwalithi" zwi amba maitele a u khwathisedza uri levhele kana vhuimo ha vhukoni ho sumbedzwaho vhu a swikelelwa;
"U odithiwa ha khwalithi" ndi maitele a u linga kana u tola zwisumbedzi zwine zwa sumbedza digirii kana muelo wa vhukoni ho swikelelwaho;
"Sisiteme ya vhulanguli ha khwalithi" zwi amba u tangana ha maitele o shumiswaho a u khwathisedza digirii kana muelo wo sumbedzwaho wa vhukoni;
"zwitandadi zwo redzhisitariwaho" zwi amba zwitandadi kana ndalukano dzo redzhisitariwaho kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka;
"Sekithara" ndi tshipida tsho sumbedzwaho tsha mishumo ya vhathu ya vhubindudzi na ya pfunzo ine ya shumisiwa kha u ta mikano ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
"Dzangano la u Bveledza Zwitandadi" zwi amba dzangano lo redzhisitariwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (b) (ii) ya Mulayo, line mushumo walo wa vha u thoma zwitandadi na ndalukano dza pfunzo na vhugudisi na u shuma mishumo yo netshedzwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (b) (I) ya Mulayo I tshimbilelanaho na u thomiwa ha zwitandadi na ndalukano.

NDIMA 2
MADZANGANO A PHULUFHEDZISO YA PFUNZO NA VHUGUDISI HA KHWALITHI
Netshedzo ya u tendelwa
2. Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi a do tendelwa nga Ndaulo u monithara na u oditha vhukoni u ya nga zwitandadi zwa lushaka na ndalukano kha sekithara inwe na inwe na u ita mishumo ine ya do netshedzwa u ya nga khethekanyo 5 (1) (b) (I) ya Mulayo I tshimbilelanaho na u monithara na u oditha zwitandadi zwa lushaka na ndalukano
(2) Kha sekithara ine Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi la vha li songo tendelwa kana hune la vha lo kundelwa u sumbedza vhudifhinduleli halo kana u shuma mishumo yalo, na hune Ndaulo ya vhona zwo tea, li do shuma mishumo ye ya vha yo tea u itwa kana yo netshedzwa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
(3) Hu do thomiwa dzangano kana zwigwada zwa madzangano zwine zwa toda u netshedzwa thendelo ya u vha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ane a do thomiwa kha inwe ya dzisekithara dzi tevhelaho:
a. sekithara ya zwa matshilisano 
b. sekithara ya zwa ikonomi; kana 
c. sekithara ya sisiteme thukhu ya Pfunzo na Vhugudisi.
Ndila dzine dza tea u tevhedzelwa dza Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
3. (1) Dzangano kana tshigwada tsha madzangano tsho imelaho sekithara yo sumbedzwaho kha mulayo 2(3), ane a tevhedzela ndila dza netshedzo ya u tendelwa sa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi dzo sumbedzwaho kha mulayo mutuku wa 2, a nga ita khumbelo ya thendelo sa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi. 
(2) Dzangano lenelo li do sumbedza uri
a. hu tea u thomiwa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi kha sekithara ine la toda u shuma khayo; 
b. li sedzesa nga maanda mishumo ya phulufhedziso ya khwalithi yalo yo tewaho kha vhushaka halo na dzisekithara dzo sumbedzwaho khathihi na ndivho ya sekithara yo sumbedzwaho; 
c. a lo ngo dovholola mishumo ya dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi line la vha hone nga nnda ha musi Ndaulo I tshi vhona uho u dovhololwa ha mishumo ho tea; 
d. li na vhukoni ha u ita mishumo yo netshedzwaho nga Ndaulo; 
e. li na zwiko zwo linganaho zwine zwa nga shumiswa nga tshifhinga tsha netshedzo ya thendelo 
f. li na sisiteme ya ndangulo ya khwalithi ine ya si katele fhedzi:
i. mbekanyamaitele dza vhulanguli kana ndangulo ya khwalithi ine Dzangano la Phulufhedziso Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi la toda u I swikelela; 
ii. matshimbidzele a ndangulo ya khwalithi ane konisa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi u shumisa mbekanyamaitele dza ndangulo ya khwalithi; na 
iii. u sedzulusa ndila dzine dza khwathisedza uri hu vha na mbekanyamaitele dza ndangulo ya khwalithi na uri matshimbidzele o sumbedzwaho a a shumiswa nahone a vha a konaho u bveledza tshifhinga tshothe
g. Mushumo wa phulufhedziso ya khwalithi wa nnda wo fhambana nahone a wo ngo disendeka kha mushumo wa netshedzo ya pfunzo na vhugudisi; 
h. mishumo yalo I do bvedza phanda Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
i. .... (its activities will advance the objectives of the National Qualifications Framework.)
(3) Dzangano line la toda u netshedzwa thendelo ya u vha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi li do tanganedza nga u tou nwala -
a. pfanelo dza Ndaulo dza u tola mishumo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi tshifhinga tshinwe na tshinwe na u sedzulusa mbekanyamaitele ya ndangulo ya khwalithi na matshimbidzele; 
b. Pfanelo ya Ndaulo ya u netshedza ngeletshedzo kha zwi tshimbilelanaho na Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi: na 
c. Pfanelo ya mirado ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na vhugudisi ha Khwalithi ya u lumbama Ndaulo malugana na zwi kwamaho vhukoni ha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi: Tenda maga ha dzhiiwa maga a pfalaho a u thasulula thaidzo dzenedzo kha levhele Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi.
Thanziela ya netshedzo ya thendelo
4. (1) Dzangano linwe na linwe la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi musi li tshi netshedzwa thendelo li do netshedzwa Thanziela ya Thendelo nga Ndaulo
(2) Thanziela ya Thendelo I do sumbedza zwitandadi na ndalukano dzo vhewaho dze la wana thendelo khadzo: Tenda zwitandadi kana ndalukano dzenedzo dza vha dzi tshi kwamesa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi fhedzi, nga nnda ha musi u engededzwa ha thendelo ho netshedzwa u ya nga mulayo 5.
(3) Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi linwe na linwe lo netshedzwaho thendelo kana lo tendelwaho, nga nwedzi wa u thoma wa khalendara wa nwaha wa vhuraru ho netshedzwa thendelo, na nga murahu ha minwedzi miraru lo netshedzwa thendelo, li do netshedza Ndaulo Muvhigo une wa sumbedza zwiitisi zwa uri ndi ngani u tendelwa hu tshi fanela u bvela phanda na u sumbedza mvelelo dzo swikelelwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi minwahani mivhili yo fhiraho.
U engedzedzwa ha thendelo
5. (1) Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi line la toda u lapfiselwa kana u engedzedzelwa thendelo u itela u katela zwitandadi na ndalukano dzi songo tanganedzwaho nga Ndaulo uri dzi katelee, li do netshedza Ndaulo khumbelo malugana na zwenezwo, dzi sumbedzaho vhukoni ha u tevhedzela ndila dza u tendelwa honoho u ya nga mulayo 3 (ii) na (2) 
(2) Musi hu tshi nekedzwa nyengedzedzo, thanziela ya netshedzo ya thendelo I do sumbedzwa uri yo sainiwa.
U khantselwa kana u phumulwa ha thendelo
6. Thendelo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi I nga kha di khantseliwa arali u ya nga Ndaulo I tshi khou kundelwa u ita mishumo nga ndila I fushaho. 
Vhurado ha Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
7. Mirado ya Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi I do vha mirado ya dzangano kana tshigwada tsha madzangano o tendelwaho sa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi kha dzangano lenelo nga dzangano kana tshigwada tsha madzangano ane a fusha thodea dza mulayo 3(2). 
U litsha mushumo nga murado wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
8. Mudzulatshidulo kana murado munwe na munwe wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi o kwamiwaho kha mulayo 7, u do litsha mushumo arali - 
a. ndaka yawe yo dzhiiwa kana o tendelana na vhakolodisi 
b. o valelwa dzhele sa muthu a songo fhelelaho maluvhini 
c. o fhidza u ya mitanganoni miraru I tshi tevhekana ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi a songo newa maduvha nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi; 
d. U litsha mushumo nga u netshedza Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ndivhadzo yo tou nwaliwaho;; 
e. O wanala a na mulandu nga tshifhinga tsha mushumo a valelwa dzhele a sa tendelwe u badela faini 
f. Arali u ya nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi a tshi kundelwa u ita mushumo kana u vha na vhudifhinduleli.
Mishumo ya Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
9. Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi li do - 
a. tendela mirado ya vhanetshedzi vha zwitandadi kana ndalukano dzo sumbedzwaho dzo redzhisitariwaho u ya nga ndila dzo vhewaho dza iyi ndivho; 
b. vha na vhudifhinduleli kha u netshedza vhagudiswa vhane vha vha mirado thanziela; 
c. shumisana na dzangano kana madzangano o teaho o nangiwaho uri a modareithe Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi othe, hu sa katelwi fhedzi u modareitha phulufhedziso ya khwalithi kha zwitandadi na ndalukano dzo sumbedzwaho dzine Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi lithihi kana u fhira la tendelwa khadzo; 
d. themendela zwitandadi zwiswa kana ndalukano kha uri dzi tanganedzwe nga Madzangano a Zwitandadi a Lushaka, kana u themendela u khwiniswa ha zwitandadi kana ndalukano dzi re hone uri dzi tanganedzwe nga Madzangano a Zwitandadi a Lushaka; 
e. u bvedza phanda khwalithi kha mirado ya vhanetshedzi; 
f. u monithara kana u lavhelesa netshedzo ya vhanetshedzi vhane vha vha mirado. 
g. u redzhisitara mirado ya vhatoli vha zwitandadi na ndalukano dzo sumbedzwaho u ya nga ndila dzo vhewaho dza iyi ndivho 
h. na vhudifhinduleli ha u netshedza mirado ya vhagudiswa thanziela; 
i. thogomela dathabeisi I tanganedzeaho kha Ndaulo; na 
j. nea Ndaulo mivhigo u ya nga thodea dza Ndaulo; 
k. ita mishumo yeneyo ine I nga netshedzwa nga Ndaulo tshifhinga tshothe 
(3) Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi musi li tshi ita mishumo yalo li do -
a. tevhedzela mulayo 2 u swika kha 12 ya Milayo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka (R 452 ya Thafamuhwe, Gurannda ya Muvhuso ya 18787); 
b. li nga kha di nea murado wa munetshedzi dzangano linwe na linwe lo nangiwaho na Ndaulo mishumo yo nangiwaho nahone yo sumbedzwaho kha mulayo mutuku (1), fhedzi li nga si vhe na vhudifhinduleli kha Ndaulo; na 
c. arali lo thomiwa nga fhasi ha Mulayo wa Phalamennde wa u laula sisiteme ine ya tshimbidzwa nga muthu muthihi ya vhanetshedzi vha re na ndalukano nnzhi, li do netshedza mishumo yalo ya u redzhisitara vhatoli vhane vha vha mirado vho sumbedzwaho kha mulayo mutuku 1 (e), kha vhanetshedzi arali sisiteme ya ndangulo ya khwalithi yavho I tshi katela na u monithara uyu mushumo na u divhadzwa ha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe.

NDIMA 3
MILAYO YA MATSHIMBIDZELE NA NETSHEDZO YA TSHELEDE YA ZWA MADZANGANO A PHULUFHEDZISO YA KHWALITHI YA PFUNZO NA VHUGUDISI HA KHWALITHI
U netshedzwa ha tshelede ya zwa Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
10. (1). Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi line la toda u tendelana na Ndaulo malugana na mbadelo dzine dza do kuvhanganywa kana dzine dza si kombetshedzwi dzine dza laulwa nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo newaho maanda, li do tea u bvisa kana u sumbedza pulani ya bisimusi I sumbedzaho ndivho dzine dza do swikelelwa nga tshifhinga tshi no khou sedzuluswa tshine tsha do vha minwaha miraru, tshine tsha do dovha hafhu tsha katela na mugaganyagwama. 
(2). Pulani ya bisimusi (business plan) yo sumbedzwaho kha mulayo mutuku (1) I do sumbedza mbadelo dzo gaganywaho dzine dza tea u kuvhanganywa kana dzi sa kombetshedzwi khathihi na mbuelo dza likumedzwa lenelo kha u swikelela ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka, malugana na u wana kana u bvela phanda na pfunzo, vhugudisi na mabudo a mishumo.
MILAYO YA MATSHIMBIDZELE
11. Musi Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi li tshi khou shuma ngauralo, li do laulwa nga milayo yalo ya matshimbidzele ine ya do tikedza tsumbandila dzine dza wanala kha Anekizha ya iyi milayo. 

NDIMA 4
VHANETSHEDZI VHA PFUNZO NA VHUGUDISI
Netshedzo ya thendelo kha vhanetshedzi
12. Musi Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi li tshi ita khumbelo li nga kha di tendelwa sa munetshedzi wa dzangano line la tevhedzela ndila dzo vhewaho dzo sumbedzwaho kha mulayo 13. 
Ndila dzine dza tea u tevhedzelwa kha u netshedza vhanetshedzi thendelo
13. Dzangano li nga kha di neshedzwa thendelo ya u vha munetshedzi nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi line mishumo yalo ya fana na ya munetshedzi: Tenda Dzangano line la toda thendelo la vha lo -
a. redzhisitariwa sa munetshedzi u ya nga mulayo u shumiseaho nga tshifhinga tsha khumbelo ya thendelo; 
b. li na sisiteme ya ndangulo ya khwalithi I sa kateliho fhedzi -
i. mbekanyamaitele dza ndangulo ya khwalithi dzine dza talutshedza kana u sumbedza zwine munetshedzi a toda u zwi swikelela; 
ii. Matshimbidzele a ndangulo ya khwalithi ane a konisa kana a thusa munetshedzi kha u shumisa mbekanyamaitele dza ndangulo ya khwalithi dzo sumbedzwaho; 
iii. U sedzulusa ndila dzine dza khwathisedza uri mbekanyamaitele dza ndangulo ya khwalithi na matshimbidzele o sumbedzwaho nahone a na thuso; 
c. La vha li tshi kona u bveledza, u netshedza na u tola mbekanyamaitele dza u guda dzine dza fheleledza dzo vha zwitandadi na ndalukano dzo redzhisitariwaho nahone dzo sumbedzwaho 
d. li na - 
i. tshelede yo linganaho, zwiko zwo teaho zwa ndangulo na zwa mupo 
ii. mbekanyamaitele na nyito dza u nanguludza vhashumi kana tshitafu, u tola na mveledziso; 
iii. mbekanyamaitele na nyito dza u tola vhagudiswa, ndila ya u eletshedza na u tikedza; 
iv. Mbekanyamaitele na nyito dza ndangulo kana mishumo ine ya itwa nnda kana ngomu mishumoni 
v. mbekanyamaitele na nyito dza ndangulo ya u tola; 
vi. Ndila dzavhudi dza u vhiga 
vii. vhukoni ha u swikelela mvelelo dzi todeaho nga u shumisa ndila (procedures) na zwiko zwi re hone zwi tendelwaho kana zwi tanganedzwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi zwine zwa do tea u vha hone 
e. Li sa athu tendelwa nga kana li sa athu ita khumbelo ya thendelo kha linwe Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo sumbedzwaho kha mulayo 2. 
Thanziela ya u tendelwa sa munetshedzi nga tshifhinga tsha thendelo
14. (1) Munetshedzi o redzhisitariwaho u do netshedzwa thanziela ya thendelo nga dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo teaho, thanziela yeneyo I do sainiwa nga Ndaulo nahone I do sumbedza uri: 
a. ndi munetshedzi ane a vha murado wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo teaho; na 
b. na zwitandadi na ndalukano dzine dza netshedzwa thendelo 
(2) Kha nwedzi wa u thoma wa khalendara wa nwaha wa vhutanu ho netshedzwa thendelo na nwaha munwe na munwe wa vhutanu nga murahu ha afho, munetshedzi munwe na munwe o tendelwaho u do netshedza Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo teaho, muvhigo u sumbedzaho zwiitisi zwa uri ndi ngani u tendelwa honoho hu songo tea u fheliswa na u sumbedza mvelelo dzo swikelelwaho nga Dzangano minwahani mina yo fhelaho.
U lapfiswa kana u engedzedzwa ha netshedzo ya thendelo ya vhanetshedzi
15. (1). Munetshedzi ane a toda uri u tendelwa hawe hu engedzedzwe kana hu lapfisiwe uri hu katele na zwitandadi na ndalukano dzi songo tendelwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo tendelwaho uri dzi katelee, u do netshedza khumbelo malugana na izwo kha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo tendelwaho, li sumbedzaho vhukoni ha u fusha thodea dza u engedzedzwa honoho ha thendelo;
(2). Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo netshedzaho munetshedzi thendelo, lo tendelana na Ndaulo, li do vhekanya kana u dzudzanya iyo nyengedzedzo ya netshedzo ya thendelo nga ndila ine ya todiwa ngayo nga u shumisa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo sedzesaho zwitandadi kana ndalukano ho itwaho khumbelo yadzo; Tenda
a. thodea dzo sumbedzwaho kha mulayo 13 (1) dza vha dzo swikelelwa; 
b. vhatoli vho redzhisitariwaho vha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo tendelaho munetshedzi u bvela phanda na u tola zwitandadi na ndalukano dzo redzhisitariwaho dzine thendelo yadzo ya tea u engedzedzwa kana u lapfisiwa, kana 
c. Vhatoli vho redzhisitariwaho kha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo sedzesaho nga maanda zwitandadi na ndalukano ho itwaho khumbelo yadzo vha nga bvela phanda na u tola. 
(3) Nga u kwamana na Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo sedzeswaho lo sumbedzwaho kha mulayo mutuku wa 2, Ndaulo I do vhona uri thodea dza netshedzo ya thendelo dzo sumbedzwaho kha mulayo 13 dza zwitandadi na ndalukano dzo tiwaho dzi a swikelelwa kana u fushwa.
(4) Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi line ngalo munetshedzi a ita khumbelo ya u engedzedzwa ha netshedzo ya thendelo, li do dzula li Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo sedzeswaho nga munetshedzi onoyo nga murahu ha musi o netshedzwa nyengedzedzo ya netshedzo.
(5) Musi hu tshi netshedzwa nyengedzedzo ya netshedzo, thanziela ya netshedzo I do sainiwa vhunga zwo sumbedzwa kha mulayo 14 (1) (b).
Thendelo ya tshifhinga tshenetsho ya vhanetshedzi
16. (1). Arali Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi le ngalo ha itwa khumbelo ya netshedzo ya thendelo, li tshi vhona u nga munetshedzi o redzhisitariwaho kana ane a toda u redzhisitariwa hune ha itwa nga murahu ha musi ho itwa zwinwe a sa fushi thodea dza netshedzo ya thendelo, Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lenelo li nga kha di nea munetshedzi onoyo thendelo ya tshifhinga tshenetsho ho tendelanwaho ngatsho, tshi sa fhiri minwaha mivhili, tshine a do dzhenela ngatsho mbekanyamushumo ya mveledziso yo tendelwaho nga dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi yo itelwaho u li thusa kha u fusha kana u swikelela thodea dza netshedzo ya thendelo: Tenda u ya nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi madzangalelo a mugudiswa a vha o tsireledzea nga tshifhinga tsha tshumiso ya mbekanyamushumo ya mveledziso. 
(2) Munetshedzi munwe na munwe musi a tshi netshedzwa thendelo ya tshifhinga tshenetsho, u do netshedzwa thanziela ya thendelo ya tshifhinga tshenetsho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi ine ya do sainiwa nga Ndaulo, nahone ya sumbedza uri - 
a. ndi munetshedzi ane a vha murado wo netshedzwaho thendelo nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi; 
b. Zwitandadi na ndalukano zwo netshedzwaho thendelo ya tshifhinga tshenetsho; 
c. Maduvha ane ngao u netshedzwa ha thendelo ya tshifhinga tshenetsho ha do thoma khathihi na u fheliswa ngao; 
U phumulwa kana u khantseliwa ha thendelo ya vhanetshedzi
17. (1). Thendelo ya munetshedzi I nga kha di phumulwa kana u khantselwa arali, u ya nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lo netshedzaho thendelo, yo sainiwa nga Ndaulo, li tshi vhona u nga munetshedzi u a kundelwa u ita mishumo nga ndila I fushaho; 
(2). Munetshedzi a nga humbela uri thendelo yawe ya zwitandadi na ndalukano dzo tiwaho I phumulwe kana I khantseliwe.

NDIMA 5
MADZANGANO A U MODAREITHA
U nangiwa ha madzangano a u modareitha
18. Arali Ndaulo I tshi vhona zwo tea, I do nanga dzangano la u madareitha: Tenda la vha li - 
a. tshi fusha thodea dzo dadziswaho dza Dzangano la u Bveledza Zwitandadi lo teaho lo themendelwaho kha Dzangano la Zwitandadi la Lushaka lalo u ya nga mulayo 24 (1) wa Milayo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, 1998 (R. 452 wa 28 Thafamuhwe 1998. Gurannda ya Muvhuso ya. 18787) wo tendelwaho nga Ndaulo; 
b. kona u ita mishumo ya u modareitha nga ndila ine ya do khwathisedza uri u toliwa ha mvelelo dzo talutshedzwaho kha zwitandadi kana ndalukano ho itwa nga ngona, ho tea nahone hu hu fhulufhedzeaho; 
c. la vha li na vhuimeli ha vhashumisani navho ha lushaka kha vhuimo kana levhele ya u dzhia tsheo, vhune ha sumbedza madzangalelo a vhane vha wana mbuelo kha mishumo ya dzangano la u modareitha na vhane vha takalela mishumo yalo. 
Manwalo a u nangiwa sa madzangano a u modareitha
19. (1) Ndaulo I nga nanga Dzangano/madzangano a u modareitha uri a ite mishumo ya u modareitha ya tshifhinga tshenetsho a zwitandadi kana ndalukano ine ya vhona o tea kha u ita mushumo wa u modareitha; 
(2) Ndaulo I do netshedza Dzangano linwe na linwe lo nangiwaho nga ndila yeneyo lunwalo lwa u nangiwa kana u tholiwa lu sumbedzaho duvha na tshifhinga tshe la nangiwa ngatsho na zwitandadi na ndalukano lo teaho u dzi modareitha;
Mishumo ya Madzangano a u modareitha
20. Madzangano a u modareitha a do - 
a. wanulula arali tsheo dza u tola malugana na zwitandadi zwo sumbedzwaho kana ndalukano dzo bveledzwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi lithihi kana manzhi arali dzi dza ngona, nahone dzi fhulufhelwaho u ya nga mvelelo dzo talutshedzwaho kha zwitandadi kana ndalukano dzenedzo; 
b. ita themendelo kha Ndaulo malugana na - 
i. U khwiniswa hune ha todea kha kushumele kwa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi; 
ii. U netshedza Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi thendelo; 
iii. Tshanduko kha zwitandadi kana ndalukano dzine dza do tanganedzwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka; na 
iv. Minwe mihumbulo ine ya kha di bva u bveledzwa nga Ndaulo tshifhinga tshothe. 
c. .... (perform such other functions of moderation as may be determined by the Authority from time to time. )
U fheliswa ha u nangiwa ha madzangano a u modareitha
21. (1). U nangiwa kana u tholiwa ha Madzangano a u modareitha hu do fheliswa nga tshifhinga na duvha lo sumbedzwaho kha lunwalo lwa u nangiwa nga nnda ha musi Ndaulo yo sumbedza nga inwe ndila nga u tou nwala 
(2). U nangiwa ha Dzangano la u modareitha hu nga fheliswa, arali u ya nga Dzangano la u Bveledza Zwitandadi lo teaho, lo tendelwaho nga Ndaulo, lo vha li tshi khou kundelwa u ita mishumo yalo nga ndila I fushaho.

NDIMA 6
MADZANGANO A PHUROFESHENI NA A U TOLA
U katelwa ha madzangano a phurofesheni na a u tola malugana na zwa u vhea zwitandadi, phulufhedziso ya khwalithi na modaresheni.
22. Madzangano a phurofesheni na madzangano a u tola a nga ita khumbelo ya uri - 
a. a tanganedzwe sa murado wa Dzangano la u Bveledza Zwitandadi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo 20 kana 21 (1) wa Mulayo wa Madzangano a Zwitandadi a Lushaka, 1998 (R. 452 wa 28 Thafamuhwe 1998, Gurannda ya Muvhuso ya 18787); 
b. netshedzo ya thendelo sa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo 2; na 
c. u nangiwa kana u tholiwa sa Dzangano la u modareitha sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo 18. 

NDIMA 7
NETSHEDZO DZO FHAMBANAHO
Matshimbidzele a aphili
23. (1) Dzangano line la toda uri tsheo ya Dzangano yo sumbedzwaho kha milayo 1-12 I shandukiswe, li do nwala netshedzo malugana na zwenezwo la I nea Ndaulo khathihi na thalutshedzo dza uri ndi ngani li tshi toda uri tsheo yo dzhiiwaho I shandukiswe hu sa athu fhela minwedzi miraru ya khalendara ho dzhiwa tsheo yeneyo;
(2) Arali Ndaulo ya tanganedza tsheo ya dzangano yo sumbedzwaho kha milayo 2 na 12, dzangano li do -
a. shandukisa kana la khwinisa tsheo nga ndila yo teaho; 
b. rekhoda idzo tshandukiso kana khwiniso kha manwalo kana dzidokhumennde dzothe dzo teaho; na 
c. bvisa dzivesheni dzo khwiniswaho dza dzidokhumennde dzothe dzo teaho, 
Thoho pfufhi
24. Iyi milayo I do vhidzwa Milayo ya Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi ya 1998.

ANEKIZHA
TSUMBANDILA DZA MILAYO YA MADZANGANO A PHULUFHEDZISO YA PFUNZO NA VHUGUDISI HA KHWALITHI
THALUTSHEDZO
1. Nga nnda ha musi zwi re ngomu zwi tshi sumbedza nga inwe ndila, kha idzi tsumbandila - 
"Mudzulatshidulo" zwi amba Mudzulatshidulo wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
"Komiti Khulwane/ Khorotshitumbe" zwi amba komiti yo itelwaho u shuma minwe mishumo yo netshedzwaho ye ya vha yo tea I tshi itwa nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
"Murado" zwi amba murado wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
"Tsheo" zwi amba tsheo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
"Munwaleli" zwi amba murado wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
... (MEMBERS OF THE EDUCATION AND TRAINING QUALITY ASSURANCE BODY
2. The Education and Training Quality Assurance Body shall for purposes of the quality assurance function, consist of a Chairperson, a Deputy Chairperson, a Secretary and the other members appointed by the Authority, subject to the requirement that the Chairperson shall first be elected by the members of the Education and Training Quality Assurance Body either from among their members or from other sources.)
MUOFISI WA U TSHIMBIDZA (PRESIDING OFFICER)
3. Mudzulatshidulo wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi kana wa komiti a nga tshimbidza mitangano ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi la Lushaka kana komiti arali zwi tshi nga vha zwo tou ralo. Arali Mudzulatshidulo a si ho mutanganoni ufhio kana ufhio, Tshanda tsha Mudzulatshidulo tshi do tshimbidza mutangano. Arali vha si ho vhothe, mirado ine ya vha hone I nga khetha Mudzulatshidulo wa u tshimbidza mutangano vhukati ha yone ine. 
MITANGANO YA DZANGANO LA PHULUFHEDZISO YA PFUNZO NA VHUGUDESI HA KHWALITHI
4. Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi li do fara mitangano fhethu henefho ho vhewaho nahone nga tshifhinga tshenetsho tsho vhewaho nga komiti tshifhinga tshothe;
  
5. Hu nga kha di vhidzwa mutangano zwi tshi bva kha Mudzulatshidulo kana ho itwa khumbelo yo tikedzwaho nga mirado I si ho fhasi ha tshararu na uri mutangano u do vha u tshi farelwa mini nga tshifhinga na fhethu ho sumbedzwaho nga Munwaleli, nga u tavhanya nga murahu ha musi ho tanganedzwa iyo khumbelo;
  
6. Nga murahu ha musi Mudzulatshidulo o ambedzana na Khorotshitumbe (Executive Committee), u do tea u fhirisela mutangano wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi phanda, arali zwi re kha adzhenda zwi sa khwathisedzi uri hu vhidzwe mutangano u no nga wonoyo, tenda mirado ya divhadza nga ha u fhiriselwa phanda ha mutangano phanda ha musi ho sala vhege nthihi uri mutangano wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi u farwe, nahone ho tendelanwa uri mutangano u nga si fhiriselwe phanda kana wa khantselwa nga mulandu wa zwiwo zwine zwa nga talutshedzwa kana zwi si ho nga fhasi ha ndaulo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi nga nnda ha musi mbili-tshararu tsha mirado I tshi tendelana na izwi;
  
7. Muthu munwe na munwe ane a fanela u vha hone mutanganoni a nga kha di rambiwa nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi uri a dzhenele mutangano munwe na munwe wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi;
  
8. Manwalo kana dzidokhumennde dzothe dzo netshedzwaho mirado dzi do lebeliwa nga ndila yo teaho lushaka na maimo a zwi re ngomu, hu tshi khou pfeseswa uri mirado I kombetshedzea u vhona uri ayo manwalo kana dzidokhumennde dzi shumiswa u ya nga ndila ye zwa lebeliwa ngayo.
NDIVHADZO YA MITANGANO
9. Ndivhadzo ya mutangano munwe na munwe wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ine ya do katela na adzhenda ya zwine zwa do kwamiwa henengei I do rumelwa mirado na vhanwe vhathu vhane vha tea u I dzhenela nga Munwaleli hu sa athu fhela maduvha a 14 duvha le la vhewa la mutangano li tshi swika kha adirese dzo redzhisitariwaho nga Munwaleli: Tenda zwa itwa kha mitangano ya tshipentshela hune ndivhadzo dzo tou nwaliwaho dza tshifhinga tshituku dza vha dzo itwa nga Mudzulatshidulo. Fhedzi hu do netshedzwa maduvha a si ho fhasi ha mararu.
  
10. U sa tanganedza ndivhadzo dzo rumelwaho kha adirese dzo redzhisitariwaho dza murado munwe na munwe hu nga si kwame u bvela phanda kana matshimbidzele kana u vha hone ha mutangano munwe na munwe. 
REDZHISITARA YA VHATHU VHO DZHENELAHO MUTANGANO
11. Murado munwe na munwe une wa do vha u hone mutanganoni wa dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi la Lushaka u do saina redzhisitara ya vho daho mutanganoni kana vho dzhenelaho mutangano ine ya do vha yo itelwa zwenezwo. 
KHORAMU (NOMBORO YA VHATHU VHO TENDELWAHO U FARA MUTANGANO)
12. Tshambili tsha mirado, hu tshi katelwa na Mudzulatshidulo, tshi do vhumba khoramu kha mitangano zwayo yothe ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi. Hu uri kha mitangano ya tshipentshela, khoramu I do vhumbiwa nga tshararu tsha mirado ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi hu sa katelwi na Mudzulatshidulo.
  
13. Musi tshivhalo tsha mirado ine ya vha hone nga tshifhinga tsho vhewaho tsha mutangano na fhethu ho vhewaho ha mutangano tshi songo lingana, mutangano u do bvela phanda, fhedzi arali tsheo dzine dza do dzhiiwa dzi tshi dzhiiwa sa tsheo dza dirafuthi kana mvetamveto na u netshedzwa thendelo ha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi uri hu dovhe hu farwe nyambedzano ngadzo na u nea mahumbulwa phanda ha musi dzi tshi reithiwa. 
ZWITATAMENNDE ZWA PHURESE (ZWITATAMENNDE ZWA GURANNDA NA VHORAMAFHUNGO)
14. Hune zwa vha zwo tea uri hu bvisiwe zwitatamennde zwa phurese malugana na zwi tshimbilelanaho na mishumo ya mitangano ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, zwi do bvisiwa nga Mudzulatshidulo wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka o tendelana na Mudzulatshidulo wa Ndaulo. 
MIMINETSE (MANWELEDZO O TOU NWALIWAHO A ZWE ZWA AMBIWA MUTANGANONI)
15. Miminetse ya mutangano munwe na munwe I do kuvhanganywa kana u dzudzanywa ya netshedzwa kha mitangano I tevhelaho u khwathiseda uri ndi ya vhukuma. Munwaleli u do netshedza mirado miminetse khathihi na ndivhadzo ya mutangano u tevhelaho. 
16. Miminetse I nga si bvise maipfi o ambiwaho o tou ralo, fhedzi I do vha manweledzo o rekhodiwaho a zwo bvelelaho, thasululo na zwine zwa tea u itwa, nahone murado munwe na munwe u fanela u tendelwa u ita khumbelo ya uri muhumbulo wawe u sumbedziwe kha miminetse. 
NYAMBEDZANO DZA DZANGANO LA PHULUFHEDZISO YA KHWALITHI YA PFUNZO NA VHUGUDISI HA KHWALITHI NA U VOUTA
17. Milayo zwayo ya nyambedzano I do shumiswa kha u tshimbidzwa ha mutangano munwe na munwe wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi.
  
18. Hu do vha na thendelano phanda ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo, ho tendelanwa uri arali ha sa swikelelwa tsheo, voutu I do dzhiiwa. Hune voutu ya dzhiiwa I ya vhuthogwa, I do itwa nga u imisa zwanda nga nnda ha musi munwe na munwe wa mirado o humbela uri hu voutiwe nga u shumisa bammbiri la u vouta, musi u vouta ha tshiphirini hu tshi do itwa.
  
19. Musi Mudzulatshidulo a tshi khou tshimbidza mutangano, a nga si voute sa minwe mirado, u do vouta fhedzi arali hu tshi todou bviselwa khagala tshigwada tsho winaho musi voutu dzi tshi lingana kha masia othe
  
20. Musi Mudzulatshidulo kana o farelaho Mudzulatshidulo a si ho (I nga vha Tshanda tsha Mudzulatshidulo kana munwe) u do vouta sa minwe mirado, fhedzi a nga si tendelwe u vouta musi zwigwada zwivhili zwi tshi lingana nga dzivoutu.
  
21. Ndi pfanelo ya uri murado wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi uri u divhadze lwa tshiofisi dzangalelo linwe na linwe la zwa dzitshelede kha zwothe zwo ambiwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi na u toda u dzhenela zwa nyambedzano: Tenda murado wonoyo wa sendela murahu musi hu tshi dzhiiwa tsheo kha zwenezwo nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi
  
22. Nga nnda ha musi zwo netshedzwa kha iyi milayo, tsheo dza vhunzhi ha mirado ine ya vha hone mutanganoni wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi dzi do vha tsheo dza Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi. Mihumbulo ya vhatuku I do rekhodiwa arali mirado yeneyo yo ita khumbelo ya zwenezwo.
  
23. Hu sa tevhedzwi zwinwe na zwinwe zwo netshedzwaho kha iyi milayo, arali hu nga bvelela zwinwe mitanganoni zwayo zwine zwa toda tsheo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi zwine u ya nga Mudzulatshidulo zwa si fanele u lengiswa kana u fareledzwa u swikela hu tshi fariwa mutangano wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi, Mudzulatshidulo a nga tendela Munwaleli uri a dzudzanye na u rumela nga poso kana nga khoria ndivhadzo i sumbedzaho mafhungo eneo a tshi khou humbela uri mirado i voute nga poso arali voutu dzenedzo dzi tshi nga thusa kha u dzhia tsheo. Ndivhadzo I do sumbedza tshifhinga tshine voutu ya poso ya do tea u itwa, itsho tshifhinga a tsho ngo tea u vha fhasi ha maduvha a 10 u bva duvha le ndivhadzo ya rumeliwa. Tsheo ya vhunzhi ha mirado ya Dzangano Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi I do dzhiiwa I tsheo ya Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi. ha Khwalithi Mvelelo dza u vouta nga u shumisa bammbiri la u voutela dzi do divhadzwa kha mutangano wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi u tevhelaho, 
U THOMIWA HA KOMITI KHULWANE KANA KHOROTSHITUMBE
24. Komiti khulwane kana Khorotshitumbe I do vhumbiwa nga mirado ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi yo nangiwaho ngalo. I do vhumbiwa nga Mudzulatshidulo na nga nomboro yo vhewaho ya mirado yo nangiwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi: Tenda 
a. Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe yeneyo u ya nga ndaela dza Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ya tshimbidza mafhungo a Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi mitanganoni arali tsheo dzothe dzi tshimbilelanaho na zwa mulayo dza vha pfanelo dza Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi. 
b. Musi Mudzulatshidulo a si ho, Mudzulatshidulo o farelaho o nangiwaho nga mirado yothe a tshimbidza mitangano yothe ya Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe; 
c. Mudzulatshidulo a netshedza muvhigo nga ha mushumo wa Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe mutanganoni zwawo munwe na munwe wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi na; 
d. Khoramu ya Komiti khulwane kana Khorotshitumbe yo vhumbiwa nga Mudzulatshidulo na tshambili tsha mirado ya Komiti. 
MUSHUMO WA MUNWALELI
25. Mushumo wa vhunwaleli une wa itwa kha mishumo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi la Lushaka u do itwa nga Munwaleli u ya nga ndaela dza Mudzulatshidulo wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi.
  
26. Mushumo wa munwaleli ndi u thusa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi:
a. nga u ita mushumo wa vhunwaleli 
b. u eletshedza kha zwa ndaulo 
c. tshumelo yavhudi ya ndaulo 
d. nga u thusa kha u langa thandela 
e. nga u ita minwe mishumo ine ya todiwa nga komiti 
U KHWINISWA HA MULAYO
27. Iyi milayo I nga dadzisiwa kana ya khwiniswa mutanganoni munwe na munwe wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ho tendelanwa na Ndaulo, nga vhunzhi ha mirado ine ya vha hone, Tenda u khwiniswa honoho ha vha ho sumbedzwa kha adzhenda, nahone linwalo la vha lo netshedzwa mirado nahone mirado ine ya vha hone mutanganoni ya vha I sa fhiri tshambili tsha mirado. 
U SEDZULUSA TSHEO DZA DZANGANO LA ZWITANDADI LA LUSHAKA
28. Tsheo inwe na inwe yo dzhiwaho mutanganoni wa Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi I do netshedzwa nomboro ya Tsheo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi yo fhambanaho na dzinwe nahone ine ya dzhiwa sa tsheo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi. Murado une wa toda uri tsheo I sedzuluswe u do humbelwa u rumela ndivhadzo yo tou nwaliwaho ya khumbelo yeneyo yo fhelekedzwa nga thalutshedzo nga vhudalo dza uri ndi ngani hu tshi todiwa tsedzuluso kha Munwaleli hu sa athu fhela maduvha a 14 mutangano wa Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi u tshi fariwa. Arali Dzangano la Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi la nga khwinisa tsheo, khwiniso dzenedzo dzi do rekhodiwa kha dziminetse dza mutangano, ha bviswa khwiniso dzo teaho dza manwalo dzo itwaho na vesheni dzo khwiniswaho dza manwalo.



A L T H Y N A T I O N
February 2002
Pholisi yo leludzwaho
ya mirurela ya
malatwa midini
Pholisi yo leludzwaho
ya mirurela ya
malatwa midini
Mirurela ya malawa ndi mini na hone ndi ngani yo tea?
Hu na vhadzulapo vha no lingana milioni dza 18 (mitani ya 3 milioni) vhane vha sa vhe na tshumelo dza mirurela ya malatwa zwino ri
tshi khou amba.Hu anganywa uri 15% ya kliniki na 11,7% na zwikolo a zwi na tshumelo dza mirurela ya malatwa. Hunwe vhunzhi ha
zwikolo zwi shumisa mabunga a madindi ane a vha a songo anda, a re na tshikha a dovha a vha mireo. Zwothe hezwi ndi zwine munwe
musi zwa do vusa gada siani la mutakalo. Muvhuso u tea uri u thuse zwitshavha kha u fhedza tshaeo iyi musi waha wa 2010 u tshi sala
u tshi sika.
Mirurela ya malatwa zwi amba mini?
Mirurela ya malatwa ndi tshumelo dza u kumba khathihi na u lata malatwa nga ndila i re na ndondamutakalo, hu tshi katelwa na a mivhilini
ya vhathu, malatwa a midini, a madi khathihi na mathukhwi. Arali hezwi zwa si itwe, vhupo hashu hu a dala tshika zwa vhangela vhathu
malwadze. Zwino ri tshi khou amba Afrika Tshipembe hu na zwiwo zwa 1,5 milioni ya vhulwadze ha u shuluwa dangani (diarrhea) kha
vhana vha minwaha i re fhasi ha 5 u tsa fhasi nwaha munwe na munwe khathihi na kholera. Hezwi zwothe zwi tea u itwa hu tshi tevhedzwa
kuitele kwone-kwone kwa ndondamutakalo.
Ndi nga mini ri na thaidzo yo raliho?
Thaidzo ya mirurela ya malatwa Afrika Tshipembe i vhangwa nga zwithu zwivhili zwihulwane:
• ndondolamutakalo i songo daho (vhunzhi ha vhathu a hu koni u pfesesa uri muthu a tshi fhedza u dithusa kana u tshintsha maleri u
tea u tamba zwanda, nahone vhunzhi ha vhathu hu vhona zwo tea u dithusela dakani).
• u shaea ha zwishumiswa (a huna madi a u tamba ngao khathihi na mabunga)
Thaidzo i nga thandululwa hani?
U isedzwa ha mabunga o khwiniswaho ndi tshipida tsha thasululo iyi. Tshinwe tshifhinga-vho hu tea u vha na u aluswa ha ndivho ya
zwitshavha siani la mutakalo, u khwiniswa ha ndondolamutakalo khathihi na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha phurogireme dza
mirurela ya malatwa.
Ndi tshumelo dzifhio dza mirurela ya malatwa dzi re fhasisa dzine dza nga tanganedzea?
• Maitele o teaho a ndondolamutakalo a ngaho mabunga a no dzula o kuna kathihi na u tamba zwanda nga murahu ha musi ho farwa
malatwa kana muthu a tshi vhuya bungani.
• Maitele a u lata malawa a bvaho mivhilini ya vhathu, madi a mashika khathihi na mathukhwi, maitele aya a vhe a ane a si dure, a
no langea, a sa isi khombo vhathuni nahone a tshi tanganedzea siani la zwa u vhavhalela mupo.
• Hu vhe na mabunga a vhukuma mudini munwe na munwe.
Pholisi ya tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi re fhasisa i do vha na
mbuelo dzifhio?
Muvhuso u laedzwa nga mulayotewa uri u vhe na vhutanzi tshothe uri vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe vha a kona u wana tshumelo
dzo linganaho dza mirurela ya malatwa. Pholisi heyi i do tou fombe kha u isedza tshumelo dzo teaho mitani, zwikoloni na kha dzikiliniki,
kha u khwinisa u hwalwa ha mathukhwi na u latwa hao, khathihi na kha mafhungo a u funza vhathu zwa ndondolamutakalo.
Muvhuso wo anganya u vha phangami mafhungoni a u khwiniswa ha u isedzwa ha tshumelo vhathuni u tshi vha tikedza nga u vha fha
tshumelo dza mirurela ya malatwa dzine dza sa swike hune ha nyetha (ndi maitele ane a sa dure nahone mushumo u tshi itwa nga
tshitshavha tshone tshie). Masia mahulwane a no do itelwa mushumo uyu a do katela fhala hune ha vha na zwililo zwihulwane sa mahayani
kana dzibulasini, mikanoni ya dorobo (peri-urban) na mikhukhuni.
Tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi tshithu tshihulwane vhukuma kha mutakalo wa lushaka nga huswi. U itela uri hu vhe na tshumelo
dzo raloho dzi re dzavhudi, mafhungo haya a tea uri a vhe tshipida tsha fulo la u bvela phanda ya lushaka. Zwenezwo-ha, tshumelo dza
mirurela ya malatwa ndi inwe ya mbekanya mushumo dza u bveledza lushaka dzine dza khou tutuwedzwa nga muvhuso. U pfumba hazwo
hu langwa na nga u shela mulenzhe ha tshitshavha.
Mbekanya mushumo dza tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi do swika hune dza khwinisa thaidzo dza vhutshilo khathihi na dza
kuhumbulele kwa vhathu dzine dza vha dzi tshi kwama mafhungo a mirurela ya malatwa. Tshaeo ya mabunga, mabunga ane a vha kule
na midi, zwishumiswa zwa tshitshavha zwine zwi si vhe zwinzhi, tshumelo dza u latwa ha malatwa khathihi na dzinwe-vho dza mirurela
ya malatwa dzine dzi si vhe nnzhi dzine dza vho sala dzi tshi vhangela vhathu thoni (u bvula vhuvha ha muthu), dza vhangela muthu
malwadze nge dza nanisa u anda ha u sa tsireledzea ha muthu onoyo.
Ndi nga mini tshumelo dza mirurela dzo tea?
Tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi tshithu tshihulwane kha mutakalo. Thaidzo dza mutakalo dzine dza tshimbilelana na u sa vha hone
ha mirurela ya malatwa dzi katela u shuluwa dangani, u huda, thaifoidi, cholera, dali, mutambutambu, nowana (dangani), malwadze a
mato, malwadze a khanda khathihi na u nanisa u kavhiwa nga malwadze kha vhathu vhane vha phosithivi kha HIV. Tshumelo dzavhudi
dza mirurela ya malatwa dzi ita uri ndalamo i nge u anda (hu anza minwaha ya vhutshilo ha vhathu).
Tshumelo dza mirurela ya malatwa ndi tshipida tsha u aluswa ha lupfumo. Siani la ikonomi, u khwiniswa ha tshumelo idzi, u vhulungwa
ha masheleni a no shumiswa kha zwa mutakalo, u shumesa ha vhathu, vhana vha dzhena zwikolo nga ndila yavhudi, vhuendelamashango
hu a engedzedzea khathihi na u sa urelwa nga u kunakiswa ya madi. (Zwo waniwa kha: White Paper Basic Household Sanitation)
Vhudifhinduleli ha tshumelo dza khwine dza mirurela hu na nnyi?
U khwiniswa ha mirurela ya malatwa ndi mafhungo a nnyi na nnyi . Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa tshitshavha na mita (ndi one mihulwane enei);
vhakhonthiraka vha re kha tshitshawha tshenetslo, mivhuso yapo, ya vunda na wa lushaka, vha sia a phuraivete khathihi na madzangao a songo di
kwamanyaho na muvhuso (NGO).
Vhudifhinduleli ha Mulayotewa
• Vhomasipala vha tea u isela vhathu tshumelo dzi re mirango dzine dza katela na dza mirurela ya malatwa
• Muvhuso wa lushaka na wa vundu i tea u tikedza vhomasipala nga u sima milayo khathihi na nga u dzhia vhukando vhuwe-vho.
Mishumo na vhudifhinduleli
Mitani na kha tshitshavha
Mutakalo wa vhudi u thoma hayani. Mita na tshitshavha zwi na vhudifhinduleli hone-hone ha u ranga siani la mutakalo wazwo, mupo u si na tshika khathihi
na tshumelo dza mirurela ya malatwa dzo khwiniswaho. Zwiito zwi songo daho siani la ndondolamutakalo zwi nga vha vhangela mutakalo u ofhisaho
hanefho mitani khathihi na kha tshitshavha nga huswi u vhuya u sika na kha lushaka lwothe. Hu nga dzhiwa maga a tevhelaho u i tela u khwinisa
ndondolamutakalo:
• U tamba zwanda musi muthu a tshi vhuya bungani, musi muthu a sa athu u fara zwiliwa, khathihi na musi muthu a tshi fhedza u tshintsha maleri.
• U vhudza-vho vhanwe nga rine nga ho ndondolamutakalo yavhudi khathihi na u vha vhudza nga ha vhudi ha mirurela ya malatwa.
• U pota mivhusoni yapo ri tshi tsivhudza siani la tshumelo dza mirurela ya malatwa ine i si shume zwavhudi.
• U vha na vhutanzi tshothe uri mabunga o kuna nahone a khou shuma zwavhudi.
Tshitshavha khathihi na madzangano a no wanala henefho kha tshitshavha a tea u tsivhudza mivhuso yapo malugana na zwililo zwi kwamaho tshumelo
dza mirurela ya malatwa. Vha tea u thusa mivhuso iyi musi hu tshi itwa pulane dza thandela, u dzi thoma na u dzi pima.
Vhudifhinduleli ha tshitshavha hu tea u vha hone musi ri tshi da kha mabunga a tshitshavha. Mivhuso yapo i tea u tikedza tshitshavha uri tshi kone u
dzula vhuponi ho kunaho nahone hune ha vha na mutakalo wavhudi nga:
• U shumisa thandela dza henefho kha tshitshavha hune vhafhati vha henefho vha gudiswa u fhata mabunga ane a vha na ndondamutakalo a dovha
a tsireledzea. Vhafhati havha vha tea u thusa mita musi i tshi difhatela mabunga ayo. Hezwi swi sikela vhathu mishumo.
• U talutshedza vhathu khathihi na vhafhati mafhungo ane a do vha thusa uri vha kone u fhata mabunga ane a vha o tsireledzeaho, o khwathaho a
dovha a vha avhudi.
• U nea sabusidi ya u renga zwishumiswa zwa thata zwa vhukuma huu itela uri mabunga a no do fhatwa a vhe a vhukuma siani la u tsireledzea,
ndondolamutakalo na u kona u swikelwa nga nnyi na nnyi.
Kha masia o fhambanaho a muvhuso
Mivhuso yapo i ita kupulane kwayo hu tshi shumiswa IDPS ine ya vha tshithu tshithihi na Water Services Development Plans (WSDPs). U itela u tandulula
dandetande ya tshaeo ya tshumelo dza mirurela ya malatwa nga ndila yavhudi, muvhuso wapo u tea uri u ite mugaganyo khathihi na u lambedza tshumelo
idzi. Ndambedzo i nga bva kha masia o vhalaho hu tshi katelwa na mithelo ye ya kuvhanganywa nga mivhuso ya vundu na wa lushaka. Musi hu tshi
thomiwa phurogireme ya mirurela ya malatwa, muvhuso wapo u fanela u vha na vhutanzi tshothe uri mupo wo tsireledzea. Ndi muvhuso wonoyu une
wa tea u ita mugaganyo wa tshelede ine ya do shumiswa kha u londola na u tshimbidza mirurela ya malatwa ine ya shumisa madi. Hu dovha ha vha
vhudifhinduleli ha muvhuso wapo u ita uri vhadzulapo vha khwinise mirurela ya malatwa avho . Hunwe vhudifhinduleli asihu:
• U kona u vhona zwililo zwa mirurela ya malatwa, hu shumiswe thandela nngede kha u ita uri mita i khwinise mabunga ayo.
• U rwelwa tari phurogireme dzine dza tutuwedza mutakalo khathihi na ndondamutakalo, zwi itwe ho itwa mutingati na tshitshavha.
• U vhea ito kha mutakalo wa tshitshavha
• U thusa mita kha u khwinisa, u tshimbidza na u londola tshumelo dzavho dza mirurela ya malatwa.
Muvhuso wa vundu
Muvhuso wa vundu u tea u thusa mivhuso yapo nga u lambedza nga masheleni, vhashumi khathihi na nga thikhedzo ya thekeniki. U tea u vha na vhutanzi
tshothe uri pholisi ya lushaka i khou tevhelwa, wa dovha wa sima milayo i no do thusedza, wa vha wone u no tshimbidza kupulanele kwa zwithu madzinguni
khathihi na u vhea ito kha kutshimbidzelwe kwa zwithu.
Muvhuso wa Lushaka
Muvhuso wa Lushaka u tea u sima milayo khathihi na uvhea tshikalo tsha kuitele kwa zwithu, wa tshimbidza khathihi na u vhea ito kha phurogireme dza
lushaka; wa kunguwedza u tshi tutuwedza masia mariwe a muvhuso; wa langa u iselwa ha tshumelo khathihi na u dzhenelela arali hu uri hu na hune
vhukoni ha khou lepe-lepa.
Mihashoni ya muvhuso i re yone-yone
Muhasho wa Madi na Vhusimamiri (DWAF) ndi wone muundi wa madi a lushaka wa dovha wa vha khwali ya mafhungo a tshumelo dza mirurela ya
malatwa. Musi u tshi shumisana na vhanwe vhasheli vha mulenzhe, DWAF i swika hune ya tea u sika tshikalo tsha tshumelo dza mirurela ya malatwa,
ya tikedza mavundu na vhomasipala musi hu tshi isedzwa vhathu tshumelo dza mirurela ya malatwa, wa dovha wa vhea io kha mvelelo dza hone, wa
thusa kha u sika vhudzivha, wa lambedza nga masheleni, wa ita thandela dza u linga dza tshumelo dza mirurela dzine dza si dure khathihi na u vha na
vhutanzi tshothe-tshothe uri mafhungo a tshumelo dza mirurela ya malatwa khou tshimbidzwa mazha. Muhasho u tshusa mivhuso yapo kha u ola puane
dzi no vhidzwa upfi Water Services Development Plans, dzine dza vha tshipia tsha Integrated Development Plans.
Muhasho wa Mivhuso ya Vundu na Mivhuso Yapo u tea u vha na vhudifhindulela huhulwane kha u tutuwedza Integrated Development Plans dza,
vhomasipala, u tea u vha na vhutanzi vhukumakuma uri mivhuso ya vundu na mivhuso yapo i na vhudzivha, u tshimbidza mafhungo a Equitable Share
khathihi na masheleni a no newa vhomasipala a u tea zwishumiswa hu tshi katelwa na vhea ito kha kushumiselwe kwa masheleni aya.
Muhasho wa Mutakalo u do tshimbidza zwa mafhungo othe a no kwama mutakalo, wa tea tutuwedza uri hu vhe na u lilwa ha tshumelo dza mirurela ya
malatwa nga u ita phuregireme dza u tsivhudza vhathu siani la ndondolamutakalo, u sike kuitele kune kwa tea u tevhedzwa mafhungoni a mutakalo, u
nee vhathu zwishumiswa zwa u vha thireina khathihi na u funza zwitshavha ndondolamutakalo.
Thirezhari ya Lushaka u thusa mivhuso yapo nga u pulanela masheleni khathi hi na kushumisele kwao.
Muhasho wa Zwifhatwa wa Lushaka u tea u vhea zwikalo zwa kufhatelwe kwa nndu (hu tshi sedzwa uri tshumelo dza mirurela midini ndi tshone tshithu
tsha u ranga nga nnda ha musi lushaka lwa mavu lu tshi nga tutuwedza zwinwe-vho)
Muhasho wa Pfunzo u na vhudifhiduleli ha u sika zwikalo zwa kharikhulamu, wa vha na vhutanzi tshothe siani la u lambedza nga masheleni, khathihi
na u sika vhudzivha ha u funzwa ha vhathu. Mivhuso ya phurovintsi i na vhudifhinduleli ha u khwinisa zwishumiswa zwikoloni hu tshi katelwa na tshumelo
dza mirurela ya malatwa khathini na u ita uri hu thomiwe Phurogireme dza thuthuwedzo ya Mutakalo Zwikoloni (Health Promoting Schools Programme)
hu u itela u sika zwikolo zwi re na tsireledzo nahone zwi na mutakalo wavhui.
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu u shuma sa zhendedzi u tshi zwi ita wo imela mivhuso wa lushaka na ya vundu musi hu tshi fhaliwa zwikolo na kliniki.
Muhasho houno u na vhudifhinduleli ha u vha na vhutanzi tshothe uri tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi re dza vhukuma dzi hone zwifhatoni zwothe
zwa muvhuso na zwi no shumiswa nga vhathu. Muhasho uyu u dovha hafhu wa vha na vhudifhinduleli ha u thoma phurogireme dzi re zwitshavhani dza
mishumo ya vhathu.
Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango u na vhudifhinduleli ha u tsireledza mupo nahone u vhea zwikalo kha mafhungo a kwamaho
mupo siani la tshumelo dza mirurela ya malatwa khathihi na u vhea ito kha u tevhedzwa ha milayo i no langa uri tshumelo idzi dzi kwama mupo nga ndilade.
Vhawe vhasheli vha mulenzhe
Sia la phuraivete
Muvhuso u nga si zwi kone u wothe zwa u tandulula dandetande la tshumelo dza mirurela ya malatwa. Sia la phuraivete zwihulwane
mabindu, a nga kona u maga na u kwea sisiteme dza mirurela, a ita mutingati na vhomasipala kha u isedza vhathu tshumelo khathihi
na u lambedza nga masheleni.
Madzangano ane a si vhe a muvhuso
Haya madzangano a nga thusa nga phurogireme dza u tsivhudza zwitshavha nga ndondolamutakalo, a tutuwedza u shela mulenzhe ha
tshitshavha, a kuvhanganya zwigwada zwa vhathu vha no bva zwitshavhani vhane vha do shuma kha dzithandela khathihi na u vhea ito
kha thandela idzo.
Aya mafhungo othe a do tshimbidzwa nga ndila-de?
• Kha sia la mivhuso yapo Masipala wa Tshitiriki kana Metro kana Masipala Wapo ndi ene a no do vha na vhudifhinduleli ha u
tshimbidza zwithu hu tshi shumiswa Pulane ya Mveledziso yo tanganelaho (Integrated Development Plan (IDP)) ine khayo Water
Services Development Plan (WSDP) ya vha tshipida.
• Kha vundu muvhuso wa vundu u do tshimbidza zwithu nga ndila ya u tou tikedza u tshi shumisa Foramu dza U tshimbidza
Mirurela ya Malatwa ya Phurovintsi (Provincial Sanitation Co-ordinating Forums)
• Kha muvhuso wa lushaka u tshimbidzwa ha mafhungo hu do konadzea hu tshi shumiswa Thimu ya Lushaka ya Mirurela Ya Malatwa
(National Sanitation Task Team (NSTT) ine ya do dovha hafhu ya tewa sa komitihukhu ya Thimu ya Zwishumiswa zwa Masipala
(Municipal Infrastructure Task Team (MITT), henefha DWAF ndi yone khwali shango lothe nahone ndi yone i no do sika Dairekhithoreiti
ya Mirurela (Sanitation Directorate) ntswa, ya vha yone phangami.
Zwifhinga zwo vhewa nga nila-e?
Bammbiri litshena la Mirurela Mirangi ya Malatwa Midini (White Paper on Basic Household Sanitation) lo swika he la tanganedzwa nga
khabinete nga nwedzi wa Khubvumedzi 2001. Tshifhinga tshi khadi vha tshenetsho tshithihi, Furemiweke ya Maano a Lushaka a Mirurela
ya Malatwa (Framework for a National Sanitation Strategy) na yone yo mbo tanganedzwa. Furemiweke heyi ndi ine zwino ri tshi khou
amba i khou divhadzwa vhothe vhane vha kwamiwa nga mafhungo haya hu tshi katelwa zwitiriki na vhomasipala vhapo, NGO, mazhendedzi
a u do thoma mushumo, mivhuso ya vundu khathihi na vhathu vha zwitshavha vhane vha vha na dzangalelo kana vhane vha kwamea.
Furemiweke iyi i a wanala kha www.dwaf.gov.za. Maano ane a vha a vundu na mivhuso yapo a do bveledzwa hu sa athu swika Fulwana
2002. Furemiweke iyi i dzinginya la uri hu tevhelwe kuitele kunekwa disa u bveledzwa ha zwitshavha, nthani ha u shumisa vhorakontiraka.
Hezwi zwi do sikela vhathu mishumo, zwa fundedza vhadzulapo siani la vhukoni tshumeloni dza mirurela ya malatwa khathihi na vhukoni
ha u langa thandela.
Ndi tshaka dzifhio dza mabunga dzi re hone?
Musi zwitshavha zwi tshi khetha mabunga kana tshumelo dza mirurela ya malatwa, zwi tea u sedza mitengo yao, u leluwa siani la
kushumisele khathihi na kuthogomelele, kutsireledzelwe kwa mupo, vhukoni ha vharakontiraka vhane vha bva henefho zwitshavhani kha
u kwea sisiteme idzi nahone sisiteme idzi dzi o khwiisa mutakalo u guma ngafhi. Sisiteme inwe na inwe kha dze dza tewa kha mutevhe i
do pfumba nge vhashumisi vha fundedzwa kushumiselwe kwayo kwone-kwone. Mabunga a a swika hune a tshinyala, a vho nukha, a
vho kunga zwikhonono ha vho thothonywa zwitshili. Mifunda miraru ye ya ewa afho fhasi a yo ngo tea u shumiswa miini. Mitengo ye ya
ewa ndi ya u tou anganya nahone i a fhambana zwi tshi bva kha nzulele ya fhethu hugede.
Bunga li songo khwinisiwaho la dindi (a li na ndondo amutakalo nahone a li ngo themenndelwa) Mitengo i ya nga u fhambana.
Bunga lo khwiniswaho la dindi line la dzhena mufhe: Hu na tshifhato ntha ha dindi, mufhe u dzheniswa nga phaiphi ine ya vha na
sefo ya u thivhela thunzi. Dindi li nga kha di semendelwa nga matungo arali mavu a hone a tshi tenda. Mutengo u thoma kha R600.00
ya u fhata wa ya kha R60.00 nga nwaha ya u hoha mashika arali hu uri a hohwa luthihi nga nwaha.
Bunga lo khwiniswaho la madindi mavhili ane a dzhena mufhe: Hu na tshifhato tshithihi ntha ha madindi mavhili a songo tsesaho o
tou vhandekana. Madindi a shuma nga u sielisana, mufhe u dzhena nga phaiphi i re na sefo ya u thivhela thunzi. Madindi aya o semendelwa
nga matungo ha vha na luguvha vhukati. Mutengo u thoma kha R2 500 u dzhenisa na R35 nga nwaha ya u thogomela.
Mabunga a no ita mupfudze a no katela na u pambuswa ha mutambuluwo khathihi na sisiteme dza u omisa: Hu na tshifhato tshithihi
nga ntha ha gumbu lo shatiwaho line la tenda u shululwa ha tshika yo no vhaho mupfudze. Mutambuluwo u a kona u pambuswa nahone
lipaipi la muya li thusa kha u omisa malatwa, zwihulwane kha sisiteme dza u omisa. Mutengo u thoma kha R3 000 kha siasiteme dzi no
shumiswa dzifemeni kana mishumoni. U londola zwi dura R35 nga nwaha.
Mabunga a u gwedzha/u putedza kana a no shumisa madi: Ndi bunga li re na lupendelo lu no shatela madi. Malatwa a a gwedzhelwa
kule hu tshi shuma phaiphi pfufhi a ya hune a kuvhanganywa hone kana hune a tou nwelela. Heli bunga ndi line la tanganedzwa hothe
na mashangodavha hune vhashumisi vhao vha tou tumba nahone vha shumisa madi kha de ianzwa ngei bvungwi. Fhedzi-ha a li koni u
shuma arali vhathu vha nga posa zwithu zwi songo tea ngomu, kana a huna tshumelo dzi sa duriho dza u tevhula. U dzhenisa hu thoma
kha R2 000, u tevhula ndi R150 nga nwaha.
Mathannge a sephuthiki na a u nweledza: Bunga la nga ngomu nduni la u tou gwedzha line la shumisa phaiphi ino ya ya dzhena kha
dindi li sa bvudisiho madi hune tshiaka ya tou nwelela mavuni. Mutengo wa u dzhenisa u thoma kha R7 000, na R200 ya u londola nga
nwaha zwi bvudisiho madi uri mashika ayo a tevhulwa lungana.
Mabunga a u gwedzha ane a vha na thannge i no kuvhanganya: Mashika a a gwedzhiwa fhedzi a si swike hune a nwelela mavuni
lune a tea u tevhuliwa. Motengo u langwa nga vhuhulu ha thannge na uri i shululwa lungana.
Soredzhi thukhu line la si kuvhangange magwada: Bunga la nga ngomu nduni line la shululela mashika thanngeni ya sephuthiki
magwada a noka. Zwiludi zwi tuwa zwa ya zwa dzhena kha soredzhi thukhu hune zwa kuvhanganywa. Mutengo u langwa nga vhuhulu
ha thannge na uri i shululwa lungana.
Soredzhi yo fhelelaho ya madi: Bunga la nga ngomu nduni la u tou gwedzha le la kwewa kha soredzhi ine ya khunyelela hu no gaiwa
hone tshika. R6 000 ya u dzhenisa na R400 nga waha ya u londola.
Soredzhi i songo tou tsesaho: Bunga la nga ngomu nduni la u tou gwedzha hu sa shumiswi madi manzhi nahone hu tshi shumiswa
phaiphi thukhu soredzhi ya hone i songo tsesa nahone hu na mabuli ane kushumelwe kwawo kwa olelwa henefho hune ya vha hone.
Ngei mashangodavha mabunga a ya a vhulunga 50% ya madi a no shumiswa fhedzi-ha ndi hone i kha di tou edziswa fhano Afrika
Tshipembe.
Mabunga a khemikhala: Ndi zwifhato zwi no ima nga zwothe zwine zwa shumisa khemikhala u itela uri malatwa a si vhe na vhuhali
nahone a si nukhe. A a dura vhukuma nahone a shumiswa lwa tshifhinga nyana. Mivhuso minzhi a i tsha toda a tshi shumiswa.
Mabunga a mabakete (ha na ndondolamutakalo khao nahone ha ngo tea u themenndelwa): Hu na tshifhato nga ntha na tshidzulo
ntha ha bakete. Musi na musi bakete i a dzhiwa zwi re ngomu zwa tevhulwa. A anzela u shumiswa fhedzi a nga vhangela pfukusa
malwadze. Mivhuso minzhi i khou lingedza u sa tsha a shumisa - nahone zwi a dura u a londola.
Mabunga a tshitshavha (ha ngo themendelwa u shumiswa midini): Ndi dzibuloko dza mabunga ane a shumisa madi kana a madindi.
A lila u dzulela u kunakiswa khathihi na u londolwa.
Vhubvo ha masheleni a u ambedza
Hu na tshaka tharu dza zwiko zwa masheleni a u khwinisa tshumelo dza mirurela ya malatwa: sabusidi ya Equitable Share, masheleni a
no newa masipala a u tea zwishumiswa zwa masipala khathihi na tshelede ine vhomasipala vha i kuvhanganyela. Inwe ya tshelede ya
sabusidi ya u fhata nnu i nga kha i shumiswa henefha kha mirurela
Equitable Share
Tshelede iyi ya sabusidi i no bva muvhusoni wa lushaka i tshi newa vha mivhuso yapo i shumiswa kha u badela tshumelo dza mahala
dzine dza nekedzwa vhashai.
Giranti
Giranti ya Bindudzo dza Zwishumiswa zwa Masipala (Municipal Infrastructure Investment Grant) i do shumiswa kha u lambedza vhudzulo.
Zwino ri tshi khou amba DWAF i na tshelede i no bva luthihi fhedzi ya subusidi ya R300 ine ya shuma kha u bveledzwa ha zwitshavha
na R900 ine ya shuma kha u fhata mirango ya mabunga (kaleni yo vha i R600 ya u bveledzwa ha zwitshavha na R600 ya zwishumiswa).
Tshelede i no kuvhanganwa nga Vhomasipala vhone vhane
Muvhuso u khou thanngela mafhungo a u wana tshelede yawo murahu musi hu tshi newa vhathu tshumelo dza mirurela ya malatwa.
Vhomasipala vha swika hune vha ta magemo avho zwenezwo nga murahu ha musi vho no netshedza vhashai tshumelo dzine dza vha
mirango.
Consolidated Municipal Infrastructure Programme (CMIP)
CMIP i lambedza tshumelo dza mirurela ya malatwa dza fhethu hapo , khathihi na zwishumiswa zwine zwa vha zwa vhomuthumunzhi
dzidoroboni na mahayani kana dzibulasini.
Sabusidi dza nndu
Zwa zwino mudi munwe na munwe u nga kona u wana sabusidi ya R16 000 i no wanala luthihi fhedzi fhethu hune ha vha zwikilobulasini
zwine zwa vha mulayoni ine ya shumiswa kha u renga mavu, u fhata nndu khathihi na u netshedza zwishumiswa zwi ngaho mabunga.
Vhathu vhane vha vha na pfanelo dzi songo tou nwalwaho dza mavu fhethu hune vha khou dzula hone zwino na vhone vha a kona u
wana sabusidi iyi. Hu khou dzinginywa na sabusidi ya u khwiniswa ha vhudzulo mahayani kana dzibulasini.
Masheleni o fhambananaho a o tshimbidzwa nga ndila-de?
Pulane ya Nveledziso yo Tanganelanaho (Intergrated Development Plan, IDP) i do vha yone ino do shumiswa u lambedza na u tanganisa
masheleni o thambanaho lwa tshifinga nyana na u ita uri hu songo vhu na u dovhololwa ha mishumo.
1. Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a fanela u anana na zwine tshitshavha tsha
toda zwone khathihi na u tumekanya na tsivhudzo ya zwa mutakalo yo khwiniswaho. U itela
uri vhathu vha vhuyelwe nga u khwiiswa ha tshumelo idzi, hu tea uri muwe na muwe wavho
a kone u pfesesa mutingati u re hone vhukati ha mutakalo wawe na ndondolamutakalo kwayo
khathihi na mabunga.
2. Tshitshavha tsh tea uri tsh shele mulenzhe tsothe kha thandela iyi. DWAF i tou shuma u
lavhelesa fhedzi. Vhadzulapo vha na pfanelo, fhedzi-ha vha dovha hafhu vha vha na vhudifhinduleli
ha mutakalo wavho.
3. Tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi fanela u itwa dzo badekanywa na ndisedzo dza madi
khathihi na dzinwe tshumelo dza masipala.
4. Tshumelo dza mirurela ya malatwa a si mafhungo a mabunga fhedzi; dzi fanela u ita mutingati
na pfunzo ya zwa mupo khathihi na ya mutakalo.
5. Mafhungo a uri muthu a kone u swikela tshumelo dza mirurela ya malatwa dza fhasisa, ndi
pfanelo ya muthu.
6. Mivhuso yapo i na vhudifhinduleli he ya laedzwa nga mulayotewa uri nnyi na nnyi a wane
tshumelo dza mirurela ya malatwa.
7. Tshelede ine ya vha ya lushaka ine ya khou tou khwekhwerudzhwa i tea u ranga u shumela
vhala vhane vha vha dziedzini.
8. Tshelede yeneyo ya u tou khwekhwerudzha i tea u kovhekanywa nga ndila i no lingana
shangoni nga huswi.
8. Madi ndi tshithu tshihulwane kha ikonomi ya shango lune a tea u tshireledzwa nge ha vha
na tshumelo dza mirurela ya malawa.
10. Vhatshikafhadzi vha madi na mupovha tea u badeliswa musi hu tshi kunakiswa ayo madi
na mupo zwe vha tshikafhadza.
11. Tshumelo dza mirurela ya malatwa dzi tea u sa durela shango.
12. Mupo u tea u tsireledzwa musi sisiteme dza mirurela dzi tshi longwa.
Milayo ya Pholisi ya Mirurelo ya Malatwa i
re Mirango

U kona u pfesesa pholisi ya u
tsireledza mutakalo wa
tshitshavha ya Afurika Tshipembe
U kona u pfesesa pholisi ya u
tsireledza mutakalo wa
tshitshavha ya Afurika Tshipembe
• Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a fanela u anana na
zwine tshitshavha tsha toda zwone khathihi na u tumekanya na tsivhudzo
ya zwa mutakalo yo khwiniswaho. U itela uri vhathu vha vhuyelwe nga
u khwiiswa ha tshumelo idzi, hu tea uri muwe na muwe wavho a kone
u pfesesa mutingati u re hone vhukati ha mutakalo wawe na
ndondolamutakalo kwayo khathihi na mabunga.
• Tshitshavha tsh tea uri tsh shele mulenzhe tsothe kha thandela iyi. DWAF
i tou shuma u lavhelesa fhedzi. Vhadzulapo vha na pfanelo, fhedzi-ha
vha dovha hafhu vha vha na vhudifhinduleli ha mutakalo wavho.
• Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a fanela u itwa khathihi
na ndisedzo dza madi dzinwe tshumelo-vho dza masipala.
• Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a si mafhungo a mabunga
fhedzi; a fanela u itwa mutingati na pfunzo ya zwa mupo khathihi na
ya mutakalo.
• Mafhungo a uri muthu a kone u swikela maga a u tsireledza mutakalo
wa tshitshavha a mutheo, ndi pfanelo ya muthu.
• Mivhuso yapo i na vhudifhinduleli he ya laedzwa nga mulayotewa uri
nnyi na nnyi a kone u swikelela tshumelo dza maga a u tsireledza mutakalo
wa tshitshavha.
• Tshelede ine ya vha ya lushaka ine ya khou tou khwekhwerudzhwa i tea
u ranga u shumela vhala vhane vha vha dziedzini vhukuma.
• Tshelede yeneyo ya u tou khwekhwerudzha i tea u kovhekanywa nga
ndila i no lingana kha shango lothe.
• Madi ndi tshithu tsha ndeme kha ikonomi ya shango, ngauralo a tea u
tsireledzwa nga u shumisa maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha.
• Vhatshikafhadzi vha madi vha tea u badeliswa musi hu tshi kunakiswa
ayo madi na mupo zwe vha tshikafhadza.
• Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a tea u sa durela shango.
• Mupo u tea u tsireledzwa musi sisiteme dza maga a u tsireledza mutakalo
wa tshitshavha dzi tshi longwa.
Ndi nga mini ri na thaidzo yo raliho?
Thaidzo ya mirurela ya malatwa Afrika Tshipembe i vhangwa nga zwithu zwivhili
zwihulwane:
ndondolamutakalo i songo teaho
(vhunzhi ha vhathu a vha koni u
pfesesa uri muthu a tshi fhedza u
dithusa kana u tshintsha maleri u tea
u tamba zwanda, nahone vhunzhi ha
vhathu vha vhona hu si na thaidzo u
shumisa madaka sa mabunga).
u shaea ha zwishumiswa (a hu
na mabunga khathihi na madi a
u tamba ngao zwanda)
U isedzwa ha mabunga o khwiniswaho ndi tshipida tsha u tandulula thaidzo iyi. Nga
tshenetsho tshifhinga hu tea u vha na u aluswa ha ndivho ya tshitshavha siani a mutakalo,
u khwiniswa ha ndondolamutakalo khathihi na u shela mulenzhe ha tshitshavha kha
mbekanyamushumo dza maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha.
Maga ane a fanela u tevhedzelwa
a Bammbiri Litshena
Thandululo ndi mini?
Muvhuso u laedzwa nga mulayotewa uri u vhe na vhutanzi tshothe uri vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe
vha kone u swikelela maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha o teaho. Pholisi heyi i tho tou fombe kha
u isedza tshumelo dzo teaho mitani, zwikoloni na kha dzikiliniki, kha u khwinisa u hwalwa ha mathukhwi
na u latwa hao, khathihi na kha mafhungo a u funza vhathu nga ha ndondolamutakalo.
Muvhuso wo di imisela u rangaphanda mushumo wa u khwiniswa ha ndisedzo ya dzilshumelo vhathuni,
hu na tshumisano na tshitshavha khathihi na u shumisa maitele a sa swiki hune a nyeha a maga a u
tsireledza mutakalo wa tshitshavha (ndi maitele ane a sa ure nahone mushumo u tshi itwa nga zwitshavha
zwone zwie). Masia mahulwane a no do itelwa mushumo uyu a do katela fhala hune ha vha na zwililo
zwihulwane sa mahayani kana dzibulasini, mikanoni ya dorobo (peri-urban) na mikhukhuni.
Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha ndi zwithu zwa vhuthogwa kha mutakalo wa lushaka.
U itela uri hu vhe na maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha avhudi, kuitele kwa hone ku tea uri ku
vhe tshipida tsha fulo la u bvela phanda ha lushaka. Zwenezwo-ha, maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha ndi manwe a mbekanyamushumo dza u bveledza lushaka dzine dza khou tutuwedzwa nga
muvhuso. U pfumba hazwo hu a di bva na kha thikhedzo ya tshitshavha. Zwiko zwa maga a u tsireledza
mutakalo wa tshitshavha zwi fanela uri zwi simiwe lwa shishi henefho zwitshavhani u itela uri vhadzulapo
vha hweswe maanda uri vha kone u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo ya maga a u tsireledza
mutakalo wa tshitshavha ya lushaka.
Mbekanyamushumo dza maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha dzi do swika hune dza khwinisa
thaidzo dza vhutshilo khathihi na dza kuhumbulele kwa vhathu dzine dza vha dzi tshi kwama mafhungo a
maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha. Mabunga ane a vha kule na midi, zwishumiswa zwa tshitshavha
zwine zwi si vhe zwinzhi, tshumelo dza u latwa ha malatwa khathihi na dzinwe-vho dza mirurela ya malwatwa
dzine dzi si vhe nnzhi dzine dza vho sala dzi tshi vhangela vhathu thoni (u bvula vhuvha ha muthu), dza
vhangela muthu malwadze nge dza nanisa u anda ha u sa tsireledzea ha muthu onoyo.
• Maitele o teaho a ndondolamutakalo a ngaho a u dzudza mabunga o kuna
khathihi na u tamba zwanda nga murahu ha musi ho farwa malawa kana
musi muthu a tshi bva bungani.
• Maitele a u lata malatwa a bvaho mivhilini ya vhathu, madi a mashika khathihi
na mathukhwi, maitele aya a vhe a ane a si dure, a no langea, a sa isi
khombo vhathuni nahone a tshi anganedzea siani a zwa u vhavhalela mupo
• Hu vhe na mabunga a vhukuma mudini munwe na munwe
Ndi nga mini maga a u tsireledza mutakalo
wa tshitshavha o tea?
Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha ndi a ndeme u itela mutakalo wavhudi. Thaidzo
dza mutakalo dzine dza tshimbilelana na u sa vha hone ha maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha dzi katela u shuluwa dangani, u huda, thaifoidi, kholera, dali, mutambutambu,
nowana (dangani), malwadze a mato, malwadze a khanda khathihi na u nanisa u kavhiwa nga
malwadze kha vhathu vhane vha vha phosithivi kha HIV. Maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha avhudi a engedza vhutshilo vhathuni (a a anza minwaha ya vhutshilo ha vhathu).
Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha ndi tshipida tsha u aluswa ha lupfumo. Siani la
ikonomi, u khwiniswa ha tshumelo idzi hu katela u vhulungwa ha masheleni a no shumiswa kha
zwa mutakalo, u shumesa ha vhathu, vhana vha dzhena zwikolo nga ndila yavhudi,
vhuendelamashango hu a engedzedzea khathihi na u sa durelwa nga u kunakiswa ha madi.
Maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha a mutheo a fhasisa ane
a tanganedzea ndi afhio?
Pholisi ya maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha ya mutheo ya muta I do kona u
swikelela mini?
Maitele a muvhusowapo a u shumisa
maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha
1. 2.
3. 4.
5. 6. 7.
U tutuwedza
u lilwa ha
tshumelo
8. 9.
U etshedza
thikhedzo yo
teaho hu u itela u
vha na vhutanzi
uri zwithu zwi
songo ganzhila
10.
U dubekanya thaidzo
idzi zwi tshi ya nga
vhuhulu hadzo
Zwenezwo u rangani
hazwo kha hu itwe
vhutanzi musi hu tshi
pulaniwa uri zwithu a
zwi nga nyethi
U topola thaidzo dzapo
dza maga a u tsireledza
mutakalo wa tshitshavha
Kha vha pulane u
tandulula thaidzo idzi
hu tshi shumiswa
IDP/WSDP
Migaganya
gwama kha i
dzudzanywe
Kha hu itwe
vhutanzi uri
tshivhalo tsha
vhashumi tsho
linganela, kana
hu itwe pulane
zwi tshe zwinu
Pulane kha i
shumiswe ,
hu rangwe
nga...
U vhea ito kha
mushumo
khathihi na u
vhiga
U khwiniswa ha maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha ndi mafhungo a nnyi na
nnyi . Vhasheli vha mulenzhe hu katelwa zwitshavha na mita (ndi yone mihulwane enei);
vhorakhonthiraka vha re zwitshavhani zwenezwo, mivhuso yapo, ya vundu na wa lushaka,
vha sia la phuraivete khathihi na madzangao a songo di kwamanyaho na muvhuso
(NGO).
Vhudifhinduleli ha malugana na Mulayotewa
Mita na zwitshavha
• Vhomasipala vha tea u vhona uri tshumelo dza mutheo dzi khou kona u swikelelea.
• Mivhuso ya lushaka na ya vundu i tea u tikedza vhomasipala nga u sima
milayo khathihi na nga u dzhia vhukando vhunwe-vho (ho tea ho).
Mutakalo wavhudi u thoma hayani. Mita na zwitshavha zwi na vhudifhinduleli hone-hone
ha u ranga siani la mutakalo wavho, mupo u si na tshika khathihi na maga a u tsireledza
mutakalo wa lushaka wo khwiniswaho. Zwiito zwi songo daho siani la ndondolamutakalo
zwi nga vha vhangela mutakalo u ofhisaho henefho mitani khathihi na kha zwitshavha
nga huswi u vhuya u swika na kha lushaka lwohe. Ndondolamutakalo i nga khwinisea
nge ha tevhedzelwa maga a si gathi a sa vhuyi a dina - a no nga sa u amba zwanda
musi muthu a tshi vhuya bungani, musi muthu a saathu u fara zwiliwa, khathihi na musi
muthu a tshi fhedza u tshintsha maleri. Mirado ya tshitshavha na vhone vha nga
phadaladza mulaedza wa ndondolamutakalo wavhudi u itela u thusa vhadzulisani vhane
vha vha mirado ya tshitshavha uri vha divhe nga ha ndeme ya maga a u tsireledza
mutakalo wa tshitshavha na maitele mavhuya a ndondolamutakalo.
Vhudifhinduleli ha mabunga a re midini ndi ha muta wone une. Mivhuso yapo i tea u
tikedza mirado ya zwitshavha uri zwi kone u swikela mupo une wa vha wo kunaho
khathihi na u re na mutakalo nga:
• U shumisa mbekanyamushumo dzine nga khadzo ha do gudiswa vhafhati vhane
vha wanala kha vhupo honoho uri vha fhate mabunga avhudi o tsireledzeaho ane
a vha na mutakalo wavhudi. Vhafhati havha vha tea u thusa mita musi i tshi difhatela
mabunga ayo. Hezwi zwi nea vhathu mishumo.
• U talutshedza vhathu khathihi na vhafhati mafhungo ane a do vha thusa uri vha
kone u fhata mabunga ane a vha o tsireledzeaho, o khwathaho a dovha a vha
avhudi.
• U nea thuso ya masheleni (subsidy) ya u renga zwishumiswa zwa u fhata zwa
vhukuma hu itela uri mabunga a no do fhatwa a vhe a vhukuma siani la u tsireledzea,
ndondolamutakalo na u kona u swikelwa nga nnyi na nnyi.
Tshinwe hafhu ndi tsha uri, mita i na vhudifhinduleli ha u divhadza muvhusowapo nga
ha thodea dzavho dza malugana na maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha.
tshitshavha khathihi na madzangano a no wanala henefho kha tshitshavha a tea u
tikedza muvhusowapo kha malugana na vhupulani, u shumiswa, u ingamela na u
sedzulusa thandela dza maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha. Mirado ya
tshitshavha i fanela uri i dovhe i vhige sisiteme inwe na inwe ine ya maga a u tsireledza
mutakalo wa tshitshavha ine ya vha yo tshinyala na zwinwe-vho zwine zwa nga khakhisa
mupo kha muvhusowapo. Mita i fanela u vhona uri tshifhinga tshothe mabunga avho a
vhe a kha nyimele yavhudi nahone o kuna.
Ndi vhonnyi vhane vha vha na vhudifhinduleli ha
malugana
na maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha?
Mishumo na vhuifhinduleli
Kha masia o fhambanaho a muvhuso
Muvhuso wa Vundu
Muvhuso wa vundu u tea u thusa mivhuso yapo nga u lambedza nga
masheleni, vhashumi khathihi na nga thikhedzo ya thekeniki. U tea u vha na
vhutanzi tshothe uri pholisi ya lushaka i khou tevhelwa, wa dovha wa sima
milayo i no do thusedza, wa vha wone u no tshimbiza kupulanele kwa zwithu
madzinguni khathihi na u vhea ito kha kutshimbidzelwe kwa zwithu.
Muvhuso wa Lushaka
Muvhuso wa Lushaka u tea u sima milayo khathihi na o vhea tshikalo tsha
kuitele kwa zwithu, wa tshimbidza khathihi na u vhea ito kha phurogireme /
mbekanya - mushumo dza lushaka; wa kunguwedza u tshi tutuwedza masia
manwe a muvhuso; wa langa u iselwa ha tshumelo khathihi na u dzhenelela
hune vhukoni ha khou lepe-lepa.
Mivhuso yapo
Mivhuso yapo i tea u thusa mita kha u khwinisa maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha. I tea u thusana na zwitshavha khathihi na mudi nga mudi musi hu tshi
tutuwedzwa vhuhulu ha maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha hu u itela
mutakalo kwawo khathihi na sumbedza zwivhuya zwa mabunga ane a vha o
tsireledzeaho nahone o naka ho. Mivhuso yapo i dovha ya vha na vhudifhinduleli ha
u thusa miya uri i difhatele mabunga a re na maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha. Sa tshipida tsha fulo la lushaka, mivhuso i tea u sumbedza zwitshavha
uri ngoho ngoho maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha ndi fhungo lihulwane
vhutshiloni hazwo siani la mutakalo. Musi mivhuso yapo i tshi thusana na tshishavha,
i tea u thoma mbekanyamushumo dzine dza do topola u lilwa ha mabunga ha vha na
u thoma thandela dzine dza vha dzi dzilafho la zwililo izwi zwi tshi bva ngauri zwi re
zwihulwane ndi zwifhio, ya dovha hafhu ya thusa tshitshavha kha u fhata mabunga.
Kupulanele kwa zwithu kwa mivhuso yapo ku itwa hu tshi shumiswa Integrated
Development Plans - dzine Water Services Development Plans (Water and Sanitation)
dza vha tshipida tshadzo. U itela u thoma mbekanyamushumo dza u khwinisa maga
a u tsireledza mutakalo wa lushaka, muvhuso wapo u tea u dzi itela mugaganyo wa
dovha wa dzi lambedza. Masheleni a hone a bva kha zwiko zwo fhambanaho hu tshi
katelwa na mithelo ya mivhuso ya vundu na wa lushaka. Musi hu tshi thomiwa
mbekanyamushumo idzi, mivhuso yapo i tea u vha na vhutanzi ha uri mupo wo
tsireledzwa. Hu do nwalwa pulane dza mabindu dzi re dza thandela nngede hu na u
shumisana na komititshimbidzi (steering committee), ye ya khethwa nga tshitshavha
i tshi bva henefho tshitshavhani. Pulane idzi dzi do vha dzone dzine dza do bvisela
khagala maitele a no do tevhedzwa khathihi na kushelele kwa milenzhe kwa vhadzulapo
hu tshi tevhelwa zwililo zwa zwitshavha (zwigede). Mivhuso yapo i do thusa nga
vhukoni ha u langa u itela u vha na vhuanzi ha uri thandela dzi do pfumba. Hu fanela
u vha na u hasha mulaedza wa mutakalo kwawo hu tshi katelwa na wa ndondolamutakalo
mbuya khathihi na u dzula ho vhewa ito kha mafhungo a mutakalo tshifhinga tshothe.
Mihasho ya muvhuso i re yone-yone
Muhasho wa zwa Madi na Vhusimamiri (DWAF) ndi wone muundi
wa madi a lushaka wa dovha wa vha khwali ya mafhungo a maga a
u tsireledza mutakalo wa tshitshavha. Musi u tshi shumisana na
vhanwe vhasheli vha mulenzhe DWAF i swika hune ya tea u sika
tshikalo tsha maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha, ya tikedza
mavundu na vhomasipala musi hu tshi isedzwa vhathu maga a u
tsireledza mutakalo wa tshitshavha, wa dovha wa vhea io kha mvelelo
dza hone, wa thusa kha u sika vhudzivha, wa lambedza nga masheleni,
wa ita thandela dza u linga dza maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha ane a si dure khathihi na u vha na vhutanzi tshothe-tshothe
uri maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha a khou tshimbidzwa
mazha. Muhasho u thusa mivhuso yapo kha u tola pulane dzi no
vhidzwa u pfi Pulane dza Mveledziso ya Tshumelo ya Madi (Water
Services Development Plans (WSDPs)), dzine dza vha tshipida tsha
Pulane dza Mveledziso yo Tanganelanaho (Integrated Development
Plans (IDPs)).
Muhasho wa Mivhuso ya Vundu na Mivhuso Yapo u tea u vha na
vhudifhindulela vhuhulwane kha u tutuwedza Pulane dza Mveledziso
yo Tanganelanaho (Integrated Development Plans) dza vhomasipala,
u tea u vha na vhutanzi vhukumakuma uri mivhuso ya vundu na
mivhuso yapo i na vhudzivha, u dzudzanya mafhungo a Mukovhe u
Edanaho (Equitable Share) khathihi na masheleni a no ewa
vhomasipala a u tea zwishumiswa hu tshi katelwa na u vhea ito kha
kushumiselwe kwa masheleni aya.
Muhasho wa Mutakalo u do tshimbidza zwa mafhungo othe a no
kwama mutakalo, wa ita uri u tea uri u tutuwedze uri hu vhe na u
dzhiwa ha maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha nga u ita
mbekanyamushumo dza u tsivhudza vhathu siani la ndondolamutakalo,
u sika kuitele kune kwa tea u tevhedzwa mafhungoni a mutakalo, u
nea vhathu zwishumiswa zwa u vha gudisa khathihi na u funza
tshitshavha ndondolamutakalo.
Mufaragwama wa Lushaka u thusa mivhuso yapo nga u pulanela
masheleni khathihi na kushumisele kwao.
Muhasho wa Zwifhatwa wa Lushaka u tea u vhea zwikalo zwa
kufhatelwe kwa nndu (hu tshi sedzwa uri tshumelo dza mirurela dza
nndu nga nndu ndi tshone tshithu tsha u ranga nga nnda ha musi
lushaka lwa mavu lu tshi nga tutuwedza zwinwe-vho)
Vhanwe vhasheli vha mulenzhe
Muhasho wa Pfunzo wa Lushaka u na vhudifhiduleli ha u sika zwikalo
zwa kharikhulamu, wa vha na vhutanzi tshothe siani la u lambedza nga
masheleni, khathihi na u sika vhudzivha ha u funzwa ha vhathu. Mivhuso
ya vundu i na vhudifhinduleli ha u khwinisa zwishumiswa zwikoloni hu
tshi katelwa na maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha khathini na
u ita uri hu thomiwe Mbekanyamushumo dza thuthuwedzo ya Mutakalo
Zwikoloni (Health Promoting Schools Programme) hu u itela u sika zwikolo
zwi re na tsireledzo nahone zwi na mutakalo wavhudi.
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu u shuma sa zhendedzi u tshi zwi ita
wo imela muvhuso wa lushaka na ya vundu musi hu tshi fhatwa zwikolo
na kiliniki. Muhasho houno u na vhudifhinduleli ha u vha na vhutanzi
tshothe uri maga a u tsireledza mutatakalo wa lushaka a re a vhukuma
a hone zwifhatoni zwothe zwa muvhuso na zwi no shumiswa nga vhathu.
Muhasho uyu u dovha hafhu wa vha na vhudifhinduleli ha u thoma
phurogireme dzi re zwitshavhani dza mishumo ya vhathu.
Muhasho wa Mafhungo a Mupo na Vhuendelamashango u na
vhudifhinduleli ha u tsireledza mupo nahone u do vhea zwikalo kha
mafhungo a kwamaho mupo siani la maga a u tsireledza mutakalo wa
lushaka khathihi na u vhea ito kha u tevhedzwa ha milayo i no langa uri
tshumelo idzi dzi kwama mupo nga ndila-de.
Sekithara ya phuraivethe
Muvhuso nga wothe u nga si kone u shumana na thaidzo dza maga a u tsireledza
mutakalo wa tshitshavha. Sekithara ya phuraivethe, nga maandesa vhoramabindu,
vha nga kona u sika na u vhea sisiteme dza maga a u tsireledza mutakalo wa
tshitshavha, musi vha tshi khou shumisana na vhomasipala kha u netshedza
tshumelo iyo khathihi na u dzudzanya zwa masheleni. NGO na dzone dzi nga
thusa nga u shumisa mbekanyamushumo dza u tsivhudza lushaka nga ha
ndondolamutakalo, u ita uri zwitshavha zwi dzhenelele, u bveledza zwigwada
zwine zwa bva henefho tshitshavhani khathihi na u shumisa na u tola thandela
idzo.
• Kha sia la mivhuso yapo Masipala wa Tshiiriki kana Metro kana Masipala Wapo ndi ene a no do vha na
vhudifhinduleli ha u tshimbidza zwithu hu tshi shumiswa Pulane ya Mveledziso yo tanganelaho (Integrated
Development Plan (IDP)) ine khayo Water Services Development Plan (WSDP) ya vha tshipida.
• Kha vundu muvhuso wa vundu u do tshimbidza zwithu nga ndila ya u tou tikedza u tshi shumisa
Foramu dza U tshimbidza Maga a u Tsireledza Mutakalo wa Tshitshavha ya Vundu (Provincial
Sanitation Co-ordinating Forums)
• Kha muvhuso wa lushaka u tshimbidzwa ha mafhungo hu do konadzea hu tshi shumiswa Thimu ya
Lushaka ya Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha (National Sanitation Task Team (NSTT) ine ya
do dovha hafhu ya tewa sa komitihukhu ya Thimu ya Zwishumiswa zwa Masipala (Municipal Infrastructure
Task Team (MITT), henefha DWAF ndi yone khwali shango lothe nahone ndi yone i no do sika Dairekhithoreiti
ya Maga a u tsireledza mutakalo wa tshitshavha (Sanitation Directorate) ntswa, ya vha yone phangami.

Ndivhuwo
ICASA i tama u livhuwa vhathu vhothe vhe vha shela mulenzhe kha uno mushumo u sedzanaho na thuthuwedzo ya u tambwa ha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe kha Thelevishini na Radio.

ICASA
Vho-Mandla Langa		(Mudzulatshidulo wa ICASA)
Vho-Libby Lloyd		(Mukhantselara wa ICASA)
Vho-Michael Markovitz	(Mueletshedzi wa Mudzulatshidulo)
Vho-Pfanani Lishivha		(Mulanguli na Murangaphanda wa uno Mushumo)
Vho-Violet Letsiri
Vho-Zweli Mthembu
Vho-Johan Koster
Vho-Baldwin Mpisi
Vho- Jannie van der Merwe
Vho-Stanley Mamaregane
Vho-Marschelle Tillek		(Mufari wa zwa ofisini)
Vho-Veronica Thale 

LINK Centre
Vho-Alison Gilwald
Vho-Nadia Bulbulia
Vho-Michael Milazi

Vho thusaho kha u nwala
Vho-Carol Steinberg
Vho-Karen Martin

A. MVULATSWINGA
1. Muhumbulu muhulwane wa bugwana iyi

Zwo nwalwaho afha ndi tsheo dzo dzhiiwaho nga Independent Communications Authority of South Africa ("ICASA") nga murahu ha thodisiso dzo itwaho hu tshi khou tevhelwa ndima ya 28 ya Mulayo wa Independent Broadcasting Authority (Independent Broadcasting Authority Act, 1993). Nga nwedzi wa Lara 2000 ICASA yo phadaladza Bugwana ya Nyambedzano i ambaho nga u tambwa ha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe. Ho farwa mitangano Cape Town, Durban na Johannesburg nga nwedzi wa Shundunthule 2001.

Mihumbulo mihulwane ya u langula u tambwa ha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe ndi i tevhelaho:
* u bveledzaphanda, na u tsireledza vhuvha na mvelele dza Afrika Tshipembe; na
* u fhatwa ha ndowetshumo dzo khwathaho dza vhubveledzi ha mbekanyamushumo dza thelevishini na radio.

Thelevishini na radio dza Afrika Tshipembe dzi tea u vha zwivhoni zwa vhutshilo, nyambo na mvelele dza Afrika Tshipembe. Radio na thelevishini zwi nga kona u fhata lushaka na u tutuwedza dimokirasi nga mbekanyamushumo dzine dza dzi tamba. Tshililelwa tsha u vhea tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe dzine dza fanelwa u tambwa nga radio na thelevishini, ndi u toda u tsireledza na u bveledza mvelele dzo fhambananaho dza Afrika Tshipembe. Mudzika wa Afrika Tshipembe na mbekanyamushumo dza thelevishini zwo tea u bveledzwa nga vhathu vho fhambananaho vha Afrika Tshipembe. Mbekanyamushumo dzi tea u livhiswa kha vhathu vha Afrika Tshipembe nahone dzi hashwe nga nyambo dzashu.
Tshililelwa tshinwe tsha ndangulo ya mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe ndi u lulamisa zwe zwa tshinywa siani la vhutsila na khasho tshifhingani tsho fhiraho. 

Tshumelo dza khasho dzi a tutuwedzwa uri dzi vhone uri dzinwe dza mbekanyamushumo dzadzo dzi bveledzwa nga khamphani dzine dza vha zwandani zwa avho vhe vha vha vha tshi kwanyeledzwa tshifhingani tsho fhiraho. Tshumelo dza khasho dzi dovha u tutuwedzwa uri dzi thole khamphani dza mveledziso u bva mavunduni o fhambananaho.

Tsheo dzo dzhiwaho afha dzi tshimbidzana na Mulayo wa IBA wa 1993 na Mulayo wa Khasho (Broadcasting Act) wa 1999. Tsheo idzi dzo dovha dza tutuwedzwa nga mihumbulo yo tahiswaho musi hu tshi itwa thodisiso. ICASA i tenda uri milayo iyi miswa ya malugana na u tambwa ha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe i do nyanyula nyaluwo ya ikonomi nahone i do bvula mavothi siani la vhutsila ha mudzika na thelevishini. Milayo iyi yo dimisela u tutuwedza nyaluwo ya ndowetshumo ya mudzika na thelevishini. Milayo iyi i dovha ya diimisela u tutuwedza tshumelo dza khasho uri dzi ite vhubindudzi kha mudzika na mbekanyamushumo dza thelevishini dza fhano hayani, na u bveledza vhukoni hashu, na u khwinifhadza tshiimo tsha mudzika na mbekanyamushumo dza thelevishini dza Afrika Tshipembe. 

2.	Marangaphanda

Nga nwaha wa 1995 dzangano le la rangela phanda ICASA line la vha Independent Broadcasting Authority ("IBA") lo nea Buthano la Lushaka muvhigo uno vhizwa upfi ndi Triple Inquiry Report. Muvhigo uyu wo vha hone nga murahu ha musi ho vha na thodisiso yo itwaho nga IBA. Hanefha ndi he ha vha na u shela mulenzhe nga zwigwada zwi linganaho 120. Zwigwada zwa 38 zwo shela mulenzhe kha sia la u tutuwedza u tambwa ha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe. Mvelelo dza thodisiso dza 1995 dzo ita uri hu vhe na milayo miswa i langulaho u tambwa ha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe kha thelevishini na radio nga 1997.

Milayo ya 1997 yo ta uri tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe kha thelevishini ya lushaka (SABC) tshi vhe 30% vhukati ha awara ya vhutanu nga matsheloni na awara ya vhufumi-nthihi nga madekwana, nga maanda tshifingani tsha vhukati ha awara ya rathi na hafu u bva kha awara ya tahe nga madekwana. Tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe kha tshititshi tshinwe na tshinwe tsha thelevishini tsha SABC a tsho ngo tea u vha fhasi ha 25%. Uya nga ha milayo ya 1997 tshumelo dza thelevishini dza vhubindudzi, u fana na e.tv, dzi tea u vhona uri tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe ndi 20%, ngeno tshivhalo tsha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe kha zwititshi zwa thelevishini zwi wanalaho nga mbadelo ya nwedzi nga nwedzi, u fana na M-Net, tshi songo tea u vha fhasi ha 5%.

Milayo ya 1997 i dovha ya ombedzela uri tshumelo dza thelevishini dzi tea u vhona uri tshivhalo tshi linganaho 40% tsha mbekanyamushumo dza Afrika tshipembe tshi bveledzwa nga khamphani dza vhubveledzi dzo diimisaho nga dzothe. Tshumelo dza khasho dzi tutuwedzwa uri dzi thole khamphani dza mveledziso dza mbekanyamushumo dza thelevishini u bva mavunduni o fhambanaho. Milayo ya 1997 yo ta uri tshititshi tshinwe na tshinwe tsha radio tshine tshivhalo tshatsho tsha u tamba mudzika vhukati ha awara ya vhutanu nga matsheloni na awara ya fumi-nthihi nga madekwana, tsha vha 15% kana u fhira, tsho tea u vhona uri 20% ya mudzika une wa tambwa ndi mudzika wa Afrika Tshipembe.

Milayo heyi ya 1997 ndi yone ye ya sedzuluswa kha thodisiso dzo talutshedzwaho afho fhasi.

3.	Thodisiso 

ICASA yo phadaladza bugwana ya nyambedzano nga nwedzi wa Lara 2000 ye ya vha i tshi vhidzwa upfi "The Review of Local Content Quotas". Muhumbulo muhulwane wa bugwana iyi ya nyambedzano wo vha hu u toda u nekedza vhathu vhothe tshifhinga tsha u shela mulenzhe kha thodisiso ya ICASA.

Ho itwa khuwelelo kha radio na thelevishini na kha web-site ya ICASA hu tshi khou rambwa vhathu uri vha shele mulenzhe nga u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho kha bugwana ya nyambedzano. Ho vha na dzangalelo lihulu. ICASA yo wana phindulo u bva kha madzangano na vhathu vha linganaho futhanu-nthihi. Zwothe zwo nwalwaho nga madzangano na vhathu avho zwo vhewa laiburari ya ICASA u itela uri munwe na munwe a kone u zwi vhala. Ho vha na madzangano na vhathu vhe vha da nga nama u ombedzela vhupfiwa havho kha mitangano yo farwaho Cape Town, Durban, na Johannesburg u bva nga 07 u swika nga 15 Shundunthule 2001.

B. TSHEO

Mitangano ya ICASA na tshitshavha tsha Afrika Tshipembe yo sumbedzisa uri tshumelo dza khasho dzo diimisela u tamba mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe. Tsedzuluso yo itwaho nga ICASA na yone yo sumbedza uri tshumelo dza khasho dzi khou tevhela milayo ya 1997.

Zwi khagala uri u hasha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe a si muhwalo. Tshumelo dza khasho dzi vhona u hashwa ha mbekanyamushumo dzashu hu inwe ndila ya u fusha vhathetshelesi vha radio na vhavhoni vha thelevishini, na u bveledza ndowetshumo ya mudzika na ya vhubveledzi ha mbekanyamushumo dza thelevishini.

THELEVISHINI

4. Thalutshedzo dza Mulayo wa IBA

Mihumbulo yothe ye ya tahiswa nga tshumelo dza khasho, khamphani dza vhubveledzi ha mbekanyamushumo dza thelevishini, na vhathu vhe vha shela melenzhe, malugana na uri thalutshedzo ya "South African Television content" uya nga ndima ya 53(1)(a) ya mulayo wa IBA i bviswe kha milayo ya Buthano la Lushaka i dzheniswe kha milayo ya ICASA, i do rumelwa Buthanoni la Lushaka. U bviswa ha heyi thalutshedzo kha mulayo wa IBA zwi do ita uri zwi lelutshele ICASA u shandukisa thalutshedzo iyi musi zwo tea.
ICASA i do dovha ya ombedzela uri Buthano lli shandukise thalutshedzo ya "independent television production" sa zwe ya talutshedziswa ngaho kha ndima ya 53(1)(b) ya mulayo wa IBA. 

5. Vhubveledzi ha mbekanyamushumo dza thelevishini nga khamphani dza fhano na dza manwe mashango

ICASA i do ombedzela uri Buthano la Lushaka li shandukise ndima 53(1)(a)(iv) ya mulayo wa IBA u ita uri hu fhunguzwe tshivhalo tsha masheleni ane vhabveledzi vha Afrika tshipembe vha mbekanyamushumo dza thelevishini vha tea u a bvisa musi vha tshi bveledza mbekanyamushumo dza fhano vha tshi thusana na vhabveledzi vha nnda. ICASA i do themendela uri tshivhalo tsha masheleni tshi tsitswe u bva kha 50% uya kha 20%. Hezwi zwi do tshimbidzana na Article III (1) ya Audiovisual Co-production Agreement yo sainiwaho vhukati ha muvhuso wa Canada na muvhuso wa Afrika Tshipembe. Thendelano iyi i tendela tshivhalo tsha masheleni a vhabveledzi vha Afrika Tshipembe na vha Canada tshi tshi vha vhukati ha 20% na 80%.

6. Tshivhalo tsho tiwaho tsha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe

Tshumelo dza Thelevishini ya Lushaka (U fana na SABC)
Mbekanyamushumo
Tshivhalo tsha zwino
Nyengedzo
Tshivhalo tshiswa
Dirama 
20%
15%
35%
Mbekanyamushumo dza 
Vhana
50%
5%
55%
Mbekanyamushumo dza 
Vhuvha
50%
---
50%
Mbekanyamushumo dzi 
fhataho mumbulo
50%
---
50%
Mbekanyamushumo dza 
zwine zwa khou itea lifhasini
80%
---
80%
Mbekanyamushumo dza 
Pfunzo
60%
---
60%

Tshumelo dza Thelevishini dza Vhubindudzi (U fana na e.tv)
Mbekanyamushumo
Tshivhalo tsha zwino
Nyengedzo
Tshivhalo tshiswa
Dirama 
10%
10%
20%
Mbekanyamushumo dza 
Vhuvha
25%
5%
30%
Mbekanyamushumo dzi 
fhataho Muhumbulo
25%
5%
30%
Mbekanyamushumo dza 
Vhana
20%
5%
25%
Mbekanyamushumo dza zwine zwa khou itea lifhasini
50%
---
50%

Tshumelo dza Thelevishini dzi Badelelwaho: Nga tshifhinga tsha
M-Net (Open Time)
Mbekanyamushumo
Tshivhalo tsha zwino
Nyengedzo
Tshivhalo tshiswa
Dirama
20%
---
20%
Dzinwe Mbekanyamushumo
---
15%
15%

ICASA yo dzhia tsheo ya uri nga tshifhinga tshi sa lifhiwiho, kana open time, M-Net i fanela u vhona uri 35% ya mbekanyamushumo dzine ya dzi hasha vhege inwe na inwe, ndi mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe. Tshivhalo tsha dirama ya Afrika Tshipembe tshi kha di vha 20%. 15% yo salaho i nga dazwa nga dzinwe mbekanyamushumo. 

Tshivhalo tsho Fhelelaho tsho tiwaho tsha Mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe

Tshumelo dza Thelevishini ya Lushaka (SABC)
55%
Tshumelo dza Thelevishini dza Vhubindudzi (e.tv)
35%
Tshumelo dza Thelevishini dzi Badelelwaho (M-Net)
8%

7 Tshakha dza Mbekanyamushumo dza Thelevishini

7.1 Dirama 
ICASA yo dzhia tsheo ya u pfufha u tambwa ha mbekanyamushumo dzi fanaho na dirama. Milayo miswa i pfufha dirama dza Afrika Tshipembe nga mbuno. Mbuno dzi do newa hu tshi khou shumiswa zwi vhidzwaho Format Factor.

Mbuno dza dirama ya Afrika Tshipembe ndi dzi tevhelaho:
* Filimu na Nganeapfufhi dzi do wana mbuno nna (4); 
* Nganeathevhekano dzi tambaho awara nthihi kana fhasi ha awara nthihi nga vhege dzi do wana mbuno tharu (3);
* Nganeathevhekano dzi tambaho awara dzi fhiraho nthihi nga vhege dzi do wana mbuno mbili (2).

Mbuno dzi do avhiwa nga ndila i tevhelaho:
Mbuno dza Dirama = Format Factor (tshakha ya dirama) x Tshifhinga (awara nga vhege).

ICASA i do dovha ya pfufha u bveledzwa na u tambwa ha dirama dza nyambo dza tshirema, ndivho hu u bveledza, u khwinifhadza na u tsireledza nyambo dza tshirema. U kandiswa ha dirama dzo tambwaho nga dzinwe nyambo dzi si dza tshirema dzi tshi iswa kha nyambo dza tshirema a hu nga pfufhiwi.
Dirama dzo nwalwaho nga nyambo dzi tevhelaho dza tshirema dzi do wana mbuno nna (4):
* isiNdebele, Sepedi, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga, isiXhosa, na isiZulu.

Mbuno dzi do avhiwa nga ndila i tevhelaho:
Mbuno dza Dirama ya luambo lwa tshirema = Format Factor (dirama ya tshirema) x Tshifhinga (awara nga vhege).

7.2	Mbekanyamushumu dza Vhana
ICASA yo shandukisa thalutshedzo ya uri nwana ndi mini siani la khasho. Thalutshedzo ntswa i khethekanya minwaha ya vhana (u bva musi nwana a saathu u vha na nwaha u swika kha minwaha ya rathi, na u bva kha minwaha ya sumbe u swika kha minwaha ya fumi-mbili).
ICASA yo dovha ya dzhia tsheo ya uri hu pfufhiwe u bveledzwa na u tambwa ha dirama dza vhana. Izwi zwi do itwa nga u nea mbuno kha tshumelo dza khasho dzi bveledzaho na u tamba dirama dza vhana. ICASA i tutuwedza tshumelo dza khasho uri dzi bveledze tshakha dzo vhalaho dza mbekanyamushumo dza vhana.
* Dirama dza vhana dzi do wana mbuno tharu (3)
* Mbekanyamushumo dzi thusaho kha u fhata mihumbulo ya vhana dzi do wana mbuno mbili (2).
Mbuno dzi do avhiwa nga ndila i tevhelaho:
Mbuno dza mbekanyamushumo dza vhana = Format Factor (tshaka ya mbekanyamushumo) x Tshifhinga (awara nga vhege).

7.3	Mbekanyamushumo dza zwa Vhutsila
ICASA i do pfufha u bveledzwa na u tambwa ha mbekanyamushumo dza zwa vhutsila. Mbekanyamushumo ya zwa vhutsila i do tutuwedza na u sumbedza vhutsila ha Afrika Tshipembe vhu fanaho na ha vhuvhadi, u ola, bugu dza nganea na nganeapfufhi, na u amba nag divhazwakale kana vhuvha ha mudzika wa Afrika Tshipembe. Fhedzi heyi mbekanyamushumo a i nga kateli u tambwa ha vidio dza mudzika. Tshumelo dza khasho dzi fanaho na e.tv dzi ne dza sedza zwa vhutsila kha mbekanyamushumo dza mafhungo, dzi nga vhala dziminiti dze dza shumiselwa zwa vhutsila musi hu tshi khou vhalwa mafhungo, dza dzhenisa idzo dziminiti nga fhasi ha thoho ya mbekanyamushumo ya zwa vhutsila.
Mbekanyamushumo inwe na inwe ya zwa vhutsila i do wana mbuno mbili (2)
Mbuno dzi do avhiwa nga ndila i tevhelaho:
Mbuno dza mbekanyamushumo dza zwa Vhutsila = Format Factor (mbekanyamushumo ya vhutsila) x Tshifhinga (awara nga vhege).

7.4	Mbekanyamushumo dzi sumbedzwaho kha thelevishini lwa u tou thoma na dzi dovholoswaho
ICASA i do avha mbuno u itela u sumbedza khethekanyo vhukati ha mbekanyamushumo dzi sumbezwaho kha thelevishini lwa u tou thoma na dzi ne dza khou dovholoswa.

Mbekanyamushumo dzi sumbedzwaho lwa u tou thoma dzi do vhalwa sa nga misi. Fhedzi mbekanyamushumo dzi dovholoswaho dzi do wana hafu ya tshileme tsha dzi newaho mbekanyamushumo dzi sumbedzwaho lwa u tou thoma. Mbekanyamushumo dzi dovhololwaho lwa vhuvhili, dzi nga si vhalwe na luthihi. ICASA i toda uri tshumelo dza khasho dza thelevishini dzi bveledze na u sumbedza mbekanyamushumo ntswa.
* Mbekanyamushumo inwe na inwe ine ya dovholoswa i do wana mbuno dza 0.5;
* Mbekanyamushumo dze dza sumbedzwa kha tshinwe tshititshi tsha thelevishini, dza vhuya dza sumbedzwa kha tshinwe dzi do wana mbuno dza 0.5;
* Mbekanyamushumo i sumbedzaho zwipida zwa dirama zwo tambaho vhege yothe i do wana mbuno dza 0.5.

8.	MBEKANYAMUSHUMO DZI KUNGEDZELAHO TSHUMELO DZA KHASHO	

Mbekanyamushumo dzi kungedzelaho tshumelo dza khasho dzi nga si vhalwe musi hu tshi sedzwa uri tshumelo dza khasho dzi tevhela milayo ya u hasha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe naa. ICASA i tenda uri tshumelo dza khasho dzo vha dzi tshi do bveledza mbekanyamushumo dzi kungedzelaho vhasedzi vha thelevishini uri vha sedze mbekanyamushumo dza zwititshi zwa thelevishini naho hu uri milayo ya u hasha mbekanyamushumo dza Afrika Tshipembe yo vha i siho.

9. 	U NEWA THENDELO YA U BVELEDZA MBEKANYAMUSHUMO YA 	THELEVISHINI NGA TSHITITSHI TSHA THELEVISHINI

ICASA i do vhumba khorwana ine ya do rangwa phanda nga mushumeli wa ICASA. Khorwana iyi i do vha na vhaimeli vha tshumelo dza khasho, vhabveledzi vha mbekanyamushumo dza thelevishini na manwe madzangano ane a vha na dzangalelo kha zwa vhubveledzi ha mbekanyamushumo dza thelevishini. Mushumo wa khorwana iyi hu do vha u dzhia tsheo kha thaidzo dza u nea vhabveledzi vha tshumelo dza thelevishini kontiraka nga tshumelo dza thelevishini. Khorwana iyi i do lingedza u tandulula thaidzo ya uri hu na khamphani dzi ne dza dzula dzi tshi newa dzikontikaraka ngeno dzinwe dzi sa newi.

ICASA yo dovha ya dzhia tsheo ya u pfufha vhubveledzi ha mbekanyamushumo dza thelevishini nga khamphani dzi wanalaho kha manwe mavundu nga nnda ha Gauteng na Kapa Vhukovhela. Vhubveledzi ha mbekanyamushumo nga khamphani dzi langulwaho nga vhathu vhe tshifhingani tsho fhiraho vha vha vha tshikwanyeledzwa, na hone hu do pfufhiwa.
Mbuno dza vhubveledzi ha mbekanyamusho nga khamphani dzi sa wanaliho Gauteng na Kapa Vhukovhela na nga khamphani dzi langulwaho nga vhathu vhe tshifhingani tsho fhiraho vha vha vha tshikwanyeledzwa, dzi do avhiwa nga ndila i tevhelaho:

* Mbekanyamushumo dzi bveledzwaho nga khamphani dzi wanalaho mavunduni a Mpumalanga, Limpopo, Devhula-vhukovhela, Kapa Devhula, Free State, na Kapa Vhubvaduvha dzi do wana mbuno tharu (3);
* Mbekanyamushumo dzi bveledzwaho nga khamphani dzi wanalaho Kwazulu-Natal dzi do wana mbuno mbili (2);

* Mbekanyamushumo dzi bveledzwaho nga khamphani dzi langulwaho nga vhathu vhe tshifhingani tsho fhiraho vha vha vha tshikwanyeledzwa dzi do wana mbuno tharu (3).

Mbuno dza mbekanyamushumo dzo bveledzwaho nga khamphani dza mveledziso dzi sa wanaliho Gauteng na Kapa Vhukovhela = Format Factor (mbekanyamushumo) x Tshifhinga (awara nga vhege).

10.	NYAMBO DZO SALELAHO MURAHU

Tshifhingani tsha musi hu tshi itwa thodisiso, Rhodes University na Pan South African Language Board (PANSALB) dzo amba uri u sa vha hone ha mbekanyamushumo dza Tshivenda, isiNdebele, Xitsonga na Siswati kha thelevishini zwo khakhea nahone zwinyadza Ndayotewa ya Afrika Tshipembe. Rhodes University na PANSALB dzo themendela thandululo ya ili dandetande.

Vhupfiwa ha ICASA ndi ha uri ili fhungo li do sukwa zwavhudi musi hu tshi sedzwana na zwikwamaho kushandukisele kwa Koporasi ya Khasho ya Afrika Tshipembe (SABC).

RADIO

11.	THALUTSHEDZO YA MUDZIKA WA AFRIKA TSHIPEMBE

ICASA i do humbela Buthano la Lushaka uri li shandukise thalutshedzo ya mudzika wa Afrika Tshipembe na uri thalutshedzo iyo i bviswe kha mulayo wa Buthano wa IBA i vhe nga fhasi ha milayo ya ICASA.

12.	TSHIVHALO TSHISWA TSHA MUDZIKA WA AFRIKA TSHIPEMBE TSHO TEAHO U TAMBWA NGA DZIRADIO DZA AFRIKA TSHIPEMBE

Tshumelo ya Khasho
Tshivhalo tsha Zwino
Nyengedzo
Tshivhalo Tshiswa
Radio dza Lushaka (dza SABC)
20%
20%
40%
Radio dza Tshitshavha (u fana na Univen Community Radio)
20%
20%
40%
Radio dza Vhubindudzi (u fana na Khaya FM)
20%
5%
25%
Milayo iyi i do thoma u shuma nga 22 Thangule 2003.

13.	ZWINWE ZWI ITWAHO NGA DZIRADIO ZWI TANDAVHUDZAHO MUDZIKA WA AFRIKA TSHIPEMBE

Mbekanyamushumo dzi itaho zwinzhi zwi tandavhudzaho mudzika na vhaimbi vha Afrika Tshipembe, nga nnda ha u tamba mudzika fhedzi, dzi do pfufhiwa. Zwi tevhelaho ndi zwine zwa do pfufhiwa:
* U tambwa ha mudzika une wa khou lidzwa nga vhaimbi tshifhinga tshenetsho;
* U farwa ha nyambedzano na vhaimbi vha Afrika Tshipembe; na
* U tandavhudzwa na u tambwa ha mudzika wa vhaimbi vhaswa.
Mbuno dzi do avhiwa nga ndila i tevhehelo:
* U tambwa ha mudzika une wa vha u khou tambwa nga vhaimbi nga tshenetsho tshifhinga hu do wana mbuno mbili (2);
* Nyambedzano inwe na inwe ine ya fhira miniti mitanu na muimbi wa Afrika Tshipembe i do wana mbuno mbili (2); 
* U tambwa ha mudzika wa vhaimbi vhaswa hu do wana mbuno nthihi (1).
Hu do vhalwa mbuno nga ndila i tevhelaho:
* u tambwa ha mudzika une wa vha u khou tambwa nga vhaimbi nga tshenetsho tshifhinga: Format Factor (mudzika) x Tshifhinga (tsumbo, mudzika une wa khou tambwa nga tshifhinga tshenetsho x miniti mitanu = mbuno mbili);
* nyambedzano na muimbi wa Afrika Tshipembe: Format Factor (nyambedzano inwe na inwe ine ya swika miniti mitanu na u fhira i do wana mbuno mbili);
* u tandavhudzwa ha mudzika nga vhaimbi vhaswa: Format Factor x Tshivhalo tsha nyimbo dzo tambwaho (tsumbo, muimbi muswa (mbuno nthihi) x nyimbo mbili (mbuno mbili) = mbuno mbili).

Mbuno dza fumi dzi do ita 1% vhege inwe na inwe. Vhaimbi vhaswa ndi vhaimbi vhane nyimbo dzavho dza u tou thoma u kandiswa a dzi athu fhedza minwedzi ya rathi dzo phadaladzwa.

14.	KHORWANA YA MUDZIKA WA AFRIKA TSHIPEMBE KANA SOUTH AFRICAN MUSIC FORUM (SAMF)

ICASA i do vhumba khorwana ya mudzika wa Afrika Tshipembe ine ya do vhidzwa upfi ndi South African Music Forum (SAMF). SAMF i do thusa u vhona uri ndingo dzothe dzi thusaho kha u bveledzisa mudzika wa Afrika Tshipembe phanda dzi a bvelela. Ngauralo SAMF i do 
shumisana na muvhuso na ndowetshumo ya mudzika ya Afrika Tshipembe. SAMF i do vhumbwa nga vhaimeleli vha bvaho kha madzangano a fanaho na National Association of Broadcasters, National Community Radio Forum, South African Music Week, madzangano a tshitshavha, na vhaimeli vha ndowetshumo ya mudzika na vhaimeli vha khamphani dzi kandisaho midzika.
Mushumo muhulwane wa SAMF hu do vha u:
* sedza kushumele kwa ndowetshumo dza mudzika na dza u kandiswa ha mudzika;
* vhona uri u tambwa ha mudzika wa Afrika Tshipembe hu a andiswa kha radio dza vhubindudzi; na
* davhidzana na manwe madzangano a sa langulwiho nga ICASA.

	U Tambwa ha Mbekanyamushumo Dza Afrika Tshipembe Kha Thelevishini na Radio. Luhuhi 2002

2

1
Vhulanguli ha Ndivho (Knowledge Management)
Muhasho wa zwa Vhudavhidzani
MBUDZISO DZINE DZA DZULELA U VHUDZISWA: VHULANGULI HA NDIVHO
Naa Vhulanguli ha Ndivho ndi mini?
Vhulanguli ha Ndivho ndi ndila ine ya kwama masia manzhi o fhambanaho ine ya konisa madzangano u khwinisa ndila ine vha I shumisa kha u bveledza, u shumisa, u ita uri I vhe I tanganedzeaho, u phadaladza, u vhulunga na u shumisa ndivho u itela u swikelela ndivho nga u tavhanya nahone nga ndila yavhudi.
Naa mbuelo dzone-dzone dza Vhulanguli ha Ndivho ndi dzifhio?
U swikelelwa ha ndivho nga u tavhanya nahone zwavhudi, hu tshi khou khwiniswa
* Vhubveledzi 
* U shuma zwavhudi 
* Vhusiki 
* Vhupikisani 
Mbuelo dza vhashumisani navho dzi katela:
* Bindu line la ita uri mbuelo I vhe khulwane 
* Muvhuso une wa ita uri netshedzo ya tshumelo I vhe khulwane 
* Saintsi ine ya ita uri hu vhe na vhusiki vhunzhi; na 
* Vhashumi vha ndivho vhane vha ita uri hu vhe na u aluwa ha muthu na thuthuwedzo nnzhi. 
Nga u khwinisa ikonomi, u fhungudza vhushai na u ita uri hu vhe na mishumo minzhi.
Naa Vhulanguli ha Ndivho ndi tshithu tshine tshi nga itwa na zwenezwo
Naho hu uri Vhulanguli ha Ndivho ndi tshithu tshine tsha do bvela phanda,a si tshithu tshine tshi nga itwa kana u bveledzwa na zwenezwo. Shangoni nga vhuphara, hu khou shumiswa mihumbulo ya Vhulanguli ha Ndivho nahone a hu tsha tou khethiwa. Vhulanguli ha Ndivho ndi ndila ine ngayo ha do kona u swikelelwa vhumatshelo
Naa Vhulanguli ha Ndivho vhu tshimbilelana hani na Tshifhinga Tsha Mafhungo?
Khomphwutha ya muthu ene mune, inthanethe na u bvela phanda ha theminolodzhi nga u tavhanya zwine zwa khou bvelela zwino shangoni lothe nga vhuphara, nga maandesa Amerika, zwi ita uri hu vhe na Tshifhinga tsha Mafhungo (Information Age) tshine tsha vhonwa sa Liga la tshanduko kha Tshifhinga Tsha Ndivho (Knowledge Age). Musi vhathu vha tshi khou ralo u bva kha Tshifhinga tsha Ndivho vha tshi ya kha Tshifhinga tsha Indasiteri (Industrial Age), kha levele khulwane, Vhulanguli ha Ndivho hone ho bvela phanda kha levele thukhu malugana na u langa dzitshanduko.
Naa Vhulanguli ha Ndivho ndi tshithu tshiswa?
Milayo ya Vhulanguli ha Ndivho a si miswa, vhunga zwo sumbedzwa nga ndivho yo bveledzwaho nga vhathu vha u thoma (sa tsumbo, u shumiswa ha mulilo, mutale na buronze) ye ya pfukhiswa I tshi bva kha minwe mirafho I tshi ya kha minwe, ngauralo ya mbo di phadalala na shango lothe. Vhulanguli ha Ndivho ho dzudzanywaho nga ndila yo teaho sa tshomedzo ndi sia liswa line la khou bvela phanda lo itaho uri hu vhe na tshanduko nga u tavhanya kha thekhinolodzhi dza mafhungo khathihi na dza vhudavhidzani na u anza ha u takalelwa ha ndeme ya ndivho sa tshomedzo ya tshitirathedzhi 
Naa Ndivho ndi mini
Ndivho ndi tshomedzo ya ndeme u fana na mavu/shango, vhashumi na tshelede. U langa thodea, netshedzo na u phadalala ha ndivho zwi khou vha zwithu zwa vhudisa zwa tshitirathedzhi tsha madzangano, nahone hu nga swikelelwa zwavhudi nga u shumisa Vhulanguli ha Ndivho
Naa Vhulanguli ha Ndivho ho fhambana na Thekhinolodzhi ya Mafhungo?
Naho hu uri Thekhinolodzhi ya Mafhungo (IT) ndi yone ine ya ita uri hu vhe na Vhulanguli ha Ndivho, IT ndi yone fhedzi kha masia a 60 yo katelwaho kha Vhulanguli ha Ndivho, hu tshi katelwa na Tshomedzo dza zwa Vhashumi, Anthiropholodzhi na Saikholodzhi. Vhulanguli ha Ndivho sa IT vhu nga ha vhathu na mvelele yavho.
Naa Vhulanguli ha Ndivho ndi thekhinolodzhi kana tshithu tshine tshi nga shumiswa?
Vhulanguli ha Ndivho a si thekhinolodzhi kana tshumiso fhedzi, ndi maitele na thekhinolodzhi dzothe dzine dza tikedza tshitirathedzhi tsha zwiimiswa tsha u neana mihumbulo u itela uri hu vhe na vhusiki.
Naa hu na vhushaka-de vhukati ha Vhulanguli ha Ndivho na Vhathu
Tshithu tsha vhuthogwa kha KM ndi Vhashumi vha Ndivho, vhathu vhane vha vha na dzangalelo nahone vha re na ndivho na vhudifhinduleli kha u thusa dzikhasitama dza dzangano.
* KM I nga ha vhathu vhane vha khou lingedza u todisisa uri vha nga dilanga hani, nga nnda ha u laula nga ndila ya u tou laela (othokhirathikhi). 
* U shandukisa kuitele kwa zwithu zwe zwa vha zwi tshi itwa nga ndila ya sialala, zwine zwa toda uri hu shandukiswe mihumbulo kana kushumele uri zwi vhe zwo thewaho kha vhudifulufheli na vhufulufhedzei. 
* U neana mafhungo zwi do thusa vhashumi kha dzangano kha u shumisa ndivho I re hone u fhirisa u I bveledza hafhu, u itela u khwinisa ndivho. 
* Izwi zwi do ita uri hu vhe na u shumiswa zwavhudi ha tshifhinga, ndi uri vhubveledzi, na vhusiki, zwine zwa vha zwibveledzi zwa ndivho ntswa. 
Naa Vhulanguli ha Ndivho vhu tshimbilelana hani na tshitirathedzhi tsha dzangano?
Tshinwe tshiga tsha vhuthogwa tsha KM ndi vhuthogwa ha u kwakwanya tshitirathedzhi tsha Vhulanguli ha Ndivho na tshitirathedzhi tsha bindu tsha madzangano zwine zwa ita uri dzangano li bvelele na uri li dzule li hone.
Naa phambano ndi ifhio vhukati ha datha, mafhungo na ndivho?
Datha yo imela zwithu zwine zwa vhonwa kana mbuno dzi si na vhushaka na mafhungo, ngauralo zwa si vhe na mulaedza wo livhanaho. Mafhungo a kuvhanganywa nga u vhea datha fhethu hune ya do amba, kanzhisa sa mulaedza. Ndivho ndi zwithu zwine ra zwi tenda na u zwi dzhia zwi zwa ndeme zwi tshi bva kha u kuvhanganywa ha mafhungo u ya nga milayo yo vhewaho nga u shumisa tshenzhemo, vhudavhidzani na u ya nga zwe ha tendelanwa ngazwo. Ndivho I nga dzhiiwa sa tshithu tshine tsha tea u vhulungwa na u shumiswa nga vhukoni. Ndivho I nga dovha hafhu ya dzhiiwa sa tshithu tshine tsha katela zwothe u divha na u ita - ndi uri u shumisa ndivho kana vhukoni.
Naa Kileimi ya Ndivho ndi mini?
Kileimi ya Ndivho ndi milayo yo vhalaho ine ya tanganedzwa sa ya vhukuma nga muthu muthihi, sa mulaedza une wa vha na mafhungo o linganaho ane a nga pfeseswa nga munwe muthu khathihi na u ita zwinwe malugana na mafhungo eneo. Hu fanela u shumiswa manwe maga u khwathisedza uri kileimi ya ndivho ndi ya vhukuma phanda ha musi I tshi tanganedzwa sa ndivho.
Naa khwalithi ya ndivho I nga kalea?
Ee, I kalea nga vhukoni hayo ha u kona u thusa dzangano kana muthu u swikelela ndivho zwavhudi.
Naa hu na phothala kana webusaithi ya Vhulanguli ha Ndivho?
Ho thomiwa phothala ya Vhulanguli ha Ndivho u itela uri hu vha na tshanele ya vhudavhidzani na Muhasho wa zwa Vhudavhidzani. I do shuma sa tshomedzo ya Vhulanguli ha Ndivho, ya dovha ya netshedza ndivho nga ha Vhulanguli ha Ndivho na u shuma sa tshanele ine ha do rekhodwa nyambedzano nga ha Vhulanguli ha Ndivho Afurika Tshipembe.
 
1[1] EKnowledgeCenter, Arizona, U.S.A., c 2000, (for many of the definitions given here)
1[2] College of Business Administration, Northeastern University, Boston, MA; Sloan Management Review; Managing Codified Knowledge; Michael H. Zack; c. September, 1998.
Ndimo ya minambelo 
Mutsho na u nukalela 
• Thempharetsha ya ntha hune ha bveledzwa hone minambelo fhano Afrika Tshipembe u fanela u vha hanefha kha 23 °C nga Tshimedzi na 24 °C nga Lara, munukalelo wo linganaho 50 % na u ya ntha. 
• Thempharetsha ya fhasi nga nwedzi hanefho hune nambelo dza bveledzwa hone u fanela u vha ntha ha 6 °C. Fhethu hune ha vha na mahada nga maanda a hongo lugela u bveledzisa minambelo. Hu fanela u vha hu rotholaho na u oma lwo linganelaho nga vhuria u itela uri hu vhe na u bveledzwa ha vhudi kana u ima u aluwa "dormant" havhudi. 
• Thempharetsha ya fhasi kha manwe mashango a re fhasi kana miedzini (Malelane, Komatipoort) a u faneli u tsa tshothe nga vhuria u itela uri u ima ha miri kha nyaluwo zwi vhe zwavhudi. Miri i a vha kha tshiimo tsha u sa aluwa "dormant" nga u vha na madi kana ngau sheledzwa nga minwedzi miraru i rotholesaho ya nwaha. Mubveledzi u fanela, naho zwo tou itisa hani, u vhona uri heyo miri mituku nga maanda i songo oma. 

Mavu 
• Minambelo i aluwa zwavhudi nga maanda fhethu hu re na mavu a mutavha hune ha rothola. 
• Miri iyo i do vha ya aluwa na u bveledza mitshelo zwavhudi hune ha vha na mavu tshivumba, hune ha fhiselela. 
• Minambelo i a tenda u bveledzea kha tshaka dzo fhambananaho dza mavu. 
Ndisedzo ya madi 
• Nga nthani ha phadaladzo yo fhambananaho ya midzi kha mavu o fhambananaho (u tsesa kha mavu tshivumba) madi ndi a vhuthogwa kha mveledziso yo linganelaho ya tshimela. 
• Kha mavu a mutavha, masheledzele mapfufhi hu tshi shumiswa madi matuku ndi one a vhudi kana o fanelaho. 
• Kha mavu tshivumba, madi a vha hone lwa tshifhinga tshilapfu, fhedzi ndi zwa vhu thogwa uri mavu a songo tou nukalesa na u omesa. 
U bviselwa kule ha madi "drainage" 
• Mavu a songo bvisiwaho madi zwavhudi kana ane a vha na mbemba dzi sa tou vha na vhubuli-buli a songo tsaho u swika kha mithara muthihi nga fhasi, ha tou vha o lugelaho minambelo. 
• Naho mavu a re na thongwana a tshi bvisea madi zwavhudi, hezwo a zwi na ndisedzo ya vhudi ya madi kha miri nga u sa kona u vha na vhufari ha madi ha vhudi. Tsheledzo yavhudi ino dzulela u itiwa, sa u nukadza mavu lunzhi-lunzhi nga madi matuku kana o linganelaho zwi do ita uri hayo mavu a vhe o fanelwaho. 
Zwilinwa 
Minambelo yo tou tundiwa kha la China, India, Taiwan na Florida, Amerika. Zwilinwa zwa minambelo zwi no tavhiwa Afurika Tshipembe, zwo khethekanyiwa zwa ya nga zwigwada zwi tevhelaho: 
• Tshigwada tsha Mauritius: Tshigwada itshi tshi anzela u tavhiwa mahayani na u mona hothe na u kona u bveledza khano i fushaho na mutshelo wa maimo a vhudi, tsumbo, H.L.H. Mauritius, Muzaffarpur, Late Large Red, Hazipur, Saharanpur na Rose-Scented. 
• Tshigwada tsha Chinese: Miri heyi i bveledza khano i si ya vhudi, fhedzi mutshelo wa hone ndi wa maimo avhudi na phesenthe ya ntha ya thanga dza "chicken-tongue". Zwitavhiwa zwi katela Haak yip, Shang Shou Huai, Kontand, Glutinous Rice na Three Months Red. 
• Tshigwada tsha Madras: Miri iyi i anwa mitshelo mitswuku, fhedzi isi ya vhudi. Zwilinwa zwi katela Kafri, Shorts Seedless Johnstone's Favourite, Emmerson, Durbhanga, Maries, Mooragusha, Madras 19, Hazipur/Saharanpur, Red McLean, Brewster na Bedana. 
Maimo a vhudi a miri 
• Muri wo itwaho nga "air-layer" u na tsinde lithihi liyaho ntha. Nyimele ya matavhi a u thoma a fanela u phadalala a tshiya lurumbu e kha vhulapfu hune ha nga ita 200 mm. Fhara linwe na linwe li ne la nga lapfa vhutuku kha 200 mm li fanela u thivhelwa kana u sa tendelwa li tshi ita izwo. 
• Kha miri yo endiwaho kana ila ine ya tavhiwa nga u tanganyisa thodzi ya muri u no anwa kha tsinde la muri une wa kha di vha mutuku, hanefho he u tumanyiwa ha bveledsizwa hone, kha vhulapfu hone vhu fanela u vha benefha kha vho
200 mm u bva fhasi u itela uri matavhi a ne a do phadalala a u thoma a phadalale kha 300 mm. Hanefho he ha tumekanyiwa hone hu tshi itiwa zwa u endiwa hu fanela u khwatha vhukuma na uri vha no shuma hanefho nezarini "nursery" vha fanela u bvisa lusitiripi "strip" lwe lwa pomba musi hu tshi endiwa uri hu si vhe na maguluguda afho he ha endiwa hone. 
Thogomelo ya miri yo endiwaho 
Miri i nga andiswa (u ita uri i vhe minzhi) nga u tou i enda. 
• Thogomelo ya vhege nga vhege ndi ya vhuthogwa na ngwananana na matavhi a songo teaho ane a bva kha tsinde nga fhasi ha hafho ho endiwaho zwi fanela u thukhuliwa kana u bvisiwa. 
• Nga murahu ha vhege thanu u ya kha rathi, mafhara a thoma u zwimba na u aluwa/hula. Kumbonzhe kutuku ku nga itiwa kha pulasitiki tsini na kufhara. Kufhara ku aluwa kha mbonzhe heyi, fhedzi sitiripi tsha pulasitiki tshi fanela u sa bvisiwa nga u tavhanya. Ha vhuya ha itiwa uri i aluwe sa musi i tsimuni kha mitsho yo fhambanaho, i zwo zwitiripi zwi nga bvisiwa. 
• Miri yo endiwaho i vha na nzudzanyo ya vhudi na kha kuhulele kwa midzi u fhirisa miri ine ya hula nga fhasi ha zwila zwine zwa pfi "air layers" na uri ido sumbedza nyaluwo ya u thoma ngau tavhanya, "air layering" ndi ine ya funeswa kha u enda ngauri hu na mvelelo dza vhudi dza khano. 
Sampulu ya mavu 
Nyimelelo ya sampulu ya mavu i fanela u dzhiiwa u itela thoduluso. Sampulu ya mavu i fanela u imela mavu a fhethu huthihi hune ha si vhe na mavu o fhambananaho. Arali mivhala kana zwivhumbeo zwa mavu hanefho fhethu zwa vha zwo fhambanana, hanefho fhethu hu fanela u khethekanyiwa na uri sampulu dzo fhambanaho dza fhethu hanefho dzi fanela u dzhiiwa kana u itiwa. Shumisani tshipeidi u dzhia sampulu. 
Hu tsitse hani? 
• Dzhiani sampulu dza mavu u swika kha 300 mm (rula) u bva ntha u ya fhasi 
• Dzhiani sampulu ya mavu a nga fhasi u bva kha 300 mm u swika 500 mm u bva ntha uya fhasi 
Nngana? 
• Sampulu dzi fanela u vha dzi si fhasi ha fumi wa dzi sampulu thukhu. 
• Fhethu hune sampulu ya vha uri i khou itelwa hone a hu faneli u fhira hekithara tharu. 
Ngafhi? 
Sampulu i fanela u dzhiiwa fhethu hothe ho itaho tswavhelele. 
U tanganyisa na u paka (vhekanya) 
• U tanganyisana dzisampulu thukhu dza hanefho fhethu hothe ho khethwaho kha khontheina ya vhudi (yo kunaho) (hu si bege ya manyoro). Vhe a ni mavu a ntha (0_300 mm) o khethekana na a fhasi (300_500 mm) 
• Sampulu ya 2 kg ya thanganyo heyi ndi ine ya vhekanywa kha bege ya pulasitiki yo kunaho kana khontheina yo teaho, mavu a ntha na a fhasi a songo tangana. 
• Kha vha vhee lebulu (label) nga nnda ha khontheina u ita uri i vhalee. Kha lebulu hu fanela u vhonala: 
        - Dzina lanu 
        - Nomboro ya shango (fhethu) 
        - Vhutso ha hanefho he sampulu ya dzhiiwa hone. 
Mvelelo 
Mvelelo dzi do vhonadza uri hu shelwe manyoro mangafhani hu sa a thu u tavhiwa. Ni humbule (elelwe) u tanganyisa laimi "lime" yo teaho u bva kha minwedzi ya rathi u ya kha ya fumi-mbili hu sa a thu tavhiwa arali hu tshi todou shelwa tshikalo tshihulwane na "phosphate" u bva kha minwedzi miraru hu sa a thu u tavhiwa. 
Nzudzanyo ya mavu 
• Todolosani mavu u ya nga ho teaho (fanelaho) zwi tshi ya nga vhutso, u bvisa madi na u farekana ha mbemba. Hu fanela u vha mithara nthihi u ya kha mbili u tsa fhasi. 
• Lugiselani mavu u ya nga ha mvelelo dza ndingo ya mavu, nga maanda-maanda musi laimi nnzhi i tshi todea. 
• Arali mavu o tea u bveledza munambelo, a fanela u lugiselwa zwavhudi hu tshi kha di vha na tshifhinga. 
• Hu sa a thu tavhiwa, mavu a fanela u bweswa nga maanda arali zwi tshi konadzea, u itela uri musi hu tshi vho tavhiwa, madindi a si tou vha mahulusa. 
• Arali mavu o dalesa esidi "acid", u zwaliwa (sheliwa) ha laimi hu fanela u vha hu hulu. Zwipida zwivhili zwa zwiraru kha tshikalo tsho tiwaho tsha laimi zwi fanela u zwaliwa afho fhethu hothe hu ne ha do tavhiwa, yo tanganyiswa na mavu a ntha, ha dovha ha limiwa u tsesa, thanwe minwedzi ya tahe uya kha ya fumi-mbili hu sa a thu u tavhiwa. Khalisiamu "calcium" i dzhena mavuni nga zwituku, i fanela u bweliwa fhasi kha hune midzi ya do vha hone. 
• Tshilinwa tshine tsha nga tenda tshi nga tavhiwa nau limiwa nga minwedzi ya rathi u itela u engedza manyoro a re mavuni. Laimi ye ya sala (tshipida tshithihi kha zwiraru) na fosifeithi "phosphate" i ne ya khou todea i fanela u balanganyiwa nga tshifhinga tshithihi. Miri i nga tavhiwa nga murahu ha minwedzi miraru. 
• Arali laimi thukhu (2-4 t/ha) i tshi todea, laimi i do shumiwa nayo mavuni lwa minwedzi miraru hu sa a thu u tavhiwa na fosifeithi nwedzi muthihi hu sa a thu u tavhiwa. 
U tavha 
Ni humbule uri miri ya minambelo ina vhutshilo vhulapfu nahone i a hulesa. 
• Miri i fanela u tavhiwa yo sielisana vhukuma u thivhela mutatisano na u tumana ha matavhi zwine zwa ita uri miri i tumane. 
• Muri wothe u fanela u tanea kha masana a duvha na kha u fhefheda ha muya. 
Tshikhala tsha u tavha 
Muri une wa vha na vhukale ha minwaha ya mahumi mavhili na mitanu (25) u nga swikelela khare ya vhuphara "diameter" ya mithara ya fumi na mivhili (12 m). Arali miri ya nga sianesa hune ya fhedza i si tsha langea, zwi ita uri husa vhe na mveledziso nnzhi. Arali miri i tshi tea u kwakwanesa, saizi "size" i fanela u langiwa u bva mathomoni ngau khwathela. Lingedzani u tavha miri minzhi ine ya nga langea kha hekithara. Tshikhala tsha matavhele u bva kha munwe muri u ya kha munwe muri ndi mithara ya rathi, hu uri tshikha vhukati ha laini mbili ndi mithara ya tahe (9 x 6 m). 
U tavhiwa ha miri 
• Minambelo i nga simuliwa tshifhinga tshinwe na tshinwe tsha nwaha, fhedzi tshifhinga tsha vhudisa ndi nga tshifhefho kana mathomoni a khalanwaha ya dzimvula. 
• Madindi a u tavhela a fanela u lingana (kha mavu o bweswaho ndi 
300 x 500 mm na kha mavu a songo bweswaho 500 x 500 mm), 
• Tanganyisani mavu a ntha na thukhwi "compost kana komposo" ni do vhe ni zwi humisele murahu dindini. 
• Musi vha tshi tavha muri, vha bvisa khontheina vha ita uri midzi i ite zwavhudi nga u bvisa mavu u mona na midzi vha sa khou vhaisa midzi. 
• Musi vho no tavha, kha vha gadedzele mavu ngau ima ntha ha mavu. 
• Kha vha mbo di sheledza muri wa vho musi vha tshi tou bva u tavha. 
• Kha vha monise manyoro "mulches" kha muri wavho. Hezwi zwithusa uri murongwe u dzule u hone kha tshimela tshavho lwa tshifhinga tshilapfu. 
• Kha vha dzulele u sheledza miri mituku musi vho no tavha. Miri mituku a i faneli u tambula nga u sa vha na madi kana nga u vha na madi manzhisa u fhira o fanelaho. 
Tsenguluso ya matari 
Leaf analysis is the only technique according to which sensible fertilisation can be applied to a specific planting. The following aspects are important: 
Tsenguluso ya matari ndi yone ndila ine muthu a nga kona u vhona uri manyoro ane a vha hone kana ane a nga sheliwa ndi mangafhani musi hu tshi tavhiwa. Zwitenwa zwi tevhelaho ndi zwone zwa vhuthogwa: 
• Tshifhinga tshone tsha u sampulu ndi u bva vhukati ha Khubvumedzi u ya vhukati ha Lara. 
• Vha fanela uri vha sampule tari la vhukuma (kha vha sedze tshifanyiso). 
• Sampulu ya u thoma ya tari i fanela uri ide na sampulu ya mavu. 
• Sampulu ya tari na ya mavu i fanela u bva kha tsimu i songo hulaho u fhira hekithara tharu. 
• Ndila ya u sampulu ndi ya vhuthogwa: 
- Kha vha khethe miri ino lingana mahumi mavhili ya vhudi, ya tavhiwaho hothe u phadalala na tsimu 
- Miri i fanela u fana nga mbonalo yayo na u vha miri yo imelaho hanefho kha u tavhiwani hayo 
- Sampulani matari mana kha muri 
- Ni songo ita sampulu kha miri ya khwine kana i si ya vhudi. 

U dzhia sampulu ya matari 
Manyoro 
Ni songo nyora muri une wa kha di tou bva u simulwa zwenezwo. Manyoro a nga shelwa nwaha muthihi musi muri wo no fhela u tavhiwa. U shelwa hu fanela u vha hutuku na hone hu itwe lwo edanaho, fhedzi hu si kha matsinde a miri; sheledzani zwenezwo ni tshi tou bva u nyora. 
U shela na tshikalo 
• Manyoro a fanela u hashiwa zwavhudi thanwe 0,2 m u bva kha tshinde u ya kha 0,5 m nnda ha hune muri wa nukala u guma hone. 
• Sheledzani zwituku zwenezwo ni tshi tou fhedza u shela. Manyoro a songo shumiwa kana u shelwa nga ngomu mavuni. 
• Musi miri yo no vha hanefho itshi vho thoma u aluwa, manyoro a fanela a sheliwa nga ndila yo fanelaho sa yo sumbedzwaho kha thebulu "table". 
Tshifhinga tsha u shela 
Vhunzhi ha manyoro kha muri nga nwaha zwi tshi ya nga vhukale (g) 
Vhukale (minwaha) 
 LAN 28 % N 
Superphosphate 
  Potassium
chloride 
1 
2 - 3 
4 - 5 
6 - 7 
8 - 9 
10 - 11 
12 - 13 
14 - 15 
15 na ntha
200 
500
1 000
1 500
2 000
2 500
3 000
3 500 
4 000
250 
250 
250
500
500
750
750 
1 000
1 000
50 
100
200
300
400
500
750
1 000
1 000

Humbulani: 
heyi ndi yone tsumba ndila, kunyorele kwone ku nga itwa u ya nga ha thoduluso ya mavu ya miri mituku na thoduluso ya matari ya miri i anwaho mitshelo 
Naitirodzheni "nitrogen" (N) 
Nwaha wa u tho ma 
- Nwaha wa u thoma: khethekanyani manyoro a "nitrogen" u lingana ka malo uya nga minwedzi ine ya do sheliwa ngayo ine ha vha gireme dza mahumi mavhili na thanu (25 g), nthihi vha shela nga tshilimo (Khubvumedzi u swika Lambamai). 
Nwaha wa vhuvhili uya kha mitanu 
- khethekanyani manyoro a "nitrogen" katanu ni a shele nga tshilimo (Khubvemedzi u swika Lambamai). 
Nwaha wa vhurathi na u fhira 
- hafu ya manyoro a "nitrogen" i shelwe nga u tavhanga hu sa a thu u bva maluvha. Manyoro o salaho a sheliwe ho no kaniwa. 
P 
Fosifeithi "phosphate" (P) 
"Phosphate" yothe i sheliwa nga murahu ha khano. 
Photheziamu "potassium" (K) 
Hafu ya photheziamu i sheliwa hu sa a thu u vha na maluvha, yo salaho i tshi shelwa ho no kaniwa. 
Zinki "zinc" (Zn) na boroni "boron" (B) 
Zinki i fanela u shelwa thanwe luna nga nwaha. Zwithu tevhelaho zwi fanela u themendelwa kha 100 l ya madi: 
• Zinki okisaidi (Zinc oxide) kha 200 g kana 
• Naitiro-zinki (Nitro Zn) kha 150 ml kana 
• Agiri-zinki "Agri-zinc" kha 50 ml. 
Fafadzelani miri zwenezwo hu tshi tou bva u tavhiwa nga 100 g ya borakisi "borax" kana 75 g ya soluburo "Solubor" kha 100 l dza dana dza madi minwaha mivhili minwe na minwe. 
Manyoro a oganiki "organic fertiliser" 
Mupfudze wa kholomo kana wa khuhu u nga shumiswa nga khilogiramu mbili kana nthihi ngau sielisana kha miri mihulu (minwaha ya funi), shelani mupfudze u mona na hafho hune ha nukalela u swika hone. Arali hu si tshena manwe manyoro a ne a vha hone, u bva kha khilogiramu dza mahumi, mavhili uya khilogiramu dza mahumi matanu dza mapfudze wa kholomo u nga sheliwa kha muri mutuku na u bva kha khilogiramu dza mahumi matanu na mavhili u ya kha dana kha muri muhulwane. Izwi zwi nga tevhedziwa zwi tshi ya nga thoduluso kana tsenguluso ya matari. 
  
Vhukale ha muri
(minwaha) 
 Mupfudze
 ((kg kha muri nga nwaha)
Tshifhinga tsha u shela 
1 
5
± 1 Khilogiramu nthihi vhege thanu na nthihi u nga khubvumedz u swika Lambamai
2 - 3 
4 - 5 
15 
25
Kha vha shele manyoro a na lingana lutanu u bva nga khubvume dzi u swika Lambamai
6 - 7 
8 - 9 
10 - 11 
12 - 13 
Ntha 
40 
55
70
80
100
Hafu i shelwa musi miri i sa a thu u fhufhuma o salaho a sheliwa ho no kaniwa
Thodea ya madi 
• Minambelo i toda u dzulela u sheledziwa na uri ndi zwa ndeme uri madi o linganelaho a fanela u vha hone u bva musi i na maluvha a swika murahu ha Luhuhi/Thafamuhwe u ya hu tshi kaniwa. 
• Ngauri tshipida tshi leaho tsha nambelo tshi na madi ane a vha na phesenthe dza mahumi matanu na mararu na thanu na nthihi (86 %), u vha hone ha madi hu dzula hu ha vhuthogwa musi dzi tshi khou hula. 
• U sa vha hone ha madi hu do lengisa nyaluwo ya mutshelo na u tshinyadza saizi "size", tshileme na vhundeme ha nambelo. 
• Tsheledzo i fanela u ya phanda nga murahu ha khano u itela uri hu vhe na nyaluwo kwayo ine ya do bvelela nga Luhuhi/Thafamuhwe, hu sa a thu u swika tshifhinga tsha u ima u aluwa "dormant". 
• Musi wa u sa aluwa "domant" (Lambamai u ya Fulwana) tsheledzo i fanela u fhungudziwa, fhedzi muri u fanela u sa vha na thahelelo ya madi kana u sa tambula nga gomelelo. 
• Miri mituku ine ya sa khou bveledza zwavhudi ifanela u sheledzwa nwaha wothe (kana u swika nwaha u tshi fhela). 
• Vhabveledzi vha anzela u ima u sheledza miri minwedzi ine ya rotholesa ya nwaha (Fulwi na Fulwana) u itela uri hu vhe na u ima kha nyaluwo ha vhudi. Kha fhethu hune ha sa tou rotholesa, tsheledzo i fanela u imiswa u itela uri miri i ime u aluwa. 
U putela zwithakhwi zwa nambelo 
• U putela mitshelo nga phephabege "paper bag" zwi thivhela tshinyalelo ine ya nga vhangiwa nga thunzi na zwivhungu zwa nambelo "litchi moth" na u swa nga duvha na u fhanduwa. 
• Tshifhinga tsha khwinesa tsha u putela zwithakhwi tshi fhambana zwi tshi ya nga fhethu. 
• Phephabege ndi zwone zwishumiswa zwa zwino zwo lugelaho kha u putela na ngauri a dzi duri. 
• Mutshelo u vha na muvhala wa vhudi u kungaho u tshi kha di vha kha phephabege. 
• U putela mutshelo zwi do vha zwa lapfisa tshifhinga tsha khano ngauri mutshelo u fhedza tshifhinga tshilapfu u kha muri. 
• Phephabege dzi no shumiswa zwino dzi vha dzo vulea madubo othe mavhili. Phephabege yo itiwa nga muvhala wa buraunu "brown". 
• Mutshelo u fanela u putelwa nga ndila yone, na nga tshifhinga tshone tsha duvha (hu si ni nga matshelonisa kana nga musi hu tshi khou tou bva u vha na mvula), ngauri huna khombo ya u putela u tshe e wo nukala (vhuyelwa). Fafadzelani tshivhungu tsha nambelo "litchi moth" na thunzi "fruit flies" hu sa a thu u putelwa. 
• Kha vha bvise matari a re kha tsinde la tshithakhwi musi vha sa a thu u putela. 
• Vha songo vhea mitshelo i no fhira fumi-thanu kha bege nthihi. 
• Dzibege dzi fanela u itiwa nga ndila ine musi dzo nembelela, madi a tenda u eletshela nnda. 
• Matungo othe vhuvhili hao ha bege hu fanela u valiwa na uri arali zwi zwa vhuthogwa, lubuli lutuku lu fanela u siiwa uri madi a mvula a bvele nnda. Madubo mavhili o vuleaho a a leluwa na u tavhanya u farekanyiswa fhethu nthihi othe. 
• Phephabege i ita uri hu si vhe na milemalema na zwinoni. 
• Inwe ya vhudi ndi uri mutshelo u vhulungiwa tshifhinga tshituku nga musi wa khano, na uri zwi fhungudza tshinyalelo ine ya nga vhangiwa nga mafarelwe a si a vhudi. 
• Arali ya nga bvisiwa nga vhuronwane, i nga kona u shumiswa na kha khalanwaha idaho. 

Zwikhokhonono zwine zwa la nambelo   
Zwikhokhonono zwine zwa la nambelo zwi katela "bark borers", "litchi moth", na thunzi "fruit flies". Kha vha kwane muofisi wa vhulimi a re tsini navho nga ha ndila dza u langa hezwi zwikhokhonono.

Khano 
• Tshiimo tshine mutsehlo wa vha uri wo swikela u kaniwa ndi tshone tshithu tsha vhuthogwa kha uri mutshelo uyo ndi wa vhudi u swika-fhi ri tshi sedza mafhungo a thengiso. 
• Nambelo a dzi tsha dovha dza aluwa musi dzo no kaniwa. Mutshelo u fanela u vha hanefho kha muri u swika u tshi vhibva (tswuka) tshothe. 
• Nambelo dzi no tavhanyedziwa u kaniwa a dzi na muvhala u no kunga na uri dzi a dunga. 
Ndi lini hune nambelo dza vhibva? 
Nambelo dzo vhibvaho dzi vha dzi kha tshikalo tsha vhukati ha gireme dza mahumi mavhili na nthihi na mahumi mavhili na thanu. Mitshelo ine ya vha kha tshileme tsha gireme dza mahumi mavhili na thanu dzi vha dzo lugela khano nga khalanwaha yone (ya vhukuma). 
U vhewa 
Nambelo dzi vhewa nga nthihi-nthihi na uri zwithakhwi na matsinde a fanela u thukhulwa u itela u paka ha vhudi. 

U wana vhutanzi vhunwe, kha vha kwame
ARC-Institute for Tropical and Subtropical Crops
Kha hei nomboro ya lutingo: 
Tel (013) 753 2071
Fax (013) 752 3854 
NI NGA TAMBA LOTTA HANI 

U tamba mutambo muthihi wa Lotto, nangani nomboro dza rathi vhukati ha 1 na 49. Hezwi zwi do ni vhidza R2.50 (ho katelwa na VAT) zwi ni nea tshikhala tshithihi tsha u wina dzimilioni. 

Swayani nomboro dzanu dza rathi kha nthihi ya dzibodo dza rathi kha khuponi ya u dzenela nga mutaladzi u livhisaho ntha ni tshi khou shumisa peni ya u nwala ine ya vha ntswu kana penisela. Ni nga kha di tamba mitambo ya Lotto ine ya swika ya rathi kha khuponi nthihi ya u dzhenela, zwine zwa ni nea zwikhala zwa u wina zwa rathi.

   Bodo inwe na inwe yo 
   dadziswaho i vhidza R2.50.    Neani khuponi yanu ya u 
   dzhenela na tshelede murengisi 
   wa National Lottery. Ndi ene ane 
   a ro rekhoda nomboro dzanu kha 
   theminala ya computer ya 
   National Lottery a kona u ni nea 
   thikhithi dzine dza vha na 
   nomboro dzo kandiswaho 
   khadzo. Heino ndi rasithi yanu. 

 
   U vhona arali nomboro dze na dzi    nanga dzo wina, ni sedze 
   mbekanyomushumo ya Lotto 
   draw i tshi hashwa thwii kha 
   SABC 2 nga 8:30 nga 
   madekewana nga duvha le la 
   sumbedza kha thikhithi yanu. 

   MVELELE DZA LOTTO DZI DO 
   HASHWA SHANGO NGA 
   VHUPHARA KHA TV, RADIO NA 
   KHA DZIGURANNDA. 

NDILA YA U VHILA PFUFHO YANU
Nomboro dzo winaho dze dza bviswa kha draw ya TV na ndeme ya pfufho ka Khethekanyo inwe na inwe zwi kandiswa nga murahu ha-draw. Ni sedze nomboro dzanu u vhona zwauri ndi nngana dze na kona u dzi metshisa. Arali no wina pfufho ine ya swika R500, ni do badeliwa na zwenezwo vhengeleni linwe na linwe la National Lottery. Hu na vharengisi vho khetheaho vhane vha vhidzwa "Authorised Prize Payments Centres" vhane vha kona u badela pfufho khulwane dzine dza nga kha di swika kha R50 000. Pfufho ya Jackpot i nga badelwa dziofisini dza National Lottery. 
   Haano ndi mnweledzo a uri ni nga    tamba hani na u nga wina kha 
   Lotto. Ndaela dzothe dza 
   kutambele kwa Mutambo dzi 
   wanala kha vharengisi vhothe 
   vha National Lottery, kana ri do ni 
   rumela khophi yanu. U wana 
   mafhungo nga vhudalo na 
   mvelele dzothe dza dzi-draw, 
   rwelani lutingo kha Player 
   Thusong kha nomboro i sa 
   badelwi ya 0800 40 30 40. 

NI FANELA U VHA NI NA MINWAHA YA 18 KANA U FHIRA URI NI KONE U TAMBA 
   LOTTO KANA U VHILA PFUFHO 
   YANU 
   National Lottery 
   Private Bag X72
   Auckland Park 2006 
   Tshivhudzo malugana na 
   Lottery 
   0800 40 30 40 

   Mutambo wanu wa u tou thoma wa National 
   Lottery zwino wo no vha hone, nahone u 
   vhidzwa Lotto ndi mutambo u nyanyulaho une wa    tambiwa nga dzinomboro, hune nomboro dzanu 
   dza nga ni nea shudu la u diwinela milioni wa 
   dzirannda vhege inwe na inwe. Ni sedze muano 
   wa National Lottery vhengeleni le re tsini na hanu 
   ni tambe Lotto namusi.

   Mutshini wo khetheaho wa Lotto Draw u na bola 
   dzo nomboriwaho dza 49. U sokou nanga 
   Nomboro dza u wina dza rathi nga ndila ine wa 
   zwifunisa zwone Khathihi na u engedza inwe 
   bola ine ya vha Bonus Number. Hezwi zwi nga ni 
   winisa dzinwe pfufho hafhu. Arali idzi nomboro 
   dza rathi dze na dzi swaya kha bodo dzi tshi 
   metsha na hedzino nomboro, ni nga wina pfufho 
   kha inwe ya pfufho dza sumbe kha khethekanyo 
   ya pfufho nga ndila i tevhelaho.

   Tshelede ya pfufho i a fhambana vhege inwe na 
   inwe zwi tshi khou bva kha nomboro dza vhawini 
   kha khethekanyo inwe na inwe. Ndeme ya pfufho 
   ya khethekanyo inwe na inwe i do divhadzwa 
   nga murahu ha-draw. Nga u tou angaredza, 
   thikithi nthihi kha dza futhanu dzi do wina pfufho u    bva kha rannda dzi si gathi uya kha milioni dza 
   tshivhalo. 
LRAD

DEPARTMENT: AGRICULTURE
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA
U HUMISELWA HA MAVU MURAHU HU 
TSHI ITELWA NDIMO 

U TOLA 
Kubugwana kwa ndivhadzo kwa LRAD ku divhadza phindulo dzi pfalaho dza mbudziso dzine dza anzelwa u vhudziswa. Nahone hoku kubugwana kwo itelwa u thusa vhane vha do wana mbuelo na vharengisi u ri vha pfesese thodea dzine vha tea u dzi ita uri vha kone u wana mbuelo dzi bvaho kha mbekanyamushumo kha masia othe, kana i murengisi, dzhendedzi kana mulaifa. 
Hoku kubugu a kwo ngo itelwa u imela linwalwa la mulayo (LRAD) kana tshumiso ya mbekanyamushumo, hone kwo itelwa fhedzi u dadzisa u itela vhathu vhane vha shaya u pfesesa thalutshedzo dza zwire nga ngomu, kana kwo itelwa vhathu vhane vha toda phindulo nga u tavhanya kha mbudziso zwadzo. 
1. Mbekanyamushumo ya LRAD ndi mini? 
Mbekanyamushumo ya u Newa hafhu ha Mavu a Mveledziso ya Ndimo (LRAD) u thomani yo itelwa vhadzulapo vha shayaho vha Tshipembe vha bvaho kha vhupo ha Afrika, Vha Muvhala na Ma India uri vha kone u renga mavu kana zwishumiswa zwa ndimo nga maanda zwi tshi shumiselwa ndimo. 
3. Gavhelo la LRAD ndi mini? 
Ndi ndila ya u nea gavhelo li sa lifhiwi nga muvhuso kana thuso ya tshelede ya u thusa vha todaho u vha vhalimi uri vha kone u renga mavu. 
4. Ndi do wana vhugai? 
Hu do shumiswa mulayo une wa do sumbedza uri muthu nga ethe u do wana vhugai. Hoyu mulayo u do ya nga zwine muthu a do bvisa malugana na u renga tshipida tsha mavu kana zwishumiswa zwa bulasini (zwine a bvisa zwi thi bva tshikwamani tshawe), zwine muthu a do bvisa malugana na zwine a dzhenisa zwine zwa do vha zwi tshi do shumiselwa bulasini he a renga hone mavu (zwine ene mune a bvisa), kana zwothe vhuvhili hazwo. 
Thanganyelo ya gavhelo I do dzudzanywa hu tshi tevhedzwa ku bvisele kwothe/kofhelelaho. Sedzani mulayo wa 1. 
5. Zwine zwa bviswa/mukovhe nga mune ndi mini? 
Gavhelo li do shuma fhedzi sa tshelede ya thikhedzo kha zwine muhumbeli a vha nazwo. Ngauralo, zwine muhumbeli a bvisa ndi tshelede ine a tea u disa kha tshumiso u vhumba tshipida tsha tsha tshelede yothe, sa zwine zwa bviswa nga mune na gavhelo. 
6. Ndi tshelede fhedzi ine ya tanganedzwa sa zwi
bviswaho nga mune? 
Huna ndila dzo fhambanaho dzine mubvisi a nga ita, sa 
(a) U bvisa tshelede 
Muhumbeli a nga bvisa mukovhe u bva kha R5000 ya fhasisa, ine ya do mu tendela ndivhanyo ya gavhelo la R20 000 u swika kha R400 000 ya nthesa ine ya do mu tendela ndivhanyo ya gavhelo ya thanganyelo ya R100 000. 
(b) U bvisa hunwe vho 
Huna ndila dzo fhambanaho dzine na nga bvisa zwinwe vho, sa, 
Thundu, mitshini, zwishumiswa na zwifuwo: Hezwi zwi do linganywa na ndeme ya tshelede ine ya vha hone na thanganyelo yothe yo shumiswaho kha zwo bviswaho nga mune. 
(c) U dishuma 
U dishuma hunwe na hunwe hu do linganywa na vhunthesa ha R5000 u bvisa ha mune. 
7. Ndi ndaka ifhio ine ya nga shumiswa sa zwo
bviswaho nga mune? 
Thundu ine ya vha hone ya zwishumiswa zwa ndimo zwine zwa vha zwa ndeme kha u lima zwine zwa nga wanala nga hei mbekanyamushumo. 
8. Ndi thundu de ine i nga si shumiswe kha zwi 
bviswaho nga mune? 
(a) Mavu o wanalaho nga gavhelo la u thoma, u humisela murahu gavhelo lo tsireledzeaho, mpho, na zwinwe. 
9. Hu do itea ni arali ndi saathu u fhedza u badela 
dzinwe ndaka ? 
Mulandu u saathu u lixwa kha thundu dza ndimo a u nga kwami zwine zwa vhalwa sa zwine mune a bvisa. 
10. Ndi thanganyelo ifhio ya fhasisa kana ya nthesa
ine muthu a nga i wana nahone ndi zwifhio zwine
zwa tshimbilelana na zwine zwa bviswa nga 
mune? 
Thanganyelo ya fhasisa ya R20 000 i do toda thanganyelo ya fhasisa ya mubvisi ya (tshelede kana zwinwe vho) ya R5000 na hone thanganyelo ya nthesa ya R100 000 i do toda thanganyelo ya nthesa ya mubvisi wa mukovhe i tshi vha R400 000.Vhukati ha thanganyelo dza fhasisa na nthesa hu na thanganyelo ya gavhelo li yaho phanda, zwi tshi ya nga zwine muthu a bvisa ene mune. (Vhona tshikalo tsha gavhelo na zwine muthu ene mune a bvisa). 
11. Ndi ngani tshelede thukhu ine ya bviswa i na 
ndinganelo ya gavhelo lihulwane musi li tshi vhambedzwa na zwi bviswaho zwihulwane? 
Hei mbekanyamushumo yo livhiswa kha u thusa vhashai. Ngauralo tshikalo tsha gavhelo tsho vhumbelwa uri muthu a re na tshelede thukhu a vhe na gavhelo lihulwane uri ndinganelo ine a do i wana i vhambedzee na ine ya wanwa nga muthu o bvisaho zwihulu. 
12. Gavhelo ili ndo tea u li shumisa mini? 
(a) U wana mavu. 
(b) U khwinisa mavu, Ndungiselo ya mbetshedzelo, Ndaka ya tshelede na zwibveledzwa zwa ndimo zwa tshifhinganyana. 
13. Ndi mihasho ifhio ine ya vha na vhudifhinduleli
kha hei mbekanyamushumo? 
Magavhelo a do bviswa nga vha Muhasho wa Zwa Muno wa Lushaka na Muhasho wa Zwavhulimi vhothe vha do shumisana uri vha lange mushumo wothe u bva mathomonu u swika phedzoni. 
14. Ndi nnyi o teaho u ita khumbelo? 
Ni fanela u: 
• Ni fanela u vha munwe wa vhe vha vha vhe vhashai u thomani (sa Murema, vha Muvhala kana Mugula). 
• Ni vhe na minwaha ya 18 kana u fhira. 
• No diimisela u shumisa mavu u lima fhedzi. 
• No diimisela u vha mulimi/rabulasi tshothe (hu sa katelwi thandela ya zwa tsireledzo). 
• Ni songo vha na maimo kha mihasho ya Muvhuso. 
• Ni diimisele u vha kha mbekanyamushumo ya vhugudisi musi no no wana mavu. 
• Ni diimisele u bvisa zwa mune. 
• Ni vhe tshigwada tsho divhumbaho tshi tshothe arali ni tshi khou humbela ni tshigwada. 
• Ni vhe na akhaunthu ya banngani. 
15. Thandela dza tsireledzo ndi mini? 
Mbekanyamushumo ya LRAD yo vhumbwa nga ndila ya uri malaifa vha dzhenele hei sisteme kha maga o fhambanaho a mveledzo, sa: 
(a) Thandela dza tsireledzo 
Heli ndi liga line mulaifa a do kona u wana mavu hune a do bveledza zwiliwa 
(b) Zwikimu zwa Ndinganyo 
Vha mirado ya tshigwada vha do bvisa mukovhe nga muthihi malugana na uri vha wane gavhelo. Ngauralo murado munwe na munwe u do vha na phesenthe (mukovhe) wa thandela zwi tshi ya nga mukovhe we a bvisa. Hoyu mukovhe u pfi ndi ndinganyo, nahone u do lingana zwi tshi ya nga ndeme ya mukovhe wo bviswaho nga munwe na munwe hu tshi katelwa na gavhelo. Havha vhane vha mikovhe vha do vha vhane vha dovha vha vha vhatholi vha bulasi. 
(c) Mveledzo dza maraga 
Vhanwe vhathu vha do dzhenela mbekanyamushumo kha maga mahulwane u fhira vho bulwaho afho ntha. Havha vhathu zwi tou vha na vhutanzi uri vha do vha vha na tshenzhemo ya zwa vhulimi na u kona u wana tshelede yo engedzwaho kha khumbelo ya khadzimo ya tshelede banngani na kha ndaka dzavho na u vha na tshelede ya u kona u renga bulasi khulwane ngauralo vha kona u vha vha vho rabulasi vha hulwane. 
(d) Zwa vhulimi vhuponi vhune ha dzula vhathu 
Vhathu vha gathi vha re madzuloni a dzulaho vhathu vho no di vha na mavu hune vha kona u lima, hone vha nga vha vha si na tshelede ya u thoma u shumisa mavu uri vha bveledze. Vhathu vhane vha nga vhenevho vha do tendelwa u ita khumbelo ya uri vha wane thuso uri vha thome u shumisa mvele dza mbetshedzelo kha mavu. Thandela dzo raliho dzi nga vha kha tshikalo tsha mveledzo tsha fhasi (thandela dza tsireledzo) kana dza nthesa (mimaraga ya mveledziso). 
16. Kha iyi mbekanyamushumo ndi tendelwa u renga mavu o tou ita haniho? 
Shango linwe na linwe la ndimo la Afrika Tshipembe, hu sa sedzwi ane a vha hone zwino kana maimo, lo tea u humiselwa murahu u ya nga ha hei mbekanyamushumo, nga nndani ha musi mavu ayo a fhethu he ha vha hu mahayani a kale. 
17. Naa muthu a nga wana mavu a di dovha a kona shuma hunwe fhethu? 
Thodea nnwe khulwane ndi ya uri muhumbeli u fanela u vha o diimisela tshothe u vha bulasini, nga ndani ha maimo a thandela dza tsireledzo ya zwiliwa, hune mulaifa a do vha a tshi khou bveledza zwiliwa zwo tou linganaho u liwa. 
18. Hu do bvelela mini ndo no wana mavu, ndi do wana thuso de i bvaho kha muvhuso? 
Muhasho wa zwa vhulimi wo dzula wo dzudzanya tshumelo dza thikhedzo dza u thusa vhalimi/rabulasi. Ngudo dzi do newa nga zwifhinga na vhashumi vha tshiofisi vha do vha hone kha madzingu othe u nea thuso kha kushumele kha vho rabulasi vhothe vha bvelelaho na vha zwa thengiso. 
19. Hu do lavhelelwa lunwalo de lu bvaho kha nne? 
• Likumedzwa la tshumiso ya bulasi/pulane ya bulasi (thandela ya likumedzwa). 
• Khetho ine na nga rengisa nga mutengo wo tendelwaho, arali ni tshi hira ni tshi nga nanga u renga. 
• Mutevhe wa vhathu vhane vha dzula hanefho kana tshigwada tsha vhathu, arali likumedzwa li la tshigwada. 
• Vhutanzi ha uri dzina la mavu li a vhonala, a hu na vha li lilelaho, ho redzhisitariwa nga dzina la murengisi na zwauri mutengo wo pfanwaho a u nthesa u fhira mutengo wa maraga. 
• Vhutanzi ha u wanala ha tshelede yo salaho (tshelede yanu kana kontraka ya khadzimo). 
• Ripoto ya tsenguluso. 
20. Ndi nga ya ngafhi malugana na u toda thuso ya vhadivhi kha ndungiselo ya ili linwalo lo bulwaho afho ntha? 
Vhahumbeli vha nga pulana zwothe vhone vhane, kana vha khethe u wana thuso ya dzhendedzi li divheaho. A zwi kombetshedzwi u thola munwe arali ni tshi pfa uri ni nga kona nahone ni nga fusha thodea dzothe. Vhaofisi vha dzingu vha do thusa hune thuso ya todea. 
Arali na tama u khetha dzhendedzi li divheaho, ni nga ita ngauralo nga u vha wana mutevhe wa madzhendedzi a vundu, dziofisi dza mbuelano kana dziofisi dza vundu dza vhulimi. Mazhendedzi haya a do ita mushumo wothe nahone gavhelo lo pulaniwaho li do vha hone hu tshi itelwa mbadelo yavho. 


MUTEVHE 1. Tshikalo tsha gavhelo na mukovhe u bviswaho nga mune 
Mukovhe wa mune
10 000 
20 000 
30 000 
40 000 
50 000 
60 000 
70 000 
80 000 
90 000 
100 000 
 
 
25 798
33 278
38 622
42 926
46 592
49 819
52 721
55 371
57 819
60 100
1000
 
26717
33880
39090
43317
46932
50122
52996
55624
58054
60320
2000 
 
27585
34463
39548
43702
47268
50422
53269
55875
58287
60539
3000 
 
28408
35031
39998
44081
47600
50720
53540
56125
58519
60756
4000 
 
29192
35583
40439
44455
47928
51014
53808
56372
58750
60972
5000 
20000
29941
36120
40871
44823
48252
51305
54074
56618
58978
61187
6000 
21385
30659
36644
41296
45187
48572
51594
54337
56861
59206
61400
7000 
22631
31350
37156
41714
45545
48889
51879
54599
57103
59431
61612
8000 
23768
32015
37655
42125
45899
49202
52162
54858
57343
59656
61823
9000 
24819
32657
38144
42528
46248
49512
52443
55116
57582
59879
62033
  
Mukovhe wa mune
110000 
120000 
130000 
140000 
150000 
160000 
170000 
180000 
190000 
200000 

-
62241
64262
66180
68006
69751
71424
73032
74582
76077
77524
1000 
62448
64458
66366
68184
69921
71588
73190
74733
76224
77666
2000 
62654
64654
66552
68361
70091
71751
73347
74885
76371
77808
3000 
62859
64848
66736
68537
70260
71913
73503
75036
76516
77949
4000 
63063
65041
66920
68713
70428
72075
73659
75186
76662
78090
5000 
63266
65233
67103
68888
70596
72236
73814
75336
76807
78230
6000 
63467
65424
67285
69062
70763
72396
73968
75485
76951
78370
7000 
63668
65614
67467
69235
70929
72556
74123
75634
77095
78510
8000 
63867
65804
67647
69408
71095
72715
74276
75782
77239
78649
9000 
64065
65992
67827
69580
71260
72874
74429
75930
77382
78788
  
Mukovhe wa mune
210000 
220000 
230000 
240000 
250000 
260000 
270000 
280000 
290000 
300000 
-
78926
80286
81608
82893
84145
85366
86558
87722
88860
89973
1000
79064
80420
81738
83020
84269
85487
86675
87837
88972
90083
2000 
79201
80553
81867
83146
84392
85607
86793
87951
89084
90193
3000 
79338
80686
81997
83272
84515
85727
86910
88066
89196
90302
4000 
79475
80819
82126
83398
84637
85846
87027
88180
89308
90412
5000 
79611
80951
82255
83523
84760
85966
87143
88294
89419
90521
6000 
79747
81083
82383
83648
84882
86085
87259
88408
89531
90630
7000
79882
81215
82511
83773
85003
86203
87375
88521
89642
90738
8000 
80017
81346
82639
83898
85125
86322
87491
88634
89752
90847
9000
80152
81477
82766
84022
85246
86440
87607
88747
89863
90955
                        
Mukovhe wa mune
310000 
320000 
330,000 
340,000 
350000 
360000 
370000 
380000 
390000 
400000 
-
91063
92131
93178
94206
95214
96204
97177
98134
99074
100000
1000 
91171
92237
93282
94307
95314
96302
97274
98228
99168
 
2000
91278
92342
93385
94409
95413
96400
97370
98323
99261
 
3000
91386
92447
93489
94510
95513
96498
97466
98418
99354
 
4000
91493
92553
93592
94611
95612
96595
97562
98512
99446
 
5000
91600
92657
93694
94712
95711
96693
97657
98606
99539
 
6000
91707
92762
93797
94813
95810
96790
97753
98700
99632
 
7000
91813
92866
93899
94913
95909
96887
97848
98794
99724
 
8000
91919
92971
94002
95014
96008
96984
97944
98888
99816
 
9000
92025
93075
94104
95114
96106
97081
98039
98981
99908
 
Gavhelo lihulwane nga mukovhe wa mune              
 
20000 
30,000 
40,000 
50,000 
60000 
70000 
80,000 
90,000 
100000 
-
5000
15080
33005
60596
99548
151463
217,873
300245
400000
1000 
5710
16489
35301
63953
104130
157427
225368
309415
 
2000
6481
17977
37695
67425
108844
163538
233024
318761
 
3000
7315
19549
40189
71014
113690
169796
240843
328283
 
4000
8214
21204
42784
74722
118671
176204
248825
337983
 
5000
9180
22945
45484
78550
123788
182763
256974
347863
 
6000
10214
24774
48289
82499
129042
189474
265289
357923
 
7000
11320
26693
51201
86572
134435
196339
273772
368166
 
8000
12498
28703
54222
90770
139969
203360
282425
378592
 
9000
13751
30807
57353
95095
145644
210537
291249
389203
 
Ngauri mbekanyamushumo yo dzudzanyelwa u shuma minwaha ya 15 u swika 20, mbuelo (gavhelo) dzi welaho nga fhasi ha hei mbekanyamushumo dzi do vhekanya nga ngona kha ndeme ya vhukuma ya Rannda 
21. Ndi thoma nga u ita mini? 
Lidzelani lutingo kha (012) 319 7020 kana ni dalele dziofisi dza hanu dza tsini dza Muhasho wa Zwa Muno kana dziofisi dza Vundu dza Zwa Vhulimi. 
Mihasho ya Vhundu ya zwa Vhulimi na zwa Muno 
Vundu 
Muhasho 
Muthu ane na amba nae 
lutingo 
Gauteng
Vhulimi
V. Titi
011-355 1317
 
Zwa muno
M. Ndlela
012-310 6500
Mpumalanga
Vhulimi
R. Matare
013-755 4721
 
Zwa muno
A.van der Merwe
013-755 3499
Vrystaat
Vhulimi
M.B. Motsie
051-8611258
 
Zwa muno
W. Barnes
051-400 4200
KwaZulu-Natal
Vhulimi
W. Urquhart
033-343 1397
 
Zwa muno
M. Shabane
033-355 4300
Noordwes
Vhulimi
Mr Seobi
018-389 5723
 
Zwa muno
P. Mongae
018-384 2437
Noord-Kaap
Vhulimi
F. du Toit
053-838 9111
 
Zwa muno
O. Mvula
053-831 4090
Noordelike Provinsie
Vhulimi
J. Thupane
015-295 7090
 
Zwa muno
E. Letsoalo
015-297 3539
Wes-Kaap
Vhulimi
I. Olckers
021-808 5103
 
Zwa muno
S. Middleton
021-426 2947
Oos-Kaap
Vhulimi
Mr Pityi
040-609 3532
 
Zwa muno
M. Kenyon
043-743 4689
2001
Compiled by Directorate Farmer Settlement and Development
Printed and published by Department of Agriculture, Directorate Communication
and obtainable from Resource Centre, Private Bag X144, Pretoria, 0001South Africa 
MAFHUNGO NGA U PFUFHIFHADZA
Divhazwakale ya vhuandadza mafhungo ha Afrika Tshipembe i sumbedza
khethekanyo ya tshitshavha tsha Afrika Tshipembe na ku kovhekanelwe kwa
maanda. Khaedu ya u bveledza shango lashu phanda nga ndila ya dimokirasi,
ndi khaeudu ine ya kwama zwipida zwothe zwa vhutshilo. I kwama na
madzangano kana madzhendedzi a vhuandadza mafhungo.
Muvhuso wo diimisela uri hu vhe na dzhendedzi line la do ita uri muthu
munwe na munwe a kone u divha uri hu khou itea mini fhano shangoni.
Dzhendedzi ilo li do dovha la thusa kha u tandavhudza vhuandadza
mafhungo. Hezwi zwi khou itwa hu u tevhela tsheo yo dzhiwaho nga
Khabinethe nga murahu ha musi zwo themendelwa nga COMTASK nga 1996.
Zwi dovha zwa itiwa hu u tovhedza Ndayotewa, na Bili ya Pfanelo dza Vhathu
na mbekanya maitele ya u fhata vhuswa na mvelaphanda (RDP). Zwi dovha
zwa tutuwedzwa nga mbekanya maitele ya lushaka ya u tutuwedza na u
tsireledza pfanelo dza vhathu (National Action Plan for the Promotion and
Protection of Human Rights) ine ya ombedzela mbofholowo ya u diambela, na
thandavhudzo ya vhuandadza mafhungo, na u vhona uri hezwi zwothe zwi a
bvelela. U vha hone ha dzhendedzi ili zwi dovha zwa tovhela zwe tshitshavha
tsha lingedza u zwi ita minwahani yo fhiraho ya vho 1990.
2
Tshililelwa tshihulu tsha u vha na Media Development and Diversity Agency
(MDDA), line la vha dzhendedzi la u bveledza phanda na u tandavhudza
vhuandadza mafhungo, ndi thodea ya u vha na dzangano la vho makone vha
vhaandadza mafhungo na vhanwe vhadivhalea vha thonifheaho vho
diimiselaho u alusa tshumelo ya vhuandadza mafhungo. Dzhendedzi ili ndi
line nga u kovha tshelede na u ita dzithodisiso nga ha mvelaphanda ya
vhuandadza mafhungo, la do kona swikela tshililelwa tshalo tsha u bveledza
vhuandadza mafhungo. Kuvhusele kwa dzhendedzi ili ku do fana na
kuvhusele kwa khamphami dza phuraivete nahone li do vha na vhathu na
masheleni o teaho. Dzhendedzi li do diimela nga lothe hu sina u dzhenelela ha
muvhuso kana indasiteri ya vhuandadza mafhungo kana madzangano a
vhalambedzi.
Kha zwifhinga zwa zwino zwa musi lifhasi lothe li tshi khou bvela phanda na u
sika tshitshavha tsho disendekaho nga ndivho ya zwi no khou bvelela lifhasini,
zwo tea uri mudzulapo munwe na munwe a kone u wana ndivho na
mihumbulo yo fhambananaho uri a kone u shela mulenzhe kha zwine zwa
khou itea vhuponi ha hawe na lifhasi nga vhuphara. Muvhuso wo ita uri
kuwanela kwa mafhungo na ndivho zwi leludzee sa izwo thandavhudzo ya
mafhungo na ndivho zwi zwinwe zwa mitheo ya RDP.
3
MDDA i toda u fana na dzi Multi-Purpose Community Centre (MPCC). MDDA i
do thusa kha u tandavhudza ndivho na mafhungo. MDDA i do thusa kha u
khwinifhadza vhudavhidzano na u tumbula vhuandadza mafhungo vhune ha
do khwinisa vhutshilo ha vhathu vhothe. MDDA i dothusa nga masheleni,
ndivho, na thuthuwedzo ya uri vhupo vhunwe na vhunwe vhu vhe na fhethu
hune ha nga wana hone mafhungo na ndivho ya zwine zwa khou itea
lifhasini. Hezwi zwi do thusa u shandukisa tshiimo tsha nyandadzo ya
mafhungo fhano Afrika Tshipembe.
U bveledza phanda na u tandavhudza vhuandadza mafhungo:
Mvelaphanda ya vhuandadza mafhungo zwi amba u vhea mitheo kwayo ine
ya do thusa u fhelisa u khetha namana nga matombo zwi tshi da kha u
wanalea ha mafhungo na ndivho ya zwino khou itea, na u fhelisa khethano
musi zwi tshi da kha u vha na tshumelo kana u shuma sa mulanguli kana
mubveledzi wa tshumelo dza vhuandadza mafhungo. Thandavhudzo ya
tshumelo dza vhuandadza mafhungo zwi amba khwinifhadzo ya u wanalea ha
mafhungo a shango lashu.
Vhuandadza mafhungo ha Afrika Tshipembe:
Naho hu uri u tou bva tshe ha vha na muvhuso wa dimokirasi huna zwinzhi
zwe zwa itwa malugana na thandavhudzo na nyandiso ya tshumelo dza
vhuandadza mafhungo, thaidzo dzi kha di vha hone. Tshumelo dza
4
vhuandadza mafhungo dzi kha di vha zwandani zwa vha si gathi. Hezwi zwi
itisa uri thodea dza vhanzhi dzi sa dzhielwe ntha. Zwi dovha zwa itisa uri
vharema vhanzhi vha di wane vha sa koni u vha vhalanguli kana vhabveledzi
kana vhashumi zwavho vha tshumelo dza vhuandadza mafhungo. Uri hezwi
zwothe zwi shanduke hu todea dzhendedzi li no fana na MDDA.
Zwe zwa itwa kha manwe mashango a lifhasi:
Madzhendedzi a thusaho kha u tandavhudza na u andisa tshumelo dza
vhuandadza mafhungo a hone kha manwe mashango a lifhasi. Kha manwe
mashango a Europe madzhendedzi a no nga MDDA o vha hone u bva
minwahani ya vho 1950. Madzhendedzi haya o vha hone nga murahu ha musi
zwo vhonala zwauri u shaya masheleni zwi ita uri tshumelo dza vhuandadza
mafhungo dzi vhe zwandani zwa vha si gathi. U vha hone ha tshumelo dza
vhuandadza mafhungo kha zwanda zwa vha si gathi zwi ita uri thodea dza
vhunzhi ha vhathu dzi sa dzhielwe ntha.
Fhano Afrika Tshipembe ho vha na vhanwe vhe vha lingedza u ita dzangano li
no pfi Independent Media Diversity Trust, fhedzi ilo dzangano a lo ngo tshila u
ya ngafhi nga nwambo wa thodea ya masheleni. U sa tshila u ya ngafhi ha
Independent Media Diversity Trust ho thusa u ombedzela uri dzhendedzi li
thusaho thandavhudzo na nyandiso ya vhuandadza mafhungo li fanela u
5
tikedzwa nga muvhuso na khamphani dza phuraivete. Dzhendedzi ilo li fanela
u vha li dzhendedzi li dilangaho li dovhe li diimise nga lothe uri li kone u ita
mushumo wa lo zwavhudi.
Vhuvha ha MDDA, na vhushaka ha MDDA na manwe madzangano a
tshitshavha:
MDDA li do vha dzhendedzi li dilangaho line la do shuma li tshi khou tevhedza
dzi pholisi na ndayo dza muvhuso. MDDA i do shumisana na muvhuso na
khamphani dza phuraivete na manwe madzangano ane a do thusa nga
masheleni. Mushumo muhulwane wa MDDA hu do vha u tandavhudza na u
andisa tshumelo dza vhuandadza mafhungo dzi no fana na dzigurannda,
tshumelo dza khasho na "tshumelo dza vhuandadza mafhungo dza tshi zwinozwino".
MDDA i do vha na Bodo ya vhalanguli yo khethwaho nga Phalamennde. Bodo
iyo i do khwathisedzwa nga Muphuresidende wa shango. Bodo i do thola
CEO. CEO u do vha na vhudifhinduleli ha u thola tshigwada tshituku tsha
vhashumi vho makone.
MDDA i do shumisana na madzangano a vhudavhidzano, filimu na vidio u itela
uri hu so ngo vha na khudano dzi vhangwaho nga u pfuka mikano na u
dzhenelela kha zwa vhanwe. Nga nnda ha u bveledza na u tandavhudza
6
vhauandadza mafhungo, MDDA i do ita thodisiso (research) ya dovha ya ita
dzithemendelo kha muvhuso, na kha indasiteri ya vhuandadza mafhungo na
kha manwe madzangano o teaho.
MDDA i do shumisana na manwe madzangano a shumaho na zwa
vhuandadza mafhungo, khasho na vhudavhidzano sa Independent
Communications Authority of South Africa (ICASA). MDDA i do fara
mutangano wa nwaha nga nwaha hune ha do sedzwa mvelaphanda ya
MDDA. Madzangano no fana na ICASA a do vha hone kha mutangano uyo wa
nwaha na nwaha.
Tshumelo dza vhuandadza mafhungo dza tshitshavha u fana na gurannda na
radio na thelevishini dza tshitshavha dzi do khwinifhala zwihulu. Hu do vha na
thandela dzi ne dza do thusa vhathu vha mahayani, vhafumakadzi,
vhaholefhali, vhathu vha so ngo fundzeaho na vhashumi uri vha kone u wana
mafhungo na ndivho.
MDDA i do thusa nga masheleni, na vhugudisi, na u tutuwedza vhudifhinduleli
kha tshumelo dza khasho, tshumelo dza dzigurannda na "tshumelo dza
vhuandadza mafhungo dza tshi zwino-zwino", na u sedza uri ndi zwifhio zwine
zwa nga itwa u thusa uri thandela i shume zwavhudi, na u ita thodisiso nga
ha vhuandadza mafhungo.
7
Masheleni a thuso kana a zwikolodo, a do nekedzwa thandela dzi ne dza do
thusa u tandavhudza na u andisa vhuandadza mafhungo. MDDA i do thusa uri
hu vhe na thandela dzine dza do kona u diimisa nga dzothe nahone dza
dovha dza vha na vhubindudzi kwao. Hu do tutuwedzwa uri zwitshavha zwi
shele mulenzhe kha thandela idzo uri masheleni a kone u nekedzwa.
Gwama la MDDA:
MDDA i do tewa nga u vha na masheleni o linganelaho uri i do kona u ita
mushumo wayo nga pfanelo. Masheleni a todeaho u tandavhudza na u andisa
vhuandadza mafhungo a lingana R500m. Haya ndi masheleni ane a do
shumiswa minwahani mitanu. Ho lavhelelwa uri MDDA i do kona u phetha
60% ya thodea dzayo nga murahu ha minwaha miraru. Hezwi zwi amba uri
kha minwaha mitanu hu nga shumiswa R300m, zwine zwa amba uri ndi R60m
nga nwaha.
Zwi amba uri hu do bva R20m kha muvhuso, R20m kha indasiteri ya
vhuandadza mafhungo, na R20m kha vhalambedzi. Tshelede i bvaho kha
muvhuso i do katela thikhedzo ine ya nekedzwa u thusa u bveledza radio dza
zwitshavha phanda. Nga tshino tshifhinga tshelede iyo ndi R7m nga nwaha.
Iyo tshelede i avhiwa nga Muhasho wa Vhudavhidzano (Department of
Communications).

MILAYO YA VHUNDAFARI HA MIRADO YA SANDF
Ndo dinekedzela u shumela na u tsireledza vhathu na shango la hashu, u ya nga mulayotewa na mulayo na nga khuliso, thonipho, vhudiimiseli na nga vhufhulufhedzei.
Ndi do shumela SANDF nga u fulufhedzea na u dihudza sa mudzulapo na muthusi a sa holelwi.
Ndi do thonifha kutshimbidzele kwa politiki ya demokirasi na kulangulele kwa mmbi ya SANDF.
Thi nga diwani ndi tshi khou bvedza phanda kana u vhaisa madzangalelo a lihoro la politiki kana dzangano.
Ndi do vha na vhudifhinduleli ha zwothe zwine nda do zwi ita.
Ndi do tevhedza milayo yothe na u thonifha vhahulwane kha nne.
Ndi do hana u ita zwothe zwi re nnda ha mulayo.
Ndi do shuma ndo diimisela na u thusa vhashumisani na nne ndwani, naho zwi tshi amba u lozwa vhutshilo hanga.
Ndi do fara vhathu vhothe zwavhudi, ndi do thonifha na pfanelo dzavho na vhuvha havho tshifhinga tshothe, ndi songo sedza uri ndi lushaka-de, murafho, mbeu, vhurereli, mvelele na luambo.
Ndi do thonifha na u tikedza vha re nga fhasi hanga na u vha fara zwavhudi.
Thi nga shumisi maanda anga, vhuimo kana tshelede ya lushaka nga ndila I songo teaho ndi tshi khou itela nne kana zwinwe-vho zwa thungo.
Ndi do vhiga zwiito zwothe zwo khakheaho, vhuada na u sa difara zwavhudi phanda ha vhahulwane.
Ndi do lingedza nga ndila dzothe u khwinisa vhukoni ha SANDF nga u vhona uri hu vha na vhudifari, u tsireledza ndaka na u bveledza vhukoni na u ita mushumo wanga nga vhukoni.
MILAYO YA NNDWA
Kha mmbi dza zwithavhane kana dzo tamaho ndi do tevhedza milayo ya mulayo wa vhathu wa dzitshaka sa zwe ya sumbedziswa zwone kha Thendelano ya Geneva:
Ndi do lwa na maswina a maswole fhedzi ndi tshi khou lwela ndivho ya zwa vhuswole.
Ndi do shumisa ndila dzavhudi dza u lwa, na u lingedza u sa tshinyadza ndaka na matshilo a vhathu.
A thi nga huvhadzi maswina ane a khou u sumbedza uri o kundiwa, ndi do vha dzhiela zwithavhane nda vha shumisa sa dziphuli dza nndwa.
Thi nga vhulai, kana u shengedza dziphuli na u sa dzi fara zwavhudi.
Thi nga diwani ndi tshi khou shumisa zwithavhane nga ndila i si yone ndi tshi itela u pfisa vhathu vhutungu.
Ndi do kuvhanganya na u thogomela vhathu vho huvhalaho na vhane vha khou lwala vha nga vha maswina kana dzikhonani.
Ndi do fara vhadzulapo nga ndila yavhudi kana ya vhuthu.
Thi nga kondeleli na u didzhenisa kha zwa u tshipa na u homboka.
Ndi do thonifha zwithu zwothe zwa mvelele na fhethu ha u gwadamela Mudzimu.
Ndi do thonifha vhathu vhothe na zwithu zwothe zwi re na tshiga tsha tshifhambano tshitswuku, Red Crescent na zwothe zwiga zwine zwa divhea zwa mazhendedzi a vhathu.
Ndi khou pfesesa uri u sa tevhedza heyi milayo ndi vhuvemu zwa dovha zwa nyadzisa maswole na shango lavho, na uri vha wane tshigwevho sa zwigevhenga zwa nndwa. Zwenezwo ndi do vhiga u pfukwa ha milayo kha vhahulwane vhanga.
NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE
MUTHEO WA NDALUKANO WA LUSHAKA: MANWELEDZO
Ri tea u wana ndila ya u fhata maitele ane a sedzesa nga maanda vhukoni, vhune vhu nga swikelwa nga vhothe khathihi na u bveledza vhaswa uri vha kone u vha vhadzulapo vhane vha nga fhata shango lashu.
Ri nga kha divha ri tshi fhambana u ya nga mvelelo dzashu nga u sedzesa vhudifari hashu.
Mamphela Ramphela

Yo thusiwa nga masheleni nga Dzangano la Yuropa li re nga fhasi ha Mbekanyomushumo ya u Fhatululwa nga Vhuswa na Mvelelo
ZWI RE NGOMU
1. Naa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi mini? 
2. Naa ndi ngani Afurika Tshipembe lo nanga Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka? 
3. Naa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wo thoma lini? (Divhazwakale yawo nga u pfufhifhadza) 
4. Naa ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi dzifhio? 
5. Naa hu na vhushaka vhufhio vhukati ha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka na Pfunzo yo disendekaho nga Mvelelo? 
6. Naa mvelelo dza tsatsaladzo ndi mini? 
7. Naa ndalukano dza Mutheo wa Ndalukano wa lushaka dzo tou itisa hani? 
8. Naa Mutheo wa ndalukano wa Lushaka wo tou itisa hani? 
9. Naa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ndi mini? 
10. Naa madzangano a Ndaulo ya Afurika Thsipembe ndi afhio nahone ndivho yao ndi ifhio? 
11. Naa zwi do itiswa hani uri khwalithi I dzule hone kha u tola? 
12. Naa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe zwi itisa hani uri mbekanyomaitele dzayo dzi tanganedzwe nga vhashumisani navho? 
13. Naa Ndaulo ya Ndalukano ya Afuroka Tshipembe I khwathisedza hani uri khwalithi I wanale kha Mitheo ya Ndalukano ya Lushaka yothe? 
14. Naa SAQA itanganedza hani ndimu ya pfunzo ya murahu? 
15. Ndi zwifhio zwinwe zwine Ofisi ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ya ita? 
16. Manwalo a mulayo na nyandadzo ya Ndaulo ya ndalukano ya Afurika Tshipembe 
17. Mutevhe wa maipfi a u konda na thaluthsedzo dzao 
18. Bibiliogirafi na Dzinotsi 
NDIVHO YA NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE
Ndi u vhona uri hu vha na mveledziso khathihi na tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka une wa thusa kha uri hu vhe na u bveledziswa nga vhudalo ha mugudiswa munwe na munwe khathihi na mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya lushaka nga u angaredza.

1. NAA MUTHELO WA NDALUKANO WA LUSHAKA NDI MINI?
Ndi mutheo une wa vhea mikano - ndi tshigwada tsha milayo na tsumbandila dzine dza netshedza mbonelophanda, mutheo wa filosofi na tshivhumbeo tsha dzangano tsha u vhumba kana u bveledza maitele a ndalukano. Tshumiso na mveledziso nga vhudalo dzi itiwa nga ngomu ha iyi mikano. Ndi mutheo wa lushaka vhunga i tshomedzo ya lushaka, ine ya lingedza nga ndila dzothe kha u tanganyisa pfunzo na vhu gudisiyo imela lushaka uri zwi vhe dzangano lithihi la ndalukano dzi tanganedzwaho, ndi uri rekhodo dza vhuloni ha mugudiswa.
Nga u pfufhifhadza, Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi tshigwada tsha milayo na tsumbandila dzine dza shumiswa kha u nwalisa vhukoni ha muguduswa u itela uri vhukoni na ndivho yo waniwaho zwi tanganedzwe nga lushaka, nga u vhona uri hu na maitele a u tanganyisa ane a tutuwedza uri hu vhe na u guda nga hu sa fheli.

2. NAA NDI NGANI AFURIKA TSHIPEMBE LO NANGA MUTHEO WA NDALUKANO WA LUSHAKA?
Nga 1994, tshakha dzothe dzo vhona u bebwa ha demokirasi ntswa khathihi na u tanganedza Afurika Tshipembe liswa sa murando muswa wa dzhango lothe. Ili shango lo tanganedza iyo thompho nga u vha na vhudifhinduleli kha khaedu dzothe dza zwi tshimbilelanaho na vhuimo honoho.
Vhunzhi ha mashango kha dzhango lothe a khou lingedza nga nungo dzothe u wana ndila ya khwine ya u gudisa vhathu vhao na u dzudzanya pfunzo dzao na maiteli a vhugudisi uri vha kone u kunda kana u vha phanda kha mutatisano une wa khou bvela phanda kha ikonomi ya dzitshakha.Tshinwe hafhu ndi tsha uri shango li dzulela u shanduka malugana na zwa politiki, zwa shongo na zwa ikonomi. Ndi zwa vhukuma u bvela phanda ha thekinolodzhi ya sentshara ya vhufumbili zwo sia maitele a pfunzo na vhugudisi ane a netshedza pfunzo dza maimo a ntha, li shanduke na tshanduko dza mupo dzine dza dzulela u vha hone khathihi na u bveledza phanda mveledziso ya lushaka lwo diimiselaho u guda nga hu sa fheli.
Musi vhagudiswa vha tshi divha uri hu na mabudo avhudi a u guda ane a ita uri vha kone u swikelela na u bvela phanda kha pfunzo dzavho na vhugudisi, na mabudo a mushumo,vhavha nadzangalelo la u khwinisa vhukoni havho na ndivho dzavho, vhunga idzo khwiniso dzi tshi engedza khonadzeo dza u wana mushumo. Mutheo wa vhukoni ho engedzedzeaho ha vhashumi u na thalutshedzo yo tandavhuwaho ine ya vha u engedzedzwa ha vhukoni ha u shuma na ha maluvhi ha lushaka, nga u engedzedza khonadzeo dzashu dza mvelaphanda kha shango lothe.
Nga 1996, Vho-Christopher Ball musi vha tshi talutshedza mbonaleo ya mugudiswa yo teaho ya Sentshari ya 21, vho amba nga ha 'vhathu vha re na ndivho ya masia o fhambanaho vho diimiselaho u shanduka', vha khwathisedza uri vhathu vha no nga vhenevho vha a todea uri hu konwe u swikelelwa ndivho ya u guda nga hu sa fheli ine yo tangana vhutshilo vhulapfu ha muthu vhune ha angaredzedzea vhu tshi ya , zwa do vha zwinwe zwa zwine vhadzulapo vhothe vho bvelaho phanda vha miliniamu itevhelaho vha do vha nazwo.
'Vhathu vha re na ndivho ya masia o fhambananaho vho diimisela u shandaka' ndi vhathu vho newaho ndivho yo teaho, vhukoni na vhudifari kana mikhwa uri vha dzule vho dilugisela tshanduko nnzhi dza mabudo na uri nga u dibveledzisa vha do netshedza thuso ya ndeme kha vhutshilo ha lino shanga na shango lothe nga vhuphara. U shandukiswa ha muhumbulo zwi bva kha pfunzo ya mushumo, u bveledziswa ha vhukoni ha u ita mushumo wo sumbedzwa-pfunzo ya u ita uri muthu a kone u tholiwa, u bveledza vhukoni ha u shandukisa vhukoni ho waniwaho uri zwi tshimbilelane na vhupo vhuswa ha mushumo. Maitele a pfunzo na vhugudisi a fanela u kona u tikedza muhumbulo wa u shandukisea ha vhashumi.

3. Naa mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wo thomisa hani? Divhazwakale pfufhi.
Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wo thoma u vha hone kha Dzangano la vhashumi le la thoma u vha hone mathomoni a 1970. Thodea dza dzangano la vhashumi vha vharema dza muholo une u nga kona u vha tshidza dzo bvela phanda na u thudzelwa kule nga vhatholi kana vhashumelwa nge ha pfi vhahsumi vho vha vha sa koni u ita mushumo vha songo gudela mishumo yeneyo, zwenezwo thodea dzavho dzo vha dzi sa tendelwi kana dzi siho milayoni.Zwenezwo zwa ita uri vhashumi vha vharema vha vhone vhugudisi hu tshinwe tsha zwithu zwine zwa do ita uri vha swikelele thodea dzavho dza miholo ya khwine. Nndwa ya u tutuwedza vha tholi kana vhashumelwa uri vha tanganedze thodea dza vhashumi yo bvela phanda u swikela nga 1980, hu uri nga 1989 Dzangano la Vhashumi vha Methale vha Afurika Tshipembe (National Union of Metalworkers of South Africa), lo thoma tshigwada tsha u todisisa tsho khethekanywaho nga vhashumi na vhaofisi vha Dzangano tsha u bveledza themendelo dza vhagudisi. Muhumbulo wa uri u khwiniswa ha vhokoni zwi do disa miholo ya khwine, ho mbo di bveledza likumedzwa lo tanganyisaho zwothe, lo tewaho kha u khwiniswa ho dzudzanywaho ha vhukoni, hu tshimbilelanaho na nyengedzedzo ya vhuimo mushumoni. Likumedzwa a lo ngo khwathisedza fhedzi thodea ya pfunzo ya mutheo, ine nga nda hayo vhashumi vha sa do kona u shumisa maitele o gaganywaho, li dovha hafhu la khwathisedza u shumisea hunwe na hunwe ha vhagudisi na u tanganedzea kha lushaka u itela uri vhashumi vha songa vhonala vha tshi khou pfelwa vhutungu nga mutholi muthihi. Likumedzwa lo tanganedzwa lwa tshiofisi nga Khongirese ya Afurika Tshipembe ya Madzangano a Vhashumi nga Fulwana 1991.
Vhukati ha minwaha ya 1970, ho dovha ha vha na thodea ya u shandukisa pfunzo, zwo thomiwa nga sekithara dza dzangano li si la muvhuso. Mugwalabo wo swika mathakheni musi matshudeni a Soweto a tshi khou lwisa muvhuso malugana na u shumiswa ha Tshivhuru sa luambo lwa u gudisa kana u funza nga 1976, we wa tevhelwa nga mugwalabo wa matshudeni shongo lothe. Nga nwaha wa 1980, maitele othe a pfunzo a mbo di litshwa asi tsha shumiswa. U hanedza maitele o vhewaho nga madzangano a si a muvhuso zwo ita uri hu vhe na Vhuthomi ha Mbekanyamaitele ya Pfunzo ha Lushaka (National Education Policy Initiative ) (NEPI), ho itelwaho u bveledza makumedzwa a u fhatululwa nga vhuswa ha maitele a pfunzo a fomala.
Ho shumiswa nyambedzano vhukati ha mahoro a re na madzangano o fhambanaho ngomu ha dzangano la demokirasi, kha u andadza mivhigo ya Vhuthomi ha Mbekanyamaitele ya Pfunzo ha Lushaka na mutheo nga 1992, he ha vha ho tewa kha milayo i si na tshitalula, i sa taluli u ya nga mbeu, demokirasi na ndinganyiso ya maitele a vhothe a pfunzo na vhugudisi.
Dzangano la Afurika Tshipembe la Vhashumi (COSATU) lo shela mulenzhe kha maitele a Vhuthomi ha Mbekanyamaitele ya Pfunzo ha Lushaka, line la vha Dzangano le la bvela phanda u swika hu tshi vha na khetho dza demokirasi dza 1994.
Naho thodea dza vhashumi na matshudeni dzo thudzelwa kule lunzhi, muvhuso wa tshenetsho tshifhinga wo swika he wa takalela u sa tea na u sa vha hone kana u bveledzwa ha thodea dzenedzo.
U divhadzwa ha u fheliswa ha tshitalula nga Vho-De Klerk nga 1990, zwo vha zwinwe zwi kombetshedzaho na u vha zwisumbedzi zwa u shanduka ha mbekanyamaitele malugana na thodea dza vha vhashumi na matshudeni . Muhasho wa zwa vhashumi u bva nga 1980, wo shumisa Bodo ya Vhugudisi ya Lushaka u bveledza vhuthomi vhu re na tshi vhalo, vhu no nga sa u fhatulula nga vhuswa ha maitele a vhagudiswa uri a vhe maitele a vhugudisi ha modulu u ya nga vhukoni vhune ha tshimbidzwa nga bodo dza vhugudisi dza indasiteri dzo di imelaho nga dzothe. Naho zwo ralo, madzangano o vhona ayo maitele a si avhudi, fhedzi hu si nga uri o vha a songo katela vhashumi, ngauri makumedzwa e a bva kha vhuthomi o vah a sedza fhedzi vhugudisi vhu songo katelaho pfunzo ya mutheoye ya vha I tshi vulela muthu ndila dza u wana vhugudisi ha vhukoni. Nga murahu ha u kudana tshifhinga tshilapfu, Muhasho wa zwa Vhashumi na Dzifederesheni dza madzangano a vhashumi dzo dovha hafhu dza tangana nga 1992 u itela u vusuludza maitele.
Muhahso wa Pfunzo nga tshenetsho tshifhinga wo thoma maitele kwao a nyambedzano ya mbekanyamaitele, ea ita uri hu vhe na Ndila ya u Vusulusa Pfunzo. Dzangano la demokirasi line la wanala ngomu ha sekithara ya pfunzo lo rambiwa uri li shele mulenzhe kha maitele eneo, fhedzi la thudzela kule thambo ngauri mathomoni ho vha hu siho mulayoni. Ndila ya u Vusuludza Pfunzo yo dovha hafhu ya themedela masia mararu ane a vha a akhademi, a vhugudisi ha mushumo, na a mushumo- ane a vha maitele ane a vhonala a si a vhudi kha dzangano la demokirasi. Sekithara ya vhatholi ya pfunzo na yone yo shela-vho mulenzhe kha maitele, nga u themendela mutheo wo diimisaho nga wothe une wa fana na une wa khou shumiswa nga Scotland na New Zealand.
Mutangano vhukati ha muhasho wa zwa vhashumi na Fediresheni dza madzangano wo fariwa nga 1992, wo ita uri hu thomiwe Tshigwada tsha Mushumo tsha vhaimeli, tshe tsha thoma zwigwada zwa malo zwa u shuma zwine mushumo wazwo wa vha u bveledzwa ha ndila ntswa dza vhugudisi. Zwigwada zwa vhashumi zwo vha na vhaimeleli ubva kha madzangano a vhashumi, vhatholi, muvhuso, vhanetshedzi vha pfunzo na vhagudisi Khongireseni ya Lushaka ya Afuriak (ANC) Muhasho wa Pfunzo na dzangano la demokirasi. Tshigwada tsha u shuma tsha vhuvhili, tsho tendelwa nga ha mutheo muswa wo tanganyisaho yothe. Nga 1994, ho andadzwa manwalo mararu e a shuma sa mutheo wa Mulayo wa Ndalukano ya Afurika Tshipembe.
(Framework Act) (Riphabuliki ya Afurika Tshipembe 1994): Mutheo wa Mbekanya maitele ya African National Congress ya pfunzo na Vhugudisi (1994), Muvhigo wa tshiofisi u talutshedzaho zwine zwa khou todiwa u itwa (White Paper) kha Pfunzo na Vhugudisi (1995) na u Fhatulwa nga Vhuswa na Mveledziso 1994,linwalo la Nyambedzano nga ha Vhuthomi ha Ndila ya Vhugudisi na Pfunzo ha Lushaka(Discussion Document on a National Training Strategy Initiative) (1994),na Tshumiso ya Pulani ya Pfunzo na Vugudisi(1994), hune thodea ya mveledziso na Tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa lushaka wa fhasi nga maanda.
Ho thomiwa Tshigwada tsha u shuma na Minisita (inter-ministrerial Working Group) tshine tsha do talatadza Mulayotibe wa Mutheo wa ndalukano wa Lushaka we wa tendelwa nga vha Mulayo sa Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe (wa 58 wa 1995) nga la 4 Tshimedzi 1995. U thomiwa ha u thoma kha Ndaulo ho itwa nga Shundunthule 1996, hu uri mutangano wa u thoma we wa itwa nga fhasi ha vhudzulatshidulo ha Vho-SBA Isaacs wo fariwa nga Thangule 1996.

4. NAA NDIVHO DZA MUTHEO WA NDALUKANYO WA LUSHAKA NDI DZI FHIO?
Ndivho dza Mutheo wa Ndalukanyo wa Lushaka sa zwe zwa talutshedziwa zwone kha Ndaulo ya Ndalukanyo ya Afurika Tshipembe dzi nga ndila I tevhelaho:
* U bveledza Mutheo wa lushaka wo tanganyisaho yothe wa vhukoni ha u guda 
* U thusa kha u wana na u bvela phanda kha pfunzo, vhagudisi na mabudo a mushumo 
* U engedza ndeme ya pfunzo na vhagudisi 
* U tavhanyisa pheliso ya tshitalula tshe tsha vha tshi hone kha pfunzo, vhugudisi na khonadzeo ya u wana mishumo 
* U shela mulenzhe kha mveledziso ya mugudiswa nga vhudalo na mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya lushaka nga u angaredza 

5. NAA HU NA VHUSHAKA VHUFHIO VHUKATI HA MUTHEO WA NDALUKANO YA LUSHAKA NA PFUNZO YO DISENDEKAHO NGA MVELEDZISO
Ndalukano na zwitandadzi zwo nwaliswaho kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka zwi talutshedziwa u ya nga mvelelo dza u guda dzine mugudiswa a re na ndalukano a lavhelelwa u vha ono dzi sumbedza. Ngauralo, hu na vhudiimiseli vhuhulwane kha maitele a Pfunzo na vhagudisi malugana na mvelelo dza u guda.
Inwe ya tsatsaladzo ya maitele o fhiraho a pfunzo Afurika Tshipembe o vha a uri manwe madzangano a pfunzo o vha a tshi dzhielwa ntha u fhira manwe zwi tshi bva kha mbekanyamaitele ya u kovhekanya tshomedzo nga ndila dzo fhambanaho u ya nga lushaka. Nga mulandu wa itsho tshitalula kha zwa masheleni, muhumbulo wa uri maimo a netshedzo kha aya madzangano ovha a ntha u fhira kha manwe madzangano wo mbo di tou khwatha. Ngauralo, matshudeni a ayo madzangano o vha a tshifarwa zwavhudi kha zwa malugana na zwa u bvedza pfunzo dzavho phanda. Nga manwe maipfi he ndalukano dza wanala hone zwo vha zwi zwa ndeme u fhira vhukoni ha matshudeni a re na ndalukano. Nga nnda ha thaidzo ya u wana pfunzo, ho vha hu na thaidzo yau tanganedzwa ha ndalukano dza hunwe fhethu kha madzangano one ane a nanga u tanganedza kana u sa tanganedza ndalukano dzo swikelwaho kana dzo waniwaho kha manwe madzangano; vhatholi vha nanga vhagudiswa vha manwe masia vha sia vhane vha bva kha manwe. Mvelelo dza idzo nyito ikonomi na matshilisana a vhapo vhashu a dzi vhuyi dza vhudziswa.
U tumukanywa kana u patulukanya vhapo hashu ndi zwa vhuthogwa kha divhazwakale, u itela u sedzesa nga maanda zwine mugudiswaa divha u fhirisa he a guda hone. Ndi vhuthogwa uri ri lugise kana ri kombamulule tshumiso ya ndalukano nga vhapo I songo teaho ye ra vha ri tshi khou I shumisa u bva kale.
I nwe ndaela ya vhuthogwa ine ya tutuwedza uri ri disendeke kha mbelo dzashu dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka dzo bva kha ndivho dza dzhango na nyambedzano. Nyambedzano ya vhukoni ya Vho-Ronald Barnett kha pfunzo ya ntha I nweledza tshaka dza tshanduko dzine dza khou vha hone kha maitele a pfunzo na vha gudisi shangoni nga vhuphara,
Ndivho ya maipfi ya maipfi maswa kha pfunzo ya ntha tshiga tsha u sumbedza uri lushaka lwa zwino lwa lu khou swikelela dzinwe thalutshedzo dza ndivho na kuhumbulele. Mihumbulo malugana na vhukoni, vhugudeli ha mishumo, khonadzeo ya u sudzuluselwa kha munwe mushumo, mvelelo, vhukoni ha u guda nga u tshenzhela na vhugudisi ha mushumo, na u thoma thandela, musi yo tanganyiswa I sumbedzwa uri thalutshedzo dza ndivho dza sialala a dzongo lingana lune dzi nga thasulula thaidzo nnzhi dza sisiteme dzine dza vha hone kha lushaka lwa zwino. Naho hu uri thalutshedzo dza sialala dzo khwathisedza luambo, nga maanda nga u tou nwala, nga u davhidzana na nga ndila ya fomala khathihi na I kombetshedzwaho nga thero. Ndivho ntswa ya divhaipfi I ita uri pfunzo ya ntha I vhe na lutamo lwa u ita uri ndivho ipfi I angaredze ndivho ine ya wanala nga utou ita zwithu, dzinwe mvelelo dza u guda na u gudisa, na vhukoni ha thero dzo fhambanaho.
Arali Afurika Tshipembe li tshi toda u vhuyelela kha vhuimo halo kha dzhango lothe, li fanela u angaredza kana u katela ndivho ya ipfi ine Barnett a khou amba ngayo, ine yavha vhukoni, na mvelelo, mashango a no nga sa Yuropa, pacific rim, Australia, na North America, o shumisa a dovha a tanganedza khathihi na u tevhedza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wo fulufhedzisaho u badela pfunzo yo disendekaho nga mvelelo. Afurika Tshipembe a li nga do kona u rwisa idzi khonadzeo nga phepho. Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka une wa kwhathisedza muhumbulo malugana na vhukoni ho shumiswaho-vhukoni ha u shumisa mvelelo dzau guda dzo wanalaho musi hu tshi waniwa ndalukano- ho no di shela mulenzhe kha u thusa idzi nyambedzano na mveledziso. U tanganedza uri masia a u guda ndi manzhi nahone o fhambana, zwi tshimbilelana na u tenda kana u tanganedza uri ndivho I toda u talutshedzwa nga vhuswa. Thalutshedzo dza ndivho ya sialala dzo talutshedzwa zwavhudi madzangano a fomala a u guda sa fhethu ha u guda ha vhuthogwa. Kanzhi uyu muhumbulo u khwathisedzwa nga uri ndalukano I netshedzwa nga dzangano, phanda ha musi ngudo dza phanda kha vhupo vhune ha shumiswa ndivho yo waniwaho u ita zwithu I tshi waniwa nga mugudiswa. Nga manwe maipfi, musi ndalukano dzo netshedzwa, u guda hu vha ho fhela kana ho guma - nga nnda ha musi mugudiswa ene mune a tshi nga di nwalisela u wana ndalukano ntswa ya fomala, vhutshilo hawe hothe u guda hu vha ho fhela tshothe.u yu muhumbulo wo tshingamelaho kha uri ndalukano ndi vhugumo ha lwendo u hanedzana na zwa vhukuma na zwine Muvhigo wa tshiofisi malugana na zwine zwa todou itwa kha Pfunzo na Vhagudisi (White Paper on Education and Training) (1995:15) wa u zwi dzhia zwi thodea dza pfunzo na vhugudisi dza ikonomi na tshitshavha tsho bvelaho phanda:
'Zwitshavha na ikonomi dza zwino dzo bvelaho phanda dzi toda uri hu fheliswe u khethekanywa ha vhathu u ya nga maimo avho ho itwaho nga muthu kha madzangano a vhadzulapo, kha dzangano na ndangulo ya mushumo na nga ndila ine u guda ha dzudzanywa kana u tanzielwa ngayo. ''Zwitshavha na ikonomi dza zwino dzo bvelaho phanda zwitoda vhadzulapo, vha re na mutheo wo khwathaho kana wo dziaho wa pfunzo yo angaredzaho, lutamo na vhukoni ha u bvela phanda na u guda, u kona u shanduka na u bveledza ndivha ntswa, vhukoni na thekinolodzhi, u kona u shandukisa mishumo, u vha na vhudifhinduleli kha mishumo yavho vhone vhane, u vhea na u swikelela mirole ya ntha khathihi na u shumisana.''
Arali muthu atshi tanganedza kana u tenda uri hu na mielo I no fhira muthihi ya ndivho na uri pfunzo I bvela phanda musi hu sa athu waniwa ndalukano na nga murahu ha musi dzo waniwa kha masia kana fhethu ho fhambanaho ha u guda, zwenezwo uri huvhe na u tanganyiswa ha na thevhekano ngomu hga sisiteme uri tswikelelo na u tanganedzwa ha ndalukano hothe zwikonadzee, zwo tea uri mvelelo dza vhukoni ha u guda dzi buliwe nga ndila I pfalaho.
Mafhedziseloni, Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe u bula uri munwe wa mishumo wa Ndaula ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ndi u vhona uri mirole na Ndalukano dzo nwaliswaho kha Mutheo wa Ndalukano wa Afurika Tshipembe dzi a vhambedzwa kana u pikisana na dzitshakha. Vhunga shango lothe nga u angaredza li tshi talutshedza ndalukano u ya nga mvelelo dza u guda dzo swikelelwaho, u vhambedzwa u buliwa ha Ndalukano dza Afurika Tshipembe na dza dzitshaka hu do leluwa (facilitated) arali ndalukano dzashu dzi tshi talutshedzwa u ya ngamvelelo dza u guda.
Mutheo wa Ndalukano wa lushaka wo diimiselaho u thusa pfunzo yo disendekaho nga mvelelo na vhugudisi nga masheleni, ndi inwe ndila yo nangiwaho nga Afurika Tshipembe u bveledza tshanduko dza maitele kha maitele a pfunzo na vhugudisi. Iyi tshanduko ya sisiteme I khou itelwa u shandukisa ndila ine sisiteme ya pfunzo na vhu gudisi ya shuma ngayo,na uri yo dzudzanywa hani na mbonelaphanda ine ya tutuwedza vhushela milenzhe kha sisiteme musi vha tshi khou ralo u ita mishumo yavho kha sisiteme yeneyo

6. NAA MVELELO DZA TSATSALADZO NDI FHIO?
Pfunzo ya masia o fhambanaho a Tsatsaladzo (Critical Cross-Field Education) na mvelelo dza Tsatsaladzo ndi zwinwe zwine zwa shumiswa kha u swikelela thevhekano kha mutheo. Idzi mvelelo dza Tsatsaladzo dzi talutshedza thodea dzine Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wa dzi shumisa kha u bveledzisa vhagudiswa kha sisiteme ya pfunzo na vhugudisi, hu sa dzhielwi ntha fhethu kana sia kana zwire ngomu ha ngudo,ndi uri mvelelo dzine dza tea u shumiswa kha u sasaladza mveledziso ya zwire ngomu ha ngudo tshothe. Ndivho ya idzi mvelelo ndi ulanga mihumbulo ya vhabveledzi vha kharikhulamu,vhatshimidzi vha ngudo khathihi na vhagudiswa vhone vhane.
Ndi khombe - khombe uri vhavhei vha zwitandadi vha dzhenise kana vha katele dzinwe dza Mvelelo dza tsatsaladzo kha zwitandadi zwine vha zwi themendela na uri vhagaganyi vha ndalukano vha tea u vhona uri Mvelelo dza Tsatsaladzo dzo kwamiwa nga ndila yo teaho levhele kana vhuimo vhu kwameaho ngomu ha ndalukano dzi no khou gaganywa.
Mvelelo dza Tsatsaladzo dzo shumiswaho nga Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ndi dzi tevhelaho:
* Kha vha wanulule thaidzo vha dovhe vha I thasulule hune phinduloya do sumbedza tsheo dza vhudifhinduleli dzo shumisaho mihumbulo ya u sasaladza na u fhata dzo dzhiwaho; 
* U shuma zwavhudi na vhanwe sa murado wa dzangano na vhapo kana tshitshavha; 
* U dzudzanya khathihi na u dilanga na u langa mishumo yau iwe mune nga ndila yavhudi ya u sumbedza vhudifhinduleli; 
* U kuvhanganya, u sengulusa, u dzudzanya, na u tola mafhungo nga u sasaladza; 
* U davhidzana zwavhudi nga u shumisa vhukoni ha u vhona, ha mbalo na luambo nga u shumisa netshedzo dza u amba kana dzo tou nwaliwaho; 
* U shumisa saintsi na thekhinolodzhi nga ndila yavhudi na u sumbedza vhudifhinduleli kha vhupo na mutakalo wa vhanwe nga u sasaladza; 
* U sumbedza u pfesesa shango sa tshigwada tsha maitele a tshimbilelanaho kana dzi re na vhushaka nga u tenda uri zwa thasululo ya thaidzo a zwi koni u diimelela nga zwothe, zwodi sendedza kha zwinwe. 
Uri hu vhe na shela mulenzhe kha mveledziso nga vhudalo ya mugudiswa na mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya tshitshavha nga vhudalo, mbekanyamushumo inwe na inwe ya guda I fanela u vha I na ndivho khulwane ya u ita uri vhathu vha divhe vhuthogwa ha:
* U sumbedza na u shumisa ndila dzo fhambanaho uri vha kone u guda zwinzhi nga ndila yavhudi 
* U shela mulenzhe sa vhadzulapo vha re na vhudifhinduleli kha vhutshilo ha vhapo, lushaka na vhathu vha shango lothe; 
* U dzhiela ntha mvelele dza vhanwe na u khoda zwithu zwavho zwavhudi; 
* U vha na lutamo lwa u guda na u tevhela mabudo o fhambanaho; 
* Na khonadzeo dza u thoma mabindu 

7. NAA NDALUKANO DZA MUTHEO WA NDALUKANO WA LUSHAKA DZO TOU ITISA HANI?
Milayo ya dzangano la mirole ya lushaka I sumbedza uri ndalukano dzi do:
* imela mvelelo dzo tanganyiswaho dza u guda dzo pulaniwaho dza vha na ndivho yo tiwaho nahone dzo itelwaho u netshedza vhagudiswa vho teaho kana vhane vha vha na vhukoni ha u shumisa ndivho yo waniwaho u ita zwithu na mutheo wa ngudo dza phanda; 
* Engedza kana u dadzisa ndeme ya vhagudiswa vhane vhavha na ndalukano nga u vha netshedza maimo, u tanganedza na u engedza ndeme ya u kona u tholiwa na u divhambadza; 
* Netshedza vhapo na ikonomi mbuelo; 
* Tevhedza ndivho dza muthelo wa Ndalukano wa Lushaka 
* Katela mvelelo dzo tiwaho na dza masia o fhambananaho a tsatsaladzo dzine dza bvedza phanda kana dzine dza tutuwedza u vha hone ha guda nga hu sa fheli; 
* Hune zwa vha zwo tea, dzi kone u vhambedzea kana u pikisana na dza dzitshaka; 
* Katela u tola ho tanganyisaho zwothe u khwathisedza uri ndivho ya ndalukano I a swikelelwa, u tolwa hu tea u angaredza ndila nnzhi dza u dza utola dza u tanganyisa (summative methods) na dzine dza vha na thuthuwedzo kha u vhumba kana u 
* bveledza (formative methods), dzinonga dza dzi phothifolio, u bvisa zwithu zwo tou ralo, u tola mishumoni na milingo ya u tou amba na ya u nwala 
* U sumbedza kha milayo ine ya langa u netshedza ndalukano uri ndalukano dzi nga swikelelwa dzothe khathihi kana nga zwipida hu tshi khou tanganedzwa ngudo dza murahu, dzine dza katela mihumbulo na mvelelo dzo swikelelwaho nga gudo dza fomala, dzi si dza fomala na tshenzhemo ya mishumo. 
Milayo I tendela u nwaliswa ha ndalukano dzo vhumbiwaho dzi tshi bva kha mirole ya vhuthihi, na u nwaliswa ha ndalukano dzothe dzi sa bvi kha mirole ya vhuthihi. Murole wa vhuthihi u amba zwitatamennde zwo redzhisitariwaho zwa pfunzo ine ya takalelwa na mvelelo na mvelelo dza vhagudisi na ndila dza u tola dzi tshimbilelanaho nazwo khathihi na zwa ndaula na manwe mafhungo o sumbedzwaho kha milayo. Naho zwo ralo zwi vhumbeo zwothe zwa tshivhumbeo tsha ndalukano zwi toda u tiwa kana u sumbedzwa ha mvelelo dza u guda, hu uri tshivhumbeo tsha u fhedzisela tshone tshi toda u smbedziwa kana u buliwa ha mvelelo dza vhuimo dza u bva kha ndila dza u tola dzi tshimbilelanaho na zwenezwo.
Hu na u hanedzana hunzhi malugana na vhukoni kana lutamo lwa u swikelela thendelano nga ha mvelelo dza u guda dza vhuimo ha lu shaka, hafhu na nga u talutshedzwa ha mvelelo dza u guda nga u shumisa zwitandadi zwa vhukoni zwo shumiswaho. Ndaulo ya Ndalukano ya vhugudisi yo vhea thodea ya u shela mulenzhe kha maitele a lushaka a vhashuimisani navho, I tshi vhetshela ndalukano ya mirole na Mutheo wa ndalukano wa lushaka. Tshinwe hafhu ndi tsha uri, kha u bveledza ndalukano na mirole, vha bveledzi vhazwo musi vha tshi zwi bveledza vha takalela uri zwi shandukisiwe kana zwi dzule zwo tou ralo. Thuthuwedzo kana maanda a maitelea Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi ya uri vha imeleli vhothe vha vha shumisani navho kha sia la u guda vha do dzhia tsheo dzenedzo. Tshinwe hafhu ndi tsha uri nga u tovhedza maitele a todeaho a sedzulusa ndalukano dzothe na mirole zwi tea u sedzuluswa tshifhinga tshothe u khwathisedza uri ndila ho tendelanwaho ngadzo na thodea dzi a konadzea, dzo tea nahone a dzi tou vha dzi takalelwaho, arali hu na thendelano ya uri tshanduko dzo tea u bveledzwa, hu na tshifhiga tshinzhi tsha u shumisa idzo tshanduko. Muhumbulo malugana na mvelelo
Dza u guda na mirero ya vhukoni zwo kondisa mafhungo. Vhanwe vhathu vha tahisa thaidzo ya uri mvelelo dzau guda dza dzinwe ndalukano na mirole zwi nga talutshedzwa zwavhudi nga u shumisa mirole ya vhukoni , ndi uri zwitandadi zwa dirafuthi zwa ndalukano dza vhuinzhiniere. Naho zwo ralo, izwi zwi a konda nga maanda kha dzinwe ndalukano ngauri mvelelo dza u guda a dzi disumbedzi nahone a dzi tou vha dzone - dzone dza vhukuma kana u sumbedzwa zwavhudi. Ndingedzo inwe na inwe ine I nga itwa hu vhe na thendelano ya lushaka I do fhelisa vhukoni ha u bveledza zwithu na u thoma zwithu zwine zwa nea thendelano lushaka ndeme. Ndaulo ya ndalukano ya Afurika Tshipembe I na mbudziso, ndi uri, ndalukano I do imela mvelelo dzo tanganyiswaho dza u guda dzo pulaniwaho dzine dza vha na ndivho yo tiwaho, nahone dzo diimiselaho u netshedza vhagudiswa vha re na ndalukano vhukoni ha tshumiso ha mutheo wa pfunzo ya phanda.
Musi vhavhei vha vha mirole vha tshi talutshedza ndivho ya ndalukano vha do tea u sedza uri ndivho dza ndalukano ndi dzi fhio na uri I thusa hani kha mveledzisoya mugudiswa na pfunzo kana ngudo ya phanda. Tshinwe hafhu ndi tsha uri muhumbulo malugana na vhukoni ha tshumiso u gaganya uri hu tandavhudzwe mihumbulo ya ndivho ya vhathu vhane vha guda saintsi ya muhumbulo na mikhwa ine ya tshimbilelana na mvelelo na modele. Vhukoni ha tshumiso hone vhugaganya uri vhukoni ha mutheo, vhukoni ha u ita zwithu, na vhukoni ha u bvisa zwithu zwo tou ralo zwothe zwo tea kha u khunyeledza mushumo nga ndila yavhudi kha zwothe zwine zwa vha hone shagoni. Vhukoni ha mutheo vhu talutshedzwa sa vhupfesesi ha zwine zwa khou itwa. Vhukoni ha u ita zwithu vhu talutshedzwa sa vhukoni vhune ha sumbedzwa ha u ita tshinwe tshithu. Vhukoni ha u bvisa zwithuzwo tou ralo vhu talutshedzwa sa vhukoni vhune ha sumbedzwa ha u tanganyisa kuitele kwa mushumo na kupfesesele kwa kuitele kwa mushumo u itela u guda nyito kana zwine zwa kho itea na u kona u shanduka na tshanduko kana nyimele I songo lavhelelwaho.
Ngauralo, khaedu ya vha vhei vha mirole ndi tswikelelo ya ndinganyiso vhukati ha thodea dza vhapo na dza muthu: mveledziso dza mvelelo dza u guda dzine dza vha dza vhukuma kana dzo talutshedzwaho nga ndila I pfalaho lune dza kona u sumbedza kana u bvisela khagala ndivho ya ndalukano nahone dza vha dzi angaredzaho lune dza ita uri huvhe na u shanduka ha netshedzo kana ndisedzo, khetho ya zwire ngomu, ndila ya u tola,u lingana kana ndingano vhukati ha thodea ya vhukoni ha mutheo na ha u bvisa zwithu zwo tou ralo,u tanganedzwa kana u shumiswa ha tshivhumbeo tsha ndalukano arali zwi tshi konadzea nga u shumisa dzikhetho, dzine dza tutuwedza vhukoni ha u bveledza zwithu, vhuthomi na u ita zwiperimenndehu sina u thithisa ndivho khulwane ya ndalukano.
Ndalukano na mirore I nwaliswa kha ndinganyo kana vhuimo ho tiwaho ha mutheo nahone dzi na ndeme ya khiredithi. Vhagudiswa musi vha tshi khou guda vha nga di kuvhanganya dzikhiredithi dzine dzi nga vha thusa u wana ndalukano.

8. NAA MUTHEO WA NDALUKANO WA LUSHAKA WO TOU ITISA HANI?
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo shumisa mutheo wa ndinganyo dza malo, nahone ndinganyo ya u thoma, ndi ndinganyo ya vhu malo dzi dzhiwa sa ndinganyo dzi si na ndivho I pfalaho. Ndinganyo ya u thoma I angaredza ndinganyo tharu dza thanziela ya Vhugudisi na Thanziela ya Mutheo ya Vhaaluwa (Adult Basic Education and Training) khathihi na Thanziela ya Pfunzo Nyangaredzi na Vhugudisi (General Education and Training Certificate.)
Ndinganyo ya
Mutheo wa 
Dzangano
Ndalukano ya
 Lushaka
Lushaka lwa 
Ndalukano
8 
7
6
5
Pfunzo ya 
Ntha na 
Vhugudisi
* Dzi digirii dza thodisiso dza murahu ha Doctrate 
* Digirii ya Doctrate 
* Digirii ya Masters 
* Digirii ya Honours 
* Dipuloma dza Ntha 
* Dipuloma dza Lushaka 
* Thanziela dza Lushaka 
Thanziela ya Pfunzo ya Phanda na Vhugudisi
4. 
3.
2.
Vhugudisi na
Pfunzo ya 
Phanda
Thanziela dza Lushaka
Thanziela ya Vhugudisi na Pfunzo Nyangaredzi
1.
Vhugudisi na 
Pfunzo
Nyangaredzi
Gireidi 9 | Vhugudisi na Pfunzo ya Mutheo ya Vhaaluwa
_______________________________________________ 
Thanziela dza Lushaka

9. NAA NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE NDI MINI?
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ndi dzangano line la vha na mirado ya 29 yo nangiwaho nga minisita wa Pfunzo na Muhasho wa zwa mishumo. Mirado yo nangiwa nga vhashumisani navho vha lushaka vho nangiwaho. Mishumo ya Ndaulo ndi mivhili:
* U vhona uri hu na mveledziso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka u shumiswa nga u vhona uri hu vha na u redzhisitara, netshedzo ya thendelo na netshedzo ya mishumo kha madzangano o buliwaho afho ntha,khathihi na u redzhisitariwa ha na ndalukano kha mutheo. Hafhu I fanela u dzhia maga malugana na u tendelwana na netshedzo dza thendelo hune zwa do vha zwo tea; 
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I eletshedza Dziminisita dza Pfunzo na zwa Mishumo. Ndaulo I do tea uita mishumo yayo nga murahu ha musi yo kwamana na u shumisana na madzangano othe a pfunzo,vhugudisi, na u tanzielwa ha zwitandadi zwine zwa do kwamiwa nga Mutheo wa Ndaulukano wa Lushaka. Ha fhu I fanela u tevhedzela pfanelo na maanda a madzangano u ya nga mulayotewa na milayo ya Phalamennde. Ofisi ya Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I na vhudifhinduleli ha u shumisa mbekanyamaitele na tsheo dza Ndaulo.
Nga (1998), Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo andadza milayo ya madzangano a u Bveledza mirole ya Lushaka yo sumbedzaho uri madzangano a u Dveledza mirole a redzhisitariwe. A ya madzangano a do vha na vhudifhinduleli ha u bveledza na themendela ndalukano na mirole zwa u redzhisitara kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka. Milayo ya madzangano a phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha vhunzani ha yone yo andadziwa (1998) ya dovha ya netshedzwa hu tshi itelwa netshedzo ya thendollo ya madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisiha khwalithi. Aya madzangano a do vha na vhudifhinduleli ha u netshedza vhanetshedzi vha ndalukano na mirole kha pfunzo na vhugudisi zwo redzhisitariwaho kha Mutheo wa Ndalukano ya Lushaka, u lavhelesa netshedzo, u tola na u modareitha vhanetshedzi na u redzhisitara vhatoli.

10. NAA MADZANGANO A NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE (SAQA) NDI AFHIO NAHONE NDIVHO DZAO NDI DZI FHIO?
U vhewa ha zwitandadi zwa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka na maitele a Pfulufhedziso ya khwalithi a angaredza pfunzothewa mbili dza vhuthogwa:
Ndivho yo teaho ya shango la zwino, I bveledzwa nga vhushumisani vhukati ha zwigwada zwo fhambanaho zwa tshitshavha, zwa u bva kha vhaakademi na vharisetshi u swika kaha bindu, u bva kha vhashumi u swika kha vhomakone kana vhadivhi vha phurofesheni, u bva kha madzngano a muvhuso u swika kha thistshavha, u bva kha vha gudiswa u swika kha dziphurofesa, ndi uri u bveledzwa ha ndivhoa hu tsha itwa fhedzi nga zwigwada zwituku zwa vhadivhi
Maitele a pfunzo dza lushaka a fanela u vhona uri vhadzulapo vhothe vha wana pfunzo ya maimo a ntha nga u lingana nga uta uri hu vhe na khonadzeo ya u shanduka uri hune ha do thogomela maimo manzhi ane vhagudiswa vha do vha vho livhana nao na khetho dzi re na tshivhalo dzine dz bveledza ndalukano na pfunzo yo teaho, ndi uri ndinganyiso vhukati ha thodea dza tshitshavha na muthu.
Dogima ya u thoma yo kwamiwa kha manzangano a Ndaulo ya Lushaka ya Afurika Tshipembe ane ya vha nao o teaho. Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembeyone ine yo vhumbiwa nga vhaimeli vha u bva kha vha shumisani navho vha pfunzo na vhugudisi ha Afurika Tshipembe. Vhurado ha madzangano a mirero ya Lushaka na hone vhusumbedza uvhu vhushumisani vhuswa kha u bveledzwa ha pfunzo - Madzangano a u bveledza mirole o vhumbiwa nga vha imeleli vha no bva kha madzangano a vha shumisani navho a lushaka a rathi ane avha na dzangalelo kha sia la: Mihasho ya muvhuso, Madzangano Avho ramabindu, Madzangano a vhashumi,vhanetshedzi vha pfunzo na vhugudisi, Zwigwada zwa Madzanganelo a Tsatsaladzo na madzangano a tshitshavha na vhagudiswa.
Vhashumisani vhasi gathi vhono di dzula fhasi vhothe nga ndila ya siala vhaambedzana nga ha thodea dza pfunzo na vhugudisi. Ho dovha hafhu ha khethiwa mirado ya madzangano a u bveledza mirole kha zwigwada zwa vhuthogwa zwa vhashumisani navho zwa pfunzo na vhugudisi kha masia matuku, na u dovha hafhu u tenda kana u tanganedza uri u bveledzwa ha pfunzo yo teaho ho vha hone nge ha farwa nyambedzano nga u tandavhuwa.
U fhulufhedziswa ha u badela pfunzo yo disendekaho na mvelelo na vhugudisi nga Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka sa ndila ya u disa dzitshanduko dza maitele a pfunzo a na vhugudisi Afurika Tshipembe zwi kwama dogima ya vhuvhili:
Nga utalutshedza ndalukano ya mirole lushaka u ya nga mvelelo dza u gudanga u shela mulenzhe, mutheo wa Ndalukano wa Lushaka u khou ita khuwelelo kha vhadzulapo vhothe malugana na khwalithi. Lushaka a lu tsha do kona u kondelela tshiimo tshine hawanala uri hu na vhathu vhane vha vha na ndalukano I fanaho lune ya do sia mutholi a tshi kanganyisea malugana na vhukoni vhune matshudeni vha dovha vhe naho; hafhu lushaka alu nga do kondelela tshitalula tshine tsha vha hone vhukati ha vhagudiswa uya nga vhukoni havho, lushaka lu nga si tsha kona u rwisa muya mirole ya shango lothe kha ndalukano. Nga u pfufhifha dza, mvelelo dza u guda, mirole na ndalukano, zwi fanela u vhonala kana u pfala nga ndila ine ha sa dovha na u timatima uri ndi zwifhio zwo lavhelelwaho kha vhagudiswa vha re na ndalukano.
Nga u bveledza Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha ndeme, Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo tenda kana u tanganedza uri u netshedzwa ha mirole hu itwa nga vhanetshedzi vha phurofeshinala na vhagudiswa na vhanwe vha shumisani navho vhahulwane kha sia. Ndalukano na mirole zwo fhambanaho zwi toda mveledziso dza kharikhulamu na netshedzo dzo fhambanaho, kha u tola na u gudisa. Mbilaelo ya Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe a si u vhona uri vhanetshedzi vhothe vha tevhelela mbekanyamushumo ya netshedzo kana ndisedzo ya lushaka, ndi u vhona uri vhagudiswa vho newaho ndalukano dzo redzhisitariwaho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka kana tshitandadi vha a kona u sumbedza mvelelo dzau guda dza ndalukano kana tshitandadi uya nga ndila dzo talutshedzwaho na thodea. Ngauralo, Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I nga si redzhisitare mbekanyamushumo dza u guda dza Mutheo wa Ndalukano kana wa lushaka; Naho zworalo, Dzangano la Phuluphedziso ya Pfunzo na vhugudisi ha khwalithi I do tola mbekanyamushumo dza u guda dza vha netshedzi vho fhambanaho kha maitele a netshedza thendelo, ngau fulufhedzisa vhagudiswa na vhanwe vhashumi vha sisiteme uri mugudiswa munwe na munwea dzhiiwe o bvelela nga murahu ha u shela mulenzhe kha mbekanyamushumo yeneyo ya u guda, o sumbedza mvelelo dza u guda dzine dza todea kha ndalukano yeneyo kana tshitandadi. Tshigwada tsha khwine tshine tsha tea u vhona uri izwi zwi a bvelela, ndi dzangano lo vhumbiwaho nga vhaimeli vha vhashumisani navho vhane vha shuma kha sia la zwitandadi na ndalukano, ndi uri Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na vhugudisi ha khwalithi li fanela u vha na vhuimeli ha vhashumisani navho ha lushaka kha levhele kana vhuimo ha u dzhia tsheo, vhune ha do vhona uri vhu vha na vhudifhinduleli na vhufhulufhedzei kha tshitshavha.
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo khethekanywa nga madavhi mavhili ane avha u vhewa ha mirole na Phulufhedziso ya khwalithi. Madzangano matuku kha davhi la u vhea mirole a Lushaka na Madzangano a u Bveledza mirole, hu uri phulufhedziso ya khwalithi yone yo khethekanywa nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na vhugudisi ha khwalithi. Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo talutshedziwa kha Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe,na hone yo no di talutshedzwa nga pfufhifhadza afho ntha. Mishumo ya Madzangano a mirole ya lushaka na Madzangano a u Bveledza mirole yo talutshedzwa kha milayo ine ya wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe (Mulayo wa vhu, 58 wa 1995). Madzangano a mirole ya Lushaka. Gurannda ya Muvhuso ya 18787 (28 Thafamuhwe 1998) hu uri thodea dza netshedzo ya thendelo na mishumo ya Madzangano a Pfulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi khathihi na vhanetshedzi vha pfunzo zwo talutshedziwa kha Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe (Mulayo wa 58 wa 1995): Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi. Gurannda ya Muvhuso ya 19231 18 Khubvumedzi 1998.
Kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka, pfunzo dzothe dzi do vhekanywa nga masia a fumimbili. Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo thoma Madzangano a Mirole a Lushaka (NSBs) (National Standard Bodies) a fumimbili, nahone sia linwe na linwe li do vha na dzangano lithihi.. Masia a u vhekanya kana a u dzudzanya a nga ndila I tevhelaho:
NSB 01 Vhulimi na Tsireledzo ya Mupo
NSB 02 Mvelele na Vhutsila
NSB 03 Ngudo dza zwa Makwevho, Vhushavhi na Ndangulo
NSB 04 Ngudo dza vhu Vhudavhidzani na Luambo
NSB 05 Pfunzo, vhugudisi na Mveledziso
NSB 06 Vhubveledzi, Vhuinzhiniere na Thekinolodzhi
NSB 07 Ngudo ya Divhatshaka
NSB 08 Mulayo, Saintsi ya zwa Mutakalo na Vhutsireledzi
NSB 09 Saintsi ya zwa Mutakalo na Tshumela Vhupo
NSB 10 Saintsi ya Fisikhala, Divhambalo, Dhomphwutha
NSB 11 Tshumelo
NSB 12 Vhupulani ha Matheriala na vhufhati
u vhewa ha
zwitandadi
pfulufhedziso ya
khwalithi

 
Mishumo ya Madzangano a mirole ya lushaka ndi I tevhelaho:
* U vhea na u themendela mikano ya sia kha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipemebe khathihi na muthelo wa masia matuku; 
* U tanganedza kana u thoma madzangano a mirole ya lushaka ngomu ha mutheo kana furemiwekhe ya masia matuku na u vhona uri mushumo wa Madzangano a mirole ya Lushaka u fusha thodea dza Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe; 
* U themendelwa u nwaliswa ha ndalukano na mirole kha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe 
* U lavhelesa kana u vhona uri mirole na ndalukano zwia lugiswa na u sedzuluswa 
* U davhidzana na Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi 
* U talutshedza thodea na ndila dza u modareitha mirole na ndalukano 
Madzangano a mirole ya lushaka ha bveledzi mirole kana ndalukano fhedzi, mushumo wao ndi u lavhelesa uri iyi mishumo I a itiwa kha vhuimo kana levhele ya khethekanyo thukhu.
Mishumo ya Madzangano a mirole a Lushaka I katela zwi tevhelaho
* U bveledza mirole na ndalukano dzine dza tshimbilelana na thodea dza Dzangano kha masia na levhele dzo sumbedzwaho; 
* U lugisa kana u khwinisa na u sedzulusa mirole; 
* U themendela mirole na ndalukano kha Madzangano a mirole a Lushaka; 
* Uthemendela ndila dza u nwalisa vhatoli na dzimodareitha kana madzangano a u modeareitha. 
Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi a nga kha di thomiwa kha sekhithara dza vhapo, dza ikonomi na kha sekitara dza maitele matuku a pfunzo na vhagudisi. Mulayo wa ndovhololo thukhu u do shumiswa kha u thomiwa ha Madzangano a Phulufheliso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi, ndi uri, Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhagudisi ha khwalithi li netshedzwa thendelo malugana na zwine la shumana nazwo nga maanda lo di sendekaho kha vhushaka halo na sekithara, u itela uri mishumo layo I songo vha na ndovhololoya mishumo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi lo no di thomiwaho. Mishumo ya Dzangano la Phulufhedziso ya pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi I katela zwi tevhelaho:
* U nea vhanetshedzi thendelo; 
* U bvedza phanda khwalithi ya mirado ya vhanetshedzi; 
* U monithara kana u langa netshedzo; 
* U tola na u modareitha mirado ya vha netshedzi; 
* U themendela mirole miswa kana ndalukano kha madzangano a mirole a lushakakana u khwinisa mirole na ndalukano dzi re hone; 
* U thogomela dathabeisi; 
* U netshedza mivhigo kha ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe. 
Madzangano a Pfulufhedziso ya Pfunzo na vhugudisi ha khwalithi ha vhei zwitandadi, tshao ndi u fhulufhedzisa netshedzo ya khwalithi na ndalukano dzo redzhisitariwaho.
Zwinwe hafhu ndi zwa uri Dzangano la phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi li nga kha di si vhe munetshedzi.mushumo walo muhulwane ndi u fhulufhedzisa netshedzo ya khwalithi na u tholiwa ha vhanetshedzi lo vha neaho thendelo.
Arali vhanetshedzi vha tshi toda uri vha newe thendelo nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi, vha do tea u fusha thodea dzi tevhelaho:
* U vha vho nwalisa sa vhanetshedzi u ya nga mulayo wo teaho 
* U vha na maitele a ndangulo ya khwalithi kana ya maimo a ntha 
* Kona u bveledza, u netshedza na u tola mbekanya mushumo dza u guda dze dza fheleledza dzo no vha mirole na ndalukano dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wo sumbedzwaho kana wo tiwaho. 
* Vha vha vha na tshomedzo dzo teaho dza masheleni, dza vhuhali na dza zwishumiswa; 
* Vha vhe vha na mbekanyamushumo dza u khetha kana u nanguludza tshitafu,u tola na mveledziso dza u tanganedza vhagudiswa, dza maitele dza u tikedza na u endedza, dza ndangulo dza mishumo ine ya itwa ngomu mushumoni na nnda ha mushumo, na dza ndangulo ya u tola; 
* Vha vhe vha na ndila dzo teaho dzau vhiga 
* Vhana vhukoni ha u swike lela mvelelo dzo lavhelelwaho kha u shumisa tshomedo na matshimbidzele a re hone. 
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I tanganedza thodea ya u angaredza vhanetshedzi vhothe vha maitele ane a si fushe thodea dzothe netshedzo ya thendelo. Kha zwi no fana na zwenezwo, Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I tendela fhedzi netshedzo ya thendelo ya tshifhinga tshenetsho tshine ngatsho munetshedzi a do dzhenela mbekanyamushumo ya mveleliso yo itelwaho u muthusa uri a kone u fusha kana u swikelela thodea dza netshedzo ya thendelo. Tshinwe hafhu ndi tsha uri, thendelo ya tshifhinga tshenetsho I do netshedzwa fhedzi arali madzanganelo a mugudiswa a vha o tsireledzwa nga tshifhinga tsha mveledziso.

11. NAA ZWI NGA ITISWA HANI URI KHWALITHI I DZULE I HONE KHA U TOLA?
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo sumbedza zwavhudi tshaka dza u tola dzine dzi nga shumiswa kha u vhona uri hu shumiswe hunwe u tola vhuimoni ha mulingo wa sialala we wa vha u tshi nwaliwa luthihi nga nwaha. Ndi zwavhukuma uritsedzuluso ya mvelelo dza tsatsaladzo yo sumbedza zwavhudi u sa tea ha idzo tshaka dza u tola kha vhunzhi ha vhukoni honoho. Dzinwe ndila dza u tola dzi toda uri maitele a vhone uri u talutshedza ha murole kha madzangano a vhanetshedzi o fhambanaho, nahone o redzhisitariwaho kha madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi hu itwa nga ndila yo teaho nahone hu vhe hu pfalalaho. U shumiswa ha mirole zwo zwo fhambanaho kha maitele othe zwi do ita uri maitele a songo vha na vhufhulufhedzei, nahone I vhe I sa tendiseiho. Ndaulo ya Ndalukanyo ya Afurika Tshipembe yo no di ita tsedzuluso nnzhi u khwathisedza uri izwi a zwi nga do bvelela.
Murole kana ndalukano inwe na inwe ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka yo netshedzwaho:
* Yo fanela u sumbedza thodea dza u tola dza mvelelo dza u guda; 
* U sumbedza thodea dza u redzhisitara vhatoli vha mvelelo dzenedzo 
* Usumbedza ndila nnzhi dza u modareitha dzine hu nga khethiwa khadzo hu tshi katelwa na themendelo ya madzangano a u modareitha mvelelo dzenedzo 
Ngauralo, vhagaganyi vha ndalukano na mirole vh afanela u vhea mirole I pfalaho zwi pfeseseaho na thodea dza u tola dzi tshimbilelanaho nazwo.
Minwe mishumo ine ya itwa nga dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi ndi I tevhelaho:
* U tola na u modareitha vha vhanetshedzi vhane vha vha mirado 
* U redzhisitara vhatoli vhane vha vha mirado u ya nga thodea dzo vhewaho dza zwenezwo 
* U shunisana na dzangano kana madzangano o teaho o tholiwa kana o nangiwaho uri a modareithe madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi othe. 
Ngauralo, kha maitele a phulufhedziso ya khwalithi, hu khwathisaedzwa maitele a u modereitha u itela uri hu vhe na u shumiswa ha mirero zwi fanaho kha vhanetshedzi vhothe. Tsha u fhedza, Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I na pfanelo ya u nanga kana u thola dzangano la u modareitha arali I tshi vhona zwo tea, u itela uri u toliwa ha mvelelo dzo talutshedzwaho kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka hu itiwa nga ndila yo teaho, ndi hu fushaho na hu fhulufhelwaho nga Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi othe kana vhanetshedzi.

12. Naa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I khwathisedza hani uri mbekanyamaitele dzayo dzi a tanganedzwa nga vha shumisani navho?
Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe u sumbedza zwavhudi uri Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka u fanela u vhumbiwa nga murahu ha musi ho no vha na madzangano eneo na madzangano a pfunzo, vhugudisi na thanziela ya mirole zwo kwamiwa nga Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka.
Zwauri Mulayo wa Ndaulo ya ndalukanyo wa Afurika Tshipembe wo talutshedza kana u sumbedza zwavhudi thodea dza Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe dza uita mushumo nga u eletshedzena na nga u shumisana zwisumbedza vhufhulufhedzie kana vhudiimiseli ha muvhuso wa demokirasi muswa kha milayo ya vhuimeli na u shela mulenzhe ha vhothe vhashumisani vho teaho kha kha madzangano a tshitshavha. Uhu uombedzelwa kana khwathisedzwa ha vhukateli ho thoma kha divha zwakale ya usa katelwa ha dzisekithara khulwane dza tshitshavha kha maitelea u dzhia tsheo kha pfunzo na vhugudisi. Tsumbo, tshifhingni tsho fhiraho, vhutanzi vhune ha do bveledzwa na zwi re ngomu ha mbekanyamushumo ya u guda ho vha hu tshi bveledzwa nga vho makone kana vhadivhi vha sia lenel, nga maandesa vha akademi vhane vha wanala kha madzangano a fomala a u guda ndi uri vhanekedzi vhane vha eltshedzana kana vha sa eletshedzane na vhashumisi vha ndalukano, ndi uri zwa vha mabindu, madzangano a vhashumi na vhagudiswa. Izwi zwo ita uri hu vhe na u khouthiwa tshifhinga tshotheha tsatsaladzo ya uri zwe zwa vha zwi tshi gudiwa kha madzangano a fomala a u guda na zwe zwa vha zwi tshi todea mushumoni kana kha ngudo ya phanda zwovha zwi sa tou tshimbilelana nga maanda. Zwinwe hafhu ndi zwauri ho vha hu na vhushumisani kana vhueletshedzi vhutuku vhukati ha mihasho muvhuso na ya pfunzo na zwa vhashumi: kha dziindasiteri kana dzikhamphani dzothe kana muvhuso: vhukati ha vha nekedzi vha pfunzo ya fomalana vhagudisi: Izwo vha zwi tshi amba uri ho vha hu si na ndila dze dza vha dzi tshi nga shumiswa kha linganyisa ngudo dza vhanetshedzi vhothe vhofhambanaho kana dzikhoso ndalukano dzo di dzula dzo dzisendeka kha sekhithara, kha shango na kha dzangano hu tshi buliwa zwituku kana hu sa buliwi tshothe ha masia a u guda a ane a shumisana.
Naho hu uri hu na ndowelo ya u shumisesa vhueletshedzi na vhushumisani Afurika Tshipembe kha u dzhia theo, thalutshedzo I pfalesaho ya vhuimeli khau dzhiiwa ha tsheo nga ha uri mvelelo dza u guda dzi do vha dzi fhio, zwi do bva khauri zwotea naa. Uri Afurika Tshipembe li dzule li tshi divha uri li do ita mini malugana na tshanduko dzine dza do vha hone kha vhupo, ndi zwa vhuthogwa uri hu thetsheleswe vhathu vhothe vhene vha vha vhahulwane kha sia la u guda, vhane vha vha muvhuso, vhaakhademi, vhoramabindu, vha zwa mishumo. Vhanetshedzi vha pfunzo na vhugudisi na zwinwe. Ndila yau katela malugana na mbeo kana u vhewa ha mirole na u bveledzwa ha ndalukano hu do ita uri Afurika Tshipembe li vha lo bvela phanda kha mveledziso dza dzitshaka.
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo di imisela kha maiele avhueletshedzi ha vhathu kha mveledziso na tshumiso ya mbekanyamaitele. Ndalukano na zwitandadi zwi fanela u fhira kha vhueletshedzi vhutuku vhune ha itwa na vhashumisani navho kha sia lenelo na kha vhueletshedzi nga u tandavhuwa vhune ngaho vhathu vhothe nga u angaredza vha netshedzwa tshifhinga tsha u sedzulusa na u themendela mirole yo gaganyiwaho. Ndalukano na mirole zwothe zwi dovha hafhu zwa netshedzwa tshigwada tshavhaeletshedzi tsho vhumbiwaho nga madzangano o imelaho vha sa koni u diitela na sekithara dza tshitshavha dzo thudzelwaho thungo, uri hu netshedzwe mahumbulwa, phanda ha musi zwi tshi redzhisitariwa u khwathisedza uri mirole na ndalukano dzo gaganyiwaho a zwi taluli kana u khethulula dzinwe dza idzi dzisekithara dza tshitshavha zwi songo tea.
Musi madzangano a phulufhedziso ya Pfunzo na vhugudisi ha Khwalithi a tshi khou ita mushumo wa phulufhedziso ya khwalithi, a tea u vha a na vhuimeli ha vhashumi navho ha lushaka. Ndivho khulwane ya uvhu vhuimeleli ndi u khwathisedza vhudifhinduleli ha vhathu na vhufhulufhedzei. Nga nnda ha izwo, ha izwo, manwalo othe a Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe a nwaliwa nga u shumisa vhueletshedzi vhu re na vhulufhedzei ngomu kana vhu sa siedzi tshithu na vhashumisani navho vha teaho, nahone a a andadzwa kha Gurannda ya Muvhuso musi a tshi kha di vha mvetomveto. Mito yothe kha madzangano a Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe, hu sa katelwi na mirado ya Ndaulo, u itela uri vhathu vha nee mahumbulwa a vhathu na nyandazdo ndzthe dza Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe kha website (htt://www.saqa.rog.za). Nga iyi ndila Ndaulo ya Afurika Tshipembe I khwathisedza vhufhulufhedzei ha vhapo na vhukateli kha mushumo wayo.
Maitele a pfunzo na vhugudisi ane a bveledzwa nga u shumisa maitele a vhushela mulenzhe ha nyambedzano u itela u fusha thodea dza vhashumisani navho I a tendelwa nga mulayo na u tendisea kha tshi tshitshavha hune ya shumiseswa arali yo vha I songo tou ralo. Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ine yavha dzangano liendedzi kha maitele a Afurika Tshipembe,ndi 'mulavhelesei' a sa imi na sia na lithihi, ndi uri asi muhasho wa muvhuso kana tshanda tsha muvhuso, a si muthomi wa bindu kana zwa mishumo kana u shumisana na sekithara ya vhanetshedzi vha pfunzo. Ngauralo, Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe a yongo disendeka kha dziadzhenda dza inwe na inwe ya idzi sekithara nahone I kha di fhulufhedzea kha u tshimbidza nyambe dza vhukati ha pfunzo na vhashumisani navho vha vhugudisi dzine tshinwe tshifhinga dza vha na u kudana ha dzanganelo.
Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe ndi tsumbo ya mulayo u konisaho - a u netshedzi mihumbuloi tshi bva ntha fhedzi u bveledzisa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka sa muhumbulo wa vhathu una thalutshedzo yawo vhathu vha vha vho fara nyambedzano ngayo na u bvela phanda na u ambedzana ngayo na u bvela phanda na u ambedzana ngayo hu tshi itelwa vhathu.
Ndi thanganyiso kana thanganyo ya tshenzhemo, muhumbulo na nyito dza vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha ikonomi na matshilasano o fhambanaho zwo imela mihumbulo yo fhambanaho ya shango. Uyu muhumbulo wo ditika nga vhushela mulenzhe ha demokirasi, u tolwa ha vhutali, na u vha hone ha thsanduko- ine ya vha mihumbulo ya vhuthogwa kha mveledziso na tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka nga Ndalukano wa Lushaka nga Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe.

13. Naa Ndalukano ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I khwathisedza hani uri khwalithi i a wanala kha Mitheo ya Ndalukano ya Lushaka yothe?
Ndivho dza Mutheo wa Ndalukano dzi tikedza muhumhulo wa vhunzani kha maitele maswa. Mutheo wa Ndalukano u dovha hafhu wa tikedza thevhekano ya tshifhinga tsho vhewaho tsha khwalithi i angaredzaho zwothe ya dovha hafhu ya katela na u vhewa ha zwitandadi na pfulufhedziso ya khwalithi mirole na ndalukano inwe na inwe zwi a kaliwa phanda ha musi zwi tshi nwaliswa kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ha tshi shumiswa milayo yo buliwaho kha ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka, u khwathisedza uri dzi fusha thodea dzo teaho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka dzo tanganyiswaho dzine dza tikedza u guda nga u sa fheli.Mutheo wa vhukoni ha dzitshakha na ha lushaka ha iyi mirole na wone u laulwa nga ndila ine mirole ya sumbedza ngayo milayo na ndivho.
Nga u tanganyisa iyi milayo kha maitele a u bveledza mihunbulo ya vhathu, zwitandadi zwo bveledzwaho nga madzangano a u shela mulenzhe na vhuimeli na nga maitele a Madzangano a Zwitandadi a Lushaka na Madzangano a u Bveledza Zwitandadi nga murahu zwa nwalisiwa kha mutheo, zwi do ita uri ndisedzo na vhukoni zwi vhe hone kha vhashumisi vhothe vha maitele a u guda nga maitele a Madzangano a Phulufhedziso a Phunzo na Vhugudisi ho Khwathaho. Iyi sisiteme I dovha hafhu ya sumbedza maitele na madzangano a u shela mulenzhe na a vhuimeli. U fheliswa ha thevhekano ya tshifhinga tsho vhewaho tsha khwalithi ya mutheo zwo itiswa nga u vha hone ha khwalithi ya ndalukano na vhukoni. U fheliswa ha thevhekano ha tshifhinga tsho vhewaho tsha khwalithi zwo ita uri hu vhe na u khwiniswa hu ne ha khou bvela phanda kha u bveledzwa ha zwitandadi na ndalukano na kha ndisedzo na vhukoni ha izwi zwitandadi na ndalukano na vhashumi vha izwi zwitandadi na ndalukano dzenedzo. Nga manwe maipfi, Mutheo wa Ndalukano ndi maitele a u fhulufhedzisa na u bvela phanda na u fhulufhedzisa vhagudiswa na vhanwe vhashumisi vha maitele a pfunzo na vhugudisi uri dzikhiredithi, thanziela dzine dza netshedzwa nga tshifhinga tsha u guda zwi tshimbilelane na tshitandadi tsho nwaliswaho kha mutheo, na uri netshedzo dzothe dzi netshedze u guda ha maimo kana tshitandadi tshi fanaho na tsha zwa netshedzo ya thendelo. Vhukateli ha yhevhekano ya tshifhinga tsho vhewaho tsha khwalithi u khwathisedza uri vhudifhinduleli ha u vhea zwitandadi na ndisedzo ya vhugudisi na pfunzo ya khwalithi ndi vhudifhinduleli ha vhashumisani navho vha pfunzo na vhagudisi vha shelaho mulenzhe kha maitele a Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe.

14. Ndaulo ya Ndaulo ya Afurika Tshipembe I tanganedza hani ndimuho ya ngudo ya murahu? (RPL)
Inwe ya ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi thodea ya u swikelela na u bvela phanda kha pfunzo na vhugudisi na kha mabudo a mishumo, khathihi na thodea ya u tavhanyisa u fheliswa ha tshitalula tshi songo teaho tshe tsha vha tshi hone kha pfunzo, vhugudisi na kha khonadzeo dza u wana mishumo.Ndaulo ya ndalukano ya Afurika Tshipembe i khou itelwa khaedu ya uri i wane ndila ine inga shumiswa kha u swikelela idzi ndivho mbili, u itela u limuwa pfunzo ye ya vha isa kateli u guda kana nguda ya sialala, ye tshifkinga tsho fhiraho ya vha i yane ya fomala. Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo sumbedza ndivho dzayo dza u shumisa madzangano ayo kha Ndimuho ya Ngudo ya Murahu sa ndila ya u shumisa idzi ndivho.
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo sumbedza Ndimuho ya Ngudo ya Murahu kha milayo ya Madzangano a mirole a Lushaka, nahone yo dovha ya i kwama kana u amba ngayo kha milayo ya Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha khwalithi. Thodea u redzhisitara ndalukano dzo talutshedzwa kana dzo nweledzwa kha milayo ya Dzangano la mirole la Lushaka. Inwe ya idzi thodea nda ya uri ligaganywa kana likumedzwa li fanela u sumbedza kha milayo ine ya laula u netshedzwa halo uri ndalukano dzi nga swikelelwa dzothe khathihi kana nga u limuwa pfunzo ya murahu. Ho no di sumbedzwa uri muhumbulo wa Ndalukano ya Murahu u katela mvelelo dza u guda dzo swikelwaho nga u guda ha fomala, hu si ha fomala na nga tshenzhemo ya mushumo.
Kha milayo ta Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi, inwe ya thodeo dza u netshedzwa thendelo ya u vha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ndi ya uri mishumo ya Dzangano la Phulifhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi ndi i fanela u bvela phanda ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka na uri u ya nga idzi ndivho, mbekanyomaitele na matshimbidzele a Ndimuwo ya Ngodo ya Murahu, na zwone ndi vhudifhinduleli ha Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi, nahone zwi do dzhielwa ntha kha maitele a netshedzo ya thendelo.

15. Ndi zwifhio zwinwe zwine Ofisi ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe ya ita?
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I na vhudifhinduleli ha u bveledzisa na u thogomela Dathabeisi dza Dzirekhodo dza vhagudiswa vha Lushaka. Bono la uthoma la Dathabeisi ya Dzirekhodo dza Vhagudiswa vha Lushaka yo thoma u shuma nga 1999. Musi Dathabeisi ya Dzirekhodo dza Vhugudiswa vha Lushaka yo no thomiwa tshothe nahone yo no vha na vhathu, I do kona u netshedza mafhungo nga ha:
* Ndaulo ya Ndalukano na madzangano ayo matuku ane a vha Madzangano a mirole a Lushaka na Madzangano a Pfunzo na Vugudisi ha Khwalithi. 
* Ndalukano na mirole zwo nwaliswaho kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka. 
* Madzangano a Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi o netshedzwaho thendelo na vhunetshedzi hao, 
* Vhutoli vho redzhisitariwa 
* Madzangano a u modareitha. 
* Vhukoni ha vhagudiswa nga muthihi nga muthihi. 
Dathabeisi ya Dzirekhodo dza Vhagudiswa vha Lushaka i do kona u netshedza vhaiti kana vhabveledzi vha mbekanyamaitele mafhungo a katelaho zwothe uri huvhe na u dzhia tsheo u na ndivho. Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I na mushumo wa u tola ndalukano dza pfunzo, nga maanda dza dzi thundu dzine dza toda u guda kha madzangano a pfunzo Afurika Tshipembe kana vhane vha toda u shuma Afurika Tshipembe.
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe i na Senthara ya Tshomedzo hune ya vhulunga dzikhophi dza nyandadzo dza Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe, na manwe manwalo ane a zwi tshimbilelanaho na Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe khathihi na zwishumiswa zwine zwa nga shumiswa nga vhashumi vha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe mushumoni.
Khethokanyo ya Vhudavhidzani na Ofisi ya Munwaleli I netshedza Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe mishumo kana tshumelo dza vhanwaleli dza Ndaulo na Komiti dzayo thukhu dzine dza shumiswa kha u ita mushumo wayo, tsumbo, Komiti Khulwane, Komiti ya zwa Gwama.
Ri do ranga phanda Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka (NQF) nga u disedzulusa, nga vhudifhinduleli na nga vhudifhulufhedzi, u disedzulusa nga u shumisa mihumbulo yashu, u sumbedza vhudifhinduleli hashu nga u tanganedza maitele, nga u vha na tshivhindi tsha u netshedza vhurangaphanda, Mr SBA Isaacs yo farwa nga Thangule 1996.

16. Manwalo a mulayo na nyandadzo ya Ndaulo ya ndalukano ya AfurikaTshipembe
* Mulaya wa Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe (wa 58 wa 1995) 
* Milayo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka ( Gurannda ya Muvhuso ya 18787: 28 Thafamuhwe 1998) 
* Milayo ya Phulufhedziso ya pfunzo na vhugudisi ha Khwalithi (Gurannda ya Muvhuso ya vhu 19231: 8 Khubvumedzi 1998) 
* Manyuala wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka 
* Thodea dza u Bveleledza na u Tola Ndalukano na Zwitandadi zwi re ngomu ha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
* Thodea na Tsumbandila dza Madzangano a Phulufhedziso ya pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi 
* Thodea na Tsumbandila dza Vhunetshedzi 
* Tsumbandila dza u tola dza Zwitandadi zwa vhuthihi zwo redzhisitariwaho na Ndalukano dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I andadza mafhungo ane a vha a tshi khou bvelela a tshifhinga tshothe. Illi bammbiri la mafhungo la siatari lithihi li netshedza mafhungo nga mvelaphanda yo vha hone malugana na mveledziso na tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka.
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I andadza mafhungo tshifhinga tshothe ane a divhadza vhathu nga ha tsheo na tshumiso dzine dza khou bvelela ngomu ha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe (SAQA) khathihi na nyambedzano dzine dza kunga vhavhali. I dovha hafhu ya tendela vhavhali u sumbedza tsatsaladzo kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka na zwinwe zwi tshimbilelanaho nayo. Mafhungo a u thoma (a Shundunthule 1997) yone I a takadza vhunga I tshi rekhoda Tsheo dza vhuthogwa dza Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe malugano na thomiwa ha Mutheo wa Ndalukano ya Lushaka.
Milayo I tshimbilelanaho
* Mulayo wa Mbekanyamaitele ya Pfunzo wa Lushaka 
* Mulayo wa Pfunzo ya Ntha 
* Mulayo wa Mveledziso ya Vhukoni 
* Mulayo wa Mithelo ya Mveledziso ya Vhukoni 
* Mulayo wa Pfunzo ya Phanda na Vhugudisi 
* Mulayo wa Zwikolo wa Afurika Tshipembe 

17. Mutevhe wa maipfi a u konda na thaluthsedzo dzao
Netshedzo 
Netshedzo ya thendelo ya tshifhinga tshenetsho tsha muthu kana Dzangano line la vha murado; uya nga maitele o vhewaho nga Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe uta nga mulayo wa (SAQA)
Vhukoni ho shumiswaho
Zwi amba vhukoni ha u shumisa mvelelo dza u guda dzo waniwaho kha ndalukano fhethu ho teaho;
Mutoli 
Muthu o nwaliswaho nga dzangano la phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi u ya nga thodea dzo vhetshelwaho iyi ndivho nga Dzangano la u Bveledza Zwitandadi u itela u ela kana vhukono ho sumbedzwaho ha ndalukano na zwitandadi zwa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka;
Mvelelo dza tsatsaladzo
Mvelelo dza tsatsaladzo ndi mvelelo dzine dza wanala kha vhagudiswa vhothe dza u guda na u gudisa.
Dzangano la phulufhedziso ya pfunzo na vhugudisi ha Khwalithi
Zwi amba dzangano lo tendelwaho u ya nga khethekanyo 5 (i) (a) (ii) ya mulayo wa Dzangano la Ndalukano la Afurika Tshipembe. Muhsumo wa dzangano ndi u sedzulusa na u oditha vhukoni uya nga ndalukano na zwitandadi zwa ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe I tshimbilelanaho na u monithara na u oditha ndalukano na zwitandadi zwa lushaka.
Mvelele dza ndinganyo ya u Bva 
Zwi amba mvelelo dzine dza do swikelelwa nga mugudi/ mugudiswa are na ndalukano hune avha a tshi khou litsha mbekanyomushumo ine ya mu isa kha ndalukano.
Utoliwa ho tanganyiswaho 
Ndi lushaka lwa utola lune lwa tendela mugudi kana mugudiswa u sumbedza vhukoni ho shumiswaho vhune ha shumisa ndila dza u tola dza u tanganya na dza u vhumba kana u bveledza dzire na tshivhalo.
Dzangano la u sedzulusa vhukoni 
Ndi dzangano lo nangiwaho kana lo vhetshelwaho u sedzulusa vhukhakhi ha ndaulo.
Dzangano la zwitandadi la lushaka 
Ndi dzangano lo tanganedzwaho nga khethokanyo 5(i)(a)(i) ya mulayo wa Ndalukano wa Afurika Tshipembe. Mushumo wa dzangano ndi uvhea ndalukano kana zwitandadi zwa vhugudisi na pfunzo na uri ndi mishumo ifhio yo tiwaho ine ya tshimbilelana na u redzhisitariwa ha zwitandadi na ndalukano dza lushaka yo netshedzwaho uya nga khethekanyo ya 5 (1) (b) (1) ya Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe.
Mvelelo
Ndi mvelelo dzo sumbedzwaho dza maitele a uguda.
Zwo sedzeswaho 
Ndivho kana zwi no khou iteswa kha sekithara dza dzangano
Dzangano la u Bveledza Zwitandadi 
Ndi Dzangano lo redzhisitariwaho uya nga khethekanyo 5 (1) (a) (1) ya mulayo wa Ndaulo wa Ndalukano wa Afurika Tshipembe. Mushumo wa dzangano ndi u vhea ndalukano kana zwitandadi zwa pfunzo na vhugudisi, na uri ndi ifhio mishumo yo tiwaho ine ya tshimbilelana na ndalukano na zwitandadi zwo vhewaho uya nga khethekanyo 5 (1)( b) (1) ya mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe;
Tshitandadi tsha vhuthihi 
Ndi zwitatamennde zwo nwalwaho zwa mvelelo dza lavhelelwaho dza pfunzo na vhugudisi na thodea dza u tola dzi tshimbilelanaho nazwo khathihi na zwa ndaulo na manwe mafhungo sa zwe a sumbedziswa zwone kha mulayo.
Dziakhironimi
NQF:
(The National Qualification Framework ) Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka
SAQA:
( South African Qualification Authority) Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe.
ETQA:
( Education anda Training Quality Assurance Body) dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi.
NLRD:
(National Learners Database Records) Dathabeisi ya Dzirekhodo dza Vhagudiswa ya Lushaka.
NSB:
(National Standard Body) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka
SGB:
(Standards Generating Body)Dzangano la u Bveledza Zwitandadi

18. Bibiliogirafi na Dzinotsi
Divha zwakale ya NQF yo tewa kha mivhigo ya NQF yo netshedzwaho nga tshitafu kana vhashumi vha Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe nga la 29 Shundunthule 1998 nga Andre Bird; ane a vha mulangi muhulwane wa zwa vhashumi na Tshumelo dza u thola kana muhasho wa zwa vhashumi kana mushumo, na kha bambiri lo netshedzwaho nga Vho- S.M.Pityana, Mulangi Dzhenerala wa Muhasho wa zwa mishumo khoniferentsini ya zwa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka yo fariwa nga la 22-24 Lambamai1996, Thekinikhoni ya Afurika Tshipembe ngei Johannesburg.
* Ball. Sir Christopher (1996): Life-long leaning for the 21 Century. Keynote address at the 21 Improving Teaching Conference. The Nottingham Treny University, Nottingham. U.K. 
* Barnett. Ronald (1994): The limits of Competence; Knowledge, Higher Education and Society, London; Society for Research into Higher Education 
* RSA (1995); South African Qualification Authority Act (Act No.58 of 1995); Government Gazette No. 1521 (4 October) 
* RSA (1998); Regulations under the South African Qualification Authority Act ( Act No.58 of 1995): NSBs. Government Gazette No.18787 (28 March) 
* RSA (1998): South African Qualification Authority Act ( Act No. 58 of 1995): ETQAs. Government Gazette No. 19231 (8 September) 
* SAQA (1996): SAQA Bulletin; South African Qualification Act (1994): A Discussion Document on a National Strategy Initiative National Training Board 
* (1994): A Policy Framework for Education and Training. African National Congress. 
* (1994): implementation Plan for Education and Training, CEPT 
* (1995): Ways of Seeing the National Qualification Framework, Human Sciences Research Council 
* (1995): White Paper on Education and Training, Notice 196 of 1995 (15 March), Department of Education. 
* (1995: The Star newspaper (24 July), quoting Mamphele Ramphele 
* Internal working document compiled by SAQA staff: Mr M Cosser, Ms G Elliott, Mr J Gunthorpe, Ms S Mokhobo- Nomvete and Mr J Samuels 
Ari todi fhedzi tshanduko ya kharikhulamu na pfunzo, ri toda na tshandukiso ya sisiteme, ri toda mbonalaphanda ntswa ya maitele ashu a ari tutuwedza, hu si modele muswa wa kuitele kwa kharikhulamu na kufunzele kilasini, ri tea u tanganedza uri minwe mihumbulo nga ha pfunzo ine ya vha hone kha tshitshavha tshashu asi ya vhukuma kana a I tendisi khathihi na u kona u vhona uri hu na dzinwe ngoho ntswa.
Dr Nkomo; Mudzula Tshidulo wa Ndalukano


GURANNDA YA MUVHUSO
Vol. 393
Pretoria 28 Thafamuhwe 1998
No. 18787

-

Gurannda ya Milayo ya 6140

-

NDIVHADZO YA MUVHUSO
NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE
No. R 452
28  Thafamuhwe 1998

-

MILAYO NGA FHASI HA MULAYO WA NDAULO YA NDALUKANO YA AFURIKA TSHIPEMBE WA, 1995
(MULAYO WA 58 WA 1995 
Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe yo ita milayo kha shedulu nga fhasi ha khethekanyo 14 ya Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa 1995 (Mulayo wa vhu.58 wa 1995), yo tendelwa nga Minisita wa Pfunzo na zwa Mishumo

SHEDULU
NDIMA 1: NETSHEDZO DZA U ANGAREDZA
1. Thalutshedzo 
NDIMA 2: MUTHEO WA NDALUKANO WA LUSHAKA (NATIONAL QUALIFICATIONS FRAMEWORK)(NQF)
2. U thomiwa 
3. Tshivhumbeo tsha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
4. Vhatalutshedzi vha dzilevhele 
5. Netshedzo ya maimo a zwitandadi na ndalukano 
6. U redzhisitariwa ha zwitandadi na ndalukano kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka 
7. Thodea dza u redzhisitara zwitandadi zwa yuniti na zwitandadi 
8. Thodea dza u redzhisitara ndalukano 
9. Thodea dza u dadzisa dza u redzhisitara zwitandadi na ndalukano kha levhele 1 - 4 na kha levhele 5 - 8 
10. Matshimbidzele a u redzhisitara zwitandadi na ndalukano 
11. U redzhisitariwa ha tshifhinganyana ha ndalukano 
NDIMA 3: MADZANGANO A ZWITANDADI A LUSHAKA
12. U thomiwa 
13. U redzhisitariwa ha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
14. U phumula kana u khantsela u redzhisitariwa ha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
15. Vhurado ha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
16. U nangiwa ha mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
17. Tshigwada tsha vhaeletshedzi (reference groupings) 
18. U litshiswa u vha murado nga Madzangano a Zwitandadi a Lushaka na u vala zwikhala 
19. Mishumo ya Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
NDIMA 4 : MADZANGANO A U BVELEDZA ZWITANDADI
20. U tendelwa ha u thomiwa ha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
21. U khantsela kana u phumula u redzhisitariwa ha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
22. Vhurado ha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
23. U khethiwa ha mirado kha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
24. Mishumo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
NDIMA 5 : MILAYO YA MAITELE NA U BADELELA MISHUMO YA MADZANGANO A ZWITANDADI A LUSHAKA
25. Milayo ya maitele kana matshimbidzele 
26. U badelela mishumo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka na Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
NDIMA 6: THOHO THUKHU
27. Thoho thukhu 
ANEKIZHA
* Milayo ya matshimbidzele kana maitele a Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 

NDIMA 1
NETSHEDZO DZA U ANGAREDZA
Thalutshedzo
1. Kha iyi milayo ipfi linwe na linwe lo newaho thalutshedzo kha mulayo li do vha na thalutshedzo yeneyo, nga nnda ha musi zwi re henefho zwi tshi sumbedza nga inwe ndila- 
"Mulayo" zwi amba Mulayo wa Ndaulo ya Ndalukano wa Afurika Tshipembe wa 58 wa 1995;
"Vhukoni ho shumiswaho" zwi amba vhukoni ha u shumisa mvelelo dza u guda dzo waniwaho nga u wana ndalukano fhethu ho teaho.
"Vhatoli" zwi amba muthu o redzhistariwaho nga Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi u ya nga ndila dzo vhetshelwaho zwenezwo nga Dzangano la u Bveledza Zwitandadi, u kala kana u ela vhukoni ha Mutheo wa Ndalukano dza lushaka wa ndalukano na zwitandadi,"murado wa vhatoli" na lone li amba zwenezwo kana li na thalutshedzo i fanaho na yeneyi;
"Mudzulatshidulo" zwi amba mudzulatshidulo wa vhulauli;
"Komiti" komiti inwe na inwe ya vhalauli ho sumbedzwaho kha khethekanyo 7(1) ya mulayo;
"Ngudo ya vhuthogwa" zwi amba u guda ha khombe-khombe hune ha todea fhethu zwine zwa vha henefho zwa vha zwo tea ndalukano yeneyo, "vhuthogwa" na lone li amba zwi fanaho na zwenezwo;
"Khiredithi" zwi amba ndeme yo netshedzwaho nga vhulauli kha awara dza fumi dzo u humbulela dza u guda;
"Tshigwada tsha Dzangano la u sasadza" zwi amba dzangano la lushaka line u vha hone halo zwa vha zwa vhuthogwa kha u bvela phanda ha mishumo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka lo lavheleswaho;
"Mvelelo dza tsatsaladzo" zwi amba mvelelo dzine dza wanala hothe kha u gudisa na u guda "mvelelo dza vhugudiso na pfunzo dza masia o fhambanaho dza tsatsaladzo" dzi na thalutshedzo i fanaho na yeneyi;
"Dzangano la Phulufhedziso ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi" zwi amba dzangano lo tanganedzwaho u ya nga khethekanyo 5(1)(a)(ii) ya mulayo, line la vha na vhudifhinduleli ha u lavhelesa na u oditha vhukoni u ya nga ndalukano na zwitandadi zwa lushaka. Ia dzangano lo netshedzwaho mishumo yo tiwaho ine ya tshimbilelana na u lavhelesa na u oditha ndalukano na zwitandadi zwa lushaka u ya nga khethekanyo 5(1)(b)(i) ya mulayo;
"U guda ho tou khethiwaho" zwi amba u khethiwa ha khiredithi dza u dadzisa kha levhele yo tiwaho ya mutheo wa ndalukano wa lushaka, une khawo hu nga kha di khethiwa itela u swikelela ndivho ya ndalukano, "ho khethiwaho" na lone li amba zwi fanaho na zwenezwi;
"Khorotshitumbe" zwi amba komiti yo thomiwaho u ya nga khethekanyo 7 (1) ya Mulayo u itela u shuma minwe mishumo yo netshedzwaho yo imela vhulauli;
"Muofisi wa Khorotshitumbe" ndi muthu o nangiwaho u ya nga khethekanyo 4 (8) ya Mulayo;
"Mvelelo dza levhele ya u bva" ndi mvelelo dzine dza do swikelelwa nga mugudiswa a re na ndalukano musi o no swikelela vhuimo ha u litsha kana u bva kha mbekanyamushumo ine ya mu konisa u wana ndalukano;
"Sia" ndi sia la u guda line la shumiswa sa ndila ya u lugisela Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka;
"Ngudo ya Mutheo" ndi u guda kana ngudo ine ya vha mutheo u todeaho kha u tanganedza pfunzo, vhugudisi kana ngudo ya phanda ine ya todea kha u wana ndalukano, "mutheo" na lone li na thalutshedzo I fanaho na yeneyi;
" U tola ho tanganyiswaho" ndi lushaka lwa u tola lune lwa tendela mugudiswa u sumbedza vhukoni ho shumiswaho nahone hune ha shumisa ndila dzo fhambanaho dza u tutuwedza u bveledza na dza u tanganya;
"levhele ya mutalutshedzi" ndi tshitatamennde tshi talutshedzaho levhele yo tiwaho ya levhele dza malo dza Mutheo wa Ndalukano ya Lushaka;
"murado" zwi amba murado wa Vhulauli o nangiwaho nga Minisita u ya nga khethekanyo 4 ya mulayo;
"Tsedzuluso" ndi maitele a u khwathisedza uri u toliwa ha mvelelo dzo talutshedzwaho kha Ndalukano na Zwitandadi zwa Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka ndi dza ngona, nahone dzi a fhulufhedzea na u tanganedzea;
"Dzangano la Tsedzuluso" ndi Dzangano lo nangiwaho nga Ndaulo uri li ite tsedzuluso;
"Dzangano la Zwitandadi la Lushaka" ndi dzangano lo redzhisitariwaho u ya nga khethekanyo 5 (1) (a) (ii) ya Mulayo li re na vhudifhinduleli ha u thoma ndalukano kana zwitandadi zwa vhugudisi na pfunzo, nahone lo newaho mishumo I tshimbilelanaho na u redzhisitara zwitandadi na ndalukano u ya nga khethekanyo (5) (1) (b) (I) ya Mulayo;
"Awara dza u guda dza u humbulela "(Notional hours of learning) ndi tshifhinga tsha u guda tshine ha humbulelwa uri mugudiswa wa vhukati a do tshi fhedza kha u swikelela mvelelo dzo talutshedzwaho, hu tshi katelwa na mihumbulo I no nga sa tshifhinga tsha u kwamana,tshifhinga tshine tsha fhedzwa kha ngudo dzo vhekanywaho mushumoni na u guda nga iwe mune;
"Mvelelo" ndi mvelelo dza ngudo dzo sumbedzwaho dza zwi re henefho;
"Mugudiswa o teaho" zwi amba mugudiswa a re na ndalukano
"U tanganedzwa ha ngudo ya u thoma" zwi amba u vhambedzwa ha ngudo yo fhiraho na tshenzhemo ya mugudiswa yo wanalaho nga ndila ifhio kana ifhio na mvelelo dza ngudo dzi todeaho dza ndalukano yo tiwaho, na u tanganedzwa ha ndivho dza ndalukano ine vha swikelela thodea dzayo;
"Mvelelo dzo tiwaho" zwi amba ndivho yo sumbedzwaho ya zwi re henefho, vhukoni na zwitandadi kana milayo ine ya tikedza mvelelo kana mvelelo nthihi kana dzi no fhira nthihi dza tsatsaladzo;
"Ngudo yo gudeswaho" zwi amba ndivho ya theori ine vha I gudesa ine ya tikedza tshumiso kha sia la u gudesa, "yo gudeswaho" li amba zwi fanaho na zwenezwi;
"Dzangano la u Bveledza Zwitandadi, zwi amba dzangano lo redzhisitariwaho u ya nga khethekanyo (5) (1) (a) (ii) ya Mulayo, line la vha na vhudifhinduleli ha u thoma ndalukano kana zwitandadi zwa vhugudisi na pfunzo, la dovha hafhu la newa mishumo I yelanaho na u thomiwa ha ndalukano na zwitandadi u ya nga khethekanyo 5 (1) (b) (I) ya Mulayo, hu uri
"Tshitandadi tsha Yuniti" zwi amba zwitatamennde zwo redzhisitariwaho zwa mvelelo dza vhugudisi na pfunzo I todeaho na ndila dza u tola dzi tshimbilelanaho nazwo na zwa ndaulo na manwe mafhungo e a sumbedzwa kha iyi milayo

NDIMA 2
MUTHEO WA NDALUKANO WA LUSHAKA (NATIONAL QUALIFICATIONS FRAMEWORK) (NQF)
U thomiwa
2. Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka wo thomiwa u itela u redzhisitara ndalukano na zwitandadi zwa lushaka 
Tshivhumbeo tsha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka
3. (1) Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka u do khethekanywa nga levhele dza malo dzine dza do vha levhele 1-8, nahone levhele inwe na inwe I do talutshedzwa nga mutalutshedzi wa levhele o fhambanaho na vhanwe 
(2) Levhele 1 ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka a I nga do vha na ndivho nahone I do angaredza levhele thukhu tharu dza Pfunzo ya Mutheo ya Vhaaluwa na Vhugudisi (Adult Basic Education and Training) (ABET) dzine khadzo hu nga netshedzwa thanziela dza vhukoni, levhele 8 na yone a I nga do vha na ndivho.
(3) Levhele dza 8 (malo) dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka dzi do khethekanywa nga zwigwada zwiraru zwine zwa do talutshedzwa nga ndila I tevhelaho:
a. Levhele 1 na u ya fhasi - tshigwada tsha Vhugudisi na Pfunzo tsha u angaredza 
b. Levhele 2 u ya kha 4 - tshigwada tsha Vhugudisi na Pfunzo ya Phanda 
c. Levhele 5 u ya kha 8 - tshigwada tsha Vhugudisi na Pfunzo ya Ntha 
(4) Mutheo wa Ndalukano wa lushaka u do khethekanywa nga masia a u dzudzanya kana a u vhekanya a fumimbili ane a do vha: 
a. Sia 01: Vhulimi na Tsireledzo ya Mupo 
b. Sia 02: Vhutsila na Mvelele 
c. Sia 03: Ngudo dza zwa Mabindu, Khomese na Vhulanguli (Business, Commerce and Management Studies) 
d. Sia 04: Ngudo dza Vhudavhidzani na Luambo 
e. Sia 05 : Pfunzo, Vhugudisi na Mveledziso 
f. Sia 06: Vhubveledzi, Vhuinzhiniere na Thekinolodzhi 
g. Sia 07: Ngudzo dza Divhatshakha kana dza ngudazwavhathu 
h. Sia 09: Mulayo, Saintsi ya zwa Vhuswole na Vhutsireledzi 
i. Sia 09: Saintsi dza Mutakalo na Tshumelo dza vhathu 
j. Sia 10: Saintsi dza fisikhala, Mathemathikhi, Khomphwutha na Vhutshilo 
k. Sia 11: Tshumelo 
l. Sia 12: U vhekanya matheriala na u fhata (Physical Planninig and Construction); 
(5) Ndaulo vhu do netshedza Sia linwe na linwe la u vhekanya thalutshedzo ya sia I sa fani na dzinwe na u khethekanya ilo sia nga masia matuku ane a do netshedzwa thalutshedzo ya sia lituku I sa fani na dzinwe nga Vhulauli.
Vhatalutshedzi vha levhele (Level descriptors) 
4. (1) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe lo sumbedzwaho (contemplated) kha mulayo 20, kha sia le Dzangano la Zwitandadi la Lushaka la thomiwa khalo, u itela u bveledza tsumbandila dza vhatalutshedzi vha levhele vho sumbedzwaho kha mulayo 3 (1) khathihi na tsumbo dzine dza do talutshedza maitele adzo a u netshedza zwitandadi dzilevhele, dzinwe khethekanyo dza ndalukano na ndalukano. 
(2). vhalauli vha do ta vhatalutshedzi vha levhele la ambedzana na Madzangano a Zwitandadi a Lushaka u itela uri hu vhe na lushaka vhukati ha masia o fhambanaho na u tshimbidza (u tola) ha zwitandadi na ndalukano dzi ne dza pikisana kana u vhambedzwa na dza dzitshaka.
U netshedzwa ha dzilevhele kha zwitandadi na ndalukano
5. (1) U netshedzwa ha dzi levhele na zwi tandadi na zwinwe zwipida kana zwa ndalukano na ndalukano zwi do bvelela kana u itwa nga ndila I tevhelaho: 
a. Dzangano la Zwitandadi linwe na linwe lo sumbedzwaho /buliwaho kha mulayo 12 khathihi na Dzangano la u Bveledza Zwitandadi lo sumbedzwaho kha mulayo 20 a do tendelana nga ha levhele ya tshitandadi tsha yuniti tshinwe na tshinwe na tshitandadi tsho netshedzwaho, kha tshikalo tsha levhele dza 8 tsho humbulelwaho kha mulayo 3 hu tshi dzhielwa ntha ndila ye ya shumiswa kha u bvedzwa phanda ha u tandavhuwa na u dzhenelela ha ndivho, vhukoni na ndeme kha sia lituku lo tiwaho nga ngudo, na nga ndila ine mvelelo nthihi kana dza u fhira nthihi dza vhonala dzi sa fani naho hu uri dzi tshipida tsha mvelelo dzo tiwaho dza tshitandadi tsha yuniti tsho kwamiwaho kana tsho buliwaho. 
b. Nga u shumisa milayo yo teaho ya zwitandadi zwa yuniti zwo nangiwaho nahone zwo redzhisitariwaho kha levhele dzo fhambanaho, vhagaganyi vha zwitandadi zwa yuniti zwi songo tewaho kha ndalukano vha do bveledza milayo yo teaho ya zwitandadi vha dovha vha bveledza ndalukano dzine dza vha na mvelelo dza levhele ya u bva dzine dza vha ndivho ya zwitandadi zwa khethekanyo yo shumiswaho, na maitele a u tanganyisa mvelelo dzothe, dzine dza dzhiwa dzi tshi sumbedza muelo (kha tshikalo tsha 1 u swika kha tsha 8 sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo 3) wa ndivho, vhukoni na ndeme zwo waniwaho na mvelelo dzo tiwaho dzine dza wanala ngomu ha mushumo u toleaho. 
c. Vhagaganyi vha zwitandadi zwa yuniti zwi songo tewaho kha ndalukano vha do bveledza milayo yo teaho ya zwitandadi vha dovha vha bveledza ndalukano dzine dza vha na mvelelo dza levhele ya u bva dzine dza vha ndivho ya zwitandadi zwa khethekanyo yo shumiswaho, na maitele a u tanganyisa mvelelo dzothe, dzine dza dzhiwa dzi tshi sumbedza muelo (kha tshikalo tsha 1 us wika kha tsha 8 sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha mulayo 3) wa ndivho, vhukoni na ndeme zwo waniwaho na mvelelo dzo tiwaho dzine dza wanala ngomu ha mushumo u toleaho. 
U redzhisitariwa ha zwitandadi na ndalukano kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka
6. Tshitandadi tshinwe na tshinwe na ndalukano inwe na inwe zwine zwa fusha thodea dza mulayo 7 na 8 zwi do redzhisitariwa kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka nga Ndaulo, nahone inwe na inwe I do vhonala nga thalutshedzo yayo I sa fani na dzinwe. 
Thodea dza u redzhisitara zwitandadi zwa yuniti na zwitandadi
7. (1) Hu do bveledzwa tshitandadi tsha yuniti tshine tsha do shumiswa sa dokhumennde kana linwalo la mutoli, nyendedzi ya mugudiswa na nyendedzi ya mugudisi ine a do I shumisa u ita ndugiselo dza matheriala wa u guda tshine tsha do vha tsho khethekanywa nga: - 
a. thoho kana thaitili ya tshitandadi tsha yuniti; 
b. logo (tshifanyiso tshine tsha vha luswayo lwa dzangano) tshi sumbedzaho u tendelwa nga Ndaulo 
c. nomboro ya tshitandadi tsha yuniti; 
d. levhele ya tshitandadi tsha yuniti kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka; 
e. khiredithi dzo newaho tshitandadi tsha yuniti; 
f. Sia na sia lituku la tshitandadi tsha yuniti; 
g. Duvha la u bvisa 
h. Duvha la tsedzuluso 
i. Ndivho ya tshitandadi tsha yuniti 
j. Ngudo ine ha humbulelwa uri yo vha hone phanda ha musi tshitandadi tsha yuniti tshi tshi thomiwa; 
k. Mvelelo dzo tiwaho dzine dza tea u tolwa 
l. Ndila dza u tola, hu tshi katelwa na ndivho ya vhuthogwa I re ngomu; 
m. Maitela a u tanganedza (hu tshi katelwa na tsedzuluso ya tshitandadi tsha yuniti 
n. Zwitatamennde zwinzhi zwo fhambanaho zwine zwa dzhiwa sa nyendedzi dza tshikoupu, zwi re henefho na levhele ine ya khou shumiswa ya itshi tshitandadi tsha yuniti; na 
o. Khethekanyo ya "dzinotsi" ine ya fanela u katela mvelelo dza tsatsaladzo dzo sumbedzwaho kha mulayo 7 (4) i tikedzwaho nga tshitandadi tsha yuniti, I fanela u katela ndivho ya vhuthogwa I re ngomu arali I songo kwamiwa nga fhasi ha ndila dza u tola, nahone I nga kha di katela na manwe mafhungo a u dadzisa kha tshitandadi tsha yuniti. 
(2) Mvelelo dza tsatsaladzo dzo sumbedzwaho kha mulayo 7 (4) dzi do katelwa ngomu ha zwitandadi vhunga zwo sumbedzwa kha mulayo 7 (1): Tenda mvelelo dza tsatsaladzo dzi songo katelwaho kha tshitandadi dza do katelwa kana dza wanala ngomu ha ndalukano, hune zwitandadi zwa vha tshipida tsha ndalukano. 
(3) Mvelelo dza tsatsaladzo a dzi kateli fhedzi: 
a. u wana na u thasulula thaidzo dzine phindulo ya sumbedza uri ho dzhiwa tsheo dza vhudifhinduleli nga u shumisa mihumbulo miswa yavhudi na ya tsatsaladzo 
b. u shumisana zwavhudi na vhanwe sa murado wa thimu, tshigwada, dzangano, kana tshitshavha. 
c. U dzudzanya na u langa mishumo yau na ya vhanwe nga vhudifhinduleli na nga vhukoni. 
d. U kuvhanganya, u sengulusa, u dzudzanya na u tola mafhungo nga u sasaladza. 
e. U davhidzana zwavhudi nga u shumisa vhukoni ha u vhona, ha mathemathikhi na kana vhukoni ha luambo nga u shumisa thuthuwedzo yo tou nwaliwaho kana nga u tou amba. 
f. U shumisa saintsi nga vhukoni na nga u sasaladza hu tshi sumbedzwa u vha na vhudifhinduleli kha vhupo na mutakalo wa vhanwe. 
g. U sumbedza u pfesesa shango sa tshigwada tsha dzisisiteme dzi tshimbilelanaho nga u tenda kana u tanganedza uri zwa thasululo ya thaidzo zwi nga si kone u vha hone nga zwothe kana u diimela nga zwothe. 
h. U shela mulenzhe kha mveledziso ya mugudiswa munwe na munwe nga vhudalo na mveledziso ya matshilisano na ikonomi ya vhapo nga u angaredza, nga u ita uri zwi vhe ndivho ya vhuthogwa ya mbekanyamushumo inwe na inwe ya u guda u itela uri muthu munwe na munwe a dzhiele nzhele vhuthogwa ha 
i. u dzhiela ntha na u sedzulusa ndila dzo fhambanaho u itela u guda zwavhudi 
ii. u shela mulenzhe sa mudzulapo a re na vhudifhinduleli kha vhutshilo ha vhapo, lushaka na dzitshakha kana vhathu vha shango lothe; 
iii. u dzhiela ntha na u pfesesa mvelele dza vhanwe vhathu 
iv. u sedzulusa pfunzo na khonadzeo dza mabudo; 
v. u bveledzisa khonadzeo dza u thoma mabindu. 
Thodea dza u redzhisitara ndalukano
8. (1) Ndalukano I do - 
a. imela mvelelo dza ngudo dza u tanganyiswa ho pulaniwaho dzine dza vha na ndivho kana dzindivho dzo talutshedzwaho, nahone dzine dza vha na ndivho ya u netshedza vhagudiswa vho teaho vhukoni ha tshumiso na mutheo wa pfunzo ya phanda; 
b. u engedzedza ndeme kha mugudiswa o teaho u ya nga u bveledziswa ha muthu nga: netshedzo ya maimo, recognition, thanziela na thendelo, thuthuwedzo ya marketability na u tholea; na u vula dzindila dza u swikelela pfunzo na vhugudisi; 
c. netshedza vhapo na ikonomi mbuelo nga u tutuwedza kana u engedza vhudzulapo, u engedzedza vhubveledzisi ha matshilisano na ikonomi, nga u netshedza vhathu vha re na phurofesheni kana vhukoni na u shandukisa na u kombamulula kana u fhelisa u sa lingana he ha vha hu hone kale; 
d. u tendelana na ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka dzine dza wanala kha khethekanyo 2 ya Mulayo; 
e. I do vha na dzothe mvelelo dzo tiwaho na mvelelo dza masia o fhambanaho dza tsatsaladzo dzine dza ita uri hu vhe na u guda nga hu sa fheli 
f. Dzi do vhambedzwa kana u pikisana na dza dzitshakha, hune zwa vha zwo tea. 
g. U tanganyiswa nga ndila yo teaho ha u toliwa u itela u swikelela ndivho ya ndalukano, nahone u toliwa honoho hu do shumisa u toliwa hunzhi ho fhambanaho (summative) na ha vhuthogwa kha mveledziso (formative) hu no nga sa dziphothifolio, u tola mishumoni, milingo ya u nwala na ya orala; na 
h. Ya u sumbedza milayo ine ya langa u netshedzwa ha ndalukano ha uri ndalukano I nga waniwa yothe khathihi kana nga zwipida nga u tanganedza ngudo ya u thoma, ine ya katela muhumbulo, nahone I sa kateliho mvelelo dza u guda dzo swikelelwaho kana dzo waniwaho nga u guda ha fomala na hu si ha fomala khathihi na tshenzhemo ya mushumo. 
(2) Hu do todea dzikhiredithi dzine dza lingana 120 (dafumbili) dza u redzhisitariwa ha ndalukano kha levhele 1 u swika kha 8, nahone dza fhasisa dzi fanela u vha 72 (fusumbembili) dzo waniwaho kha kana nga fhasi ha levhele ine ya shumiswa kha u redzhisitariwa ha ndalukano, nahone nomboro na dzilevhele dza khiredithi dzo tangana dzi tshi lingana 48 (fuinamalo) dzi do sumbedziwa. Ndalukano dzine dza vha nga fhasi ha khiredithi dza 120 dzi do tanganedzwa fhedzi musi dzi tshi swikelela thodea dzine dza wanala kha 8 (1) na u tendelana na ndivho dza Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka u wanalaho kha khethekanyo 2 ya Mulayo; 
(3) Ndaulo i do redzhisitara ndalukano u ya nga lushaka lwa levhele ine ya do tiwa u ya nga nomboro na levhele dzine dza todea u ya nga ndila dzi tevhelaho: 
a. Ndaulo i do redzhisitara ndalukano sa Thanziela ya Lushaka kha levhele 1 u swika kha 8 hune ya vha na khiredithi dza 120 (dafumbili) kha kana nga ntha ha levhele ya u redzhisitara thanziela. Izwi zwi do itwa fhedzi hune Authority la do vha lo dzhielwa ntha na u wana uri ndalukano ine ya vha fhasi ha nomboro thukhu ya khiredithi yo swikelela kana u fusha thodea kha mulayo 8(1), thodea yo fhiraho I vhetshelwa thungo, ndalukano ya redzhisitariwa sa Thanziela ya Lushaka. 
b. Ndaulo i do redzhisitara ndalukano sa Dipuloma ya Lushaka hune khiredithi dzayo dza fhasisa dza do vha dzi 240 (dafuina), hune khiredithi dza 72 (fusumbembili) dza do vha dzi kha levhele 5. 
c. Ndaulo i do redzhisitara ndalukano sa Digirii ya u Thoma ya Lushaka hune ya do vha i na khiredithi dza 240 (dafuina) dzine dza do vha dzi kha levhele 6 kana ntha. 
(4) Ndaulo i do dovha hafhu ya redzhisitara ndalukano dzothe (dzi songo wanalaho kana u bveledzwa dzi tshi bva kha zwitandadi zwa yuniti) dzine dza swikelela thodea thukhusa kana dza fhasisa dzo sumbedzwaho kha mulayo 11 (1) (c) hu tshi dadziswa thodea dza milayo 8 (1), 8 (2), 8 (3) na mulayo 
(5) Ndaulo musi i tshi redzhisitara kana u ita zwa u redzhisitara i do shumisa lushaka, levhele, nomboro ya dzikhiredithi na thaitili 
Dzinwe thodea dza u redzhisitara ndalukano kha levhele 1 u swika kha levhele 4 na kha levhele 5 u swika kha 8
9. (1) Musi hu tshi itwa zwa u redzhisitara kha levhele 1 u swika kha levhele 4, hu do shumiswa thodea dzi tevhelaho dza u dadzisa: 
a. Hu do todea Khiredithi dza fhasisa dza 72 (fusumbembili) kha kana ntha ha levhele ine khayo ha netshedzwa thanziela,ine ya do katela ngudo dza vhuthogwa , hune khiredithi dza 20 (fumbili) dza do vha dzi tshi bva kha sia la Ngudo dza Vhudavhidzani na Luambo, nga nnda ha idzo, khiredithi dza 16 (fumirathi) dzi do bva kha masia matuku a mathemathikhi hu tshi katelwa na vhupfesesi ha dzinomboro malugana na thanziela kha levhele 1 
b. Khiredithi dza fhasisa dza 36 (furarurathi) kha levhele 1 na dza 52 (futhanumbili) kha levhele 2 u swika kha levhele 4 dzine dza do kovhekanywa vhukati ha zwigwada zwihulwane na zwigwada zwo tou khethiwaho nga vhathu, hune ndalukano inwe na inwe ya do sumbedza u kovhekanywa ha khiredithi khiredithi dzine dza todea kha izwi zwigwada; Izwi zwi nga konadzea fhedzi arali phambano ya khiredithi dzo dadziswaho I tshi nga vha I khulwane lune I nga konisa vhagudiswa u bvedza phanda madzangalelo avho a u guda. 
c. Nga nwaha wa 2002, khiredithi dza thanziela dza16 (fumirathi) na dza 52 (futhanu mbili) dza levhele 2 u swika kha levhele 4, dzi do dzhiiwa kha masia matuku o thogomelesaho nga maanda litheresi ya Mathemathiki. 
(2) Kha levhele ya u redzhisitara ya 5 u swika kha 8, hu do todea uri hu sumbedziwe nomboro ya khiredithi dza ngudo ya vhuthogwa na ngudo yo tou khethiwaho, na uri ndi nomboro ifhio ya khiredithi ine ya do vha yo tea ndalukano ine ya tea u redzhisitariwa. Izwi zwi nga konadzea fhedzi arali Ndaulo I tshi toda uri zwiitisi zwa nomboro na u kovhekanywa ha khiredithi hu netshedzwe. 
Ndila ya u redzhisitara zwitandadi na ndalukano
10. (1) Tshitandadi tsha yuniti, tshitandadi kana ndalukano dzine dza swikelela thodea dza u redzhisitara zwi nga netshedzwa uri zwi redzhisitariwe nga Ndaulo ya u laula dzangano line la bveledza tshitandadi tsha yuniti, tshitandadi na ndalukano nga madzangano a Zwitandadi a Lushaka o sumbedzwaho kha mulayo 12. 
(2) Ndaulo i nga kha di redzhisitara tshitandadi tshinwe na tshinwe tsha yuniti, tshitandadi kana ndalukano dzi swikeleleaho kana dzi fushaho thodea dza u redzhisitara tshifhinga tshi linganaho minwaha miraru, nahone dzine dzi nga ita uri u redzhisitara hu kone u vusuluswa. 
(3) Nga nwedzi wa u thoma wa khalendara wa nwaha wa vhuraru wa u redzhisitara tshitandadi tsha yuniti, tshitandadi kana ndalukano Ndaulo ya do toda uri Dzangano la Zwitandadi la Lushaka lo sumbedzwaho kha mulayo 12 u sedzuluse tshitandadi tsha yuniti tshinwe na tshinwe kana ndalukano dzo netshedzwaho khalo uri dzi redzhisitariwe na u wanulula arali zwo tea uri u redzhisitariwa halo hu vusuluswe; Izwi zwi nga konadzea fhedzi arali u sedzuluswa ha u redzhisitariwa nga vhuswa hu tshi nga fhelekedzwa nga zwiitisi zwa zwenezwo kana nga zwinwe u sumbedza uri ndila dzine dza wanala kha milayo dzo fushwa hani; 
(4) Tshitandadi tsha yuniti, tshitandadi kana ndalukano dzo redzhisitariwaho kha Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka zwi do shumiswa kana zwa vha ndaka ya pfunzo ya vhathu vhothe 
U redzhisitariwa ha tshifhinganyana ha ndalukano
11. (1) U bva nga la 1 Fulwi 1998 u swika nga la 30 Fulwana 2003, Ndaulo i do ita uri hu vhe na u redzhisitara ha tshifhinganyana kha ndalukano dzothe dzine dza vha hone dze tshifhingani tsho fhiraho dza tendelwa nga zhendedzi lo tanganedzwaho line la divhea kha Ndaulo: Izwi zwi nga konadzea fhedzi arali- 
a. ndalukano inwe na inwe I tshi nga netshedzwa kha Ndaulo I nga tshivhumbeo tsho tendelwaho nga Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe, phanda ha duvha la 1 Fulwana 1998, uri dzi rekhodiwe 
b. ho no di vha na mihumbulo ya ngudo dza phanda ha mbekanyamushumo ine ya ita uri hu vhe na ndalukano 
c. Ndalukano dzenedzo dzi na: - 
i. tshitatamennde tsha ndivho ya ndalukano; 
ii. mihumbulo ya ngudo yo vha ho hone phanda ha mbekanyamushumo ine ya ita uri hu vhe na ndalukano; 
iii. mvelelo dza levhele ya u bva sa zwe dza sumbedziswa zwone kha mulayo 5 (1) (b) na (c) na ndila dza u tola dzi tshimbilelanaho nadzo; mbalogute ya khiredithi dzothe dzi todeaho; 
iv. khiredithi dza fhasisa dzi todeaho kha levhele yo tiwaho kana khiredithi dza nthesa arali idzi dzi tshi fhira dza fhasisa dzo sumbedzwaho kha mulayo 8 na 9; 
v. u tola ho tanganyiswaho nga ndila yo teaho uri ndivho ya ndalukano I swikelelwe; 
vi. khonadzeo ya u dzi tanganya na ndalukano dzi tshimbilelanaho na dzenedzo (dzi nga vha dzo vhekanywaho u ya nga u fana hadzo kana ho tou vhewaho); 
vii. ndila dza u redzhisitara vhatoli; 
viii. ndila nnzhi dza u modareitha hu tshi katelwa na u themendelwa ha dzangano la u modareitha kana madzangano; na 
ix. ndalukano yeneyo I tshi tendelana kana u tshimbilelana na thodea dzo sumbedzwaho kha milayo 8 na 9 
d. A hu na na ndalukano na nthihi ine ya do rumelwa uri I redzhisitariwe lwa tshifhinganyana nga murahu ha la 30 Fulwi 2003, nahone u redzhisitariwa ha ndalukano u ya nga uyu mulayo hu do fhela nga duvha lenelo 

NDIMA 3
Madzangano a Zwitandadi a Lushaka
U thomiwa 
12. (1) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do vha khethekanyo ya ndeme ya Ndaulo, ine ya do vhiga kha Ndaulo ine ya vha na Dzangano la Zwitandadi la Lushaka lithihi lo thomiwaho kha sia linwe na linwe u ya nga khethekanyo 5 ya Mulayo, la dovha hafhu la vha lo redzhisitariwa kha Ndaulo; 
(2) Kha sia line ha sa vhe na Dzangano la Zwitandadi la Lushaka lo thomiwaho kana lo redzhisitariwaho, kana hune u redzhisitariwa ha Dzangano la Zwitandadi ha vha ho khantselwa, na uri hune Ndaulo ya vhona zwo tea i do shuma mishumo na u vha na vhudifhinduleli vhune nga pfanelo ha newa lenelo Dzangano la Zwitandadi la Lushaka.
(3) Sia linwe na linwe la o sumbedzwaho kha mulayo 3 (4) li do vha na Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. 
U redzhisitariwa ha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka
13. (1)Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe musi li tshi thomiwa na u nangiwa ha mirado li do netshedzwa thanziela ya uri lo redzhisitariwa nga Ndaulo ya minwaha miraru hu tshi vhaliwa na duvha le Dzangano la Zwitandi la Lushaka lenelo la thomiwa ngalo. 
(2) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe, kha nwedzi wa u thoma wa khalendara wa nwaha wa vhuraru musi lo redzhisitariwa, li do humbela u redzhisitariwa hafhu li tshi khou sumbedza na zwiitisi zwa uri ndi ngani li tshi toda u redzhisitariwa hafhu, na u sumbedza mvelelo dzo swikelelwaho nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka minwahani mivhili yo fhiraho
U phumula kana u khantsela u redzhisitariwa ha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka
14. ....A National Standards Body may be de-registered if, in the opinion of the Authority, it fails to perform its functions satisfactorily.
Vhurado kana u vha murado wa madzangano a zwitandadi a lushaka 
15. (1) Madzangano a shumisanwaho naho a lushaka ane a vha na dzangalelo lihulwane kha sia nahone ane a do vha a nga fhasi ha khethekanyo nthihi kana u fhira dza madzangano o buliwaho kha mulayo 16 (2) (a), a do rambiwa uri a nange mirado ine ya do shuma kha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka; 
(2) Mirado yeneyo I do nangiwa nga Ndaulo nga murahu ha u kwamana na u shumisana na madzangano a kwameaho, na u dzhielwa ntha ha maanda a Phalamennde na a phurovintsi, thodea ya vhuimeli na u lingana, u lulamisa na vhukoni ho teaho u ya nga mushumo wa Madzangano a Zwitandadi a Lushaka;
(3) Madzina a vhathu vho nangiwaho uri vha shume sa mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka na a madzangano a shumisanwaho nao khathihi na mahumbulwa malugana na u tanganedzwa ha vhanangiwa na vhuimeli ha madzangano ane a shumisanwa nao a lushaka, ane a vha na dzangalelo lihulwane kha sia a do phabulishiwa kana a andadziwa kha Gurannda ya Muvhuso.
(4) Musi vha tanganedzwa Ndaulo i do netshedza munangiwa munwe na munwe o bvelelaho thanziela ya u nangiwa.
(5) Ndaulo i do nanga minwe mirado ya u dadzisa ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka. Madzangano a fusha thodea dza mulayo 16 (1).
U nangiwa ha mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka
16. (1) Madzangano ane a gaganya uri hu nangiwe vhathu vha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka a fanela u dzhiela ntha thodea ya u linganyisa na u lugisa kana u kombamulula, nahone a do nanga vhathu vhane vha: 
a. dzhiela ntha zwithu zwi no nga sa vhubveledzi, u shaya tshitalula, dzangalelo/lutamo lwa vhapo kana tshitshavha na u vhambedzwa na dzitshaka malugana na zwa pfunzo na vhugudisi; 
b. vha tanganedzwa kha zwipida zwo fhambanaho zwa tshitiriki tsho imelwaho nga murado wa dzangano wo nangiwaho nga vhathu vhane vha dzula henefho, hu sa katelwi fhedzi vhane vha takalela u thonifhiwa, vha vha na vhukoni ho teaho kana ho linganaho na tshenzhemo kha sia, vhane vha vha na ndivho ya ndila na mbekanyamaitele dza madzangano a nangaho, na u vha na thikhedzo ya dzangano; 
c. vha kona u themendela na u kwakwanya thodea na madzangalelo a levhele dzothe kha sia lo angaredzwaho kha Dzangano la Zwitandadi la Lushaka 
d. u kona u hatula kha levhele dza ntha 
e. diimisela u davhidzana na masia mavhili vhukati ha Dzangano la Zwitandadi la Lushaka na mirado 
(2) Madzangano ane a toda u imelwa kha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka a do sumbedzwa ndila kana u endedzwa nga zwi tevhelaho musi a tshi ita zwa u imela: 
a. Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe li do vhumbiwa nga khethekanyo dza rathi dza madzangano dzine dza vha: Mihasho ya Muvhuso, madzangano a voramabindu, madzangano a vhashumi, Vhanetshedzi vha pfunzo na vhugudisi, Tshigwada tshi re na dzangalelo la u sasaladza, na dzangano la vhapo na vhagudiswa. 
b. Khethekanyo inwe na inwe ya Dzangano I do tendelwa u vha na vhaimeli vha rathi, nahone mbalo ya nthesa ya vhaimeli vhane vha vhumba Dzangano la Zwitandadi la Lushaka I fanela u vha furarurathi (36) nga nnda ha musi Ndaulo i tshi zwi vhona nga inwe ndila. 
c. Nga nnda ha tsumbandila dzo buliwaho kha mulayo 16 (a) na (b) - 
i. Vhaimeli vha Muvhuso vha do katela Muhasho wa Pfunzo na wa zwa Vhashumi, nahone hu nga kha di katelwa na minwe mihasho ya muvhuso, vhaimeli vha dziphurovintsi na zwikolo arali zwi tshi takalelwa ngauralo; 
ii. Dzangano la vhoramabindu na la Vhashumi linwe na linwe li do vha na vhaimeli vha rathi, kha vhenevho vha rathi, hu do vha na vhavhili vhane vha vha na ndivho ya mbekanyamaitele na ya u tola, hu uri vhanwe vha do shela mulenzhe lu vhonalaho kha sia la dzangano la Zwitandadi la lushaka; 
iii. Vhanetshedzi vha pfunzo na vhugudisi vha tea u vha vhaimeli vha bennde ya vhugudisi na pfunzo ya u angaredza; 
iv. Mudzulatshidulo wa Ndaulo kana murado wo nangiwaho wa dzangano u do vha murado wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe u ya nga vhuimo hawe na; 
v. Muofisi Muhulwane wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka a nga I ita ndugiselo hu tshee na tshifhinga na Mudzulatshidulo wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. 
Tshigwada tsha vhaeletshedzi
17. (1) Tshigwada tsha vhaeletshedzi tsha madzangano o kwamiwaho nga mishumo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka hu do bveledzwa u ya nga khethekanyo 5 ya mulayo 
(2) Tshigwada tsha vhaeletshedzi tshi do: -
a. Vhumbiwa nga madzangano o sumbedzwaho kha mulayo 17 (I) o itaho khumbelo ya uri a vhe kha mutevhe u no nga wonoyo 
b. Sumbedza madzangano a Zwitandadi a Lushaka, zwitandadi na ndalukano dzine dzi nga kwama madzangano eneo na uri ndi zwitandadi zwifhio na ndalukano dzifhio dzine tshigwada tsha vhaeletshedzi tsha fanela u vha nadzo. 
c. Swikelelwa nga poso nga u shumisa dzidiresi dza dzangano dzo sumbedzwaho kha mulayo 17 (1) lo itaho khumbelo ya u vhewa kha mutevhe u no nga wonoyo; 
d. zwi a tendelwa u disa netshedzo dzazwo kha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka vhunga zwo sumbedzwa nga vhuimo hao ha u vha murado ho thomiwaho u ya nga mulayo 17 (3) malugana na zwitandadi na ndalukano na u kona u zwi shumisa kha thodea dzavho. Izwi zwi do konadzea fhedzi arali netshedzo dzenedzo dzi tshi do vha dzo itwa hu sa athu fhela maduvha a 30 ho bviswa duvha la u bviswa ha ndivhadzo ine ya khou ita khumbelo ya netshedzo; 
e. Vha na pfanelo ya u humbela uri u redzhisitariwa ha zwitandadi hu si tendeliwe nga nnda ha musi netshedzo dzo itwaho dzo tanganedzwa na u fhindulwe nga ndila ya fomala; Izwi zwi nga konadzea fhedzi arali tshitandadi tshi sa do redzhisitariwa nga nnda ha musi tshigwada tsha vhaeletshedzi tsho kwamiwa nga poso, na u 
f. Sa dowela u wana thikhedzo ya masheleni kha Ndaulo. 
(3) maimo a mirado ya tshigwada tsha vhaeletshedzi a do vha nga ndila I tevhelaho: 
a. Mirado ya tshigwada tsha vhaeletshedzi ine ya vha na aya maimo I do tendelwa u shumisa zwitandadi na ndalukano dza Dzangano la Zwitandadi la Lushaka; Izwi zwi do konadzea fhedzi arali mirado yo tendelwaho u shumisa zwitandadi na ndalukano nga vhudalo I sa do dovha hafhu ya vha mirado ya dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe, na u ri malugana na madzangano ane a vha mirado ya manwe madzangano, a hu nga do tendelwa dzangano na lithihi line la vha murado kana lo redzhisitariwaho u vha murado wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe. 
b. Murado wa tshigwada tsha vhaeletshedzi une wa vha na aya maimo u do tendelwa u shumisa zwitandadi na ndalukano dza Dzangano la Lushaka linwe na linwe line a sa vhe murado walo; Izwi zwi nga konadzea fhedzi arali madzangano ane a vha na madzangano o dinwalisaho khao, ane lithihi lao kana u fhira ane a vha mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka kana mirado yo redzhisitariwaho yo teaho i nga : 
i. fhelisa u vha murado kana vhurado ha Dzangano la Zwitandadi la Lushaka uri Dzangano li tendelwe u shumisa zwitandadi na ndalukano dza Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, kana 
ii. ita netshedzo vhuimoni ha Dzangano li kwameaho, sa munwe wa mishumo yo netshedzwaho ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka lo teaho; 
(4) Ndaulo i do thogomela redzhisitara ya mirado ya tshigwada tsha vhaeletshedzi tshine tsha do vha tshi na madzina na adiresi dza murado munwe na munwe. 
U litshiswa u vha murado nga mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka na u thivhiwa ha zwikhala.
18. (1)Mudzulatshidulo kana murado munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka o buliwaho kha mulayo 16 u do litsha mushumo wawe arali - 
a. A tendelana na vhakolodisi; 
b. a nga valelwa sa muthu a songo fhelelaho maluvhini u ya nga mulayo munwe na munwe; 
c. o fhidza mitangano miraru ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka I tshi tevhekana nga nnda ha u newa livi nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka; 
d. a litsha mushumo nga u netshedza Dzangano ndivhadzo yo tou nwaliwaho; kana 
e. a wanala a na mulandu wa u pfuka mulayo a hatulelwa tshigwevho tsha dzhele hu si na u fainiwa; 
(2) Zwikhala zwo vha ho hone nge vhathu vha litshiswa u vha mirado nga murado munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la lushaka zwi do valiwa u ya nga mulayo 15 na 16.
Mishumo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka
19. (1) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do - 
a. talutshedza na u themendela kha Dzangano mikano ya masia o fhambanaho o fhambanaho e a li vhumb, nga ndeme yo engedzedzwaho kana yo dadziswaho nga sia hu sa katelwi fhedzi maitele, mveledzwa kana tshumelo dzi tshimbilelanaho na manwe masia; 
b. talutshedza na u themendela uri Dzangano li shumise mutheo wa masia matuku sa nyendedzi ya u tanganedza kana u divhiwa na u thomiwa ha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
c. u tanganedza na kana u thomiwa ha madzangano a u Bveledza Zwitandadi ngomu ha mutheo wa masia matuku, kana u khantsela kana u phumula u thomiwa na u tanganedzwa honoho. 
d. U vhona uri mushumo wa Madzangano a u Bveledza Zwitandadi u fusha thodea dza u redzhisitara zwitandadi kha Mutheo wa ndalukano wa Lushaka sa zwe zwa tiswa zwone nga dzangano; 
e. U themendela uri Dzangano li redzhisitare ndalukano u sedzulusa na u khwinisa ndalukano 
f. U shumisana na u davhidzana na Madzangano a Phulufhedziso ya Khwalithi ya Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi malugana na ndila ya u themendela zwitandadi zwiswa na ndalukano, kana u lugisa kana u khwinisa ndalukano na zwitandadi zwo redzhisitariwaho. 
g. Talutshedza thodea na ndila dzo shumiswaho dza u modareitha dzine dza do shumiswa nga Madzangano a Phulufhedziso Pfunzo na Vhugudisi ha Khwalithi nga vhuphara; 
h. Nanga vhafari vha ofisi vha no nga sa komiti, mirado ya komiti ine ya todea uri I shume mishumo yo netshedzwaho, I tshi khou shumisana na Dzangano 
i. Do shuma minwe mishumo ine ya do vha I tshi khou netshedzwa nga Dzangano tshifhinga tshinwe na tshinwe; 
(2) Musi hu tshi khou itwa mishumo yo buliwaho kha mulayo 19(I), Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do - 
a. tevhedzela tsheo yo dzhiwaho nga Dzangano I tshimbilelanaho na mveledziso na tshumiso ya Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka; 
b. wana ngeletshedzo kha vhadivhi vha sia lavho lo talutshedzwaho malugana na mvelelo dza vhukuma kana dza ngoho nahone dzi tanganedzeaho dza nyito dzenedzo na uri mvelelo dzenedzo dzi sedzulusiwe; 
c. phabulisha kana u andadza mvelelo dza zwo itwaho kana mishumo yeneyo kha Gurannda ya Muvhuso uri zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nee mahumbulwa; na 
d. vhone uri zwo itwaho kana mishumo yeneyo I a sedzuluswa nga Tshigwada tsha vhaeletshedzi tsho buliwaho kana tsho sumbedzwaho kha mulayo 17, phanda ha musi I tshi iswa kha Dzangano. 

NDIMA 4
Madzangano a u Bveledza Zwitandadi (Standard Generating Bodies)
U tanganedzwa na u thomiwa ha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi
20. (1) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe li nga tanganedza kana u thoma Madzangano a u Bveledza Zwitandadi kha sia lalo lo talutshedzwaho nga ndila ine a todiwa ngayo nga masia matuku a mutheo o themendelwaho na u tanganedzwa nga Dzangano. 
(2) Madzangano a u Bveledza Zwitandadi, Dzangano la Zwitandadi la Lushaka line la kwamea li do thoma la ita khumbelo kha tshivhumbeo tshalo tsha maga o sumbedzwaho kha uyu mulayo na kha mulayo wa 20 (3) kana kuitele ku fanaho na kwonokwo nahone ku tanganedzeaho kha Dzangano, la dovha la shumisa kuitele ku fanaho kune kwa do shumiswa nga madzangano ane a toda u tanganedzwa kana o teaho u thomiwa; Izwi zwi nga itea fhedzi arali li tshi do - 
a. ta ndivho ya mukano wa sia (la pfunzo) na u sengulusa zwi re ngomu; 
b. ta mikano ya masia o fhambanaho nga ndeme yo engedzwaho nga sia hu sa katelwi fhedzi maitele, mveledzwa kana tshumelo dzi tshimbilelanaho na manwe masia; 
c. u wana masia a u guda a sialala na a si a sialala, khethekanyo dza mishumo, thekinolodzhi na vhupo vhu tshimbilelanaho na sia; 
d. sumbedza kana u humbulela vhushaka vhukati ha sia na ikonomi ya lushaka y a minwaha ya 3, 5 na 10, hu sa katelwi fhedzi u humbulela uri naa hu na khonadzeo ya uri sia li aluwe, li fhungudzwe kana li fhelisiwe kana li si tsha shumiswa; na uri naa ndi ndeme ifhio ine I nga vha hone kha ikonomi na uri I nha shanduka nga ndila-de; 
e. lingedza u vhona uri nga sia nga ndila ye la kanulwa ngayo lo fhelela, u tou ditola; 
f. u wana masia matuku o fhambanaho nga u sengulusa tshipida tsho engedzwaho tsha ndeme; 
g. nga u kona u vhona tshanduko dzo diswaho nga mulayo une wa vha hone wo gaganywaho kha sia, masia matuku na dzilevhele, na u pulana nga ndila yo teaho; na 
h. vha do vhekanya pulane ya bisimusi u itela u bveledzisa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka kana Dzangano la u Bveledza Zwitandadi line la katela mvelelo, vhudavhidzani na ndila dza u rengisa, mugaganyagwama na tshifhinga tsho vhewaho; 
(3) Malugana na u ita khumbelo ya u redzhisitara sa Dzangano la u Bveledza Zwitandadi muhumbeli u do -
a. talutshedza maitele a vhueletshedzi na nyambedzano yo shumiswaho musi hu tshi itwa khumbelo na u vhona uri vhanwe vhahumbeli vha re na vhukoni kha masia matuku na vhone vho kwamiwa khathihi na u tikedza netshedzo kana u diimisela u vha munwe wa vhahumbeli vhane vha tea u tanganedzwa 
b. netshedza manwalo a u tikedza a tikedzaho khumbelo na u ta mikano ya msia mathuku ane ha khou itwa khumbelo khao; na 
c. sumbedza uri u tanganedzwa ha tsheo ya Dzangano hu nga si shandukiswe nahone zwi a vhofha, nga murahu ha musi khumbelo ya u shandukisa tsheo yo pfiwa nga Dzangano 
(4) Dzangano la u Bveledza Zwitandadi linwe na linwe, musi lo tanganedzwa na u thomiwa, li do netshedzwa thanziela ya u redzhisitara nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, nahone thanziela yeneyo I do shuma tshifhinga tshi no lingana minwaha miraru u bva nga duvha le ya tanganedziwa na u thomiwa ngalo nahone I do talutshedza ndaela dzalo u ya nga zwitandadi na ndalukano dzine la do dzi bveledza
(5). Dzangano la u Bveledza Zwitandadi li do fheliswa musi ndaela dzalo dzo fhela;
(6). Dzangano la u Bveledza Zwitandadi li nga kha di humbela u engedzedzwa tshifhinga tshe la newa musi li tshi netshedzwa thanziela ya u redzhisitara, ine ya bva kha Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. Iyo khumbelo ya u engedzedzwa tshifhinga I do netshedzwa nga u tou nwala hu sa athu fhela maduvha a 30 phanda ha musi duvha la u fhedza la u tanganedza thanziela li tshi swika.
U khantsela kana u phumulwa ha u redzhisitara musi Madzangano a u Bveledza Zwitandadi a tshi fheliswa 
21. (1) Dzangano la u Bveledza Zwitandadi li nga kha di khantsela kana la phumula u redzhisitariwa halo, arali u ya nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li tshi kundelwa u ita mishumo nga ndila I fushaho; 
(2) Dzangano la u Bveledzisa Zwitandadi li do fheliswa arali thanziela ya u redzhisitara yo fhelelwa nga tshifhinga kana musi lo fhedza ndaela sa zwe zwa talutshedziswa zwone kha thanziela yalo ya u redzhisitara;
Vhurado kana u vha murado wa Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
22. (1) Madzangano ane a do vha zwigwada zwi re na dzangalelo zwine zwa shumisanwa nazwo zwa vhugudisi na pfunzo kha masia matuku, a do humbelwa u nanga mirado yo nangiwaho kha izwi zwigwada zwi re na dzangalelo na vhomakone uri zwi shume kha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi, ane mirado yao ya do nangiwa nga Dzangano la Zwitandadi la lushaka lo imelaho sia nga murahu ha musi lo eletshedzana na u shumisana na madzangano a kwameaho, na vha ndaulo ya Phalamennde na phurovintsi, thodea ya vhuimeli na u lingana, u lugisa na vhukoni ho teaho u ya nga mushumo wa Madzangano a u Bveledza Zwitandadi 
(2) Madzina a vhathu vho nangiwaho uri vha shume sa mirado ya Madzangano a u Bveledza Zwitandadi na zwigwada zwihulwane zwi re na dzangalelo zwine ha shumisanwa nazwo zwa pfunzo na vhugudisi a do phabulishiwa kana u andadziwa kha Gurannda ya Muvhuso, nahone mahumbulwa o humbelwaho malugana na u tanganedzwa ha vhanangiwa na vhaimeli vha zwigwada zwihulwane zwi rea na dzangalelo zwine ha shumisanwa nazwo zwa vhugudisi na pfunzo;
(3)..Musi vha tshi tanganedzwa, vhanangiwa vho bvelelaho vha do newa thanziela dza fomala na u nangiwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka
(4). Madzangano ane a toda u imelwa kha Madzangano a u Bveledza Zwitandadi a do endedzwa nga zwi tevhelaho kha netshedzo dzao dza vhuimeli:
a. Dzangano la u Bveledza Zwitandadi linwe na linwe li do vhumbiwa nga vhahulwane vhane ha shumisanwa navho vha vhugudisi na pfunzo kha masia matuku, vho nangiwaho kha zwigwada zwi re na dzangalelo na vhomakone vhe vha waniwa u ya nga thodea dza Dzangano; 
b. Nomboro khulwane ya vhaimeli ine ya vhumba Dzangano la u Bveledza Zwitandadi I do vhewa ho thoma ha kwamiwa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, fhedzi I nga si fhire 25 (fumbilithanu) nga nnda ha musi Dzangano li tshi zwi vhona nga inwe ndila 
c. Mudzulatshidulo kana muimeli o nangiwaho nga Dzangano u do vha murado wa Dzangano la u Bveledza Zwitandadi 
(5). Dzangano kana tshigwada tsha madzangano tshine tsha toda u divhea sa Dzangano la u Bveledza Zwitandadi li do vhona uri kha khumbelo yalo ya u tanganedza kana u tenda uri lo thoma tshigwada tsha thungo tshine tsha do shuma sa Dzangano la u Bveledza Zwitandadi tshine mirado yatsho ya do sumbedza ndivho dza mulayo 22 (4) na 23. Khumbelo yeneyo ya u tanganedzwa sa Dzangano la u Bveledza Zwitandadi I do tea u sedzuluswa vhunga yo sumbedzwa kha mulayo 22 (2).
U nangiwa ha mirado ya Madzangano a u Bveledza Zwitandadi a Lushaka
23. Madzangano ane a gaganya u khetha kana u nanga vhathu vhane vha tea u vha mirado ya Madzangano a u Bveledza Zwitandadi a fanela u dzhiela ntha thodea ya u lingana na u lugisa kana u lulamisa, nahone a do nanga vhathu vhane vha do: 
a. kona u dzhiela ntha zwithu zwi no nga sa vhubveledzi, u shaya tshitalula, madzangalelo a vhathu na u kona u vhambedzea kana u pikisana na dzitshaka malugana na pfunzo na vhugudisi kha masia matuku; 
b. vhane vha tendisea kha masia matuku o kwamiwaho, vhane vha toda u thonifhiwa na u thonifha vhanwe, vhane vha vha na vhukoni ho teaho na tshenzhemo kha masia matuku na u tikedzwa nga dzangano la u nanga; 
c. vha kona u themendela na u tanganya thodea na madzangalelo a levhele dzothe dzine dza wanala ngomu ha masia matuku o angaredzwaho nga Dzangano la u Bveledza Zwitandadi; 
d. u kona u hatula kha levhele dza ntha; na 
e. diimiselaho kha vhudavhidzani vhukati ha Dzangano la u Bveledza Zwitandadi, Dzangano la Zwitandadi la Lushaka na mirado; 
Mishumo ya Madzangano a u Bveledza Zwitandadi
24. (1) Dzangano la u Bveledza Zwitandadi li do - 
a. bveledza zwitandadi na ndalukano u ya nga thodea dza Dzangano kha masia matuku o sumbedzwaho na dzilevhele; 
b. khwinisa zwitandadi na u zwi sedzulusa; 
c. themendela zwitandadi na ndalukano kha Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
d. themendela ndila dza u redzhisitara vhatoli na dzimodareitha khathihi na madzangano a u modareitha 
e. ita minwe mishumo I netshedzwaho tshifhinga tshothe nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka layo; 
(2) Kha u ita mishumo yo buliwaho kha mulayo 24 (1), Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do - 
a. tevhedzela tsheo yo dzhiwaho nga Dzangano I tshimbilelanaho na mveledziso na tshumiso ys Mutheo wa Ndalukano wa Lushaka; 
b. wana ngeletshedzo kha vhadivhi vha sia lavho lo talutshedzwaho malugana na mvelelo dza vhukuma kana dza ngoho nahone dzi tanganedzeaho dza nyito dzenedzo na uri mvelelo dzenedzo dzi sedzulusiwe; 
c. phabulisha kana u andadza mvelelo dza zwo itwaho kana mishumo yeneyo kha Gurannda ya Muvhuso uri zwigwada zwi re na dzangalelo zwi nee mahumbulwa; na 
d. vhone uri zwo itwaho kana mishumo yeneyo I a sedzuluswa nga Tshigwada tsha Vhaeletshedzi tsho buliwaho kana yo sumbedzwaho kha mulayo 17, phanda ha musi I tshi iswa kha Dzangano. 

NDIMA 5
MILAYO YA MATSHIMBIDZELE NA U BADELELA MISHUMO YA MADZANGANO A ZWITANDADI A LUSHAKA NA MADZANGANO A U BVELEDZA ZWITANDADI
Milayo ya matshimbidzele
25. Mishumo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka I do laulwa nga Milayo ya Maitele ine ya vha kha Anekizha ya iyi Milayo. 
U badelela mishumo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka na Madzangano a u Bveledza Zwitandadi
26. (1) Dzangano la Zwitandadi la Lushaka linwe na linwe, uri li tshimbilelane na tshifhinga tsho vhewaho nga Ndaulo tsha tshumiso ya tshelede musi lo fhedza nwaha lo thomiwa, li do bveledza pulani ya bisimusi I sumbedzaho ndivho dzine dza tea u swikelelwa nga tshifhinga tsha tsedzuluso tshine tshifhinga tshothe tsha do vha minwaha miraru, ine yo do dovha hafhu ya katela na mugaganyagwama wa u badela. 
(2) Mugaganyagwama u do itwa kana u bveledzwa nga ndila yo tendelwaho nga Ndaulo nahone u do netshedzwa Ndaulo uri u wane thendelo kana u tanganedzwe.
(3) Mirado ya komiti dza Madzangano a Zwitandadi a lushaka a a badelwa kha mishumo yao I tshimbilelanaho na ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka u ya nga mulayo wa malugana na Tshumelo dza Muvhuso wo khwinifhadzwaho nga Ndaulo, hune mbadelo ya do vha yo katela na tshelede ya u dzhenela mitangano na ya lwendo na dzinwe mbadelo dzi tshimbilelanaho na zwenezwo.
(4) Mirado ya komiti dza Madzangano a Zwitandi a Lushaka ine ya si vhe mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka yo tholiwaho nga Ndaulo, I nga kha di wana tshelede ya ndiliso sa mirado ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka ya mishumo yavho ine ya tshimbilelana na ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka: tenda vhurado ha komiti dzenedzo ha vha ho wana thendelo ya Ndaulo. 
(5) Dzangano li do netshedza tshelede ya mishumo yo tendelanwaho ngalo ya Madzangano a u Bveledza Zwitandadi o tiwaho hune ha do vha hu na thodea, zwi tshi bva kha u vha hone ha tshelede kana masheleni na ndila yo bveledzwaho dzo tangana na Dzangano la u Bveledza Zwitandadi lo teaho. 

NDIMA 6
THOHO THUKHU
Thaitili/ thoho pfufhi
27. Iyi milayo I do vhidzwa Milayo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka  

ANEKIZHA
MILAYO YA MATSHIMBIDZELE A MADZANGANO A ZWITANDADI A LUSHAKA
THALUTSHEDZO 
1. Kha iyi Milayo, nga nnda ha musi zwi re ngomu zwi tshi sumbedza nga inwe ndila: 
"Mudzulatshidulo" zwi amba Mudzulatshidulo wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka;
"Komiti" zwi amba komiti ya Dzangano la zwitandadi la Lushaka
"Khorotshitumbe" zwi amba khoro kana komiti yo thomiwaho uri I shume mishumo yo netshedzwaho ine ya tea u shumiwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka;
"Murado" zwi amba murado wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka;
"NSB"zwi amba Dzangano la Zwitandadi la Lushaka;
"Tsheo" hu ambiwa tsheo ya Dzangano la zwitandadi la Lushaka
"Munwaleli" zwi amba munwaleli wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka.
MIRADO YA DZANGANO LA ZWITANDADI LA LUSHAKA (MEMBERS OF NATIONAL STANDARD BODIES(NSB)
2. U ya nga netshedzo dza Mulayo, Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do vhumbiwa nga Mudzulatshidulo, Tshanda tsha Mudzulatshidulo, Munwaleli na minwe mirado yo nangiwaho nga Ndaulo ya Ndalukano ya Afurika Tshipembe u ya nga Milayo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka (Milayo), u ya nga thodea ya uri Mudzulatshidulo u do thoma a khethiwa nga mirado ya Dzangano la zwitandadi la Lushaka vhukati ha vhone vhane kana kha zwinwe zwiko kana madzangano. 
MUOFISI WA U TSHIMBIDZA (PRESIDING OFFICER)
3. Mudzulatshidulo wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka kana wa komiti a nga tshimbidza mitangano ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka kana komiti arali zwi tshi nga vha zwo tou ralo. Arali Mudzulatshidulo a si ho mutanganoni ufhio kana ufhio, Tshanda tsha Mudzulatshidulo tshi do tshimbidza mutangano. Arali vha si ho vhothe, mirado ine ya vha hone I nga khetha Mudzulatshidulo wa u tshimbidza mutangano vhukati ha yone ine. 
MITANGANO YA DZANGANO LA ZWITANDADI LA LUSHAKA
4. Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do fara mitangano fhethu henefho ho vhewaho nahone nga tshifhinga tshenestho tsho vhewaho nga komiti tshifhinga tshothe; 
5. Hu nga kha di vhidzwa mutangano zwi tshi bva kha Mudzulatshidulo kana ho itwa khumbelo yo tikedzwaho nga mirado I si ho fhasi ha tshararu na uri mutangano u do vha u tshi farelwa mini nga tshifhinga na fhethu ho sumbedzwaho nga Munwaleli, nga u tavhanya nga murahu ha musi ho tanganedzwa iyo khumbelo; 
6. Nga murahu ha musi Mudzulatshidulo o ambedzana na Khorotshitumbe (Executive Committee), u do tea u fhirisela mutangano wa Dzangano la zwitandadi la Lushaka phanda, arali zwi re kha adzhenda zwi sa khwathisedzi uri hu vhidzwe mutangano u no nga wonoyo, tenda mirado ya divhadza nga ha u fhiriselwa phanda ha mutangano phanda ho sala vhege nthihi uri mutangano wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka u farwe, nahone ho tendelanwa uri mutangano u nga si fhiriselwe phanda kana wa khantselwa nga mulandu wa zwiwo zwine zwa nga talutshedzwa kana zwi si ho nga fhasi ha ndaulo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka nga nnda ha musi mbili-tshararu tsha mirado I tshi tendelana na izwi; 
7. Muthu munwe na munwe ane a fanela u vha hone mutanganoni a nga kha di rambiwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka uri a dzhenele mutangano munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka; 
8. Manwalo kana dzidokhumennde dzothe dzo netshedzwaho mirado dzi do lebeliwa nga ndila yo teaho lushaka na maimo a zwi re ngomu, hu tshi khou pfeseswa uri mirado I kombetshedzea u vhona uri ayo manwalo kana dzidokhumennde dzi shumiswa u ya nga ndila ye zwa lebeliwa ngayo. 
NDIVHADZO YA MITANGANO
9. Ndivhadzo ya mutangano munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka ine ya do katela na adzhenda ya zwine zwa do kwamiwa henengei I do rumelwa mirado na vhanwe vhathu vhane vha tea u I dzhenela nga Munwaleli hu sa athu fhela maduvha a 14 duvha le la vhewa la mutangano li tshi swika kha adirese dzo redzhisitariwaho nga Munwaleli: Tenda zwa itwa kha mitangano ya tshipentshela hune ndivhadzo dzo tou nwaliwaho dza tshifhinga tshituku dza vha dzo itwa nga Mudzulatshidulo. Fhedzi hu do netshedzwa maduvha a si ho fhasi ha mararu. 
10. U sa tanganedza ndivhadzo dzo rumelwaho kha adirese dzo redzhisitariwaho dza murado munwe na munwe hu nga si kwame u bvela phanda kana matshimbidzele kana u vha hone ha mutangano munwe na munwe. 
REDZHISITARA YA VHATHU VHO DZHENELAHO MUTANGANO
11. Murado munwe na munwe une wa do vha u hone mutanganoni wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka u do saina redzhisitara ya vho daho mutanganoni kana vho dzhenelaho mutangano ine ya do vha yo itelwa zwenezwo. 
KHORAMU
12. Tshambili tsha mirado, hu tshi katelwa na Mudzulatshidulo, tshi do vhumba khoramu kha mitangano zwayo yothe ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. Hu uri kha mitangano ya tshipentshela, khoramu I do vhumbiwa nga tshararu tsha mirado ya Dzangano la zwitandadi la Lushaka hu sa katelwi na Mudzulatshidulo. 
13. Musi tshivhalo tsha mirado ine ya vha hone nga tshifhinga tsho vhewaho tsha mutangano na fhethu ho vhewaho ha mutangano tshi songo lingana, mutangano u do bvela phanda, fhedzi arali tsheo dzine dza do dzhiiwa dzi tshi dzhiiwa sa tsheo dza dirafuthi kana mvetamveto ya u netshedzwa ha Dzangano la Zwitandadi la Lushaka uri hu dovhe hu farwe nyambedzano ngadzo na u nea mahumbulwa phanda ha musi dzi tshi reithiwa. 
ZWITATAMENNDE ZWA PHURESE (ZWITATAMENNDE ZWA GURANNDA NA VHORAMAFHUNGO)
14. Hune zwa vha zwo tea uri hu bvisiwe zwitatamennde zwa phurese malugana na zwi tshimbilelanaho na mishumo ya mitangano ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, zwi do bvisiwa nga Mudzulatshidulo wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka o tendelana na Mudzulatshidulo wa Ndaulo. 
MIMINETSE (MANWELEDZO O TOU NWALIWAHO A ZWE ZWA AMBIWA MUTANGANONI)
15. Miminetse ya mutangano munwe na munwe I do kuvhanganywa kana u dzudzanywa ya netshedzwa kha mitangano I tevhelaho u khwathiseda uri ndi ya vhukuma. Munwaleli u do netshedza mirado miminetse khathihi na ndivhadzo ya mutangano u tevhelaho. 
16. Miminetse I nga si bvise maipfi o ambiwaho o tou ralo, fhedzi I do vha manweledzo o rekhodiwaho a zwo bvelelaho, thasululo na zwine zwa tea u itwa, nahone murado munwe na munwe u fanela u tendelwa u ita khumbelo ya uri muhumbulo wawe u sumbedziwe kha miminetse. 
NYAMBEDZANO DZA DZANGANO LA ZWITANDADI LA LUSHAKA NA U VOUTA
17. Milayo zwayo ya nyambedzano I do shumiswa kha u tshimbidzwa ha mutangano munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la lushaka. 
18. Hu do vha na thendelano phanda ha musi hu tshi dzhiiwa tsheo, ho tendelanwa uri arali ha sa swikelelwa tsheo, voutu I do dzhiiwa. Hune voutu ya dzhiiwa I ya vhuthogwa, I do itwa nga u imisa zwanda nga nnda ha musi munwe na munwe wa mirado o humbela uri hu voutiwe nga u shumisa bammbiri la u vouta, musi u vouta ha tshiphirini hu tshi do itwa. 
19. Musi Mudzulatshidulo a tshi khou tshimbidza mutangano, a nga si voute sa minwe mirado, u do vouta fhedzi arali hu tshi todou bviselwa khagala tshigwada tsho winaho musi voutu dzi tshi lingana kha masia othe 
20. Musi Mudzulatshidulo kana o farelaho Mudzulatshidulo a si ho (I nga vha Tshanda tsha Mudzulatshidulo kana munwe) u do vouta sa minwe mirado, fhedzi a nga si tendelwe u vouta musi zwigwada zwivhili zwi tshi lingana nga dzivoutu. 
21. Ndi pfanelo ya uri murado wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka uri u divhadze lwa tshiofisi dzangalelo linwe na linwe la zwa dzitshelede kha zwothe zwo ambiwaho nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka na u toda u dzhenela zwa nyambedzano: Tenda murado wonoyo wa sendela murahu musi hu tshi dzhiiwa tsheo kha zwenezwo nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka 
22. Nga nnda ha musi zwo netshedzwa kha iyi milayo tsheo dza vhunzhi ha mirado ine ya vha hone mutanganoni wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka dzi do vha tsheo dza Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. Mihumbulo ya vhatuku I do rekhodiwa arali mirado yeneyo yo ita khumbelo ya zwenezwo. 
23. Hu sa tevhedzwi zwinwe na zwinwe zwo netshedzwaho kha iyi milayo, arali hu nga bvelela zwinwe mitanganoni zwayo zwine zwa toda tsheo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka zwine u ya nga Mudzulatshidulo zwa si fanele u lengiswa kana u fareledzwa u swikela hu tshi fariwa mutangano wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, Mudzulatshidulo a nga tendela Munwaleli uri a dzudzanye na u rumela nga poso kana nga khoria ndivhadzo i sumbedzaho mafhungo eneo a tshi khou humbela uri mirado i voute nga poso arali voutu dzenedzo dzi tshi nga thusa kha u dzhia tsheo. Ndivhadzo I do sumbedza tshifhinga tshine voutu ya poso ya do tea u itwa, itsho tshifhinga a tsho ngo tea u vha fhasi ha maduvha a 10 u bva duvha le ndivhadzo ya rumeliwa. Tsheo ya vhunzhi ha mirado ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka I do dzhiiwa I tsheo ya Madzangano a Zwitandadi a Lushaka. Mvelelo dza u vouta nga u shumisa bammbiri la u voutela dzi do divhadzwa kha mutangano wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka u tevhelaho, 
U THOMIWA HA DZIKOMITI KANA KHORO
24. Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li nga thoma dzikomiti kana dzikhoro, hu tshi katelwa na Khorotshitumbe kana Komiti Khulwane u ya nga mulayo wa Madzangano a Zwitandadi a Lushaka 
KOMITI KHULWANE KANA KHOROTSHITUMBE
25. Komiti khulwane kana Khorotshitumbe yo thomiwaho u ya nga Mulayo I do vhumbiwa nga mirado ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka yo nangiwaho ngalo. I do vhumbiwa nga Mudzulatshidulo na nga nomboro yo vhewaho ya mirado yo nangiwaho nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka: Tenda 
25.1 Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe yeneyo u ya nga ndaela dza Dzangano la Zwitandadi la Lushaka ya tshimbidza mafhungo a Dzangano la Zwitandadi la Lushaka mitanganoni arali tsheo dzothe dzi tshimbilelanaho na zwa mulayo dza vha pfanelo dza Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, nahone dza dzhiwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka.
25.2 Mudzulatshidulo kana musi Mudzulatshidulo a si ho, Mudzulatshidulo o farelaho o nangiwaho nga mirado yothe u do tshimbidza mitangano yothe ya Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe;
25.3 Mudzulatshidulo u do netshedza muvhigo nga ha mushumo wa Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe mutanganoni zwawo munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka na; 
25.4 Khoramu ya Komiti khulwane kana Khorotshitumbe I do vhumbiwa nga Mudzulatshidulo na tshambili tsha mirado ya Komiti 
DZINWE KOMITI
25. Komiti I do vhumbiwa nga nomboro yeneyo ya mirado ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka na vhanwe vhathu nga nnda ha mirado ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka kana nga mirado ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka na vhanwe vhathu vhane vha nga vha vho nangiwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka uri vha fhedze tshifhinga tshenetsho tsho vhewaho 
26.1 Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li do nanga murado ufhio kana ufhio kha komiti uri a vhe Mudzulatshidulo wa Komiti;
26.2  Komiti I do thoma tshigwada tshithihi kana zwinzhi zwa u shuma mishumo ya Komiti yo netshedzwaho nga Komiti yo laelwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, kana ya vhudzisesa nga ha zwi kwamaho mishumo na maanda a komiti, yo tendelwa nga Dzangano la Zwitandadi la Lushaka; 
26.3 Komiti inwe na inwe nga nnda ha Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe I nga nanga muthu muthihi kana u fhira sa murado wa komiti vho nangelwa u fhedza tshifhinga kana ndivho yo vhewaho, yo tendelwa nga Komiti Khulwane kana Khorotshitumbe 
26.4 Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li nga nea komiti maanda kana mushumo wo netshedzwaho nga u angaredza kana une wa tshimbilelana na zwenezwo u ya nga maimo eneo arali zwi tshi vhonala zwo tea. 
26.5 Tshifhinga tshinwe na tshinwe Dzangano la Zwitandadi la Lushaka li nga kha di bvisa kana la phumula, kana la engedzedza kana la khwinisa zwinwe na zwinwe zwo buliwaho kana zwo kwamiwaho nga komiti, naho zwo ralo, mugaganyo munwe na munwe malugana na u ita izwo u fanela u thoma wa rumelwa kha komiti uri hu newe mahumbulwa na u u tanganedza; 
26.6 Murado wa Komiti u songo dzhenelaho mitangano miraru ya komiti nga u tevhekana nga nnda ha u divhadza uri u nga si kone u vha hone mutanganoni, u do imisa u vha murado nga murahu ha zwenezwo; 
26.7 Murado wa Komiti u nga litsha u vha murado wa komiti yeneyo nga u divhadza nga u tou nwala; 
26.8 Arali hu na tshikhala kha komiti, Mudzulatshidulo wa komiti yeneyo u do divhadza Dzangano la Zwitandadi la Lushaka nga u tou nwala mutanganoni wa u thoma une wa do tevhela wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, une wa do fhulufhedzisa u vala tshikhala. 
MIVHIGO YA (DZI)KOMITI
27. Mudzulatshidulo wa komiti inwe na inwe u do netshedza mivhigo nga ha mishumo ya komiti mutanganoni zwawo munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. 
MITANGANO YA (DZI)KOMITI
28. Zwo netshedzwaho kha pharagirafu 7 u swika kha 20 zwi do shumiswa kha komiti inwe na inwe ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka yo vhaliwaho na tshanduko dzine dza tea u itwa kha zwi re ngomu: Tenda ndivho dza uyu mulayo, malugana na "Dzangano la Zwitandadi la Lushaka", "Mudzulatshidulo", kana "Munwaleli" dza talutshedzwa sa "Komiti", "Mudzulatshidulo wa Komiti", na "Munwaleli wa Komiti". 
MIRADO YA U DADZISA
29. Mirado ya dzikomiti yo nangiwaho u ya nga Milayo I do netshedzwa maanda othe o teaho mutanganoni munwe na munwe , hu tshi katelwa na pfanelo ya u vouta. 
MUSHUMO WA MUNWALELI
30. Mushumo wa vhunwaleli une wa itwa kha mishumo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka u do itwa nga Munwaleli u ya nga ndaela dza Mudzulatshidulo wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. 
31. Mushumo wa munwaleli ndi u thusa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka nga: 
31.1. nga u ita mushumo wa vhunwaleli
31.2. u eletshedza kha zwa ndaulo
31.3. tshumelo yavhudi ya ndaulo
31.4. nga u thusa kha u langa thandela
31.5. nga u ita minwe mishumo ine ya todiwa nga komiti
U KHWINISWA HA MULAYO
32. Iyi milayo I nga dadzisiwa kana ya khwiniswa mutanganoni munwe na munwe wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka, nga vhunzhi ha mirado ine ya vha hone, Tenda u khwiniswa honoho ha vha ho sumbedzwa kha adzhenda, nahone linwalo la vha lo netshedzwa mirado nahone mirado ine ya vha hone mutanganoni ya vha I sa fhiri tshambili tsha mirado. 
U SEDZULUSA TSHEO DZA DZANGANO LA ZWITANDADI LA LUSHAKA
33. Tsheo inwe na inwe yo dzhiwaho mutanganoni wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka I do netshedzwa nomboro ya Tsheo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka yo fhambanaho na dzinwe nahone ine ya dzhiwa sa tsheo ya Dzangano la Zwitandadi la Lushaka. Murado une wa toda uri tsheo I sedzuluswe u do humbelwa u rumela ndivhadzo yo tou nwaliwaho ya khumbelo yeneyo yo fhelekedzwa nga thalutshedzo nga vhudalo dza uri ndi ngani hu tshi todiwa tsedzuluso kha Munwaleli hu sa athu fhela maduvha a 14 mutangano wa Dzangano la Zwitandadi la Lushaka u tshi fariwa. Arali Dzangano la Zwitandadi la Lushaka la nga khwinisa tsheo, khwiniso dzenedzo dzi do rekhodiwa kha dziminetse dza mutangano, ha bviswa khwiniso dzo teaho dza manwalo dzo itwaho na vesheni dzo khwiniswaho dza manwalo. 



Venda
Mbonelophanda:
U dzhia tsheo yo tutuwedzwaho nga mafhungo a shango, u pulana na u
netshedza tshumelo, u itela u khwinisa khwalithi ya vhutshilo ha vhathu
vhothe Afurika tshipembe.
Tshilogeni:
U khwinisa u dzhia tsheo ha Afurika Tshipembe nga mafhungo a shango.
Ndivho:
??Ndivho yashu ndi u netshedza mikano I pfeseseaho ya Tserekano ya Mafhungo a
Tshikhala (Spatial Data Infrastructure), yo khethekanywaho nga:
??U vha hone ha mafhungo o teaho a tshikhala a u pulana nahone a tendiseaho,
netshedzo ya tshumelo na u kovhekanywa ha tshomedzo dzavhudi;
??U kovhekana, u shumisa na u dovholola u shumisa mafhungo o teaho a tshikhala
, tshumiso na u dzudzanywa ha ngudo, nga nnda ha u shumisesa tshelede na u i
shumisa zwi songo tea;
  NGA U...
??Kombetshedza uri mafhungo a tshikhala a dzhiiwe sa ndaka ine ya tea u langiwa
nga ndila yo teaho;
??Rekhoda na u andadza ndaka dza mafhungo a tshikhala
??Ita uri mafhungo a tshikhala a vhe kha maimo a ntha u itela u bvedza phanda u
shumisa mafhungo a tshikhala nga u sielisana na tshumisano dza sisiteme dza
mafhungo dzine dza vha na khethekanyo ya zwikhala
??bveledzisa na u thogomela sisiteme dzi shumiseaho zwavhudi dzine dza do thusa
kha u kona u wana sethe dza datha dza tshikhala...
??shumisa tshivhumbeo tsha mbekanyamaitele ine ya do khwathisedza uri
mafhungo a tshikhala ndi a vhukuma na uri ndi o thogomelwaho zwavhudi uri hu vhe
na kuvhusele kwavhudi.
??Vhekanya ndugiselo dza dzangano kana tshiimiswa dzine dza talutshedza nga
vhudalo vhudifhinduleli vhune ha todea ha u thogomela na u phadaladza mafhungo a
ndeme.

BODO NYANGAREDZI YA NYAMBO DZA AFURIKA TSHIPEMBE
U DIgana Khathihi Na U Vhonela Phanda Ha Bodo
Mbonela-phanda ya BODO
Zwivhumbeo
MABUDO O SEDZESWAHO NGA PANSALB
MAANDA NA MISHUMO YA BODO
U DIGANA
Tshipikwa tshihulwane tsha Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe ndi u = tutuwedza = vha hone
ha ndimi nnzhi fhano Afrika Tshipemebe nge ya:
??ita uri hu vhe na nzulele ine i no do ita uri nyambo dzothe dza tshiofisiri dzi aluswe na u shumiswa dzi
tshi edana;
??ita uri hu vhe na u thonifhiwa ha dzinwe nyambo fhano kha lino khatihi na u tutuwedza u shumiswa
hadzo; na
??u tutuwedza uri zwishumiswa zwo livhanywaho na nyambo zwi re fhano kha lino zwi shumisiwe nga
ndila kwayo;
hedzwi zwothe zwi khou itelwa uri vhathu vha Afrika Tshipembe vha kone u divhofholola tshothe dzhogoni
dza tshi talula, dza tsikeledzo khathihi na dza fhandekana hu u itela uri vha kone u tou dikhetela luambo
lune vha funa musi vha tshi difthata khathihi na u fhata lushaka.
U VHONELA PHANDA
U tikedza fulo la u ita uri mafhungo a u anda ha ndimi fhano Riphabulikini ya Afrika Tshipembe a t
anganedzwe nga vhathu, na uri fulo ili li mbo di thomiwa khathihi na u aluwa halo hu tshi shumiswa maitele
a u aluswa ha nyambo dze kale dza vha dzi tshi nyadziwa
Mbonela-phanda ya BODO
U itela uri hu vhe na u thogomelwa kana u dzhielwa ntha, u shumiswa na u bvedzwa phanda ha
divhanyambo kha Riphabuliki ya Afurika Tshipembe nga u bveledzisa nyambo dze dza vha dzo kandeledzwa
kana u dzhielwa fhasi tshifhingani tsho fhiraho.
Mushumo wa PANSALB ndi u shumisana na mirado ya tshitshavha tshapo kha mveledziso
??ya tshitshavha na tshumelo dza vhudologi na vhupinduleli
??zwishumiswa zwa pfunzo na litheretsha kha nyambo dzapo
??Dzidikishinari dzine dza katela nyambo dzothe
??tshumisano na mashango a tsini kha zwi tshimbilelanaho na zwa luambo;
??vhukoni ha mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhaambi na vhashumisi vha nyambo dzo
kandeledzwaho, kha vhugudisi ha luambo na mveledziso ya mishumo
??na mbekanyamushumo dzine dza bvisela khagala ndivho ya nyambo dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi
dza Afurika Tshipembe
Zwivhumbeo
Uri hu swikelelwe izwi, Bodo I na zwivhumbeo zwiraru:
??Komiti dza Nyambo dza Phurovintsi
??Madzangano a Nyambo a Lushaka
??Na Yuniti dza Lekizikhogirafi dza Lushaka.
Mushumo wa Komiti dza Nyambo dza Lushaka ndi u eletshedza Bodo nga ha mafhungo a tshimbilelanaho
na zwa luambo ane a kwama phurovintsi inwe na inwe. Dzangano la Nyambo dza Lushaka, line a li athu u
thomiwa , li do eletshedza Bodo nga ha luambo lunwe na lunwe, luambo lwa zwanda kana vhudavhidzani ha
u dadzisa kana vhunwe-vho. Mushumo wa Yuniti dza Lekizikhogirafi dza Lushaka ndi u tikedza u itiwa ha
dzidikishinari dza nyambo dzothe dza tshiofisi sa tshipida tsha u thusaphuromotha milayo ya mveledziso ya
luambo.
MABUDO O SEDZESWAHO NGA PANSALB
Zwo tea uri ri bule uri Bodo I shumisa zwitirathedzhi zwayo zwa mveledziso ya luambo nga u sedzana na
mabudo a tevhelaho:
??U Pulana Tshiimo tsha Luambo
??Luambo kha zwa Pfunzo
??Vhufhinduleli na vhudologi
??Lekizikhogirafi, Theminolodzhi na Madzina a fhethu
??Mveledziso ya Litheretsha na Nyambo dze dza vha dzo kandeledzwa tshifhingani tsho fhiraho
??Pfanelo dza nyambo na vhulamukanyi
??Risetshe
MAANDA NA MISHUMO YA BODO
MAANDA NA MISHUMO YA BODO NYANGAREDZI YA AFURIKA TSHIPEMBE (sa zwe zwa
sumbedziswa zwone kha Mulayo wa PANSALB wa vhu 59, wa 1999 na Mulayo wa Khwinifhadzo
wa PANSALB, wa 1999)
1. ZWIVHUMBEO ZWA PANSALB
Hu tshi tevhelwa ndaela dza bodo dzo divhadzwaho kha Gazette na Gazette ya Phurovintsi
Bodo I do thoma :
a) Komiti dza nyambo dza phurovintsi kha phurovintsi inwe na inwe ine vha do I eletshedza nga ha
zwothe zwi tshimbilelanaho na luambo kana zwine zwa kwama luambo kha phurovintsi inwe na inwe
kana hunwe na hunwe hune ha si vhe na komiti ya nyambo dza phurovintsi kana hune komiti ya
nyambo dza phurovintsi ine ya vha hone ya laula fhedzi nyambo dza tshiofisi dza phurovintsi yeneyo:
Izwo zwi do itea fhedzi arali komiti ya nyambo dza phurovintsi dzi hone kha inwe phurovintsi, u ya nga
Bodo yeneyo komiti ndi muimeli wa nyambo dzine dza shumisiwa kha phurovintsi yeneyo, yeneyo
komiti hu do itwa uri I thomiwe u ya nga iyi khethekanyo thukhu arali I tshi do bvela phanda na u vha
muimeli.
b) Dzangano la nyambo dza lushaka u itela u li eletshedza nga ha luambo lunwe na lunwe, luambo
lwa zwanda kana vhudavhidzani ha u dadzisa, hune ha si vhe na dzangano la nyambo kana hune dzangano
la nyambo la si ite mushumo walo: Izwo zwi do laulwa nga uri arali ilo dzangano li hone, li do vha lo
thomiwa u ya nga iyi khethekanyo thukhu.
c) Yuniti dza lekizikhogirafi ya lushaka dzi do shuma sa dzikhamphani dzine dza laulwa nga garanthii
ine ya wanala kha kha khethekanyo 21 ya Mulayo wa Dzikhamphani, wa 1973 (mulayo wa vhu.61 wa 1973)
nahone dzi do vhona uri dziyuniti dzi wana tshikwama uri dzi kone u ita mishumo yadzo: Izwi zwi do
konadzea fhedzi arali memorandamu na dziatikili dza madzangano a dziyuniti dzenedzo a tshi do katela
milayo i tevhelaho:
(i) Yuniti I fanela u vha na vhudifhinduleli kha Bodo ha tshelede ine ya do vha yo kovhelwa yone.
(ii) Yuniti I do tevhedza dzipholisi dza Bodo.
(iii) Yuniti I do tevhedza milayo ya u phuromotha mveledziso ya luambo.
2. THEO YA MILAYO YA LUAMBO/ PHOLISI YA LUAMBO/ NDOWEDZO YA LUAMBO
Bodo I do:
(a) ita dzithemendelo malugana na theo ya mulayo yo gaganywaho kana ine ya vha hone,
ndowedzo na pholisi ine ya shumana na zwa luambo thwi kana nga u mona kha levhele inwe
na inwe ya muvhuso, na malugana na khwinifhadzo dzinwe na dzinwe dzo gaganywaho, u
fheliswa kana u thivhiwa ha theo ya mulayo yeneyo, ndowedzo na pholisi.
(b) Ita dzithemendelo kha madzangano a muvhuso kha levhele dzothe dza muvhuso hune ya
vhona zwi tshi nga zwo tea u shumisa khando dza u phuromotha divhanyambo kha
furemiwekhe ya ndayotewa
(c) Eletshedza kha u ita uri hu vhe na tshumisano kha zwa u pulana luambo Afurika Tshipembe
3. DIVHANYAMBO (MULTILINGUALISM)
(a) Bodo I do phuromotha u dzhielwa nzhele ha divhanyambo sa zwiko zwa lushaka
4. MVELEDZISO YA NYAMBO DZE DZA VHA DZO KANDELEDZWA TSHIFHINGANI TSHO
FHIRAHO
Bodo I do:
(a) phuromotha mveledziso ya nyambo dze dza vha dzo kandeledzwa tshifhingani tsho fhiraho
5. RISETSHE
Bodo I do:
(a) thoma ngudo na risetshe hu u itela u phuromotha na u bveledza mveledziso na tshumiso
ya:
(i) nyambo dzothe dza tshiofisi dza riphabuliki
(ii) nyambo dza Khoi na San; na
(iii) luambo lwa zwanda lwa Afurika Tshipembe
(b) thoma ngudo na risetshe ndivho khulwane hu ya u:
(i) bveledzisa nyambo dza Afurika Tshipembe dze dza vha dzo kandeledzwa tshifhingani tsho
fhiraho.
(ii) u sa dzhielwa fhasi ha pfanelo dza zwa luambo na tshiimo tsha nyambo dzo thomaho u vha
hone u bva nga la 27 Lambamai 1994
(iii) phuromotha divhanyambo Afurika Tshipembe
(iv) phuromotha tshumiso ya tshomedzo dza nyambo dza Afurika Tshipembe
(v) thivhela tshumiso ya luambo lunwe na lunwe, uri dzinwe nyambo ndi dza ntha u fhira dzinwe
na u sa vha hone ha pfano kana nyandano
6. VHULAMUKANYI NA PFANELO DZA LUAMBO
Bodo I do:
(a) netshedza thuso nga fhedzi malugana na u netshedzwa ha mbilaelo na uri he zwa tea I do thusa
muvhilaeli nga thodea dza u netshedza mbilaelo
(b) musi yo tanganedza mbilaelo yo tou nwalwaho bodo yone ine I do todisisa u humbulelwa hune ha
vha hone ha pfanelo dzinwe na dzinwe dza luambo, pholisi ya luambo kana ndowedzo ya luambo
[kha hu dzhielwe nzhele: Bodo I do todisisa nga yone ine u pfukhwa ha pfanelo dza luambo hune ha khou
humbulelwa; nahone hu do humbelwa muthu munwe na munwe, dzangano kana murado wa muvhuso u da
u nea vhutanzi na u netshedza dzidokhumennde kana rekhodo dzo teaho]
7 TSHUMISANO NA MANWE MADZANGANO
Bodo I do:
(a) I do ita uri hu vhe na u shumisana vhukati ha mazhendedzi a u pulana luambo ane a wanala nnda
ha Afurika Tshipembe
(b) Lwela uri hu vhe na u shumisana vhukati ha yone ine na madzangano a muvhuso, muthu,
madzangano a vhathu ane a kwamea kha zwa mveledziso na u phuromothwa ha luambo;
(c) Vha sa athu ita kana u andadza muvhigo munwe na munwe, mawanwa, mihumbulo, ngeletshedzo
kana themendelo, tea u wana ngeletshedzo kha
(i) komiti I shumanaho na zwenezwo yo thomiwaho u ya nga khethekanyo 8(8) (a)
(ii) Dzangano linwe na linwe malugana na zwine zwa kwama luambo lunwe na lunwe, pholisi ya
luambo kana ndowedzo ya luambo yo tevhelwaho, yo shumiswaho kana yo gaganywaho nga
murado wa muvhuso.
(iii) Dzangano linwe na linwe la nyambo lo thomiwaho u ya nga khethekanyo 8 (8)(a); kana
(iv) Muthu munwe na munwe, tshigwada tshinwe na tshinwe, dzangano linwe na linwe li kwameaho
kana line la vha na dzangalelo kha u phuromotha nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe
nga u ramba vhathu uri vha dise mahumbulwa (marumelwa) nga u ita ndivhadzo nga ha izwi kha
Gazette na Gazette ya Phurovintsi.
[Kha hu dzhielwe nzhele: Komiti, murado wa muvhuso kana dzangano la luambo line la
kwamea lo buliwaho afho ntha li do kombetshedzwa u netshedza ngeletshedzo yo
humbelwaho nga Bodo]
8. MISHUMO I TEVHELAHO YO ITWA NGA BODO NGA U TOU FUNA:
Bodo I nga kha di:
(a) humbela murado wa muvhuso munwe na munwe uri u netshedze mafhungo nga ha khorotshitumbe ya
vhusimamilayo inwe na inwe kana khando dza ndaulo dzine vha dzi shumisa dzine dza tshimbilelana na
pholisi ya luambo na ndowedzo ya luambo.
(b) Eletshedza murado wa muvhuso nga ha u shumiswa ha theo ya mulayo ine ya vha hone kana yo
gaganywaho, pholisi na tshumelo zwine zwa shumana na zwa luambo thwi kana nga u mona.
(c) Lavhelesa uri ngeletshedzo dzo netshedzwaho u ya nga pharagirafu (b) dzi a tevhedzwa naa
(d) Malugana na u vha hone ha ndowedzo dza u thusa luambo nga u lingana fhethu hunzhi, bvisa ndaela
na u lavhelesa
(i) zwitandadi zwine zwa shumisea zwo tetshelwaho tshumelo dzenedzo nga Bodo
(ii) u netshedzwa ha idzo tshumelo
(e) Nga nthani ha netshedzo na milayo ya ndayotewa I kwamaho zwa luambo nga u angaredza thwi kana
nga u tou mona
(i) lavhelesa u tevhedzwa ha thodea dza ndayotewa malugana na tshumiso ya luambo
(ii) lavhelesa zwi re ngomu na u tevhelwa ha theo ya mulayo I re hone kana ntswa, ndowedzo na
pholisi ine ya shumana na zwa luambo thwi kana nga u tou mona kha levhele dzothe dza
muvhuso
(iii) u bveledza na u lavhelesa mbekanyamushumo na dzipholisi dzine dza do ita uri hu vhe na u
shumiswa nga u lingana na u thonifhiwa ha nyambo dza tshiofisi, na u ralo u dzhia vhukando
ha u vhona uri tshitshavha tshine tsha khou shumisa idzo nyambo tshi a tendelwa u shumisa
nyambo dzatsho ho teaho uri dzi shumiswe.
(iv) thoma, u kuvhanganya na u thogomela dathabeisi, hu tshi katelwa na dzinwe dzidathabeisi nga
nnda ha dzi tevhelaho:
(aa) khando dzothe dza vhusimamilayo (hu tshi katelwa na netshedzo dza ndayotewa) dzine dza
shumana na zwa luambo: na
(bb) Pholisi inwe na inwe na ndowedzo ya dzangano (institution) la muvhuso line la shumana na
zwa luambo thwi kana nga u tou mona
(f) u nea muthu munwe na munwe kana dzangano la vhathu maanda a u ita risetshe na u dzudzanya
nyandadzo na u ita uri muthu kana dzangano la vhathu li wane zwiko.
(g) U vhidza muthu uri a de a nee vhutanzi phanda ha bodo, kana a netshedze dokhumennde inwe na
inwe ine ya vha ya tshiofisi kana tshinwe tshithu tshine tshi nga vha tsho tea kha u ita mishumo ya
Bodo.
(h) Eletshedza muvhuso uri u netshedze vhathu kana tshigwada tsho kwamiwaho nga u pfukhwa ha
pfanelo dza luambo thuso ya zwa dzitshelede na zwinwe.
(i) Kha u bvedza phanda ndivho dzayo na u itela u shumisa maanda ayo na u ita mishumo yayo
(j) I sima milayo na u bveledza ndivhadzo
(iii) I andadza milayo na ndivhadzo kha Gazette na Gazette ya Phurovintsi
(j) u vhudzisa na u shumisana na muthu munwe na munwe kana dzangano la vhathu vhane vha vha
na ndivho na tshenzhelo kha thaidzo dza luambo dza Afurika Tshipembe, kana muthu ane a kwamea kha
zwa mveledziso na u phuromotha luambo.

NDIMA M
NDAELA YA VHUDIFARI YA VHASHUMELI VHA MUVHUSO
M1 NDIVHO
Uri hu kone u swikelelwa ndivho ya zwitenwa zwo talulwaho zwa ndayotewa ya shango, vhashumi vhothe vha lavhelelwa u tevhedza iyi Ndaela ya vhudifari.
Ndaela iyi i tea u shuma sa thikho ya u eletshedza vhushumi kha zwe zwa lavhelelwa khavho malugana na vhudifari; zwe tshi kwama zwine mushumi a tea u di farisa zwone zwo katela na vhushaka hawe na vhanwe vhashumi. U tevhedza Ndaela iyi zwi tutuwedza vhukoni na u khwathisa vhufu1ufheli kha tshumelo ya muvhuso.
M2 MARANGAPHANDA
M2.1 Uri hu kone u newa tsumbedzo i vhonalaho kha masia a mulayo uyu u tshimbilelanaho na zwa Vhashumi, vhashumi vhothe vho lavhelelwa u tevhedza Mulayo wa Vhudifari wo bulwaho kha Ndima iyi.
M2.2 Mu1ayo hoyu wo tea u shuma sa tsumbo kha vhashumi kha uri holavhelelwa zwifhio khavho malugana na mikhwa, zwothe hezwi zwi katelwa kha vhudifari na vhushaka ha vhashumi na vhashumisani navho. U tevhedza mulayo uyo hu nga lavhelelwa u u tutuwedza vhukoni na u thusa u fhulufhedzana kha Tshumelo ya Mishumo.
M3 MARANGAPAHANDA
M3.1 Hezwi zwo tea u vha hone , uri zwi nee tsumbo kha vhashumi malugana na vhushaka havho na mulayo, politiki na vhahulisei vha ofisini,, vhanwe vhashumi na vhanwe vho hu u sumbedza muya wa vhuthihi une vhashumi vha tea u sumbedza kha mishumo yavho,zwine zwa fanela u itwa u thivhela dziphambano nahone ho lavhelelwa zwifhio malugana vhudifari havho kha vhathu na kha vhutshilo havho.
M3.2 Mulayo wa Vhudifari wo gaganywa uri u pfesee nga hu koneaho,hone a u talutshedzi ndinganelo ya vhudifari.Vhahulwane vha muhasho vha, kha malugana na khethekanyo 7(3) (b) ya Mulayo uyo vho tea u vha na vhudifhinduleli kha ndangulo na vhudziki kha mihasho yavho.Nga murahu ha ha afho,musi mafhungo o no dzudzanywa zwavhudi, na vha (Chamber of the Public Service Bargaining Council ) Ndangulo ya Zwavhamishumo vha nga kona ha nahone vha sa punduwi mulayoni u dadzisa Mulayo wa Vhudifari une wa vha kha hei Ndima uri vha kone u katela maimo ayo manwe.Vhahulwane vha mihasho vho tea vho u vha na vhutanzi ho fhelelaho uri vhashumeli vhavho vha dikonanye na milayo hei, nahone vha a i tenda vha dovha vha i tanganedza.
M3.3 Ndivho khulwane ya mulayo hoyu ndi yavhudi kha u bveledza tsumbo ya vhudifari Arali mushumi a sa dzhieli nzhele hezwi, u do wanala a na mulandu wa u sa di fara zwavhudi malugana na Khethekanyo ya 20 (t ) ya Mulayo wa Vhashumi (Public Service Act) wa 1994, nahone mushumi u do kaidzwa malugana na khethekanyo dzo teahodza mulayo uyu arali onoyo mushumi a pfukha Mulayo wa Vhashumi kana a kundwa u tevhedza mulayo uyu nga ndila ifhio kana i fhio.
M4 MULAYO WA VHUDIFARI
M4.1 VHUSHAKA VHUKATI HA MUVHUSO NA VHAHULISEI
MUSHUMI -
M4.1.1. Ndi muthu a fhulufhedzeaho kha Riphabuliki nahone u hulisa Milayo a i tevhedza kha mishumo yawe ya misi nga misi;
M4.1.2. u humbulela vhanwe vhathu u thoma musi a tshi shuma mishumo yawe;
M4.1.3 u a fhulufhedzea kha u bveledzamilayo ya Muvhuso u re hone kha u shuma mishumo yawesa zwe ya bulwa kha milayo yothe yo gandiswaho;
M4.1.4 u lwela uri a divhe nahone a tevhedze milayo yothe na dzinwe ndaela dzine dza vha hone kha vhudifari na mishumo; na
M4.1.5 u shumisana na minwe mihasho yo bveledzwaho kha muvhuso na milayo kha bveledza dzangalelo la vhathu.
M4.2 VHUSHAKA NA VHASHUMI
MUSHUMI
M4.2.1 U tutuwedza vhuthihi na vhuthu ha lushaka lwa Afrika Tshipembe kha mishumo ya muvhuso;
M4.2.2 u do shumela vhathu a si na tshitalula uria sike fhulufhelo Muhasho wa Vhashumi;
M4.2.3 u na vhuthu, u funa u thusa u a wananala a tshi todea kha mishumo ya Lushaka na vhanwe , tshifhinga tshothe u farana na vhathu sa vhashumisani nae vho teaho u wana tshumisano yavhudi;
M4.2.4 u dzhiela ntha maimo na mihumbulo ya vhathu kha u bveledza mishumo yawe na kha u dzhia mihumbulo ine ya vha kwama;
M4.2.5 u dinekedza tshothe kha u shumela na u bveledza vhathu vhothe vha Afrika Tshipembe;
M4.2.6 ha taluli kha nnyi kana nnyi zwi tshi ya ngalushaka, mbeu, mikhwa kana he wa bebwa hone muvhala,vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, politiki, mihumbulo,vhutendi,mvelelo na luambo;
M4.2.7 ha shumisi maimo awe nga ndila i si yavhudi kha vha Muhasho wa Vhashumi a tshi itela u bveledza kana u vhaisa dzangalelo la dzangano lifhio kana lifhio la politiki kana dzangalelo la tshigwada;
M4.2.8 u hulisa na u tsireledza pfanelo dza muthu munwe na munwe sa zwe dzabulwa kha Mulayo; nahone
M4.2.9 u dzhiela ntha dzipfanelo dza vhathu kha u divhadzwa ha  mafhungo, hu sa katelwi mafhungo ane a tou vha o thivhelwa tshothe nga mulayo.
M4.3 VHUSHAKA VHUKATI HA VHASHUMI
MUSHUMI -
M4.3.1 U na tshumisano yo dalaho na vhanwe vhashumi nahone u bveledza dzangalelo la vhathu;
M4.3.2 u tevhedza ndaelo dzothe dzine a dzi newa nga muofisiri a mu langaho, arali hezwi zwi sa fhambani na zwi re Mulayoni kana mulayo munwe na munwe;
M4.3.3 a litshe u talula nga u takalela mashaka na dzikhonani mushumoni na kha zwine zwa tshimbilelana na mushumo nahone a songo vhuya a shumisa vhuhulwane hawe nga ndila i si yone kana a tutuwedza munwe mushumi, kana a tutuwedzwa u sa shumisa pfanelo dzawe zwavhudi;
M4.3.4 u shumisa ndila dzavhudi dzo teaho u bula vhudipfi kana zwililo zwawe kha vhaimeleli vhawe vho teaho;
M4.3.5 o diimisela mbveledziso, thuthuwedzo na u shumisa vhashumi vhawe na u bveledza vhudziki na vhushaka mushumoni;
M4.3.6 u shumisana zwavhudi, nga vhukoni ho linganelaho na vhanwe vhashumi, hu sa sedzwi lushaka, mbeu, vhubvo, muvhala, vhudzekani, vhukale, vhuhole,vhurereli,politiki,mihumbulo,vhutendimvelele kana luambo; nahone
M4.3.7 a songo dzhenelela kha mishumo ya madzangano a politiki mushumoni.
M4.4 KUSHUMELE KWA MISHUMO
MUSHUMI
M4.4.1 A futelelaho u wana ndivho  dzine dza shuma nahone dzatakalelwa nga vhathu mushumoni wawe;
M4.4.2 u elekanya zwine zwa fhata nahone a zwi shumisa mushumoni wawe, u toda ndila ntswa dza u tandulula thaidzo dzine dza thusa u tutuwedza u shuma nga maanda na vhukoni kha mulayo;
M4.4.3 mishumo yawe u i bveledza nga tshifhinga;
M4.4.4 kha mishumo yawe u sumbedza vhukoni na u kondelela;
M4.4.5 ha iti minwe mishumo ine ya fhambana kana ya thithisa kushumele
kwawe kwa mulayoni;
M4.4.6 u do hana tshinwe na tshinwe kana muhumbulo munwe na munwe une wa nga mubindudza nahone hezwo zwi fanela u sedzeswa nga vha mushumoni wawe ;
M4.4.7 a tanganedze vhudifhinduleli ha uri a tende u gudiswa na u velezwa kha mushumo wawe wothe;
M4.4.8 u a fhulufhedzea nahone u na vhudifari kha u shuma nga tshelede dza vhathu na tshumiso ya zwa ndaka ya zwa Muhasho wa Vhashumi na kha minwe vho mishumo ngauralo, nahone a zwi shumisele mishumo yo tendelwaho ya muvhuso;
M4.4.9 u shuma nga ndila i tutuwedzaho vhudziki ,vhukoni i vhonalaho i si na tshidzumbe nahone ya vhudifhinduleli;
M4.4.10 nga tshifhinga tsha mushumo wawe wa tshiofisi,u do hwelela kha vhahulwane vhawe,milandu ya u tswa na u tshinya, , vhuhwera/vhushaka, vhuada mushumoni kana minwe mishumo i thithisaho ,kana i khakhisaho dzangalelo la vhathu;
M4.4.11 u nea mihumbulo ya ngoho i sa taluli,yo tikedzwaho nga mafhungo othe a ngoho, kha vhahulwane vha muvhuso musi a tshi humbelwa thuso i ngaho iyo;
M4.4.12 u a fhulufhedzea kha mafhungo a zwipiri , manwalo na mahani zwine zwa sumbedzwa kana zwa itwa zwi zwa tshiphirini;
M4.5 VHUDIFARI NA DZANGALELO LA MUTHU
MUSHUMI -
M4.5.1 Nga tshifhinga tsha mushumo, kuambarele na vhudifari hawe zwi nga ndila ya u tutuwedza ndowelo ya vhudi ya vha zwa Mishumo;
M4.5.2 u difara nga ndila ya vhudifhinduleli malugana na u shumisa zwikambikana zwinwe na zwinwe zwine zwa kamba;
M4.5.3 ha shumisi tshiimo tshawe tsha mushumoni u wana mpho dza tshipirini /tshanda-nguvhoni kana a dibindudze ene mune nga tshifhinga tsha mushumo kana a tanganedze dzimpho dzine a newa ngauri izwo zwi nga dzhiwa sa tshanda-nguvhoni.;
M4.5.4 ha shumisi kana u bvisela khagala mafhungo manwe na manwe a mushumoni a tshi itela u dibindudza ene mune kana u bindula ha vhanwe; nahone
M4.5.5 na khathihi ha tanganedzi muholo wa mushumo wa nnda ha hune a shuma hone a songo tendelwa, kana a shumise tshumiso dza mushumoni kha mushumo wonoyo.

WORX NEWS 1
Zwi re ngomu ndi mini
Zwi bvaho kha mudzudzanyi
Manwalo a yaho kha Mudzudzanyi
Tshumelo dza vharumiwa
CBPWP i nea thikhedzo vhadzulapo vha KwaMadlala
U humisela murahu mikano ya vhushai
Vhadzulapo vha Nongoma
Ofisi ya Mmabatho
Vhorakontiraka vha no khou bvelela vha newa thikhedzo
DWP i shelamulenzhe kha sisteme ya vhulamukanyi
CBPWP i khou shuma Limpopo
Zwifhinga zwa Tshanduko
Windows 2000
Thikhedzo ya Zwa Ekonomi ya Vharema
Mbudziso dzavho, Phindulo dzashu
Kilaba ya mutakalo ya Mileniamu i thoma u shuma
Khoniferentsi ya SMS
Vhalanguli vha Phendelashango ya Vhubvaduvha vha a tangana
Mvusuludzo ya Tshumelo ya Zwa Vhashumi
Thambudzo ya Vhudzekani
Kupenndele kwa Antarctica
Idiski na Khwairi
Ngeletshedzo dza Mutakalo
Dzi MPCC dzi disa tshumelo dza Muvhuso vhathuni
[MPCCs bring Government services closer to people]
Sa tshipida tsha MPCC tsha muvhuso tsha pulane i no khou bvelaphanda, MPCC
mbili dzine dza vha Marelane Kopman kapa vhubvaduvha na Mbazwana ngi
KwaZulu Natal dzo vulwa lwa tshiofisi nga Minista wa Mishumo ya Vhathu
Mufumakadzi Vho Stella Sigcau. Senthara dza ndivho nnzhi dza vhadzulapo dzo tiwa
sa zhendedzi la mutheo u itela u thomiwa ha mveledziso, vhudavhidzano na
phurogireme dza mafhungo sa dzine dza nga shuma sa mutheo une nga khawo
tshumelo nnzhi dzo fhambanaho dza muvhuso dzi nga kona u swikelea.
Muhaso wa Mishumo ya Vhathu, nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya
Vhathu yo Disendekaho kha Vhadzulapo (CBPWP) u na vhudifhinduleli ha u
lambedza u fhatiwa ha MPCC shangoni. Dzi MPCC dzi vhukati kha Pulane ya
Muvhuso i no khou bvela phanda ya u disedza dzitshumelo tsini kha vhadzulapo. Idzi
senthara dzi do shumiswa sa senthara dza tshumelo hune tshumelo dzothe dza
muvhuso dza vundu na dza lushaka dza kona u swikelea. Sa tsumbo, Muhasho wa
Zwa Tshitangani u do kona u netshedza manwalo a vhune u bva kha idzi senthara
nthani ha uri vhathu vha tshimbile nyendo ndapfu uri vha wane idzo tshumelo. Zwo
nana ngei mahayani hune vhukule ha vha vhulapfu na u fara lwendo hu tshi yiwa
sentharani dza doroboni u wana tshumelo na mafhungo zwa dura.
MPCC ya Mbazwana yo vha yone ya u thoma u vulwa ngei Kwazulu Natal nahone i
khou shumela midi i linganaho mina. Phanda ha u thomiwa ha MPCC vhadzulapo vho
vha vha tshi tshimbila lwendo lu linganaho khilomotha dza (80) u ya Hluhluwe u
wana tshumelo dza muvhuso sa thanziela dza mabebo na manwalo a vhune. Muhasho
wa Zwa Tshitangani, Ndondolavhathu, Mishumo na Vhudavhidzano ha Muvhuso na
Sisteme ya Zwa Mafhungo zwi khou shuma zwino u bva kha MPCC ya Mbazwana.
Vha tshi khou amba na Vhadzulapo, Vhominista Sigcau vho ri MPCC a i nga do
disedza tshumelo dza muvhuso tsini na vhathu fhedzi, i do disedzavho na mafhungo
manzhi o fhambanaho a tshenetsho tshifhinga.
Vhominista Sigcau vho ri nga tshifhinga tsha u fhatiwa ha MPCC, vhunzhi ha
mishumo yo itelwa vhathu vhapo. Tshelede i linganaho R273 000 yo vhetshelwa
thungo u itela miholo na uri izwi ho vha u vhulunga kha luswaka lwapo. Vhathu vha
linganaho 193 vho tholiwa nga tshifhinga tsha u fhata. Vho dovha hafhu vha vhudza
vhadzulapo uri Muhasho wa Mishumo ya Vhathu u kha vhurumelwa ha u vhona uri
mafhungo a muvhuso a wanale tsini hune vhathu vha vha hone. Vho bula uri senthara
i do vha tshiko tsha ndivho kha avho vhadzulapo vhe vha vha vha tshi kakarika u
swikela mafhungo a muvhuso.
Ngei Cofimvaba, Mihasho ya Ndondolavhathu, wa Zwa Tshitangani, na
Vhudavhidzani ha Muvhuso na Sisteme dza Mafhungo i khou shuma. Tshumelo dzine
dza disedzwa nga MPCC ya Cofimvaba dzi yelana na khuwelelo ya Phuresidennde
wa shango, Vho- Thabo Mbeki, ya u tavhanyedza u nwalisa mabebo na u bvisa
manwalo a vhune u itela uri vhomme vha kone u ita khumbelo dza mphomali dza
ndondolo ya vhana na uri vhaaluwa vhanzhi vha kone u ita khumbelo ya mundende
wa Muvhuso. Zwa zwino, Muhasho wa Zwa Tshitangani u khou rekhoda u nwaliswa
ha thanziela dza mabebo dza 70 na u nwalisa khumbelo dza manwalo a vhune dza 50
nga duvha nga tshanda.
Vhurangeli ha MPCC ho lingedzwa lwa u thoma minwahani ya 20 yo fhiraho
mashangoni a Scandinavia. Zwa vhoniwa zwauri MPCC i nga shuma sa tshishumiswa
tsha mafhungo na vhudavhidzani u itela vhathu vha re vhuponi ho angalalaho hune
zwa konda u swikela mafhungo a muvhuso na tshumelo. Tshenzhemo ya vhathu vha
Scandinavia i fana na matshilisano a Ekonomi a Afrika Tshipembe. Tshifhingani tsho
fhelaho, zwo vha zwi tshi konda u wana mafhungo na tshumelo u bva kha muvhuso
ngauri nga nthani ha ndado ya u runwa u bva fhethu u ya hunwe fhethu kana u bva
kha inwe ofisi u ya kha inwe ofisi. Izwi zwo swikisa kha u shaea ha fhulufhelo na
vhukoni ha muvhuso kha u disedza tshumelo nga vhukoni.
Nga Salome Baloyi
Mvulatswinga [Caption]
Thikhedzo ya vhukuma... vhathu vha swikaho 193 vho tholwa tshifhingani tsha u
fhatiwa ha MPCC ya Mbazwane.
Mvulatswinga [Caption]
Vhominista Vho- Stella Sigcau vha amba na Minista wa Zwa Tshitangani Dokotela
Mangosuthu Butheledzi. Minista idzi mbili dzo vha dzi tshi khou mwemwela musi
vhadzulapo vha tshi vha nea zwifhiwa zwa nngu, miomva na zwidolo zwa muvhili,
zwi elanaho na mvelele ya Tshizulu
MANWALO A YAHO KHA MUDZUDZANYI [letters to the editor]
A vhe mapfufhi, o tea, a u fhata nahone a kwao.
Lunwalo lwo pfufhiwaho [WINNING LETTER]
A huna u shumiswa ha ndaka ya muvhuso u itela ndivho ya zwau iwe mune
Vhulanguli ha Tshumelo ya Mulayo ho ri tshifhingani tsho fhelaho ha dalelwa nga
dzikhumbelo u bva kha vhashumeli uri manwalo avho a vhune u fana na Dzibasa na
zwitifikheithi zwa vhune zwi khwathisedzwa nga vhulanguli.
Sa zwenezwo, ndivho ya u ita iyi khumbela ndi u itela nyimele ya zwa phuraivethe.
Zwino ho swikelela hune tsheo ya dzhiwa u itela u fhelisa u vha hone ha iyi tshumelo
- nga nnda ha nga kha manwe maimele a tshipentshale ane a tea u sedzwa nga
Mulanguli wa Tshumelo dza Mulayo, Buks Annandale kana Muofisiri Mulangi
Muhulwane wa Mulayo, Bernice Africa. Arali i sa tendeli zwenezwo, vhashuneli vha
do humbelwa u isa manwalo avho a phuraivethe posoni kana Tshititshini tsha
Mapholisa u itela u khwathisedzwa kana u senguluswa. Izwi zwiimiswa zwothe zwo
thola vhashumeli vhane mushumo wavho wa vha wa u netshedza iyo tshumelo kha
vhathu.
Tshumisano yavho malugana na izwi i do tanganedzea u itela "u leludza muhwalo"
kha vhashumeli vha vhulanguli.
Buks Annandale. Mulanguli wa Tshumelo dza Mulayo
NYONESANO U BVA KHA GASA
[FAREWELL FROM GASA]
Ndi tama u swikisa ndivhuwo dzanga kha minwaha yavho yavhudi ye vha i fhedza
vhe kha uyu Muhasho. U bva mathomoni a vhudi ngei kha Ofisi ya Port Elizabeth u
swika Polokwane ngei kha Vundu la Limpopo na zwino vha Ofisini Khulwane
Pretoria. Ndo newa tshifhinga tsha u shuma na vhashumisani vho diimiselaho, vha re
na lutamo lwa u thusa nahone vha re na vhudifhinduleli.
Ndi do dovha hafha nda livhuwa avho vhe nda shumesa tsini navho (Ndi vhanzhi ndi
nga si kone u vha bula nga muthihi nga muthihi), na vhulanguli ha fhasi he ha
fhulufhela vhukoni hanga sa Mulanguli.
Ndi tamela Muhasho tshanduko i re na mvelaphanda.
Bridget Gasa - u bva Ofisini Khulwane ya Pretoria
HANS POOT U DO TULUTSHELA VHASHUMISANI
[HANS POOT TO MISS STAFF]
Ndi tama u swikisa ndivhuwo dzanga kha vhashumisani vha vhudi vha uyu Muhasho
malugana na tshumisano yavho na vhukoni havho ha ntha na vhudiimiseli.
Ho vha dakalo na mashudu kha u shuma na vhafhati, vhainzhiniara, vhaoli vha
dzipulane, vhorathekheniki vho dinetshedzelaho na vhashumi-vhatikedzi.
Hans Poot - u bva Ofisini Khulwane, Pretoria.
Kha vha nwale vha wine!!
Kha vha nwalele kha: Worx News, Private Bag x 65, Pretoria, 0001. Email:
Sgumbi@pwdmail.pwv.gov.za kana Fax: 012 323 2856. Vha humbelwa u katela
madzina avho nga vhudalo, dzina la vhulanguli havho, zwidodombedzwa zwine vha
nga kwamiwa khazwo, naho arali vha sa todi zwi tshi andadzwa. Mudzudzanyi u na
maanda a u thathuvha manwalo. Munwaleli wa lunwalo lwa vhudisa u do wana
tshikhipha tsha vhudi tsha golf tshi re na dzina la Muhasho.
TSHUMELO DZA VHURUMIWA
[MESSENGER SERVICES]
Tshumelo dza vhurumiwa ndi inwe ya tshumelo dzi dzhielwaho fhasi nga maanda hu
uri ndi inwe ya tshumelo dza ndeme nga maanda kha Muhasho. Tshumelo dza
vhurumelwa dzi wela fhasi ha Tshumelo dza Thikhedzo dza Vhulanguli, ngauralo dzi
wana mishumo kha vhulanguli ho fhambananaho na vhulanguli vhuhulwane kha
Muhasho.
Vha na vhudifhinduleli ha u tshimbidza manwalo ngomu na nnda ha Muhasho, u
vhulunga dziredzhistara dza manwalo, u kuvhanganya na u tshimbidza manwalo,
khathihi na u ita dzikopi.
Ngei Ofisini Khulwane, ri na vharumiwa vha 20 vhane vha shuma vha sa neti u itela
uri vha vhone uri linwalo lifhio na lifhio li swike hune la khou tea u swika hone nga
tshifhinga. - nga Leon Westhuizen
Mvulatswinga [Caption] Mushumo munwe na ndi wa ndeme. Vharumiwa vhashu
vho dikumedzela u shuma nga tshifhinga
KHA RI SHUME ROTHE
[LETS WORK TOGETHER]
Mudivhamuhumbulo wa Spain, Jose Ortega Gasset, a divhelwaho manwalo awe nga
ha thuthuwedzo yavhudi o vhuya a ri: "Dzitshaka dzi vhumbiwa na u dzula dzi tshi
khou tshila ngauri dzi na bono la mbekanyamushumo dza matshelo".
Kha Muhasho washu mveledziso dza bono la mvelaphanda li re na ndivho yo
dzingindelaho nahone li tutuwedzaho malugana na ndisedzo ya tshumelo lo
vhulungwa zwavhudi kha maitele a tshandukiso a Muhasho.
Kha aya mafhungo a WorxNews, ri netshedzela siatari 12 na 13 kha mafhungo a
vhashumi e a do bvisiwa kha garata dza vhupfiwa ha vhashumi. Ngauralo iyi
khandiso i so ngo vha khuvhangano ine vhashumi vha ambedzana nga ha mafhungo a
tshandukiso.
Nyambedzano dza tshandukiso na khanedzano dzi tea u farwa pherani dza u awela,
dzipherani, dzikantini na mitanganoni ya vhudimvumvusi.
Ndi a kholwa uri ni a kona u vhona zwauri WorxNews i vhonala yo fhambana
zwituku na mafhungo o fhiraho. Sa tshipida tsha mvelaphanda ya khwiniso ya
khandiso - nahone zwo disendekaho kha vhupfiwa havho - ro thoma khethekanyo
ntswa yo livhiswaho kha u vhona uri nyito dzothe dza Muhasho dzo katelwa.
Mafhungo mahulwane nga ha nganea yashu ndi nga ha mushumo wa Muhasho kha u
thomiwa ha dzi MPCC shango lothe. Izwi ndi zwa ndeme kha u disedza tshumelo dza
muvhuso vhathuni. Kha siatari 14 ro divhadza nga ha siatari la mafhungo a Tshumelo
ya Zwa Vhashumi (HR) line la do vha siatari la tshothe kha WorxNews. Siatari la
murahu le la vha li tshi pfi Worxie lo shandukiswa nga nganea thukhu dzi katelaho
vhudimvumvusi vhu bvelelaho kha Muhasho. Ri humbela murado munwe na munwe
wa Muhasho uyu uri a disedze nganea dzine dza sumbedzisa nyito dza vhulanguli
hawe.
Ngauralo kha ri shumisane kha u ita uri uyu Muhasho u vhe hayani hashu.
SIPHO GUMBI - MUDZUDZANYI
WORXNEWS ndi dzhenala ya tshiofisi ya ngomu ya Muhasho wa Mishumo ya
Vhathu.
Private Bag X 65, Pretoria 0001
WorxNews ndi foramu ya u itela therisano, khanedzano na vhutanzi u itela na nga ha
Muhasho, yo livhiswa kha u bvisela khagala ndivho dza Muhasho. Vhashumi vhothe
vha khou rambiwa u rumela manwalo ane a vha na dzangalelo la Muhasho na
vhashelamulenzhe vhawo. Uvhu vhupfiwa ho bulwaho kha WorxNews a vhu imeleli
vhupfiwa ha Dzikomiti dza Vhadzudzanyi dza Muhasho.
MUDZUDZANYI: Sipho Gumbi, lutingo (012) 337 2065, E-mail.
Sgumbi@pwdmail.pwv.gov.za
Zwo kandiswa nga: Vhulanguli
Vhulanguli Vhuhulwane ha Vhudavhidzani ha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu;
Nzudzanyo na Mbekanyo: Bodo ya Vhuoli na Nzudzanyo: Khandiso nga:
Vhudavhidzano ha Creda u itela Tshumelo ya Vhukandisi ha Muvhuso.
Mvulatswinga [Caption]
Vhominista Vho- Stella Sigcau na vharangaphanda vha vhadzulapo u vulwani ha
Senthara ya ndivho dzo fhambanaho ya Marelane Kopman.
CBPWB I TIKEDZA VHADZULAPO VHA
KWAMADLALA
[CBPWB EMPOWERS KWAMADLALA COMMUNITY]
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya
Vhathu yo Disendekaho kha Vhadzulapo (CBPWP) yo ita zwinzhi hu tshi iwa nga ha
u fhungudza vhushai kha vhadzulapo vha Phendelashango ya Tsipembe ha
Kwamadlala he ha vhuya ha kwamea nga khakhathi dza polotiki.
Minista wa Mishumo ya Vhathu, Mufumakadzi Vho- Stella Sigcau vho netshedza
thandela ya zwigwada tshelede ya R3.8 milioni kha vhadzulapo vha fhasi ha Masipala
wa Tsitiriki tsha Ugu. "Nyavhelo ya Ndinganyiso ya zwiko zwa muvhuso i
fhulufhedzisa zwa vhashumi zwi kondaho u wanala kha vhupo ha mahayani" hu
fhulufhedzisa Vhominista Sigcau ,musi vha tshi khou amba na vhathu vha fhiraho
tshigidi kha vhadzulapo vha Kwamadlala.
Muhasho wo fhatela Tshikolo tsha ntha tsha Sozabe phera nna na holo ya vhadzulapo.
Tshikolo tsha Mashaba, Muhasho wo fhata phera nna hu tshi katelwa na luhura na
mabunga. Tshikolo tsha fhasi tsha Magogo ho fhatwa phera tharu na tshifhato tsha
ndangulo. Kha zwothe hezwi zwikolo phera dzi re hone dzo vusuludzwa. Thandela ya
tshikolo tsha ntha tsha Sozabe yo thusa vhukuma kha vhadzulapo sa vhunga i songo
fhungudza fhedzi u kwanyana ha vhagudiswa dzipherani, yo engedzavho ndila yavho
ya kuphasele u bva kha 21% u swika kha 51% nga 2001. U fhatiwa ha thandela ya
zwigwada ho fhungudza mbalo ya vha sa shumiho kha tshitiriki nga 2.5%
Vhominista Sigau vho tutuwedza vhadzulapo vha Kwamadlala u shuma vho livha kha
u khwinisa vhupo havho nthani ha u "Pfulutshela" vhuponi ha dzidoroboni. Izwi ndi
zwine mbekanyamaitele ya Mishumo ya Vhathu yo disendekaho kha Vhadzulapo ya
diimisela u zwiita kha u dzhenisa vhashai vha vhashai hune mushumo wa misi yothe
wa konda.
Nedorobo wa Tshitiriki tsha Masipala, (Clr Mntomuhle Khawula vho khoda Muhasho
wa Mishimo ya Vhathu kha u didzhenisa hawo kha uho vhupo. "Muhasho wa
Mishumo ya Vhathu wo vha na rine tshifhinga tshilapfu. Zwi a takadza u kona u
divha uri hu na Mihasho ya Lushaka ine ya thetshelesa. Ri a vha livhuwa Vhominista
Vho- Sigcau kha u shuma havho nga nungo u itela u khwinisa vhutshilo ha vhothe" hu
amba Nedorodo Kwawula. - nga Salome Baloi
U humisela murahu mikano ya VHUSHAI
[Pushing back the fronters of POVERTY]
Kha tshipitshi tshavho tsha u vula tshifhingani tsha musi Phalamennde i tshi khou
amba na vhoramafhungo nga la 15 Luhuhi 2002, Vhominista Stella Sigcau vho
sumbedzisa mushumo we wa shumiwa nga Muhasho kha u fhungudza vhushai na u
sika mishumo.
Vhominista Sigcau vho divhadza uri Muhasho wo shuma masheleni a fhiraho R1
bilioni vhukatini ha Lambamai 1998 na Nyendavhusiku 2001 kha thandela dza
mveledziso dza vhadzulapo dza 2 219. Idzi ndingedzo dzo nea vhathu vha mahayani
mishumo vha linganaho 98 419 ine kha iyo mishumo ya 6 300 i kha di vha hone.
Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Vhathu yo Disendekaho kha Vhadzulapo
(CBPWP) i khou bvelaphanda na u disa zwivhuya kha vhadzulapo vha mahayani.
Vhafumakadzi vha na vhudifhinduleli ha 47,8%. Mveledziso ya vhukoni tshi vha
tshone tshipikwa kha u lwa na mvelaphanda ya fhasi. Ndi kha anea maitele he
muhasho wa gudisa vhathu vha linganaho 2 800 vho tholwaho kha thandela ya
CBPWP nwahani wa muvhalelano wo fhelaho.
Muhasho wo didzhenisa zwihulwane na u vha tshitutuwedzi kha mveledziso, u
vusuludza na u fhatiwa ha Senthara dza Ndivho Nnzhi dza Vhadzulapo (MPCC's).
Nga nthani ha zwenezwo Muhasho wo shumisa R22,4 milioni kha nwaha wa
muvhalelano wa 2000/2001. Senthara dza ndivho nnzhi dza vhadzulapo dzi linganaho
fumiina zwino dzi khou shuma. Manwe masheleni a linganaho R10.4m o humbulelwa
u itela u fhatiwa na mveledziso ya Senthara dza ndivho nnzhi dza 16 ngei KwaZulu -
Natal, Vunduni la Devhula na Kapa Vhubvaduvha kha nwaha wa muvhalelano wa
2002/2003. Aya mavundu o vhewa phanda nga nthani ha u hulesa ha vhushai na u sa
bvelaphanda.
Malugana na u lugisa ndaka ya Muvhuso, Vhominista vho divhadza uri Muhasho wo
thoma mbekanyamushumo ya u lugisa na Vusuludza (MLV) ine ya do shumiswa nga
senthara dza khamphani dza phuraivethe, kha u lugisa na u vusuludza zwinwe
zwiimiswa na zwifhato nga kha khonthiraka ya minwaha i linganaho mitanu.
Vhominista Sigcau vho ri nga kha edzi ndingedzo, Muhasho u toda u vhona uri ndaka
ya muvhuso i disedze tshumelo dza matshilisano. U bva Lara 1999, khonthiraka dza u
lugisa na u vusuludza dzi linganaho R1.4 bilioni dzo newa. 71% ya ndeme ya
dzikhonthiraka yo newa vhoramabindu vha mabindu lwa khwathisedzo.
Muhasho u kho bvela phanda na u divhea sa mufarisani wa sitirathedzhi kha vhothe
muhasho na vhadzulapo vhane wa shumela, kha u fhata vhupo vho di sendekaho-ngavhathu.
nga Musa Langa
Caption
Vhominista Sigcau vha tshi fhindula mbudziso dza vhoramafhungo
VHOMINISTA VHA TSHI FHINDULA TSHIWO
TSHIVHAVHAHO TSHA VHADZULAPO VHA
NONGOMA
[Minister Sigcau responding to the plight of Nongoma
COMMUNITIES]
Khaedu khulwane i re hone yo no vhuyaho ya lwa na lushaka i hanefha tsini nahone i
khou shushedza u fhelisa zwo swikelelwaho kha shanga lashu ri li funaho. Swina
HIV/AIDS li disa khombo ya lufu kha mbeu ya mbofholowo yashu. Vhuthihi kha u
shuma u itela tshandukiso ndi ndila ya u ya phanda arali ri tshi toda u bvela phanda sa
lushaka.
Maipfi a sa takadzi a zwenezwino o ambiwaho nga Vhominista Stella Sigcau ngei
Nongoma o vhoniwa sa phindulo yo livhaho nga muvhuso kha tswiwo tshi vhavhaho
tsha vhathu vha KwaZulu Nata hune vhuhulu ha HIV/AIDS ha khou akhamadza.
Senthara ya vhathu vha re na HIV/AIDS ya Nongoma i imela ndeme kha nndwa ya u
lwa na vhushayi na HIV/AIDS. Thandela dzi swikaho R10 milioni dzi khou thomiwa
kha mavundu mana ane a vha KwaZulu Natal, Mpumalanga, Free State na Limpopo.
Thandela hedzi dzi do badelwa nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Vhathu
yo Disendekaho kha Vhadzulapo (CBPWP). Senthara i dzulaho vhathu vha re na
HIV/AIDS ndi nthihi ya dza rathi dzine dza do fhatiwa Kwazulu Natal sa tshipida tsha
phurogireme yo tanganelanaho ya HIV/AIDS. Ndivho khulwane ya senthara idzi dza
vho kavhiwaho ndi u netshedza zwiimiswa na u divhisa nga ha vhugudisi ha
HIV/AIDS, u eletshedzwa, u lingiwa HIV/AIDS nga u funa na ndondolo ya
vhadzulopo na hayani.Thanganyelo yo avhelwaho thandela u itela senthara ndi R477
540. Zwi kho humbulelwa uri vhathu vha swikaho 60 vha do tholiwa tshifhingani tsha
u fhata. Senthara i do vhumbiwa nga vhaofisiri vha ndaulo vhavhili, kamara mbili dza
u vhonana, khamara ya u vhea zwithu, zwifhato zwa vhulalo zwivhili, tshitanga na
zwileludzi zwa bunga. Thandela iyi i khou thoma u shuma huna u shumisana na
Mihasho ya Mutakalo, Ndondolavhathu, hu tshi katelwa na Tshitiriki tsha Masipala.
Murado wa Khorotshitumbe wa Ndondolavhathu KwaZulu Natal, Mukololo Vho-
Gideon Zulu vhe na vhone vha dzhenela mushumo, vho livhuwa Vhominista Sigcau
kha ndingedzo dzavho dzi no khou bvela phanda dza u takusela ntha matshilo a
vhadzulapo vha mahayani - nga Bheki Manzini
OFFICE YA MMABATHO yo diimisela disedzo ya
tshumelo ya ndeme
MMABATHO OFFICE Committed to quality service
delivery]
I kha tshifhato tserekano tsha mavhengele tsha Megacity ngei Mafikeng, Ofisi ya
Dzingu ya Mmabatho ndi inwe ya dziofisi dza dzingu thukhusa kha Muhasho. Yo
vhumbiwa nga tshitafu tsha vhashumi vha sa fhiriho 50.
Ofisi ya Dzingu ya Mmabatho yo thomiwa nga Thangule 2000 hu na ndivho ya u disa
tshumelo dza Muhasho tsini na vhathu vha Vundu la Devhula Vhukovhela. Ofisi iyi i
shumela Mihashi i re dzikhasitami mitanu hu tshi katelwa na Muhasho wa Tshumelo
dza Ndulamiso, Vhupileli, Zwa Tshitangani, Vhulamukanyi na Tshumelo ya
Mapholisa ya Afrika Tshipembe.
Fhasi ha vhurangaphanda ha Golda Gaobepe, Ofisi i shuma mishumo I fanaho na ya
Vhufari ha Ndaka ya Muvhuso na, Ndangulo ya Ndaka, U Hirisa, Vhutoli na
Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Vhorakhonthiraka vha no khou Bvelela.
Uya nga ha Vhufari ha Ndaka ya Muvhuso na Ngandulo ya Ndaka, Matshediso
Pilane, vhushaka na Mihasho i re khasitama ho khwinisea vhukuma minwahani yo
fhiraho. O amba uri tshiitisi tsha u khwinisea ndi bvelele dza u thomiwa ha
Mbekanyamushumo ya Vhutumani na Khasithama, ine khayo vhalanguli vha tangana
na khasitama nwedzi munwe na munwe u itela u rera nga ha dzithandela, thodea dza
khasitama, zwo swikelelwaho khathihi na thaidzo dzo tanganiwaho nadzo.
"Mbekanyamushumo iyi i khou shuma zwavhudi nga uri khasitama zwino vha a divha
uri vha tea u kwamana na nnyi musi vha tshi tangana na thaidzo," Pilane u ralo.
Khaedu khulwane yo livhanaho na Ofisi ndi u khwinisa vhushaka na Mimasipala i re
Devhula Vhukovhela, zwine zwa vha zwa ndeme kha u khwinisa ndisedzo ya
tshumelo vhuponi zwi kha muya wa vhuvhusi ho tanganelanaho vhukati ha zwipida
zwothe zwa muvhuso.
Ofisi ya Mmabatho i khou shuma nga hune ya kona u netshedza tshumela ya ndeme
kha dzikhasitama dzayo dzothe. Sa tsumbo, tshelede i padaho R25 milioni yo sedziwa
u itela thandela dza pfuma kha Vundu kha nwaha wa muvhalelano wo fhiraho.
Tshelede i fhiraho hafu ya thanganyelo yo shumiswa kha thandela khulwane u fana na
u vulusudzwa ha dzhele ya Mafikeng, dzhele ya Klerksdorp na ya Odi. Tshelede i
todaho u lingana R3.6 i khou shumiswa kha u khwinisa na u vusuludza khothe dza
madzhisitarata u itela Muhasho wa Vhulamukanyi. - nga Kgomotso Tlhomelang
Vhorakhonthiraka vha no khou bvelela VHA NEWA
TIKEDZWA
[Emerging contractors EMPOWERED]
Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya Vhorakhonthiraka vha no khu Bvelela (ECDP)
ya Muhasho yo tikedza vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela vho dinwalisaho u
noma na shango nga tamo la magondoni a u tevhekana e a tshimbila zwavhudi ho
livhiswa kha u funza na u eletshedza vhorakhonthiraka nga ha uri vha nga wanisa hani
masheleni na u langula thandela dzavho.
U ya nga Mulanguli wa ECDO, Germany Mphahlele, zwi a leluwa kha
vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela u dzhena kha indastiri ya u fhata. Naho zwo
ralo, vhunzhi ha ha vha vhorakhonthiraka vha dzula kule na indastiri nahone vha
dzula vhe kha nndwa ya u ri vha tshile nga nthani ha u kundwa u swikelela masheleni
na mafhungo.
Kha u fhindula tshiwo itshi tshi vhavhaho, Muhasho wo vhumba vhushumisani na
Koporasi ya Mveledziso Yo Imaho Nga Yothe (IDC) na Khula Enterprise u itela u
tikedza vhorakhonthiraka.
"IDC na Khula Rnterprise vha garanta zwikimu zwine zwa shumiswa, naho zwo ralo
mbuelo a dzi sokou wanala kha vhorakhonthiraka vhane vha kha di bvelela nga nthani
ha zwiitisi zwinzhi. Izwi zwi katela u wana mafhungo na u kundelwa nga
vhorakhonthiraka na dzikhasithama u netshedza vhanetshedzi vha masheleni
mafhungo a todeaho u itela u sedzulusa khumbelo tshifhinga tshinzhi", Vho-
Mphahlele vha ralo -nga Kgomotso Tlhomelang
Vhorakhonthiraka vha re kha di bvelela vho dinwalisaho
vha avhelwa thanziela
[Registered emerging contractors graduate]
Vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela vho dinwalisaho kha Muhasho wa
Mishumo ya Vhathu nga kha Mbekanyamushumo ya Mveledziso ya
Vhorakhonthiraka vhane vha kha di bvelela vho tikedzwa nga vhukoni hone ho teaho
ha u langula thandela dzavho zwavhudi.
"Nga kha mbekanyamushumo iyi, ndo tikedzwa nga vhutkoni ha u dadza manwalo a
thendara na u tshimbidza bindu lwa mbuelo. Uvhu ndi vhukoni he nda vha ndi si naho
kale", hu amba David Medi o takala wa Khonthiraka ya DMD murahu ha musi o
avhelwa thanziela ya u kunyeledza zwavhudi mbekanyamushumo ya Vhudugidisi ha
Dindu la Rakhonthiraka (CET) ngei Gauteng, khathihi na vhorakhonthiraka vhane vha
khou bvelela vha 26.
Mbekanyamushumo ya CET yo thomiwa nga 1997 nga Muhasho wa Mishumo ya
Vhathu, Ntsika Enteprise, Dzangano la Vhashumi la Lifhasi (ILO) na Khoro ya
Vhorakhonthiraka vha Vharema (BCC) u itela u netshedza vhorakhonthiraka thikedzo
yo fanelaho ya u bveledza na u shumisa vhukoni havho ha bindu. Vha tshi khou amba
kha vhutamba ha manakanaka ha u ambarela ho dzudzanyiwaho nga Ofisi ya
Johannesburg ya Muhasho, Mulanguli wa ECDP, Vho- William Moeketsi vho amba
uri vhorakhonthiraka vhane vha kha di bvelela vho vha vha si khou bvelela kha
mabindu avho zwihuluhulu ngauri vho vha vha si na vhukoni ha bindu na masheleni.
Vho amba uri Mbekanyamushumo ya CET yo vha nea tshifhinga tsha u swikelela
dzithendara zwi tshi leluwa.
Mbekanyamushumo ya CET i katela fhethu hu kondaho ha bindu sa mbambadzo, u
vhea mutengo, u tatiselana khonthiraka, ndangulo ya kushumele na u fhata zwiiswa
zwa tikedzo.
Vhutambo ha u avhela thanziela vhu fanaho na honoho ho farelwa Ofisini ya Dzingu
ya Nelspruit ya Muhasho he Mulanguli wa Ofisi ya Dzingu Vho- Reuel Maselesele,
vha netshedza thanziela kha vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela vha 19. Vha
tshi khou amba na vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela vho takalaho, Vho-
Maselesele vho amba uri mbekanyamushumo ya Vhugudisi yo vha tshipida tsha
ndivho ya sitirathedzhiki ya Muhasho ya u vhona uri vhathu vhe vha vha vho
tsikeledzea kale vha tikedzwe nga vhukoni ha u dzhenelela tshothe kha zwikhala zwi
netshedzwaho nga Matshimbidzele a U Langa Ndaka ya Muvhuso kha Indastiri ya u
Fhata, ngauralo wa vha u tshi khou shelamulenzhe kha mveledziso ya ekonomi ya
shango na matshilisano.
Vhukati ha vho avhelwaho thanziela ho vha hu na Vho- Elisabeth Ngwenyama vhe
zwenezwino vho wana khonthiraka ya R1.7 milioni ya u vusulusa fhethu ha vhudzulo
ha Tshumelo ya Mapholisa ya Afrika Tshipembe ngei Groblersdal. Vho khoda
Muhasho, vha tshi khoda u vhonela phanda ha vhurangaphanda ha Vhominista,
Mufumakadzi Vho- Stella Sigcau, vhane vha ri vho rangaphanda u tikedziwa ha
vhafumakadzi nga kha u engedza na u konisa u dzhenelela ha PDI kha khonthiraka.
Vha tenda uri u bvela phanda na u gudisa hu netshedzwaho nga Muhasho kha
vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela zwi vha konisa na vhanwe
vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela u kona u bveledza zwavhudi nahone nga
vhothe khonthiraka nnzhi dza Muvhuso. "Hu na thikhedzo yeneyo, a thi timatimi zwa
uri ri do kona u netshedza shumela ya vhukoni nahone ya u bveledza," hu amba Vho-
Ngwenyama
Nga 09 Thangule 2001, Vhominista Stella Sigcau vho divhadza uri Thandela dza u
fhata dzi duraho R142 milioni dzo sedziwa u itela mveledziso ya madzangano are
fhasi ha vhune ha vhafumakadzi ane khao tshelede i fhiraho R40 milioni yo vha
thandela dzi re hone Vunduni la Mpumalanga.
Vho- Maselesele vho itela khaedu vhorakhonthiraka vhane vha khou bvelela uri vha
songo sedza fhedzi thendara dza Muvhuso hone hafhu vha tea u thendara kha thandela
dza sekithara ya phuraivethe. "Ndi nga takala ndi tshi ni vhona nothe ni na vhukoni ho
edanaho u dzhiavho khonthiraka dzo thomiwaho dzi no kho toda u shuma kha
phuraivethe naho kana hu kha sekithara ya vhathu," Vho- Maselesele vho ralo.
Hanefha kha vhorakhonthiraka vha 144 vha vhanna na 60 vha vhafumakadzi kha
Vundu la Mpumalanga vho redzhistariwa kha Ofisi ya Nelspruit ECDP u bva Phando
sa tshipida tsha databeisi ya lushaka yo khwathaho ya 2747.
-nga Kgomotso Tlhomelang na Sipho Gumbi
Caption
Hu tshi khou pembeliwa Muhasho dzo khodiwa nge wa vhetshelwa thungo R142
milioni i edanaho u fhatiwa ha dzithandela kha vhafumakadzi
Caption
Lydia Ntuli wa Khonthiraka ya Lidingintombi a tshi tanganedza thanziela u bva kha
Vho- Reuel Maselesele
Caption
Mbonelaphanda Vhatelwadigirii vha difhulufhelaho
DPW i shelamulenzhe kha u ita uri sisteme ya vhulamukanyi
ivhe ya tshizwinozwino
[ DPW contributes to the modernisation of justice system]
Mathomoni a nwaha, Phuresidennde wa Shango, Vho- Thabo Mbeki vho divhadza uri
minwedzi yothe ya 2002 i do newa thero u itela u sumbedza vhukoni ha muvhuso.
Fhethu huthihi he muvhuso wa ita mushumo muhulwa ho vha siani la pfanelo dza
vhathu. U bva kha mulayotewa wo tewaho tshothe kha pfanelo dza vhathu u ya kha u
shuma ha sisteme ya vhulamukanyi yo vhofholowaho tshothe, muvhuso nga fhasi ha
minwaha ya 10 wo fhata mvelele yavhudi tshothe na u tevhedzwa ha pfanelo dza
vhathu Afrika Tshipembe.
Khothe dza mulayo ndi zwiga zwi vhonalesaho zwa pfanelo dza vhathu na
vhulamukanyi. U bva nga 1994, ndingedzo dzo vha dzi kati dza u disa sisteme ya
vhulamukanyi tsini na vhadzulapo vhothe, nga maanda vhe vha vha vho tsikeledzea
kale.
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu wo shuma tshipida tsha ndeme kha sia heli, u tshi
thusa Muhasho wa Vhulamukanyi sa munwe wa khasitama dzawo, nga u fhata na u
langa zwiiswa zwi re na ndeme u tshi itela Muhasho wa Vhulamikanyi.
Kha nwaha wa muvhalelano wa 2002/2003, Muhasho wa Mishumo ya Vhathu wo
avhela mugaganyagwama wa R275 milioni u itela thandela dza pfuma dzi kwamaho
Muhasho wa Vhulamukanyi.
Izwi zwi katela R204 milioni ya u pfatiwa hothe, u vusuludzwa huhulwane na u
khwiniswa ha zwiimiswa zwa vhudzulo zwi no khou shumiswa na u thodea nga
Muhasho wa Vhulamukanyi. Hanefha kha R71 millioni yo vhetshelwa thungo u itela
u londota.
Mishumo ya pfuma fhedzi hu sa katelwi u londota, i swika kha thanganyelo ya
thandela dza 462 shango nga vhuphara dzine khadzo dza 280 dzi khou fhatiwa hu tshi
katelwa na tshifhato tshiswa tsha khothe ya madzhistarata ngei Atteridgeville tsini na
Pretoria na khothe ya madzhistarata ntswa yo fhelaho ngei Khayelitsha na Kuils River
tsini na Cape Town.
Kha linwe sia, thandela dza 194 dzi khou shumiwa sa tshipida tsha
mbekanyamushumo ya u londota yo dzudzanyiwaho. Nga Lucy Mochalibane
CBPWP i khou shuma Limpopo
[CBPWP at work in Limpopo]
Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Vhathu yo Disendekaho kha Vhadzulapo
(CBPWP) ngei Vunduni la Limpopo yo vha ya u thoma u fhindula khuwelelo ya
Phuresidennde ya Tsoga-o-itirele yo itwaho tshifhingani tsha u amba na Lushaka nga
8 Luhuhi 2002. Minista wa Mishumo ya Vhathu, Murado wa Khorotshitumbe wa
Mutakalo na Ndondolo, Mishumo ya Vhathu, Ofisi ya Premier, Masipala wa
Tshitiriki tsha Capricorn, Masipala wa Lepelle Nkumpi na Maandalanga a Sialala vho
tangana na vhadzulapo kha u pembelela muya wa Letsema ngei Mudini wa ha
Mamabolo ngei Polokwane.
Duvha ilo ho vhonala Minista Vho- Sigcau vha tshi khou vhuyelela Mudini wa ha
Mamabolo, vho kwamea nga tshiwo tsha vhana vha kundelwaho muhumbuloni
tshifhingani tsha madalo a imbizo avho vhuponi honoho nwaha wo fhelaho. Ha vha
vhana ndi dzheni vha tshikolo tsha vhaholefhali tsha Tsoga-o-iterele. Izwi ndi
vhurangeli ha Vhadzulapo vha mudi wa Mamabolo, 65 km Tshipembe Vhubvaduvha
ha Polokwane. Kha R50 ya lwetolweto nga nwedzi Kilaba ya Vhafumakadzi ya
Mamabolo yo thoma vhurangeli vhu khodiseaho vhune lwa minwaha minzhi i no kha
di da vhu do dzula vhu tshiga tsha Letsema.
Vha tshi tutuwedzwa nga maga a "u nekedza tshanda kha u humisela murahu mikano
ya vhushai u itela u fhata vhutshilo ha khwine kha vhothe", Muhasho wa Mishumo ya
Vhathu wa Vundu nga kha Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Vhathu yo
Disendekaho kha Vhadzupo yawo (CBPWP) wo netshedza R6 016 877 u itela u
fhatiwa ha tshiimiswa u itela iyi ndivho.
Zwa zwino, tshikolo tshi dikukumusa nga vhana vha 100 vho dinwalisaho,
vhadededzi vhararu vha tshothe na tshitafu tsha thikhedzelo dza u dikumedzela tsha
10. Zwi gudiwaho zwi katela, numeresi, zwikili zwa vhutshili na manwalo. "Ho vha
na u thoma hu si ha vhudi munwe na munwe u a tenda zwa uri hezwi ndi dakalo
vhukuma kha muya wa muthu", hu gungula Nombulelo Mkhumane, CFO wa Muhaso
wa Mishumo ya Vhathu Limpopo.
Muya u sa fheli wa vhafumakadzi vha Mamabolo vhe vha nga vho vha vho no vha na
mbonelaphanda ya u ambiwa na lushaka musi vha tshi ira thandela yavho Tsoga-oiterele
(Takuwani ni Dishumele) vho khwathisedzea musi Minista a tshi divhadza lwa
tshiofisi tahipida tsha vhuvhili tsha tshikolo. Tshipida tsha vhuvhili tshi do angaredza
tshifhato tsha vhulalo nga uri dzikilasi dzi kho shuma nga huvhili sa fhethu ha vhulalo
ha vhothe vhana na tshitafu. Hafhu, Minista vho netshedza madarasi a 100, zwidulo
zwa 20 tafula thanu, khaphethe na makhethentsi kha u itela vhutshilo ha khwine ha
vhana avha. - nga Kgotso Tau
ZWIFHINGA ZWA TSHANDUKO
[TRANSFORMATION TIMES]
Ndeme 1
Vhominista Stella Sigcau vha khou rangaphanda tshandukiso ya Muhasho wa
Mishumo ya Vhathu zwi tshi yelana na tshandukiso ya tshumelo ya vhathu.
Vhominista Sigcau vho nea thikedzo yavho yothe kha matshimbidzele nahone vha do
bvelaphanda na u dzhenisa mikhwa yo livhaho kha u khwinisa ndisedzo ya tshumelo.
Vha do dovha hafhu vha talutshedza vhashumisani navho kha Khabinete lwa
tshifhinga tshothe.
Ndeme 2
Mulayotibe wa mvetomveto wo khwiniswaho wa SPMA, wo tikedzwaho nga
mulandu wa mabindu u do swikiswa kha khabinete vhegeni ya u fhedzisa ya
Lambamai. Kha tshifhinganyana Komiti ya Ndangulo Khulwane i khou rera na
Mufaragwama u itela u vhona uri maga othe o katelwa zwi tshi elana na muhanga wa
mulayo.
Caption 1 Vhashumi vhashu ndi ndaka yashu khulwanesa ( Our employees...)
Caption 2
NDPW ya kale phanda ha 2002
Caption 3
NDPW ntswa murahu ha 2002
Transforming the Department of Public Works into a more efficient and
effective department
U shandukisela Muhasho wa Mishumo ya Vhathu kha muhasho wa vhukoni na
mveledzo.
U VULA NDILA DZA VHUDAVHIDZANI KHA GONDO LA TSHANDUKISO
[OPENING UP COMMUNICATION CHANNELS ON THE ROAD TO
TRANSFORMATION]
U khunyeledza vhudikumedzeli ho fhiraho ha u dzudza vhashumi vhothe vha tshi
divha nga ha ndila ya tshandukiso musi i tshi khou bvelela, Mulanguli Muhulwane wa
Vhudavhidzani fhasi ha vhurangaphanda ha Vho- Lucky Mochalibane zwa zwino vha
khou dalela Ofisi dza Madzingu u tola vhukoni na vhubveledzi ha ndila dza
vhudavhidzani dzi re hone kha Muhasho.
Matano a magondoni a zwenezwino ndi u sala murahu ho livhaho kha madalo a zwino
zwino ane khano Vho- Mochalibane, vha tshi fhelekedza Mulangi Muhulwane, Vho-
Tami Sokutu kha madzingu o ita phulufhedziso ya u khwinisa vhudavhidzani.
Ndingedzo dza tshifhinga tshothe dzi khou itwa u itela u vhona zwa uri vhashumi
VHOTHE vha Muhasho vha a kona u swikelela ndila dza vhudavhidzani dzine dza
vha dza masia mavhili, dzi swikeleleaho, thikhedzo, dzi konisaho nahone dzi
tutuwedzaho.
U swika zwino, ndandulo, vhatoli na tshitafu, hu tshi katelwa na vhakulumagi na
vhashumi vha ngadeni vho ambiwa na vho Ofisini dza Dzingu sa Pretoria, Umtata,
Bloemfontein, Kimberly na Mmabatho. Manwe madzingu a do dalelwa hu si kale.
Zwi no do rerwa tshifhingani tsha matano a magondoni ndi mahumbulwa manzhi a
ndeme hu tshi katelwa"
??U divhadzwa ha Vhakonanyi vha Mafhungo kha Madzindu
??U shumiswa ha nyambo dzothe dza tshiofisi u itela ndivho ya vhudavhidzani
??U hudzwa ha vhudavhidzani ha elekitironiki u itela u kona u swikelela vhashumi
vhanzhi nga hune zwa konadzea
??U shumiswa ha mitangano ya Muhasho hu tshi katelwa na Mutangano wa
Ndangulo kha Dzingu, sa tshiko tsha mafhungo kha tshitafu
??U shumiswa nga u tevhelelana ha mabogisi a mihumbulo na u fhindula nga u
tavhanya nga ndangulo kha mafhungo na u kwamea ho bviswaho nga tshitafu
Zwi re afho ntha nga ndila na nthihi a zwo ngo fhelela henefho. Kha madzingu
manzhi tshandukiso i khou itwa nga ndila ya vhudi vhukuma i todeaho kha u isa
khasitama dza Muvhuso kha vhumatshelo.
U sa vha hone ha mafhungo na u pfesesana zwo buliwa sa zwiitisi zwa u sa fushea na
u ofha kha vhanwe vhashumi. Vhashumi vha pfa uri hu kha divha na mbudziso nnzhi
dzi sa athu u fhindulwaho. Vha khou humbelwa uri Vhadisi vha Tshandukiso vha
masia othe a mushumo, vha ye madzinguni u divhadza vhashumi nga ha
matshimbidzele avho......
Vhashumi vho sumbedzisa u takalela vhudavhidzani ha musi vhathu vho livhana
zwifhatuwo hune vha nga kona u vhudzisa mbudziso na u toda phindulo dzo tou
livhaho kha ndangulo. Foramu dza tshifhinga tsha tshiswitulo na matano a magondoni
o raloho ho themendelwa u davhidzana mafhungo a ndeme kha vhashumi. Zwi
tanganedzeaho, vhanwe vhashumi vha kule ha Ofisi dza Dzingu dzavho nahone vha
eletsheda uri ndivhadzo na u diimisela u dzhia vhashumi u bva kule, zwi a itisa uri
matshimbidzele a vhudavhidzani a dzhenise vhashumi VHOTHE, naho vha nga vha
vhe ngafhi.
Zwi tshi da hafhu u bva kha mbudziso ndi kutanganedzele kwa ndandulo kwa
vhudavhidzani na mafhungo. Nga nnda ha hunwe hu tuku, ndangulo i didzhia sa yo
"farekanaho vhukuma" kha u amba nga ha matshimbidzele a tshandukiso.
Kha magumoni a u vhonana hohu na vhashumi vhothe, Mulangi Muhulwane:
Vhudavhidzani, u do bvisa muvhigo na mahumbulwa othe, dzithemendelo na u
kwamea hune ha do swikiswa tafulani kha mutangano wa ndangulo u itela u
tanganedzwa na u shumiwa.
Nga tshifhinga tshithihi, mugaganyagwama wa Vhudavhidzani u do sedzuluswa hafhu
u itela u ita mbetshelo ya khwiniso dzo teaho kha ndila dza vhudavhidzani.
Manwalo a bvaho kha Mulangi Muhulwane
[Letter from the Director-General]
Uno nwedzi ri khou takalela u vhiga uri ndeme khulwane yo swikelelwa kha godo
lashu la Muhasho wa Mishumo ya Vhathu wo shandukaho.
Tsha u thoma, mulayo wa mvetomveto une wa bvisela khagala mutheo wa mulayo na
u vhea maga a vhuvhusi u itela Zhendedzi la Ndangulo ya Ndaka ya Muvhuso lo
lavhelelwaho wo bviswa u itela mihumbulo ya vhathu nga Luhuhi na Thafamuhwe
2002. Ri tama u livhuwa mirado vha tshitshavha vhe vha swikisa mihumbulo i sa
vhalei nahone yo khwathaho ine zwi sa timatimisi i do dzhenisa kwa mvetomveto dza
tshifhinga tshi daho u swika mulayotibe u si na vhukhakhi u tshi phasiswa nga
Phalamennde. Hafhu, na mahumbula a Khabinte kha mulayo u no khou humbulwa o
vha mbofholowo i tanganedzeaho kha rine.
Tsha vhuvhili mulandu wa mabindu u tshi khou tikedza u thomiwa ha SPMA wo
khwaedzelwa zwa ntha, zwa ita linwalo tshithu tshi ngaho tshi tshilaho tshine u bva
khatsho mushumo wa u shandukisa Muhasho u nga thoma.
Sa zwo bulwaho mafheloni a nwaha mahola kha madalo anga kha madzingu o
fhambanaho hu tshi katelwa na ofisi khulwane, matshimbidzele a tshandukiso ashu a
tou vha fhedzi vhurangeli ha bisimusi, yo livhaho zwihulwane kha u ita uri Muhasho
wa Mishumo ya Vhathu u vhe wa u thoma (nahone wa mupo) u nangiwa u itela
mihasho ya khasitama na u vha na vhukoni lwa phurofesheni - vhathu vha tamisaho.
Zwavhudi, rothe ri khou shuma ri tshi toda u fhata dzangano la vhukoni, mveledzo,
phurofesheni na u tevhela ndeme zwine zwa do swikisa ndisedzo ya tshumela kha
vhuimo ha ntha.
Ri tanganedza vhukati hashu, Vhakonanyisi Vha Tshandukiso vha Madzingu vhaswa
vhe vha vhewa u itela fhedzi u leludza u tshimbidzwa ha mafhungo vhukati ha
vhashumi. Zwavho, sa zwine zwa vha vhutanzi nga mishumo na vhudifhinduleli
havho, ndi u shumela vhone hu tshi tevhedzwa u tshimbidzwa ha mafhungo, u vhona
uri muthu munwe na munwe kha dzangano u a kona u swikelela mafhungo manwe na
manwe tshifhinga tshinwe na tshinwe a kha luambo na ndila ine vha tou nanga.
Mishumo yavho i do leludza ndila ya tshandukiso ya zwino. Ri khou toda u vha ita uri
vha vhe hone lwa tshothe kha u leludza u tshimbila ha mafhungo na u tutuwedza
vhudavhidzani nga u angaredza.
Vhunzhi ha vhoinwi vha nga vha vho no pfa zwa uri ro xelelwa nga vhalanguli
vhahulwane vhavhili vhane vha vha Vho- Dennis Mokotedi (DDG: Ndangulo ya
Ndaka) na Vho- Motshoanetsi Lefoka (Mulanguli Muhulwane: Ndangulo ya
Sitirathedzhiki na murangaphanda wa thandela ya tshanduko). Vhothe havha mirado
vho tutshela mushumo kha dzangano. U tuwa havho ndi u xelelwa hu vhavhaho kha
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu ri tshi sedze u dikumedzela havho na
mbonelaphanda nga maanda tshifhingani hetshi tsha tshanduko.
Ri tshi khou lila nga u xelelwa hohu, ri a humbudzwa nga u tavhanya zwauri u swika
ri tshi shanduka tshothe nahone zwo khwathaho, ri khomboni ya u xelelwa hafhu nga
vhanwe vhathu vha vhukoni ha ndeme vhukuma nahone vhuhulwane. Heyi yo di vha
thaidzo yashu u bva 1994 musi ri tshi dzhena kha tshanduko ya shango ya u thoma ya
politiki. Ndila yashu ya tshandukiso ya zwino i nga ha u fhata dzangano line ra do di
hudza nga u vha khalo, rothe sa khasitama na vhashumi.
Hafhu, ndi a vha livhuwa thikhedzo yavho ine vha khou bvelaphanda na u i sumbedza
kha sia la tshandukiso.
MATANO A MAGONDONI A VHUDAVHIDZANI
[COMMUNICATION ROADSHOWS]
Tshandukisoo kha Muhasho wa Lushaka wa Mishumo ya Vhathu i khou bvelaphanda.
Naho zwo ralo, musi matshimbidzele a tshi khou bvelela, vhashumi vha tea u
dzheniswa na u dzula vha dzi divhadzwa nga ha zwine zwa khou bvelela, ho tshewa
mini nahone matshimbidzele a khou tutshela ngafhi.
Musi mbumbo zwothe, matshimbidzele na mvelele zwi sa athu u khunyeledzwa, ndi
zwa ndeme zwauri vhashumi vha dzule vha tshi divha nga ha zwine zwa khou
bvelela.U tholiwa ha zwenezwino ha Vhakonanyisi vha Tshandukiso vha Madzingu
zwi na mushumo u teaho u itwa kha u dzudza vhashumi vha tshi divhadzwa, fhedzi
vha toda thikhedzo, pfariso na mafhungo.
Hu tshi tevhedzwa muhumbulo uyu, Mulanguli Muhulwane wa Vhudavhidzani, u do
dalela dzingu linwe na linwe nga Lambamai na Shundunthule 2002. U do tangana na
Vhalangi vha Dzingu, dzi RTC's na vhashumi vhothe.
Tshifhingani tsha aya madalo mishumo na vhudifhinduleli ha dzi RTC'S zwi do
bviselwa khagala zwavhudi. Thikhedzo ya ndaulo ya dzingu na Ofisi Khulwane u
itela RTC's i do khwathisedzwa.
Maimele a zwino a vhudavhidzani na mushumo waho a do khovhekaniwa. Mafhungo
ayo o bulwaho nga vhashumi a do fhinduliwa. Ngauri hu kha di vha na mafhungo
manzhi ane a sa athu u tshewa, phindulo ya izwi i do swikiswa nga datumu ya phanda.
U itela u wana mafhungo kwamanani na Mukonanyi wa Tshandukiso wa dzingu lanu
kana Mufarisa Mulanguli wa Vhudavhidzani ha Ngomu, Vho- Sipho Gumbi kha 012
337 2065.
Zwifhinga zwa Tshandukiso [Transformation times]
MANWELEDZO A MULAYOTIBE WA ZHENDEDZI LA
NDANGULO YA NDAKA YA MUVHUSO
[Summary of the state property...]
Mulayotibe wa Zhendedzi la Ndangulo ya Ndaka ya Muvhuso wa mvetomveto wo
swikiswa kha Komiti ya Potifolio ya Mishumo ya Vhathu nga 12 Thafamuhwe
nahone nga murahu wa swikiswa kha khabinete nga 20 Thafamuhwe 2002. Hafhu wo
andadzwa u itela mihumbulo ya vhathu.
Mulayotibe, wo tikedzwa nga Mulandu wa Mabindu, wo tanganedzwa zwavhudi
fhedzi khumbelo ya u talutshedza manwe mafhungo na u vhudzisesa khethekanyo
dzinwe dzi sa pfaliho zwo dzenwa khazwo. TMC i khou shumana na hezwi phanda ha
musi Mulayotibe u tshi swikiswa hafhu kha Khabinete murahuni nga Lambamai 2002.
Musi Khabinete yo tanganedza mvetomveto, mushumo wa u fhedzisela u do
phadaladzwa kha ofisi dzothe dza madzingu u itela vhashumi. Tswikiso i
dodombedzaho ya Mulandu wa Mabindu yo tanganedzwaho i do kovhekaniwa na
tshitafu.
Lwa tshifhinganyana mbonalo nga u pfufhifhadza ya mvetomveto ya Mulayotibe i
nga ndila i tevhelaho:
Ndima 1 na 2 dzi shumana na dzithandavhudzo na zhendedzi. Ndivho dza khamphani
ndi u netshedza madzulo kha khasitama dzayo na u langula ndaka yo tewaho
zwavhudi nahone lwa mbuelo u itela uri hu shumiwe zwavhudi, matshilisano na
mbuelo ya masheleni u itela muvhuso. SPMA i do vha kha vhune ha muvhuso lwa
100%. Mufaramukovhe wayo muthihi hu do vha Ministiri u re na vhudifhinduleli ha
Mishumo ya Vhathu. Minista u do vha mufaramukovhe muhulwane tshifhinga tshothe
nahone mikovhe i nga pfukiselwa kha tshipida tshinwe tsha muvhuso nahone hu na
thendelo ya Phalamennde. Zhendedzi li do shuma nga fhasi ha tsireledzo ya Mulayo
wa Dzikhamphani.
Ndima 3 i shumana na Vhulanguli ha Zhendedzi. Bodo ya vhalanguli vhayo vha do
tholwa nga Minista. Hu tshi tevhedza vhuvhusi havhudi ho tanganelanaho, vhunzhi ha
bodo vhu do vhumbiwa nga vhalanguli vha si vhahulwane. Vhalanguli vhahulwane
vha do vha vhashumi vha khamphani. Mudzulatshidulo u do vhewa u bva kha vhuimo
ya vhalanguli vha si vhahulwane.
Ndima 4 i vhea maga a ndangulo ya masheleni a Zhendedzi. Tsha u thoma li do
tanganedza masheleni o kovhelwaho nga Phalamennde. Li do ita mbuelo u bva kha
mbadeliso ya lwetolweto lwa tshumelo dzo shumiwaho kha dzikhasitama nga
mutengo u tutshelanaho na maraga. Li nga khonavho u wana dzimpho na magavhelo.
Li do ita muvhigo walo wa masheleni zwi tshi tutshelana na PFMA.
Ndima 5 i linga tshifhinga tsha vhuvhambadziwoga tshi todeaho tshine ya do shuma.
Hezwi zwi do tiwa nga Minista. I vhudzisesa thendelo dza vhuimo ha tshumelo kha
dzikhasitama, dzipulane dza Ndangulo ya Ndaka dzavho na uri i do shumisa hani,
arali zwo ralo.
Ndima 6 i shumana na mbetshelo dza u pfukekanya sa zwine SPMA ya do kwamea
kha milayo. Mafhungo a mbeu ya pfuma, u pfikiselwa ha mishumo na zwa vhashumi
zwo katelwa kha iyi ndima.
TANGANANI NA VHANWE VHARANGAPHANDA VHA SIA LA
MUSHUMO
VHULANGULI HA TSHANDUKISO Vho- Lydia Bici
U OLWA HA SPMC Vho- Gugu Mazibuko
NDANGULO YA VHAFARAMIKOVHE Vho- Vuyo Memani
VHUDAVHIDZANI Vho- Lucky Mochalibane
NDANGULO YA KHOMBO Vho- Jeff Moji
Kha mafhungo a tevhelaho, ri do katela vharangaphanda vhothe vha mishumo
U SHANDUKISA MVELELE KHA MUHASHO
[CHANGING THE CULTURE IN THE DEPARTMENT]
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu (DPW) u ndilani yawo ya u dishandukisa u ya kha
bindu liswa line la do vha la vhuimo ha lifhasi kha mbetshelo ya madzulo na ndangulo
ya ndaka yo tewaho nga ndila yo sedzaho dzikhasitama, ngoma-madzula-wovhambwa,
na u humbulela phanda.
Tshithu tsha ndeme kha tshandukiso ndi u tanganedza nzulele ya zwino ya dzangano
na u tola mvelele ya dzangano ya zwino ine ya vha hone. Tsha ndeme tshine tshi
fanaho na tshenetsho ndi u ta mvelele i takalelwaho nga vhashumi, zwine khazwo ha
thomiwa murango une khawo ha bveledzwa u dzhenelela u itela u tshimbidza
dzangano u bva kha mvelele ya zwino u ya kha mvelele ya dzangano i takalelwaho.
Maele a tshivhumbeo o tevhelwa kha u swikelela kha tshipida tsha mvelele ya ngomu
ya Muhasho.
Mbudzisavhathu yo oliwa u itela u linga u fhambana ha mvelele:
??Vhurangaphanda
??Vhudifhinduleli
??Fhulufhelo, u shuma sa tshigwada na u shumisana
??Zwiitwa na kudzudzanyele
??Vhudavhidzani
??U diimisela tshandukiso
??Malamba na thuthuwedzo
??Vhunzani
Minwe mivango yo thomiwa nga u engedza u fhambana ha mishumo, vhupo na
giraidi, zwine zwa netshedza mbonalo inwe kha u saukanya data. Mbudzisavhathu
dzo phadaladzwa nga Ofisi Khulwane na Vhakonanyisi vha Tshandukiso Vha
Mavundu (RTC's) hu na muhumbulo wa u wana phindulo dzi imelelaho lu pfadzaho u
bva kha vhashumi. Naho zwo ralo, phindulo dzo vha dzavhudi nga u angaredza kha
vhupo ha Gauteng, madzingu othe o swikisa phindulo thukhu nahone dzo lenga. Nga
nthani ha zwenezwo phindulo dzi shayaho nahone dzo lengaho u bva kha vhunzhi ha
Madzingu dzi nga fhungudza u thoma u shumiswa ha mawanwa kha NDPW nga
vhupara.
Phindulo dzo saukanyiwa hu tshi tevhedzwa zwipida zwa "Sa-Zwine" na "Zwine-
Zwa-dovha", u itela u wana tshikhala vhukati ha mvelele ya dzangano la DPW ya
zwino na i takalelwaho. Manweledzo a ndeme manzhi a nga sumbedzwa u bva kha
tsaukanyo:
??Vhathu vho fhindulaho vha fhiraho 80% vho tenda uri NDPW i tea u
shanduka nga hu hulu kha masia othe.
??Vhashumi vha fhiraho 80% vha tama u ita mushumo wa vhudi kha
NDPW.
??Vhathu vho fhindulaho vha fhiraho 80% vha na vhupfiwa ha uri mushumo
wavhudi a u pfufhiwi na zwa uri hu tea u vha na ndila nzhi dzine ngadzo
vhathu vha pfufhiwa.
??Vhashumi vha fhiraho 72% vha na vhupfiwa ha uri hu tea u vha na u
dzheniswa havho hunzhi kha ndila ya u dzhia tsheo.
??Vhunzhi ha RTC, hu tshi katelwa na giraidi 7-12 vha toda u vha na u pfiwa
hunzhi kha u dzhiwa ha tsheo.
??86% ya vhalanguli vha ntha vha na vhupfiwa ha uri tshandukiso a i khou
langulwa zwavhudi kha Dzangano.
??75% ya dzangano i na vhupfiwa ha uri hu na muya wa u sa fhulufhela.
??Vhathu vhothe vho fhindulaho vha LTT vha na vhupfiwa ha uri NDPW i
tea u dzhia maga o tanganyelwaho zwavhudi uri i kone u bvelaphanda.
??Vhathu vhothe vho fhindulaho vha LTT vha na vhupfiwa ha uri
vhudavhidzani vhu fhasi vhukati ha vhalanguli na tshitafu.
??Vhathu vha RTC vho fhindulaho vha 75% vha na vhupfiwa ha uri vha toda
thikhedzo nnzhi na thuthuwedzo.
Zwo di tika nga aya mawanwa, themendelo nnzhi dza ndeme dzo bveledzwa. Idzi dzi
do sedzuluswa musi TTT na vhutavhi ha mishumo zwi tshi bvela phanda.
U ola vhumatshelo
[Designing the Future]
Tshandukiso ya Muhasho wa Mishumo ya Vhathu kha u vha murangaphanda wa
vhuimo ha lifhasi kha mbetshelo ya madzulo na ndangulo ya ndaka yo tewaho kha
ndila yo sedzaho dzikhasitama, ngoma-madzula-wo-wambwa na u humbulela phanda
zwo sitirathedzhaidziwa na u sedzulusa ndila ya u ya kha vhumatshelo.
Kha heli fhungo Muhasho wo hwesa mirado vha Tshigwada tsha U Shuma tsha
Tshandukiso uri tshi linge na u sedzulusesa zwipida zwo fhambanaho na mishumo
zwi tutshelanaho na ndila ya tshandukiso.
Vho fhandekanyelwa kha vhutavhi ha mishumo. Mishumo na Vhudifhinduleli zwi no
do shumiwa nga vhutavhi ha mishumo ndi zwi tevhelaho:
MULANDU WA BINDU [BUSINESS CASE]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u bveledzisa
mulandu wa bindu vhune ha shumbedzisa uri DPW i khou shanduka hani ndi Vho-
Zingi Ntsaluba.
Ulu lutavhi lwa mushumo lu sedzulusa mimodele ya bindu ya zwino na ine ya nga
vha hone matshelo nahone lwa linga nga vhudalo mihumbulo yo fhambananaho. Lu
bveledzisa mimodele ya masheleni na minwe yothe u itela u swikisa mulandu wo
tandavhuwaho u re khakagala u itela tshandukiso i no khou humbulwa nga ha uri
Muhasho muswa u tea u shuma hani tshifhingani tshi daho.
Khwathisedzo dza mulandu wa bindu dzi swikiswa kha TTT, TMC na MANCO
U OLWA HA SPMA [SPMA DESIGN]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u ola modele wa
bindu wa SPMA ndi Vho- Gugu Mazibuko.
Ulu lutavhi lwa mushumo lu bveledza sitirathedzhi, mushumo, mushumo muhulwane
na modele wa bindu u itela SPMA
U OLWA NGA HUSWA HA DPW
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhunduleli ha u ola modele
wa bindu muswa wa Muhasho ndi Vho- Bongani More.
Ulu lutavhi lwa mushumo lu do bveledza mushumo muswa, mishumo muhilwane na
tshivhumbeo tsha dzangano tsha Muhasho muswa, murahu ha musi SPMA yo no
thomiwa. Izwi zwi do katelwa kha mbekanyamushumo dza zwino dzi no khou
shumiwa nga Muhasho dzi sa do katelwaho kha SPMA.
MULAYO MUSWA [NEW LEGISLATION]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u bveledzisa
mulayo muswa ure phanda ha Phalamennde hu na muhumbulo wa tu shandukisa
Muhasho ndi Vho- Bernice Africa.
Ulu lutavhi lwa mushumo lwo vha lu tshi khou sedzulususa yothe milayo i re hone ine
ya nga kwamea. Hafhu lu khou vhumba mulayo muswa wa u konisa muhasho uri u
shandukela kha dzangano liswa.
NDANGULO YA TSHANDUKISO [ CHANGE MANAGEMENT]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u langula ndila
ya ndangulo ya tshandukiso ndi Vho- Lydia Bici.
Ulu lutavhi lwa mushumo lu khou shumana na u ta kuvhonele na kuhumbulele kwa
vhashumi na u ndisa ndila ya u vha thusedza kha u shumana na dzimbilahelo na
mafhungo.
NDANGULO YA VHAFARAMIKOVHE [STAKEHOLDER MANAGEMENT]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u langula
vhafaramikovhe ndi Vho- Vuyo Memani.
Ulu lutavhi lwa mushumo ndi lwa kha u davhidzana na Mihasho i re khasithama dza
muhasho na vhanwe vhafaramikovhe vha nnda u vha dzudza vha tshi divha nga ha
ndila na uri vha do vhuelwa hani. Vho no fara therisano dzi si dza tshiofisi na Mulangi
Muhulwane nahone vha khou netshedza mihumbulo nga ha muolo na mulandu wa
bindu.
NDANGULO YA MBUMBANO [UNION MANAGEMENT]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha vhudavhidzani
na u vhutumani na dzimbumbano ndi Vho-Langa Dhlomo.
Ulu lutavhi lwa mushumo lwo thoma therisno na mbumbano dza vhashumi nahone lu
do bvelaphanda na u ambedzana nadzo malugana na tsheo yo dzhiwaho nga PSCBC.
Mbumbano dza vhashumi dzo humbela vhuimeleli ho fhelelaho kha mulandu wa
bindu. Izwi zwi do thomiwa zwenezwino.
NDANGULO YA KHOMBO [RISK MANAGEMENT]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u tola na u
langula khombo ndi Vho- Jeff Moli
Ulu lutavhi lwa mushumo lu khou shumana na u monithara matshimbidzele othe u
itela u ta zwine zwa nga khakhea na uri kana zwi kha thivhelwa hani kana u
fhungudza zwivhi zwazwo kha matshimbidzele. Ulu lutavhi lu khou bveledzisa
dzudzanyo ya ndangulo ya khombo u itela dzangano.
VHUDAVHIDZANI [COMMUNICATION]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha vhudavhidzani
na vhutumani nga ngomu na nga nnda ndi Vho- Lucky Machalibane.
Ulu lutavhi lwa mushumo lu khou ya phanda na u swikisa milaedza na mafhungo kha
vhashumi na vhafaramikovhe u vha dzudza vha tshi divha musi tshandukiso i tshi
khou bvelela na u vha nea tshifhinga tsha u shelamulenzhe na u nea mihumbulo kha
matshimbidzele. Vhakonanyi vha Tshandukiso vha Madzingu vho no tholiwa kha
dzingu linwe na linwe u itela u thusa kha u phadaladzwa ha mafhungo na u wana
mihumbulo i bvaho kha vhashumi.
Mulanguli Muhulwane wa Vhudavhidzani tshifhinga tshothe u do ita matano a
magondoni u itela u vhona uri vhashumi vha khou didzhenisa kha matshimbidzele.
Mafhungo a no khou bvelaphanda nga ha tshandukiso a do andadzwa nwedzi munwe
na munwe kha WORXNEWS. Iyi i do vha nga Luisimane naho zwo ralo, linwalo ili li
do vha hone kha website ya Muhasho nga nyambo dzinwe dzothe dza tshiofisi u bva
nga 20 May 2002.
ZWA VHASHUMI [HUMAN RESOURCES]
Murangaphanda wa lutavhi lwa mushumo lu re na vhudifhinduleli ha u konanya na u
langula zwa vhashumi zwa zwino na tshifhinga tshi daho wa SPMA na DPW ntswa
ndi Vho- Langa Dhlomo. Lutavhi ulu lwa mushumo lu shumana na mafhungo othe a
mulayo na tshitafu malugana na vhashumi vha Muhasho. Lu vhukati na u vhumba
dzudzanyo ya u pfuluwa ha tshitafu, matshilisano na mbuelo. Lu khou tandavhudza
thaluso ya mushumo, u bveledza kutholele na matshimbidzele a tshitafu u itela
mbumbo ntswa.
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu
Vhurangeli ha thikhedzo ya ekonomi ya vharema ho
tanganedzwa
[Black economic empowerment Initiative recognised]
Muhasho wa Mishumo ya Vhathu nga Mbekanyamushumo yawo ya Ndondolo na u
Vhuedzedza (RAMP) wo dzhia pfufho ya Tsedzuluso ya Ndangulo ya Phurofesheni
nga nthani ha vhurangeli ha thikhedzo ya ekonomi ya vharema hawo.
RAMP ndi vhurangeli ha ndugiselo ho thomiwaho nga Muhasho u itela u disa
vhafariwa kha maimela a mushumo a tanganedzeaho. Thandela iyi yo thomiwa nga
1999 nahone khonthiraka dzi duraho u fhira R1.4 bilioni dzo newa SMEs.
Muhasho wa Tshumelo dza Ndulamiso wo vhuelwa vhukuma fhasi ha iyi
mbekanyamushumo, hu na vhafariwa vha 179 vho no di shumiwaho navho.
Mvelelaphanda ya iyi mbekanyamushumo yo swikisa kha uri i pfukiselisevho na kha
minwe mihasho ya malo.
U bva tshe RAMP ya thomiwa yo no shuma mushumo wa ndeme kha thikhedzo ya
ekonomi ya vharema ya muvhuso. U swika zwino, hanefha kha 71% ya ndeme ya
khonthiraka yo netshedzwa khwathisedzo ya pulane ya Bindu (ABE).
PMR i tanganedza na u tamela mashudu muvhuso, tanganelano na zwiiswa zwi si zwa
muvhuso (NGO's) nga thikhedzo ya ekonomi ya vharema yavho na vhurangeli ha u
alusela ntha matshilisano. -nga Kgomotso Tlhomelang
Caption
Mulanguli Muhulwane Vho- Tami Sokutu vho avhelwa pfufho ya PWR nga CEO wa
PMR magazine Vho- Barbara Wood.
WINDOWS 2000 I BVELA KHAGALA
U thoma u shuma ha thandela ya windows 2000 ho thoma hu tshi tevhela u avhelwa
ha laisentsi ya tserekano, zwi imeli na sofuthiweya ya zwitshili. Tsheo ya u thoma u
shumisa Windows 2000 yo itiswa nga zwiitisi zwi tevhelaho:
??Banyan Vines sa sisteme i shumisaho tserekano kha Muhasho yo do
fhirelwa nga tshifhinga.
??Thikhedzo ya Banyan a i tshena mushumo.
??Dzisevasi dzo engedza tshipida tsha disiki zwine zwa itisa uri sisteme ine
ya khou shuma i we tshifhinga tshothe.
??Seva hadiweya ndi ya kale nahone i kundelwa lunzhi.
??Beyond Mali a i na vhukoni nahone a i ho tshifhingani.
Dziseva dza Windows 2000 dzi do vha na tshipida tsha disiki tshinzhi u pfirisa
seva ya Banyan ya zwino. I do vha sofutiweya i lwaho na zwitshili ya
tshifhinga tshothe hu tshi katelwa na sisteme ya u posa i shumiswaho kha
dziseva dzenedzo.
Thandela ya u shuma ha windows 2000 yo thoma nga 15 Lambamai nahone i
khou lavhalelwa u fhedzwa nga Tshimbedzi 2002. Ndivho khulwane ya iyi
thandela ndi u tumekanya mushumi munwe na munwe na deskithopho ya
khompuyutha, kha Windows 2000 ndi MS Outlook. Tshisumba mashumisele
tsha mushumisi tshi do phadaladzwa musi u dzheniswa ho no thoma kha ofisi
yanu. Diresi yanu ya Email i do shandukela kha tshivhumbeo tshiswa tshine
tsha do vha tsho di tika kha tsha u thoma.
Tshanduko, nga vhuvha hayo i na khonadzeo ya u disa ndado na u tshuwa.
Arali vha nga di wana vha tshi khou toda manwe mafhufho vha humbelwa u
kwamana na Tshipida tsha IT.
HO THOLWA ZHENDEDZI LA LWENDO LA MAGIC
[ MAGIC TRAVEL AGENCY APPOINTED]
Muhasho wo thola zhendedzi la lwendo liswa la u ima vhuimoni ha Rennies
Travel, line khonthiraka yalo i fhelelwa nga tshifhinga nga March 2002.
Magic Travel
Li na khonthiraka na muhasho lwa tshifhinga tsha minwaha mivhili, ya u fara
nzudzanyo dzothe dza lwendo, hu tshi katelwa na madzulo na u buka thikhikhi
dza mabupo. Zwine zwa sa fane na zwa Rennies ye ya vha i tshi shumela
nduni, Magic Travel i nga wanala kha: No 467 Church St. Arcadia.
U itela u buka kha vha Kwamane na:
Vho- Aysha Jogee
Tel: (012) 341 4207
Fax: (012) 341 3444
Caption
Ho sala: Vho- Seth Mthombeni, Vho- Aysha Jogee na Vho- Rika Sprang.
PHINDULO DZAVHO NGA HA FHUNGO LA U THOMA LA Q$A [YOUR
FEEDBACK ON OUR FIRST ISSUE OFQ&A]
Ri livhuwa vhashumi vhothe vhe vha bvisa mbilahelo dzavho na mbudziso nga ha
matshimbidzele a Tshandukiso vha tshi khou shumisa Bogisi la Mihumbulo ya
Tshitafu na Garata dza Poso dzi re hone kha Ofisi ya Dzingu inwe na inwe na Ofisi
Khulwane. U shela havho mulenzhe hu do thusa Muhasho kha u langula na u pfesesa
mbilahelo dzavho na mbudziso. Ri vha humbela uri vha dzudze vhudavhidzani vhu
tshi khou tshimbila.
Kuitele kwa vhudavhidzani kwo dzudzanyiwa u itela uri hu bveledziswe
fhulufhedziso la vhudavhidzano la u vhona uri vhudavhidzani vhu bvelephanda
masiani othe. Nga nnda ha phindulo dzavho zwi ri isa siani lithihi.
Kha aya mafhungo, Mulanguli Muhulwane, Vho-Tami Sokutu nga kha thuso ya
Tshigwada tsha Tshandukiso vha vhigela murahu nga ha thoho nnzhi dze vha pfa
unga ndi zwa ndeme uri dzi ambiwe nga hadzo. Mashudu mavhi ri nga si kone u nea
phindulo kha mbudziso dzothe dzo vhudziswaho, fhedzi vha sedze manwalo a
tshifhingani tshi daho hune ra do bvelwaphanda na u amba nga mafhungo ane a vha a
ndeme kha vhone.
1. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza [This is what you told us]
Hu na ndado nga u angaredza vhukatini ha vhashumi vha Muhasho wa
Mishumo ya Vhathu ya uri mafhulufhedziso o itwa tshifhingani tsho fhiraho
fhedzi a huna mvelaphanda nnzhi yo itwaho. Nga u ralo ndi ngani izwi zwi
tshi nga vha na inwe phambano?
Phindulo yashu...... Our response... Komiti ya Vhalanguli ya Ntha
(TMC), Tshigwada tsho Vhetshelwaho Tshandukiso (TTT), Vhalanguli Vha
Madzingu na Vhakonanyi Vha Tshandukiso vha Madzingu vha do ri
tshifhinga tshothe vha nea vhutanzi nga ha mvelaphanda yo swikelwaho.
2. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Vhanwe vhashumi vha humbula uri tshandukiso ya zwino i a dura nahone a i
na ndeme
Phindulo yashu...... Mafhungo a vhubindudzi a SPMA a do vhudzwa
vhashumi vhothe. Vha do kona u pfesesa zwenezwino mutengo wa mbuelo
dza SPMA. Muhasho a una zwine wa nga ita fhedzi tshandukiso i tea u
bvelaphanda arali muhasho u tshi toda u bvelaphanda.
3. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Vhanwe vhashumi vha khou vhilaela nga maneto a tshandukiso, vha amba
zwauri Muhasho wo vha kha tshandukiso u bva 1996 fhedzi a hu athu u vha na
mvelelo.
Phindulo yashu...... SPMA wo dzhia ngudo dzothe u bva kha nyito dza
tshandukiso dzo fhiraho nahone zwi khou langiwa lwo khwathaho u itela uri
zwi bvelephanda na vhashumi vhothe vha re hone.
4 Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Vhashumi vhanzhi a vha fhulufheli vhalanguli vhavho. Sa zwenezwo,
Muhasho u so ngo shumisa Vhalanguli vha Madzingu fhedzi sa zwone zwiko
zwa vhutanzi malugana na nyito dza tshandukiso.
Phindulo yashu...... Muhasho wo thoma thumekanyo ya zwiimiswa u itela
uri mafhungo a elele u bva masia othe. Mulanguli Muhulwane wa
Vhudavhidzani, a tshi thuswa nga RTC u do langa u elela ha mafhungo u ya
kha mushumi munwe na munwe.
5. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Hu na thodea ya u thoma Tshigwada tsha Ndangulo ya Tshandukiso ngauri
zwililo zwa vhathu zwi khou thoma u bvelela nahone zwa zwino a zwi langiwi
nga ndila yo teaho.
Phindulo yashu...... Tshigwada tsha Ndangulo ya Tshandukiso tsho
thomiwa fhasi ha vhulanguli ha Vho- Lydia Bici. Mishumo yatsho i do
kovhekaniwa na vhashumi vhothe.
6. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Nyito ya Tshandukiso i khou fanyiswa na u fhungudzwa ha vhashumi na u
tsitselwa fhasi ha mbalo ya vhashumi, zwauri Muhasho wo sumbedzisa uri
vhashumi vha Muhasho vho dalesa.
Phindulo yashu...... Iyi a si ngoho. Tshandukiso ya Muhasho I fhira
mishumo zwayo. Ndi ndila na maitele ane Muhasho wa shumisa zwone kha u
netshedza tshumelo dzi todeaho hothe nnda na ngomu. Uri mushumo na zwine
zwa shumiwa zwa kwamea, a huna tsheo yo no dzhiwaho malugana na
mafhungo a u pfuluswa sa vhunga kushumele ku kha diambedzaniwa na u
dzudzanyiwa. Musi nyambedzano dzi tshi tou fhela, izwi zwi do divhadziwa
vhashumi vhothe.
7. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Hu tea u vha na manwe matano a magondoni a u amba nga ha bono, thumo na
ndivho dza SPMA.
Phindulo yashu...... Izwi ndi kale zwi tshi khou bvelela nga kha ndila dza
vhudavhidzani hu tshi katelwa WORXNEWS, dziphamufulete na zwipitshi.
8. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Zwi re ngomu kha vhudavhidzani hashu zwi tea u vha vho kha dzinwe
nyambo dza tshiofisi.
Phindulo yashu...... Izwi zwi do itwa. Nyambedzano dzothe tshifhingani
tshidaho dzi do vha kha nyambo dzothe dza tshiofisi.
9. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Hu na ndila dza vhugudisi ha vhashumi vhane vha khou pfulutshela kha
SPMA? Ngoho hu tea u vha na phambano ya vhukoni vhukati ha vhukoni
vhune vhashumi vha vha naho zwino na uho hune ha khou todea kha SPMA.
Phindulo yashu...... Khethekanyo ya Zwa Vhashumi i do bveledzisa ndila ya
vhugudisi. Musi zwo no tendelwa zwi do newa vhashumi vhothe.
10. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Muhasho u khou swikisa milaedza yo fhambanaho - musi u tshi khou amba
nga ha vhashumi vha tshi khou vha ndaka ya vhukhwine, a i nei dzibazari
vhashumi vhayo uri vha khwinise mabudo avho u itela mveledziso dzavho na
Muhasho.
Phindulo yashu...... Izwi a si ngoho ngauri Muhasho u na dzibazari dzine
dza vha dzo vuleaho kha vhashumi vhawo vhothe. Arali vha tshi toda vhunwe
vhutanzi kha vha kwame Ofisi ya Zwa Vhashumi kana Ofisi Khulwane.
11. Izwi ndi zwe vhone vha ri vhudza......
Ndi ifhio ndila ine ya do shumiswa kha u pfulusela vhashumi kha SPMA?
Zwithu zwa ndeme zwi ngaho lushaka, mbeu, ndinganyiso, vhukoni na
vhutsila zwi do sedziwa naa?
Phindulo yashu...... Muhasho u do tevhedza milayo yothe u fana na Mulayo
wa Ndinganyiso, Mulayo wa Mveledziso ya Vhutsila na minwevho.
Fhulufhedziso lashu la vhudavhidzani......
[ Our communication promise...]
"Vhurangaphanda, vhulanguli na tshigwada tsha tshandukiso vho diimisela u
thusa mushumi munwe na munwe wa Muhasho kha u pfesesa bono, ndivho na
thodea dza mashumele. Ro diimisela kha u vhona uri mushumi munwe na
munwe a shelemulenzhe lwa ndeme kha u swikelela thodea dza Muhasho. Ndi
nga izwi zwiitisi zwine zwa do ita uri mushumeli mune na munwe a dzule a
tshi khou divha na u didzhenisa kha pulane dza Muhasho na mvelaphanda. Ri
do dovha hafhu ra talutshedza uri izwi zwi amba mini kha vhashumi,
dzhikhasitama na vhathu vhothe'. - Vho- Tami Sokutu, Mulanguli
Muhulwane, Muhasho wa Mishumo ya Vhathu.
KILABA YA MUTAKALO YA MILENIAMU I A THOMA
[MILLENIUM HEALTH CLUB TAKES OFF]
Dzothe tshaka dzine dza vha na dzangalelo kha mutakalo dzi tea u wana
zwiliwa zwadzo kha Kilaba ya Ndaulo ya Nndyo na Mutakalo (HDMC) ine ya
divheavho nga uri Kilaba ya Mutakalo ya Mileniamu, i humbula u thusa
vhashumi kha u fhungudza tshileme na u khwinisa mutakalo wavho.
Uya nga mudzudzanyi, Mufumakadzi Vho- Elma Scheepers, mirado ya kilaba
vha do shela mulenzhe kha nyito dzi ngaho aerobiki na mitambo nga
tshifhinga tsha awara dza zwiliwa zwa masiari. Hu do vha vho na nyambo dza
tshifhingani tsha tshiswitulo hune mirado vha do tutuwedzwa u fhungudza
itsho tshileme tshi sa todeiho na u kovhekana vhutanzi hu tshi katelwa maga a
dzhiwaho nga ha uri ri fhungudza hani tshileme u itela u tshila vhutshilo ho
takalaho. U itela u sedzulusa mbuelo, zwishumiswa zwi do vha hone kha
mirado u itela u kala tshikalo tshavho.
Kilaba yo tangana luthihi nga Phando 2002, fhedzi nga nthani ha u dala ha
mishumo kha vhanwe mirado (ndugiselo ya u fhela ha nwaha wa
muvhalelano) zwo vha kondela uri vha tangane. Sa zwenezwo kilaba i khou
lavhelela u bvelaphanda na mishumo yayo tshifhingani tshi daho.
Nga Kgomotso Tlhomelang
Khoniferentse ya SMS i shumana na thodea dza
Tshandukiso
[SMS Conference Tackles Transformation Challenges]
-Nga Vho- Lucky Mochalibane
Nga la 14 na 15 Thafamuhwe 2002, vhalanguli vhahulwane vha fumuthihi vha
bvaho kha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu hu tshi katelwa na Mulangi
Muhulwane wa Zwa Vhashumi, Vho- Langa Dlomo, vho dzhenela mutangano
wa maduvha mavhili wa u thoma wa Khoniferentsi ya Tshumelo dza
Vhalanguli Vhahulwane wa Nwaha nga Nwaha ngei Sentharani ya Mitangano
ya Dzitshaka, Durban.
Khoniferentse yo vha yo dzudzanywa nga Muhasho wa Tshumelo dza Vhathu
na Ndaulo sa tshipida tsha ndingo dza muvhuso dzi no khou bvelaphanda u
itela u shandukisa tshumelo ya vhathu na u bveledza vhukoni ha tshumelo ya
Zwa Vhashumi, hu tshi katelwa na vhulanguli vhuhulwane.
Tshumelo ya vhulanguli vhuhulwane yo thomiwa nga la 1 Phando 2001, yo
livha kha u kunga, u vhulunga na u bveledza vhalanguli vhahulwane vha re na
vhukoni na dziphurofesheni kha tshumelo ya vhathu. Tshumelo ya vhulanguli
vhuhulwane i vhona vhurangaphanda, vhutumbuli na vhukoni sa
"zwishumiswa zwa ndeme kha u tshimbidza tshumelo ya vhathu nga u
tavhanya u bva kha mbekanyamaitele ya u thoma u shuma".
Inwe ya ndivho dza ndeme dza Tshumelo ya Vhulanguli Vhuhulwane ndi u
katela mikhwa ya phurofesheni kha ndisedzo ya tshumelo na u tutuwedza
bono la tshiimo tsha mveledziso.
Tshandukiso ya zwino kha Muhasho wa Mishumo ya Vhathu I nga sedzwa yo
livhiswa kha mutheo wa ndivho dzo tandavhuwaho dzine dza bulwa kha
tshandukiso nyangaredzi ya tshumelo ya vhathu, nga maanda ho livhiswa kha
mveledziso ya vhurangaphanda, u thomiwa ha mbekanyamaitele na ndisedzo
ya tshumelo i sa duriho.
Vha tshi khou amba khoniferentsini zwiambi zwo fhambanaho hu tshi katelwa
Minista wa Tshumelo ya Vhathu na Ndaulo, Mufumakadzi Vho- Geraldine
Fraser-Moleketi, Mulangi Muhulwane wa Tshiimiswa tsha Mveledziso ya
Vhulanguli ya Afrika Tshipembe, Phurofesa Job Mokgoro na vhueni ho
tanganelano na vha bva mashango davha.
Kha tshipitshi, khamusi zwine zwa elana na nyimele yashu kha Mishumo ya
Vhathu, Muofisiri wa Khorotshitumbe Muhulwane wa Vhufhufhi ha Afrika
Tshipembe, Vho- Andre Viljoen, vho thusana na vhaimeleli vha 250 nga ha
ngudo ya thaidzo malugana na u shandukisa mbuelo ya Vhufhufhi, u bva kha
ndozwo, ho thoma u vha vhubindudzini vhune kha nwaha wa muvhalelano u
daho ya do thoma u vha khwine.
Vho- Arvind Kumar, vho imelela mashango a India a Andhra Pradesh. Vho
amba nga muvhuso wavho kha u dzhia liga la uyu muvhuso kha u thoma zwa
elekitironi (e-government) sa ndila ya u khwinisa ndisedzo ya tshumelo. U
redzhistara nyimele ya mbebo na dzimpfu, mithelo, vhune ha mavu na
ndangulo ya mikano ndi dzinwe dza tsumbo nnzhi dza tshumelo dzine zwino
dza khou itwa nga elekitironi. Maipfi o tevhedzwa nga Vho- Joan Mccalla vhe
vha vha vho imelelaho vundu la Canada la Ontario.
Muvhuso wa Afrika Tshipembe wo vhulunga R6 bilioni kha thekhinolodzhi ya
vhudavhidzani hu tshi humbuliwa uri izwi zwi do disedza vhukoni fhedzi
vhulanguli vhuhulwane ho lenga u disendeka kha zwivhuya zwo diswaho nga
thekhinolodzhi. Hu tshi gungula Vhominista Frazer-Moleketi.
Mafheleloni a khoniferentsi, vhurumelwa ho fara lwendo nga basi ha livha
zwikolobulasini zwa Devhula ha Durban, hu tshi katelwa Phoenix na Inanda u
endela vhupo ha ifa. Vhukatini ha vhunwe vhupo ho dalelwaho ho vha nndu
yo vusuludzwaho ya u kandisa ye Mahatma Gandhi a thoma u andadza khayo.
The Indian Opinion, masalela a tshikolo tshe a fhata khathihi na Tshikolo
Tshihulwane tsha Ohlange he Muphuresidennde wa kale Vho- Mandela vha
khetha hone kha khetho dza 1994.
Livhida la Vhodokotela John Langalibalele Dube, munwe wa vhokhotsi vho
tumbulaho African National Congress, li wanala ngomu ha Tshikolo tsha Ntha
tsha Ohlange.
Caption
Vhanwe vhalanguli vhahulwe vha bvaho kha muhasho vho dzhenela
khoniferentsi
VHALANGULI VHA PHENDELASHANGO YA
VHUBVADUVHA VHA A TANGANA
[EAST COAST MANAGERS MEET]
Mulanguli wa Vhupo ha Ofisi ya Phendelashango ya Vhubvaduvha ya
Muhasho, Vho- Wellington Ngcobo vho dzudzanya tshigwada tsha
maduvha mavhili - ndowendowe ya u fhata nga 17 - 18 Thafamuhwe
2002 ngei hodelani ya Margate kha Phendelashongo ya Tshipembe ya
Durban. Ndivho khulwane ya ndowendowe ya u fhata tshigwada ho
vha u nea - tshifhinga thoho dza zwigwada vha 40 tsha u tangana nga
nama sa vhunga vha tshi shuma kule na kule zwi tshi konda uri vha
tangane. Nga tshifhinga tsha u fhata tshigwada, ho vha na u nea
zwipitshi hunzhi, zwa tevhelwa nga u shuma sa tshigwada kha thoho
nnzhi dzi takadzaho dza u fhambana. Hu tshi bvelwaphanda vhalangi
vha madzingu vho newa tshifhinga tsha u nea zwipitshi nga ha
dzikhaedu na zwe vha bveledza kha nwaha wa muvhalelano wo
fhiraho. Vho humbelwa hafhu u ita dzithandela u itela nwaha wa
muvhalelano u daho.
Nyito ya u mvusuludzo ya Zwa Vhashumi (HR) I bvela
phanda
[Human Resources HR restructuring process on track]
Mulanguli Muhulwane wa Zwa Vhashumi vho fara wekishopo ya sitirathedzhiki nga
la 26 - 28 Luhuhi 2002 ngei Klein Kariba, Warmbaths kha la Pretoria. Vhalanguli vha
Zwa Vhazhumi vhothe u bva Ofisini Khulwane na kha madzingu vho dzhenela iyi
wekishopho.
Ndivho khulwane dza wekishopo ya vhupulani ha sitirathedzhiki dzo vha:
??U sedzulusa nyimele ya Muhasho ine ngomu hayo Zwa Vhashumi zwa
khou shuma na u elana na ndivho na mbonalo ya Muhasho.
??U sedzulusa thodea dza zwino na dza tshifhinga tshi daho dza Muhasho
muswa na Zhendedzi la Ndaulo ya Ndaka ya Muvhuso na Muhasho liswa
(ZNNM) u itela u dzudzanyulula mishumo mihulwane ya Zwa Vhashumi.
??U bveledza pulane nyangaredzi ya kushumele u itela u thomiwa ha pulane
ya sitirathedzhiki ya kushumele.
Mvelelo dza idzi tsedzuluso dzo sumbedzisa uri ndi zwa ndeme uri Mulanguli
Muhulwane wa Zwa Vhashumi a vhe na vhanwe Vhalanguli nga fhasi hawe vhane
vha vha vha: Ndaulo ya Zwa Vhashumi, Mveledziso ya Zwa Vhashumi, Vhupulani na
Vhutholi ha Zwa Vhashumi na Vhushaka Vhukati ha Vhashumi vha Zwa Vhashumi.
Tshivhumbeo tshi fanaho na tsha Ofisi Khulwane tshi khou wanala Ofisini inwe na
inwe ya dzingu he zwiimo zwa vhulanguli ha Zwa Vhashumi zwa sikiwa.
Maitele a uri izwo zwivhumbeo zwi dowelee o ambiwa na u tendelaniwa tshifhingani
tsha wekishopho. Zwo dovha hafhu zwa sedzuluseswa nga Komiti ya Mvusuludzo ya
Zwa Vhashumi. Nga murahu ha u dowedza mbumbo, hu tshi khou dzhielwa ntha
vhukoni vhune ha khou todea u itela tshikhala tshinwe na tshinwe na thodea, ho vha
hu na zwinwe zwikhala zwa 32 zwine zwa khou tea u dadzwa nga maanda kha
madzingu. Ho vha na vhashumi vha 24 vho vhewaho kha mutevhe wa vha si na
zwikhala.
Zwa zwino huna vhashumi vha 11 vha kwameaho vhe vha kona u vhewa zwavhudi
ngomu kha Muhasho, vha tahe vho sudzuluselwa kha Zwa Vhashumi nahone hu na
vhanwe vhane vha kha di tea u vhewa hafhu. Zwi amba uri ri na mbalo khulwane ya
zwikhala u fhira mbalo ya vhashumi vho kwameaho.
Ri pfa ro takala musi ri tshi vhiga uri nyito ya mvusuludzo ya Zwa Vhashumi i khou
bvelaphanda u ya nga pulane ya kushumele yo tendelaniwaho. Ro kovhana uvhu
vhutanzi na madzangano a Vhashumi nahone vha khou tikedza aya mashumele ane a
khou tevhedzwa nga vhudalo. Ro itavho ndingo dza u thoma u divhadza zwine zwa
khou bvelela vhashumi vhashu vhothe nga ha kushumele na u shumana na zwililo zwa
vhashumi nga muthihi nga muthihi. - nga Vho- Lungile Fakazi.
Sisiteme ya Ndangulo ya Kushumele
[Performance Management System]
Nwedzi wa Thafamuhwe ndi tshifhinga tsha nwaha hune vhashumi vhothe vha tea u
gaganyiwa kana u tolwa u itela u wana kushumele kwavho nga u angaredza. Idzi tholo
dzi rangelwa nga tsedzuluso dza kushumele na u tea u khwinisa arali zwo tea.
Ri tshi ya nga Sisteme ya Ndaulo ya Kushumele arali mushumi a si khou kona u
swikelela fhethu ho tiwaho kana zwibveledzwa sa zwo tendelaniwaho kha pulane ya
kushumele, hu tea u dzhenwa kha thendelano ya pulane ya khwiniso ya kushumele na
mushumi. Pulane ya khwiniso i tea u bula tshidzo ya tshaedzo ya kushumele,
vhukando vhune ha do dzhiwa nga mushumi na mulavhelesi wawe ha tshanduko dzo
lavhelelwaho.
Arali mushumi o kona u fhirisa he a lavhelelwa hone, mulayo u vhetshela u newa ha
zwifhiwa, zwi fanaho na Zwifhiwa zwa Vhukoni. Vhalavhelesi vha tea u sedza nga
ndila ya vhulenda, vhudifhinduleli na lu fhataho musi vha tshi tola vhashumi, nga
maanda hune vhashumi vha tewa nga zwifhiwa.
Hu do todiwa u bva kha Mulavhelesi munwe na munwe u sumbedzisa Mvelelo dze
mushumi a kona u dziswikela sa zwe zwa sumbedziswa kha pulane ya kushumele ya
mushumi (Vhalanguli Vhahulwane) kana pulane ya kushumele (levele 1 - 12)
Tholo i nga dovha ya shumiswa u ta khwathisedzo, nyengedzedzo ya vha u kha di vha
kha ndingo, vhugudisi ha mushumi na thodea dza mveledziso, u swikela kha
tshifhinga, mveledziso ya budo khathihi na u fhelelwa nga mushumo ho sedzwa u sa
bveledza zwo lavhelelwaho kana u sa vha na vhukoni. Tshifhingani tshidaho, mvelelo
dza tholo ya kushumele dzi do shumiswa u sedza nyaluso kha vhuimo ha vhashumi
khathihi na nyaluwo ya malamba (tsumbo - nyengedzedzo ya gumo la muholo la
kale)
Vhalanguli kana vhalavhelesi vha humbelwa u didowedza na mbetshelo dza sisteme
ya milayo. Mbudziso dzi nga rumelwa kha zwigwada Zwa Vhashumi kha madzingu
apo kana Mulanguli wa Zwa Vhashumi Ofisini Khulwane. Vhathu vhane vha tea u
kwamiwa ndi Vho- Marobe kana Vho- Willem kha nomboro ya muhala ya (012) 337
2674. Hu do vha na zwinwe zwifhinga zwa vhugudisi na vhudavhidzani nga ha
sisteme u itela vhothe vhalavhelesi na vhashumi.
Nga Vho- Kedirang Oagile
This HR page will brecome a permnent feature in Worxnews..........
Ili siatari la Zwa Vhashumi li do vha siatari la tshothe kha WorxNEWS.
Vhalanguli Vhahulwane vha Zwa Vhashumi vha do vha vha tshi khou netshedza
manwalwa nwedzi munwe na munwe. Vha do dzhiya vhudifhinduleli hothe ha
zwi re ngomu u itela u dzula vha tshi divhadza vhashumi nga ha nyito dza Zwa
Vhashumi.
U TAMBUDZWA LWA VHUDZEKANI A ZWO NGO
TENDELWA KHA MUHASHO
[NO ROOM FOR SEXUAL HARASSMENT IN THE
DEPARTMENT]
U tambudzwa lwa vhudzekani ndi vhugevhega
Tshipondwa tsha zwa vhudzekani u na pfanelo ya u vula milandu yo fhambanaho ya
vhugevhenga na kana khathulo ya vhadzulapo o zwi livhisa kha muhumbulelwa
nahone milayo ya Muhasho a i fhungudzi aya maanda. Zwi kha di vha vhufhinduleli
havho ha u fhelisa u tambidzwa lwa vhudzekani kha Muhasho.
Uya nga mulayo wa Muhasho, u tambudzwa lwa vhudzekani zwi tandavhudzwa sa
zwi sa todei, zwi sa tanganedzwi na vhudifari lwa tshivhili kana lwa mulomo zwi
elanaho na vhudzekani zwine zwa sitendelwe zwi swikisaho kha u sa digeda, zwi na
mvelele kha tshirunzi tsha mupondiwa nahone zwi na u thithisa mushumoni wawe.
Mbekanyamaitele ya U Tambudzwa lwa Vhudzekani ya Muhasho i bula uri a zwo
ngo tendelwa uri mushumi ufhio na ufhio wa munna kana wa mufumakadzi a difare
nga ndila i livhisaho kha zwiito zwa u tambudza lwa vhudzekani.
Mushumeli munwe na munwe u na pfanelo ya u shuma kha vhupo vhu si na
khethululo na vhudifari vhune ha nga dzhiwa sa vhu thithisaho, hu tshi katelwa na u
tambudza lwa vhudzekani. Muthu munwe na munwe ane a khou didzhenisa kha izwo
zwiito o tewa nga ndatiso, khaidzo na u pandelwa.
Phambano ya mvelele i kondisela vhashumi uri vha pfesese uri ndi mini zwi
vhumbaho vhudifari vhu tendeleaho kha munwe. Ngauralo u ya nga Mbekanyamaitele
ya Lushaka ya Mbeu, arali muthu a re na vhudifhinduleli a shumisa maanda awe lu si
lwa mulayo nga u tutuwedza nyimele dza vhashumi vhanwe kha vhanwe, izwi ndi u
tambudza lwa vhudzekani. Tsumbo, u hanela mushumi ndila ya u tolwa u itela u
aluswa kha vhuimo nga nnda ha musi vha tshi nga mu itela "zwivhuya" u
bvelaphanda musi vhudifari ha vhudzekani kana vhukhakhi vhu sa todeiho u fana na
miswaswo ya vhudabadaba i elanaho na vhudzekani, matamba, vhupfiwa vhu so ngo
daho, u kwama lu sa tanganedzeiho, izwi na zwone ndi u tambudza lwa vhudzekani.
Uvhu vhudifari vhu nga bvelela vhukati ha vhathu vha mbeu dzi fanaho kana dzo
fhambanaho. Ndi zwa ndeme u humbula arali naho hu Mulanguli, Mulavhelesi kana
Mushumisani ane a khou vha tambudza, arali vhudifari havho vhu tshi vhumba
thandavhudzo ya Muhasho ya u tambudza lwa vhudzekani, a zwo ngo tendelwa.
Thalutshedzo nga : Vho- Mishka Amod.
Vho- Alidia Seabi vha shuma kha Tshigwada tsha Tshandukiso ya Dzangano la
Muhasho. Vha nga kona u kwamiwa kha:
Tel. (012) 337 2893
E-mail. aseabi@pwv.gov.za
U PENNDIWA HA MUTHEO WA ANTARCTICA
[ANTARCTICA BASE REPAINTED]
Nga u aluwa ha dzangalelo la dzitshaka kha u khwinisea ha mutheo wa Afrika
Tshipembe u re kha Antarctica, Phalamennde yo ita khumbelo ya uri mivhala ya
mutheo i shandukisiwe u itela uri i fane na ya fulaga ya demokirasi ya Afrika
Tshipembe.
Matshele a re nthesa o pfiwaho ngei kha Antarctica a itisa uri zwi sa konadzee u
shumisa pennde ifhio na ifhio kha ngilasi ya faiba. Mivhala ya u thoma yo
engedzedzwa u ya kha phanele dzo tou vhumbiwaho u itela uri dzi kone u kondelela
matshele a re nthesa.
Tshaka tharu dza mivhala ya nga nnda ya lwanzheni yo lingedziwa kha mutheo ya
tolwa lwa nwaha u itela vhuhulu ha u nambatela. Arali pennde i so ngo lingiwa zwo
vha zwi tshi do dura arali pennde yo vha i so ngo kondelela nyimele ya matshele, zwi
tshi tevhelwa nga muhumbulo wa uri itea u bviswa ha dovha ha penndiwa nga lunwe
lushaka lwa pennde. Misi pennde ya khwine kha ayo maimele yo wanala, mushumo
wa u i renga wo mbo di itwa. Hu humbuliwa zwauri mutheo u nga kona u swikelelea
tshilimo fhedzi u bva Nyendavhusiku u swika Luhuhi nwaha munwe na munwe,
khumbelo i nga si kone u shumiwa nayo nga u tavhanya ri tshi ya nga sia la
Riphabuliki yone ine. Izwi ngauralo zwo dzhia khalanwaha mbili u fhedzwa.
Tshifhinga tsha khalanwaha dza 2001/2001 kha Antarctica, hu na ndivho nthihi
khulwane ya u shandukisa mivhala ya mutheo, zwi tea u itwa nga u tevhekana nahone
musi mutsho u tshi tenda.
Vhapenndi vhararu vho rumelwaho kha ulwo lwendo vho thoma na mushumo kha
thempharetsha i re fhasi ha zero. Mutheo wo vha wo dzudzanyiwa nga ndila ye wa
takuselwa ntha kha kholomu dza zwigugu u tendela u elela zwavhudi ha muya nga
fhasi ha mutheo henefho hu u u tsireledza uri u sa khurumedzwe nga u fhatea uya ntha
ha mahada sa u fana na kha mutheo wa kale wa SANAE 111. Zwino mutheo wo hula
u lingana mithara thanu u ya ntha nahone zwikhafula zwo tea u shumiswa u itela u
swikela dziphanele. Nga nthani ha uri mutheo u na dziphanele dzo itaho
tshitendeledzi, zwikhafula zwi nga si kone u fhatiwa u ya nga ntha vhukuma uri hu
swikeleliwe mathakheni a dziphanele nahone leri yo tea u nambatedzwa nga ndila ya
vhutali ya dzula yo dzudzwa kha vhuimo vhuthihi ntha ha zwikhafula, musi mushumo
wa u pennda u tshi khou bvelaphanda. Iyi yo vha i tshumelo ya khombo nga nthani ha
uri zwikhafula zwo vha zwo fhatelwa ntha ha matombo nahone mahada nga fhasi ha
mutheo a na muelo u linganaho mithara dza 300 naho zwo ralo ho fhedziwa lu
fushaho.
U penndiwa ha mutheo ho thoma nga matsheloni u swika nga madekwana he u
rothola ha itisa zwauri hu si bvelwe phanda. Thempharetsha nga matsheloni dzo
kalwa kha -3ºC na -15ºC nga madekwana murotho wo diswaho nga muya u sa
dzhielwe ntha. - nga Gary Hardenberg
MUHASHO WA MISHUMO YA VHATHU
[DEPARTMENT OF PUBLIC WORKS]
VHUADA VHU VHULAHA NDISEDZO YA TSHUMELO
Kha vha thuse muhasho kha u lwa na vhuvhava, vhuada na vhudifari vhu si ha
matshilisano, kha vha foinele lutingo lwa vhudifari kha 0800 20 11 04
U vhiga tshiwo tshifhio na tshifhio tsha vhuvhava, vhuada kana vhudifari vhu so ngo
daho, dzina lavho li nga si bulwe, hu do imiwa na zwa tshiphiri.
NOMBORO DZA MUKOVHO WA MUGANYAGWAMA DZA NDEME
Vha nga shumisa nomboro dzi tevhelaho kha mbilo yavho ya S&T
??Pitirolo/filimu 2824
??Magethe a badelwaho 1766
??U paka/dzithiphi 1662
??Magavhelo a duvha nga duvha 1501
??Zwiliwa/madzulo 1501
??Vhuendi tsha phuraivethe 1520
??Lutingo 1535
??Zwibviswa zwinwe 1662
??Lutingo lwa sele 2896
??U redzhisitara 1658
U itela vhunwe vhutanzi vha humbelwa u kwamana na Mufumakadzi Vho- Sunnette
Senekal kha 012 337 2612
Idiski mutambo wavhudi
Munwe na munwe u a u divha, vhanwe vho tou dikumedzela wone nahone kha
vhanwe i sokou tou vha ndila ya vhutshilo. Vha u vhidza nga madzina manzhi, bola
ya milenzhe kana diski. Ndila ifhio na ifhio ine vha takalela u i vhidza ngayo, ndi
mutambo wavhudi wa bola ya milenzhe. Muhasho washu u khou ita ndisedzo dzawo
kha tshanduko ya uyu mutambo u divheaho nga vhanzhi na u takadza. Nga 1997, ho
thomiwa thimu ya bola ya milenzhe kha Muhasho washu, u bva zwenezwo wo aluwa
kha tshivhumbeo nahone i khou bvelaphanda na u bveledza nyofho kha vhatatisani
vhayo. U bvela hayo phanda na u kunda tshothe vhatatisani nayo lwo vha luswayo
lwa vhatukana vho ambaraho zwiambaro zwa tada na zwitswu. Muthu a nga lingea u
eletshedza Muhasho wa Zwa Madi na Madaka nga murahu ha musi vho liwa lu
shushaho 12 - 1 nga vhatukana vhashu, uri vha ye u toda thikhedzo ya zwa
muhumbulo u itela u lafhiwa matshuwo. Armscor na yone yo vha tshipondwa tsha
thimu yashu nga murahu ha musi vho kundwa 8 - 1. Hothe vhukoni vhu vhonalaho
kha vhatukana vhashu zwi sumbedza uri ndi nga mini vha ngei mathomoni a ligi ya
Bola ya Milenzhe ya Batho-Pele. Nahone thimu i na vhatambi vhanzhi vha re na
vhukoni, Vhashumi vha re na dzangalelo vha humbelwa u kwamana na Muambeli wa
Thimu Vho- Moloko Mabena. Vhothe vhashumi vha khou humbelwa u nea thikhedzo
yavho kha thimu hunwe na hunwe hune vha khou sumbedza vhukoni havho na
vhutali.
Tel: 012 310 5973
E-nail mabena@pwdmmail.pwv.gov.za
Nga Musa Langa
Khwairi yashu i kha vhuimo ha yone ine
[ Our choir in the class of its own]
Vha imba sa vharunwa. Vha dzinginya muya wanu nahone vha tuwisa mufemo wanu.
Nga vhukoni havho, vha nga ita uri vha lile. Iyi ndi yone ndila yo teaho ine muthu a
nga talusa Khwairi ya Muhasho ngayo. Khwairi yo shudufhadza mishumo minnzhi ye
ya farwa ngomu na nnda ha Muhasho, hu tshi katelwa na fesithivala ya Mihasho yo
tanganelanaho, Duvha la Ifa la Dzitshaka, Duvha la Aids la Dzitshaka na vhunzhi ha
mitambo ya lushaka. Khwairi yo thomiwa nga Khubvumedzi 1997 nahone yo
divhadzwa lwa tshiofisi nga Thangule 1999 nga fhasi ha vhugudisi ha Vho- Jacob
Maswanganyi. Yo thoma zwavhudi na mirado ya sumbe kha minwaho yo fhelaho,
khwairi zwino i dikukumusa nga mbalo yo aluwaho ya mirado vha fhiraho furaru vho
dikumedzelaho. Tshinwe tsha zwiwo zwi humbuleaho ndi musi khwairi i tshi shuma
lu mangadzaho nga tshifhinga tsha mutatisano wa mihasho wa nwaha nga nwaha.
Khwairi yo disumbedzisa vhukoni ya ita uri Muhasho u pfe u tshi dihudza ngayo.
Khwairi i ita ndowendowe luvhili nga vhege lwa minete ya 45 nga Lavhuvhili na
Lavhutanu. Mushumi ufhio na ufhio a takalelaho u dzhena kha khwairi a nga kwama
Vho- Jacob Maswanganyi kha 012 310 5127 kana Vho- Kedi Sekwele kha 012 310
5914. Khwairi i do dzhenelela mutatisano wa Mihasho yo tanganelanaho une wa do
farwa nga Khubvumedzi 2002.
Nga Musa Langa
MUSHUMI O TAKALAHO U NA MVELELO DZAVHUDI
[A HEALTHY EMPLOYEE IS A PRODUCTIVE
EMPLOYEE]
Fhasi ha nyimele yo teaho, vha mushumi a no bveledza mvelelo dza ntha ane a tama u
fhirisa afho kana vha pfa vho neta tshifhinga tshothe, u hangwa kana u tsikeledzea?
Arali phindulo yavho I ya u fhedza, vha na thaidzo ya maneto. U ya nga vhadivhi vha
mutakalo wa muhumbulo na muvhili, thihi tsha raru tsha vhafumakadzi vha no shuma
na thihi tsha thanu tsha vhanna vha a tenda uri vha pfa vho neta tshifhinga tshothe.
Thoduluso yo sumbedza uri maneto ndi vhulwadze vhuhulwane vhukuma. A thithisa
dakalo la vhutshilo, a dzhenelela kha nyito ya mushumo, a thithisa vhukonani, a
thithisa nungo na u fhungudza lutamo. Zwiitisi zwo doweleaho zwa maneto ndi
mutsiko, tshitirese, lutamo, u vhilahela, phobia na hysteria.
Madzangano kha dzothe tshumelo dza muvhuso na dza phuraivethe a khou bvela
phanda na u funza vhashumi vhao uri vha tea u dzhiela hani nzhele u dinalea havho
muhumbuloni na muvhilini. Vhalanguli vhane vha kundelwa u dzhiela aya mafhungo
ntha, vha diwana misi yothe vha tshi tangana na thaidzo dza u sa vha hone
mushumoni, u shaea ha vhushaka vhukati ha vhashumi zwine zwa bveledza
phambano dzi so ngo teaho kha madzangano. Vhothe vhalanguli na vhashumi vha tea
u tikedza vhashumeli vhothe vhane vha dzhenelela kha na u thoma mitambo ya
vhudimvumvusi kha Muhasho. Tsumbo, thimu ya bola, khwairi na kilaba dza
mutakalo na zwinwevho.
Tsumbadwadze dza maneto dzi a konda nga maanda u dzi vhona ngauri ndi
tsumbadwadze dzi sa vhonali. Vhathu vha pfa vho neta, fhedzi a huna tsumbo dza
vhulwadze. Sa tsumbo, musi mushumi a tshi da kha Mulanguli kana Mulavhelesi
wawe a tshi khou vhilahela nga u pfa o neta kana o tsikeledzea, Mulanguli a nga
dzhiela fhasi iyo thaidzo ngauri zwi sa vhonali. Fhedzi, izwi zwothe zwi nga swikisa
kha u sa bveledza mushumo wavhudi na u sa diimisela kha vhashumi. Huna ndila
nnzhi dza u lwa na maneto nahone ri do vha ri tshi kona u pfesesa lushaka lwa
vhulwadze, dzangano li do kona u vhuelwa u bva kha Zwa Vhashumi. Dzi tevhelaho
ndi tsivhudzo dzine vhashumi vha nga dzi shumisa kha u thivhela na u lwa na maneto:
??Kha vha tutshele khafeini, kholidirinngi dzi re na Cardonate, zwikambi na fola.
??Kha vha edele lwo teaho.
??Kha vha ite nyonyoloso tshifhinga tshothe.
??Kha vha le zwiliwa zwo linganelaho.
??Kha vha fhungudze zwiliwa zwo dalesaho swigiri na zwidifhisi.
??Kha vha sedze zwi vha netisaho vha shumane nazwo.
??Kha vha awele!!!
??Kha vha sedze uri vha na aledzhi na kana u sa kondelela zwinwe zwiliwa.
??Kha vha kwame dokotela arali u neta hu tshi khou bvelaphanda.
Kha WorxNews ri tenda zwauri mutakalo wa mushumi u kwamana na mvelelo dzawe
dza mushumoni. Ndi nga zwo ri tshi do andadza manwalo a elanaho na u khwinisea
ha vhuvha ha vhashumi. Ri a fhulufhela zwauri mutakalo wavho u do khwinisea
nahone zwa disa mvelele dzavhudi kha kushumele kwavho.
Arali vha tshi nga toda u netshedza zwinwe malugana na mutakalo, vha humbelwa u
rumela E-mail kha Salome Baloyi. E-mail: sbaloi@pwdmail.pwv.gov.za

Bammbiri la mafhungo o tanganelanaho nga Komiti ya Ndangulo ya 
Ndondolo ya Madaka na Muhasho wa zwa Madi na Madaka
Iyi ndi yone bammbiri ya mafhungo ya u thoma yo itwaho khathihi nga Komiti ya Ndangulo ya Ndondolo ya Madaka (CSFM) na Muhasho wa zwa Madi na Madaka (DWAF), ine ya vha i tshi khou amba nga ha u bveledza Milayo, Khiraitheria, Zwisumbedzi na Zwitandadi (P,C,I&S), u itela ndangulo ya ndondolo ya madaka fhano Afurika Tshipembe. 
DWAF, nga u shumisa Muhasho wayo wa Pholisi ya zwa Madaka, i do tshimbidza maitele othe khathihi na u vhona uri zwi tshimbile nga ndila yavhudi, zwi tshi khou bva kha ndaela dzo dzudzanywaho nga CSFM. 
Musi vha tshi toda khophi ya Mvetamveto (dirafuthi) ya Milayo na Khiraitheria na maitele ane a bveledza zwisumbedzi na zwitandadi, vha nga kwamana na: 
Vho Mafu Nkosi
Muhasho wa zwa Madi na Madaka
Private Bag X93, Pretoria 0001
Tel: (012) 336 8646
Fax: (012) 328 6041
e-mail: 1ao@dwaf.pwv.gov.za
Website: http://www-dwaf.pwv.gov.za/forestry/sfm
Komiti ya Ndangulo ya Ndondolo ya Madaka (CSFM) ndi komiti ya tshothe ya Khoro ya U eletshedza ya Madaka a Lushaka (NFAC). Yo newa maanda a u tshimbidza maitele a u bveledza milayo, khiraitheria, zwisumbedzi na zwitandadi zwa ndangulo ya ndondolo ya madaka. Ndangulo ya ndondolo ya madaka ndi ndangulo ine ya vha yo diimisa siani la ikonomi, ine ya sa huvhadze kana u tshinya madaka khathihi na u vhuedza lwa matshilisano, khathihi na u kwakwanyisa kana u edanyisa thodea dza namusi na matshelo.
MVULATSWINGA 
Madaka a tshaka tshaka dzo fhambananaho ndi zwiko zwa ndeme kha vhathu vhothe vha Afurika Tshipembe. Fhedzi zwiko hezwi zwi fhasi ha mutsiko muhulu vhukuma une wa khou dzulela u aluwa khathihi na u fhaladzwa. Tshinwe hafhu ndi tsha uri, madaka a pulanthesheni, e a itelwa zwinwe zwiko-vho zwine zwa nga sa khuni na midali, u itela u alusa ikonomi yashu, na zwone zwi na masiandoitwa siani la mupo na matshilisano, lune zwi fanela uri zwi langulwe nga ndila yavhudi ine ya sumbedza vhudifhinduleli.
HO ITWA ZWIFHIO U DZUDZANYA IYI THAIDZO?
Tsha kale na kale, vhathu vhe vha langula madaka vho vha vho diimisela u bveledza na u pulana madaka u itela uri netshedzo ya khuni na zwinwe zwibveledzwa zwa madaka zwi kone u londotea lwa tshifhinga tshilapfu. Fhedzi zwa zwino ndangulo ya ndondolo ya madaka i khou tea uri i katele zwitenwa zwo teaho sa zwa ikonomi, matshilisano, na ndondolo ya mupo. Vhunzhi ha mashango a lifhasi o tangana a tshea uri hu itwe zwithu zwa u fana zwa u monithara na u phuromota ndangulo ya ndondolo ya madaka. Sisiteme heyi yo vhidzwa u pfi milayo na khiraitheria dza ndangulo ya ndondolo ya madaka. Hunoha, musi zwi tshi itiswa nga u fhambanana ha tshaka tshaka dza madaka u ya lifhasi he la ya, sisiteme nthihi a yo ngo tea kana a i fushi. Zwigwada zwa mashango zwo tendelana u shuma zwothe kana u shumisana u itela u bveledza sisiteme dzine dza vha dzo tea nyimele dzavho. Afurika Tshipembe li khou bveledza milayo na khiraitheria dzayo dzine dza vha ngonani na tsheo ya dzingu ya mirado ya mashango a SADC.
NDANGULO YA NDONDOLO YA MADAKA AFURIKA TSHIPEMBE
Nga murahu ha khetho dza demokirasi dza Afurika Tshipembe (dza 1994), Muvhuso muswa wo didzhenisa kha fulo la u khwinisa vhusimamilayo ha kale. Lwa u tou thoma thoma, ndugelo na velu dza tshidemokirasi dza Maafurika Tshipembe vhothe hu tshi swika hune dza tsireledzwa kha Bili ya Ndugelo zwine zwa vha kha Ndayotewa. 
Ndayotewa I zwi vhea zwavhudi-vhudi uri muthu munwe na munwe u na ndugelo dza uri mupo u tsireledzwe, u itela u vhuedza murafho wa zwino na u daho. Mupo u fanela uri u tsireledzwe u itela mveledziso na tshumiso ya zwiko zwa mupo. 
Muvhuso wa Afurika Tshipembe wo kona u vhona ndeme na mbuelo dza u tsireledza zwiko zwa madaka. Wo dovha hafhu wa bveledza madaka ayo zwi tshi bva kha milayo ya ndangulo ya ndondolo. Nga nwaha wa 1995, vhunzhi ha vhathu vha Afurika Tshipembe vho dzhenelela kana u shela mulenzhe kha ndila kana maitele a tshidemokirasi na u todisisa, kha zwa malugana na u bveledza pholisi ntswa dza madaka dzine dza do alusa ikonomi nga ndila i fushaho, na u bveledza siani la matshilisano kha vhathu vhothe. Bammbiri Litshena line la amba nga ha Mveledziso ya Ndondolo ya Madaka fhano Afurika Tshipembe lo simiwa zwi tshi bva kha enea maitele nga 1996. 
U thomiwa ha tsumba mushumo ya Nyito ya Madaka a Lushaka (NFAP) yo tevhelela nga murahu ha musi hu tshi kha di bva u fhela izwo. NFAP i amba nga ha mbonelaphanda ya Bammbiri Litshena uri zwi vhe kha nyito dzine dza vha dzone-dzone. Nga u shumisa NFAP, Muvhuso na vhathu vha Afurika Tshipembe vho diimisela u shumisana kana u shuma vhothe u itela u phuromotha sekithara ya zwa madaka ine ya do bveledzwa, u langulwa na u shumiswa nga ndila ine ya do fhedza tshifhinga zwine zwa do sia zwi tshi khou vhuedza lushaka, ngeno hu tshi khou tsireledzwa mupo.
KHORO YA U ELETSHEDZA YA MADAKA A LUSHAKA (NFAC)
U itela u vhona uri nangoho sekithara ya zwa madaka yo shandukiswa zwavhukuma-kuma, Muvhuso wo sima Khoro ya U eletshedza ya Madaka a Lushaka (NFAC) uri i kone u eletshedza Minisita nga ha mafhungo manwe na manwe ane a kwamana na zwa madaka a Afurika Tshipembe. CSFM i eletshedza Khoro, Muhasho wa zwa Madi na Madaka (DWAF) na Minisita nga ha zwithu zwothe zwine zwa kwama ndangulo ya ndondolo ya madaka. 
NDI NGANI RI TSHI TODA P, C, I & S?
Kha zwinwe zwitenwa zwa mupo, rine sa lushaka ri khou tea uri ri dzulele u dzhia tshitoko tshifhinga tshinwe na tshinwe tsha mvelaphanda ya malugana na u langula madaka ashu nga ndila yavhudi. Vhalanguli vha madaka na vhone vha khou tea uri vha tole kana u lavhelesa ndangulo ya madaka u itela u kona u vhona uri nna a khou langulwa zwavhudi naa na uri a khou khwinisea naa. 
Vhothe vhane vha kwamea siani la zwa madaka vha khou tea u divha uri zwiko zwine vha vha na dzangalelo khazwo zwi khou langulwa zwavhudi naa kana hai. Zwinwe zwitenwa zwa ndangulo ya madaka zwi a leluwa u zwi kala, sa matanda a thimba. Fhedzi a zwo ngo ralo kha zwinwe zwitenwa, a zwi leluwi u kala kana u kona u vhona nga ndila ine nnyi na nnyi a nga pfa o fushea. 
Thodea ya u toda ndila dza u sedzulusa ndondolo dzo itisa uri hu itwe risetshe, ndingo na dibeithi dza tshaka-tshaka, dzine aphurotsho yadzo ya vha yo disendeka nga milayo, khiraitheria, zwisumbedzi, na zwitandadi. Aphurotsho heyi i khou tevhedzelwa fhano Afurika Tshipembe.
THALUTSHEDZO 
Mulayo:
Mulayo kana tshitatamennde nga u tou angaredza tsha thodea dzine dza tea u swikelelwa nga ndangulo ya ndondolo ya madaka, ine ya dovha ya sumbandila maitele manzhi vhukuma; mulayo munwe na munwe u na khiraitheria ine ya ita uri mulayo u vhe u pfeseseaho zwi tshi bva kha pulane na kushumele kwa ndangulo ya madaka. Tsumbo, Mulayo wa zwa Madaka wa Lushaka u bula uri sa mulayo, madaka a tea uri a bveledzwe na u langulwa u itela uri hu londotwe mishumo ya zwibveledzwa zwao.
Khiraitheria:
Tshitenwa tsha ndangulo ya madaka, tshine tsha shumelana na mulayo, hune ndondolo ya lavheleswa kana u dzhadzhiwa ngatsho. Tsumbo, khiraitheria ya kha malugana na mulayo wa ndondolo zwi do vha hu kuelele kwa thundu na tshumelo, a khuni na ndali, uri zwi kone u londotwa lwa tshifhinga tshilapfu. 
Tshisumbedzi:
Tshikali tsha khiraitherioni. Zwisumbedzi ndi zwitenwa zwa ndangulo ya madaka zwine zwa shumelana na khiraitherioni yo tiwaho, ine ya nga kaliwa kana u talutshedzwa. Zwi netshedza zwikalo zwa tshanduko kha khiraitherioni nga murahu ha tshifhinga.
Tshitandadi:
Velu kana ndeme inwe ya tshisumbedzi ine ya tea u swikelelwa arali ndangulo i tshi khou tea u anana na thodea dza fhasisa dza ndondolo; zwinwe ndi maga kana maitele ane a fanela u tevhedzelwa na u shumisiwa arali ndangulo i tshi toda u dzhadzhiwa nga ndangulo ya ndondolo ya madaka.
MAITELE A U BVELEDZELA AFURIKA TSHIPEMBE FUREIMIWEKE YA P, C, I & S 
Maitele a u bveledza Milayo, Khiraitheria, Zwisumbedzi na Zwitandadi zwo thoma nga 1999. Tsha u tou thoma-thoma, CSFM na DWAF vho dzudzanya sethe ya mvetamveto ya P&C nga u riferiwa kha Mulayo wa zwa Madaka a Lushaka (1998), na kha ngeletshedzo ya vhadivhi vha tshaka-tshaka.
Mvetamveto ya milayo na khiraitheria zwo no di sekhuleithiwa uri hu ambiwe nga hazwo. Maitele a vhuvhili ndi mveledziso ya zwisumbedzi na zwitandadi. Mveledziso ya zwisumbedzi na zwitandadi I fanela u disendeka kha milayo na khiraitheria sa izwi zwi tshi vhumba fureimiweke ine khayo ha khou tea u dzheniswa kana u engedzwa zwisumbedzi na zwitandadi.

NNA VHA NGA SHELA HANI MULENZHE?
Maitele a u bveledza Milayo, Khiraitheria, Zwisumbedzi na ndinganyiso ndi maitele ane ha vha hu tshi khou tou itwa zwa vhukwamani, zwine zwa vha zwi tshi khou kwama vhathu vhothe vhane vha kwamea vhane vha vha na zwine vha takalela zwo fhambananaho zwa malugana na zwiko zwa madaka. Arali vha tshi pfa vha tshi khou funa u shela mulenzhe kha malugana na u dzudzanya milayo na khiraitheria, na uri dzina lavho li dzheniswe kha databeisi ya vhathu vhane vha kwamea, vha khou humbelwa uri vha kwamane na:
Vassie Maharaj
Manyaka Greyling Meiring (Pty) Ltd.
Posbus 95823
Waterkloof, 0145
PRETORIA
Tel: (012) 362 0848
Fax: (012) 362 0869
e-mail: vassie@liaison.co.za
Mirado ya CSFM 
Dr. F. Kruger (mudzulatshidulo)
Mr. A. Tshivhase (mufarisa-mudzulatshidulo)
Mr. B. Aitken (South African Timber Growers Association)
Mr. K. Cooper (Wildlife Society of SA)
Dr. B. Mackenzie (Botanical Society of SA)
Mrs. D. Mjoli (Umzimkulu Community)
Mr. N. Motlana (South African Lumber Miller's Association)
Mr. A. Myeni (National Department of Agriculture)
Mr. T. Myeza (South African Agricultural, Plantation and Allied Workers Union)
Dr. J. Scotcher (Forest Owners Association)
Mr. C. Swart (National Department of Environmental Affairs and Tourism)
Prof. H. Watson (University of Durban Westville)
Khoro ya u Eletshedza ya Madaka a Lushaka
Komiti ya Ndangulo ya u Londota Madaka

GAIDI PFUFHI YA NGA HA BAMMBIRI LITSHENA LI AMBAHO NGA HA MUVHUSO-WAPO

 
Gaidi ino ndi marangaphanda mapfufhi a Bammbiri Litshena li ambaho nga ha muvhuso wapo lo gandiswaho lwa u thoma nga Thafhamuhwe 1998. Bammbiri Litshena lo fara mbuno dza sisiteme ya muvhuso wapo wa Afurika Tshipembe na uri mbuno idzo dzi nga swikelelwa hani.
Gaidi ino a yo ngo angaredza zwothe zwine zwa wanala kha Bammbiri Litshena lini. I tou nea fhedzi manweledzo a mafhungo a ndeme.
Thalutshedzo dza maipfi a ndeme
If you click on the underlined words in the text, you will automatically go to a short explanation of those words.
PLEASE NOTE: We apologise to our Venda readers for the absence of the ^ accent in the text. The programming language for World-Wide Web documents unfortunately does not accommodate the use of that accent.
CONTENTS 
Marangaphanda
Khethekanyo A: Ngoho ya zwino
Khethekanyo B: Muvhuso wapo wa mvelaphanda
Khethekanyo C: Muvhuso wa nyandano
Khethekanyo D: Sisiteme ya ndaulo
Khethekanyo E: Sisiteme ya politiki
Khethekanyo F: Sisiteme ya ndaulo
Khethekanyo G: Gwama la masipala
Khethekanyo H: Maitele a u tshintsha tshiimo tsha muvhuso

Marangaphanda: Bammbiri Litshena Nga Ha Muvhuso Wapo Ndi Mini?

Sisiteme ya muvhuso wapo ya zwino ndi ya tshifhanganyana (tshifhinga tsha nzudzanyo). Yo itelwa u ri bvisa kha sisiteme ya tshitalula i tshi ri isa kha sisiteme ntswa ya dimokirasi. Ndi mushumo wa muvhuso u vhona zwauri sisiteme ntswa i tea u vha yo no vha hone musi hu tshi farwa khetho dzi tevhelaho dza muvhuso wapo nga 1999.
Bammbiri Litshena ndi pulane ya sisiteme ntswa ya muvhuso wapo. Yo bveledzwa nga Muhasho wa zwa Madzingu na Mulayotewa nga murahu ha musi ho vha na thodisiso na nyambedzano na vhathu vha kwameaho.
Ngoho ndi ya uri a zwi fheleli kha u vha na pulane fhedzi. Hu tea u vha na maga ane a fanela u dzhiiwa a u vhona zwauri pulane iyo i khou itwa. Milayo i tea u phasiswa, mikano i tea u vhewa, tsumbamishumo dzi tea u bveledzwa, na vhathu vha tea u gudiswa maitele maswa a muvhuso wapo.
Bammbiri Litshena li ri nea mapa une ra nga u tevhelela u itela zwauri ri vhe na vhutanzi ha uri ri khou swika hune ra khou ya hone - fhethu huswa, sisiteme ntswa ya dimokirasi ya muvhuso wapo une wa do ri isa kha sentshari ya vhufumbili nthihi.
Muvhuso wapo ndi mini?
Muvhuso wapo ndi tshiimo tsha muvhuso tshi re tsini na vhathu. Tshipida tsha muvhuso wapo ndi masipala. Vhadzulapo vha muvhundu vha khetha khoro ya masipala ine ya do vha imelela kha zwine vha toda zwone. Khoro ya masipala i na vhudifhinduleli ha u vhona zwauri thodea dza ndeme dzi khou iswa kha munwe na munwe na u bveledza ikomomi na u bveledza kutshilele kwavhudi kha vhupo honoho. 

Marangaphanda | Khethekanyo A: Ngoho ya zwino | Khethekanyo B: Muvhuso wapo wa mvelaphanda | Khethekanyo C: Muvhuso wa nyandano | Khethekanyo D: Sisiteme ya ndaulo | Khethekanyo E: Sisiteme ya politiki | Khethekanyo F: Sisiteme ya ndaulo | Khethekanyo G: Gwama la masipala | Khethekanyo H: Maitele a u tshintsha tshiimo tsha muvhuso 
Go Back to More Resources on the White Paper 
KHETHEKANYO A: NGOHO YA ZWINO

Khethekanyo A ya Bambiri Litshena i khou sedza hune ra vha hone namusi - thaidzo na khaedu ro livhanaho nadzo. Vhunzhi ha dzithaidzo dzi bva kha divhazwakale. Muvhuso wa tshitalula wo fhandekanya vhathu u ya nga dzi-tshaka dzavho. Lupfumo lunzhi lwo sala fhethu hu no dzula vhatshena ngeno vhunzhi ha vhathu vha tshi dzula fhethu hune ha vha na tshumelo thukhu na u sa vha na ndila ya u wana tshelede ine ya nga khwinisa vhutshilo ha vhenevho vhathu. Kha minwaha ya u bva 1980 u ya phanda, vhathu vho thoma u hana sisiteme ye ya vha i sa pfadzi, ngauralo u lwa havho zwo vha thusa u fhelisa tshitalula. 
Kha sisiteme ya zwino ya nzudzanyo muvhuso wapo wo livhiswa kha thendelano dze dza swikelelwa khadzo musi wa nyambedzano. Sisiteme ya nzudzanyo yo bvisa mikano ya u khethekanya vhathu nga dzitshaka - zwa zwino ro no vha na masipala muthihi, a si na zwa u khethekanya, a sa khethekanyi vhathu u ya nga dzitshaka. Naho zwo ralo hu di vha na dzinwe thaidzo-vho. Sa tsumbo:
* Thaidzo ya kale na kale ya u sa edana i kha di vha hone: manwe masia o pfuma ngeno fhethu hunzhi hu si na tshumelo dza ndeme. 
* Hu na tshivhalo tshi edanaho tsha zwidulo u bva kha masipala wa kale wa vhatshena na wa vharema. Izwi a zwi pfali ngauri vhuponi ha vharema ha kale hu na vhadzulapo vhanzhi. 
* Hu na tshivhalo tshi todeaho tsha u khetha (voutha) malugano na mugaganyagwama na u tshea mafhungo a u pulana. 
* Vhanwe mirado ya khoro (vhakhantselara) vha khou shuma zwavhudi, fhedzi vhunzhi havho vha khou kodelwa nga u isa tshumelo kha vhupo havho. Sisiteme ntswa i fanela u dzudzanya lushaka na nomboro ya mirado ya khoro (dzikhantselara) u itela zwauri vha kone u shuma mishumo yavho zwavhudi. 
Vhudzulo ha tshitalula
Ri kha di vha ro salelwa hafhu nga thaidzo ya vhudzulo ha tshitalula he ha vha hu songo itelwa mvelaphanda, fhedzi ho itelwa u khethekanya na u laula. Hu na phambano khulu vhukati ha vhudzulo ha mahayani na ha dzidoroboni. Dorobo dzashu a dzo ngo pulaniwa zwavhudi. Vhathu vha shayaho vha dzula kule na hune vha shuma hone, nahone kule na tshumelo na zwishumiswa. Huna zwigidi na zwigidi zwa vhathu vha wanalaho mashangohaya vhane vha kona u swikela zwituku kana vhane vha si kone u swikela na luthihi kha ikomomi kana tshumelo dza ndeme. Dzidorobo thukhu a dzi koni u thusa kha thodea dza vhunzhi ha vhathu vhane vha dzula tsini nadzo.
Sisiteme ntswa ya muvhuso wapo i fanela u tandulula thaidzo hedzi dza vhudzulo ha tshitalula. U fanela u vhona zwauri vhupo hothe vhu tea u wela fhethu huthihi kha mvelephanda - nga maanda fhethu hune ha vha na divhazwakale i si yavhudi. 
Nga u pfufhifhadza...
Muvhuso wapo muswa u tea u tandulula thaidzo ya u sa edana ha zwithu na u salela murahu ha thaidzo dza kale na u vhona zwauri muthu munwe na munwe u a kona u swikela kha tshumelo dza ndeme, kha mishumo ine ya nga vha hone na vhutshilo ho khwiniseaho. Vhathu vhashu ndi zwone zwine vha khou zwi toda na mulayotewa u a i dovholola heyi thodea. Ri fanela u vha na muvhuso wapo wa mvelaphanda. 
KHETHEKANYO B: MUVHUSO WAPO WA MVELAPHANDA

Khethekanyo B ya Bammbiri Litshena i sedza uri mvelaphanda zwi amba mini. I talutshedza vhushaka ha mvelaphanda vhune mirado ya khoro (vhakhantselara) vha tea u vhu bveledza na lushaka lwa vhushaka vhune masipala a tea u vhu fhata na vhadzulapo, madzangano, vhoramabindu na vhathu vhothe vhane vha shela mulenzhe kha u bveledza vhupo havho. I dovha ya talutshedza pulane yo tanganelanaho ya mvelaphanda - kupulanele kuswa kune kwa do thusedza vhomasipala kha u phetha mushumo wavho kha mvelaphanda. 
Muvhuso wapo wa mvelaphanda ndi mini?
Mulayotewa washu u tou amba wa bula zwavhudi mushumo wa muvhuso wapo kha Afurika Tshipembe lino la dimokirasi. Muvhuso wapo u tea u vha wa mvelaphanda. Heyi ndi yone khaedu khulu ya muvhuso wapo.
Tshifhingani tsho fhiraho, muvhuso wapo wo vha u tshi kwamea nga u isa tshumelo kha vhadzulapo vha vhatshena kha zwithu zwi ngaho sa tshumelo dza vhuendi, u avhela mabammbiri a u reila (laisentsi), u thogomela dziphakha na fhethu ha u dimvumvusa.
Zwa zwino muvhuso wapo u tea u vhona zwauri vhadzulapo vhothe vha a swikela kha tshumelo dza ndeme, uri munwe na munwe a kone u dzhenelela kha tsheo ya mafhungo na kha u pulana, u alusa ikonomi, u alusa mishumo na u vhona zwauri zwibveledzwa zwi khou khwimisiwa hu u toda u khwinisa vhutshilo ha muthu munwe na munwe, u thoma zwa zwino u ya kha tshifhinga tshidaho.
Ndila khulwane dza u bveledza masipala
Muvhuso wapo wa mvelaphanda ndi muvhuso une wa shumisana na vhadzulapo na avho vhothe vhane vha vha na tshipida tshine vha fanela u tshi phetha kha u bveledza mvelaphanda yo vhulungeaho, ikonomi i re tsini navho na u bveledza kutshilele kwa vhathu. Hezwi zwi amba zwauri muvhuso wapo u fanela u ita zwi tevhelaho:
U bveledza vhurangaphanda ha vhadzulapo
Masipala u tea u shuma na zwigwada zwa vhadzulapo kha u fhata ho livhanywaho na mbono na u bveledza ndivho dza mvelaphanda. Ha vhuya ha vha na mbono na ndivho, masipala u fanela u shumisana na vhadzulapo kha u swikelela mbono na ndivho dzenedzo.
U alusa kutshilele kwa vhathu na zwa ikonomi
Masipala u fanela u vhona zwauri pulane dzawe dzothe, milayo, dzimbekanyamishumo na maga a dzhiiwaho zwi do livha kha u bveledza ikonomi na kutshilele kwa vhathu na vhutshilo havhudi kha muthu munwe na munwe - nga maanda ho sedziwa vhathu vhane divhazwakale yavho ya si vhe yavhudi.
U tanganya nungo dzothe kha u bveledza vhupo
Zwibveledzwa zwothe zwi re hone - vhathu na zwi shumiswa - zwi do todea kha u bveledza ndivho dza mvelaphanda. Muvhuso wapo wa mvelaphanda u fanela u dzula wo vula mavothi a nyambedzano na manwe masia a muvhuso na u fhata tshumisano na siviki, madzangano a phuraivete na madzangano a vhathu. U fanela u vhona zwauri ndingedzo dzothe na mihumbulo yothe yo bviswaho zwi shuma zwothe tshipikwa hu u toda u swikela kha ndivho nthihi ine ya vha mvelaphanda.
U bveledza na u fhata demokirasi
Khoro ya masipala yo imelela dzangalelo la vhathu vha vhupo honoho. I fanela u dzhenisa vhadzulapo na zwigwada kha u dzhia maga ane a vha kwama. I fanela u dzhia vhukando ha u vhona zwauri vhathu vhane vha si dzhielwe dzhele musi hu tshi dzhiiwa maga - sa vhafumakadzi vhane vha vha vhone thoho dza midi, vhathu vho kundelwaho (vhaholefhali) na vhaswa - na vhone vha dzhenelele-vho kha u dzhia maga.
Ndi zwifhio zwine muvhuso wapo wa mvelaphanda wa tea u wana zwone?
Dzinwe ndivho khulwane dza muvhuso wapo wa mvelaphanda ndi hedzi:
U bveledza zwishumiswa zwa hayani na tshumelo dza ndeme
Muthu munwe na munwe u fanela u vha na thodea, tshumelo dzo teaho - sa madi avhudi a si na tshithu, zwithu zwa u shululela mashika na sisiteme ya tshampungane. Consolidated Municipal Infrastructure Programme (CMIP) ndi tshikwama tsha lushaka tshine tsha shuma u thusa vhomasipala kha u fhata zwishumiswa zwa tshumelo hedzi - zwithu zwi no nga sa dziphaiphi, mathannge a madi, na sisiteme dza tshumelo dza tshampungane.
U pulana hu tanganyaho dzidorobo na vhupo ha mahayani
Khethekanyo nga lukanda yo khethekanya vhudzulo hashu zwi tshi ya nga dzitshaka. Vhomasipala vha fanela u pulana nga ndila ine ya do bvisa khethekanyo hedzi. U tanganya vhupo hashu zwi do fhungudza dzimbandelo dza zwa vhuendi na tshumelo na u khwinisa kha uri vhathu vha kone u swika mishumoni na fhethu ha u di mvumvusa. Zwi do ita zwauri dorobo dzashu, na mahayani ashu hu vhe fhethu ha khwine ha u dzula hone nahone zwi do tanganya fhethu huthihi vhupo he ha vha ho khethekanywa zwila kaleni.
U alusa mvelaphanda ya ikonomi kha vhupo ha hayani
Vhomasipala nga vhothe vha nga si kone u fha mishumo kana u ita lupfumo. Fhedzi-ha, vha nga pulana u itela zwauri ikonomi ya vhupo honoho i bvelephanda. Hezwi zwi do thusa zwauri hu vhe na mishumo minzhi, na lupfumo lunzhi.
Sa tsumbo, Vhomasipala vha nga ita zwauri musi vha tshi renga zwithu vha renge kha Vhoramabindu vha kha vhupo honoho. Hune ha tea u fhatiwa zwishumiswa, vha nga shumisa vhathu vhudzuloni ha uri vha shumise mitshini. Vha nga fha thuso nga u eletshedza Vhoramabindu vhatuku kana vha vhona zwauri Vhorambindu vha vhupo honoho vha kone u kwamana na madzangano na u vha nea mbekanyamishumo dzine dza nga vha thusa kha zwa mabindu avho. Nga u bveledza vhurangaphanda kwaho na u tanganya vhupo kha tshipikwa tshithihi tshine tsha vha tsha mvelaphanda, vha nga ita zwauri vhupo havho vhu vhe hu kungaho kha vhubindudzi na u alusa mvelaphanda. 
Vhomasipala vha nga vha hani vha mvelaphanda?
Zwithu zwivhili zwa ndeme zwine zwa nga shumiswa kha u bveledza muvhuso wapo: 
1. Pulane ya mvelaphanda yo tanganelaho
U pulana zwavhudi ndi thodea kha mvelaphanda. Pulane ya mvelaphanda yo tanganelaho ndi u pulana ho itelwaho u thusa vhomasipala kha u pulana zwavhudi kha mvelaphanda ya fhethu. U pulana honoho hu kwama: 
* U shumisana na vhadzulapo kha u todisisa thodea dza vhathu. 
* U bveledza mbono lithihi na u vhea thodea khulwane na ndivho. 
* U sengulusa zwishumiswa zwi re hone. 
* U ita dzimbekanyamishumo na dzithandela. 
* U vhona zwauri dzimbekanyamishumo dza masipala dzi khou shumisana na dzimbekanyamishumo dza vhanwe Vhomasipala na dza muvhuso wa dzingu na dza muvhuso wa vhukati. 
* U vhona zwa vhukuma zwauri pulane dza masia o fhambananaho (sa madi, dzinndu, malatwa, vhuendi) dzi khou shuma zwavhudi dzothe. 
* Pulane yavhudi ya masheleni na mugaganyagwama. 
* Pulane ya u vhona zwavhudi zwauri zwithu zwi itiwe. 
* U dzula hu tshi khou sedzulusiwa dzimbekanyamishumo hu u itela u vhona zwauri dzi tshe kha ndila yone naa.
2. Vhulangi ha u ita
Vhomasipala vha fanela u kala nyito dzavho u itela zwauri vha kone u vhona arali vha tshi khou swikelela ndivho dzavho. Uri vha kone u ita hezwi vha fanela u vha na dzitsumbo dza nyito (Key Perfomance Indicators (KPIs)). Hezwi ndi zwilavhelelwa zwine zwa nga shumiswa kha u vhona uri dzimbekanyamishumo dzi ndilani yone na uri zwi bveledzwa zwi khou shumiswa nga ndila yone. Zwigwada zwi bvaho kha vhupo honoho zwi fanela u dzhenelela kha u vheekanya dzitsumbo dza nyito (KPIs) - hezwi zwi do thusa kha u fhata vhudifhinduleli kha vhupo hothe zwo livhanywa na ndivho dzo vhewaho. 
Kha minwaha i si gathi i daho, vhulanguli ha u ita ha lushaka vhu do bveledzwa, ho livhanywa na tshenzhemo ya Vhomasipala. Izwi zwi do thusa kha u faedza dzithaidzo na u dzi tandulula phanda ha musi dzi tshi vha munana (crisis). 
U shela mulenzhe ha vhadzulapo
Vhomasipala vha na mushumo wa u vhona zwauri vhadzulapo vha khou shela mulenzhe kha mafhungo a masipala na kha u fhata dimokirasi ya henefho hune vha dzula hone. Vhadzulapo vha tea u thusa kha u pulana, u ita dzimbekanyamaitele na u vha na tshumisano kha dzimbekanyamishumo dza mvelaphanda. 
Nga u pfufhifhadza...
Muvhuso wapo wa mvelaphanda zwi amba u vha na vhurangaphanda ho khwathaho, mbono lavhudi, u shela mulenzhe ho teaho nga vhadzulapo, vharamabindu, na vhashumeli vha muvhuso vhothe u swikelela dzithodea dza ndeme dza vhathu na u fhata mutheo wo khwathaho wa nyaluwo na mvelaphanda i sa fheli. 
Muvhuso wapo wa mvelaphanda - ndi muvhuso une ndivho yawo ya vha ya u hudza ikonomi na kutshilele kwa vhadzulapo. Izwi zwi angaredza zwithu zwi ngaho sa u vhona zwauri muthu munwe na munwe u a kona u swikela kha thodea dza ndeme na u dzhia maga a u bveledza mishumo. 
Mvelaphanda yo vhulungeaho - ndi mvelaphanda ine ya nga kona u vhulungea kana ya mvelaphanda na kha vhutshilo vhudaho. Uri mvelaphanda i vhulungee, i fanela u fhatiwa kha mutheo kana faundesheni yo khwathaho. Thandululo dza tshifhinganyana a dzi nga ri tshithu arali dzi si nga si sumbiwe kha vhutshilo ha matshelo. Thandela ntswa dzi fanela u shumiwa zwavhudi na u thogomelwa kha vhutshilo ha matshelo, nahone hu fanela u vha na masheleni a u ita hezwi.
U tanganya zwi amba u disa pulane dzo fhambananaho, nungo na mihumbulo fhethu huthihi, nungo na mihumbulo yothe yo bviswaho uri vha kone u swikela kha mbono na ndivho dza vhupo havho.
IDPs
Vhomasipala vhothe vha fanela u bvisa pulane ya mvelaphanda yo tanganelanaho (IDPs). Muhasho wa Bveledziso ya Mulayotewa (Department of Constitutional Development) wo bvisa bugupfarwa ya u thusa Vhomasipala uri vha kone u thoma na mvelaphanda. 
 

KHETHEKANYO C: MUVHUSO WA NYANDANO

Khethekanyo C ya Bammbiri Litshena i sedza vhushaka vhukati ha muvhuso wa lushaka, muvhuso wa dzingu na muvhuso wapo. Nga fhasi ha Mulayotewa muswa washu, vhupo vhunwe na vhunwe ho buliwaho afho ntha, vhu fanela u vha na tshumisano u itela u fhata muya wa nyandano na u thusana. 

Khaedu kha mvelaphanda yo livhaho ya muvhuso wapo ndi khulu. Fhedzi vhomasipala a vho ngo tea u ima vhe vhothe. Muvhuso wapo ndi tshinwe tsha zwipida zwiswa zwi vhumbaho sisiteme ya nyandano wa muvhuso wa Afurika Tshipembe. Vhomasipala vha thusiwa nga muvhuso wa lushaka na muvhuso wa dzingu. Na Vhomasipala vha thusa-vho muvhuso wa lushaka na muvhuso wa dzingu. Nga tshumisano eneyo i re hone vhukati ha vhupo hovhu vhuraru ha muvhuso, hu nga kona u swikelelwa kha ndivho dza mvelaphanda.
Mushumo muhulwane wa vhupo vhuraru ha muvhuso
 
Muvhuso wa lushaka
Muvhuso wa dzingu
Muvhuso wapo
Pulane ya mvelaphanda
U vha na vhudifhinduleli kha u bveladza muhanga (fureme) wa kutshilele na u bveledzaphanda ikonomi.
U vha na vhidifhinduleli kha u bveledza muhanga (fureme) wa dzingu linwe na linwe - une wa vhidzwa u pfi Provincial Growth and Development Strategy.
Vhomasipala vha na vhudifhinduleli kha u bveledza pulane dza mvelaphanda - dzine dza vhidzwa u pfi pulane dza mvelaphanda dzo tanganelanaho (intergrated development plans). Hedzi pulane dza IDP dzi fanela u shumisana na Provincial Growth and Development Strategies.
Milayo na ndaulo
U vha na vhudifhinduleli kha u vhumba muhanga (fureme) yothe ya vhusimamilayo ya muvhuso wapo. Bammbili Litshena li tou uha tshipida tsha mait-ele a u vhumbiwa ha milayo.
U pasisa milayo na ndaulo dza muvhuso wapo - i elanaho na milayo ya lushaka - u swikelela thodea dza muvhuso wapo.
U ita milayo ya kha vhupo na u laula kushumisele kwa shango, mbandelo dza tshumelo dza vhupo, u rengisa zwitaratani etc.
U fhata vhukoni
U vha na vhudifhinduleli kha u fhata vhukoni ha Vhomasipala uri vha kone u laula mafhungo avho na u shuma mishumo yavho zwavhudi.
U nekedza Vhomasipala nga pfunzo na u fhata vhukoni. Vha do shumisana na mbumbo dza u gudisa dzi wanalaho kha muvhuso wapo. Vha do nea pfunzo ya thekiniki ya zwithu zwi ngaho sa dzi IDP.
Khoro ya masipala i na mushumo wa u bveledza tshitafu (vhashumeli vhavho) nga u vhona zwauri vha wane vhugudisi ho teaho na manwe maga ane a nga dzhiiwa-vho.
Gwama
U laula sisiteme ya vhushaka vhukati ha mivhuso (intergovernmental fiscal relationship). U do phasisa milayo nga ha mafhungo a no nga sa mugaganyagwama na ndinganyiso ya malamba a mbuelo ya lushaka i fanelaho u ya kha masipala.
U lavhelesa tshiimo tsha gwama la masipala, na u dzhenelela arali mafhungo a masheleni a sa khou tshimbila zwavhudi.
Khoro dza masipala dzi na vhudifhinduleli ha u bveledza pulane ya minwaha mitanu na mugaganyagwama wa nwaha, u vhea dzimbadelo, u langula zwikolodo, u kuvhanganya mbuelo na u lavhelesa ndinganyiso kha vhathu vha vhashayaho.
U laula
U bveledza sisiteme ya u laula muvhuso wapo u vhona zwauri mafhungo ndi a vhukuma na zwauri a hu na u dovholola kha u vhiga mafhungo.
U lavhelesa vhomasipala u ya nga ha sisiteme ya ndaulo ya lushaka. Izwi ndi u itela zwauri hu vhe na vhuimo ha ntha kha muhasho na kha tshumelo dza muvhuso.
U vhea tsumbo dza nyito (perfomance indicators) na u fha muvhigo nga hadzo tshifhinga tshothe.
U dzhenelela
U nga vhea tsumbedzo dza u dzhenelela musi masipala a tshi tangana na vhuleme, afha u dzhenelela sa yone ndila ya u fhedzisa vhuleme hune masipala a khou tangana naho.
U nga dzhenelela arali masipala a tshi khou balelwa u tevhedza mushumo wawe sa wo bulwaho kha Mulayotewa. Arali muvhuso wa dzingu u tshi khou dzhia mushumo wa muvhuso wapo, u fanela u vhona zwauri khoro i nga dzhiulula vhudifhinduleli uho nga u tavhanya arali zwi tshi konadzea.
U lugisa zwithu u ya nga ha themendelo yo fhiwaho nga MEC.
Dzimbekanyamishumo dza muvhuso wa lushaka na dza muvhuso wa dzingu 
Mihasho ya lushaka na mihasho ya kha madzingu i na dzimbekanyamishumo dzi kwamanaho vhomasipala tshothe. Sa tsumbo, Muhasho wa zwa madi na Vhusimamiri (Department of Water Affairs and Forestry's Community Water and Sanitation Programme), na Muhasho wa zwa mavu (Department of Land Affairs's planning) i di nekedzela u thusa Vhomasipala kha u ita ndivho dza u bveladza pulane dza mveledziso dzo tanganelaho.
Vhomasipala vha nga shela mulenzhe kha u bveledza dzimbekanyamishumo hedzi. Nga kathihi hedzi dzimbekanyamishumo dzi nga fhata vhuimo vhune muvhuso wapo wa nga kona u di vhumbela dzimbekanyamishumo dzadzo dza mvelaphanda.
Tshinwe hafhu, inwe mihasho ya kha muvhuso wa lushaka na kha muvhuso wa dzingu yo phandaladza dzinwe tshumelo kha muvhuso wapo. Hezwi zwi amba zwauri Vhomasipala vha do vha na u engedzedzelwa minwe mishumo miswa.
Uri muvhuso wa lushaka, muvhuso wa dzingu na muvhuso wapo i vhe na tshumisano yavhudi kha u bveledza dzimbekanyamishumo:
* Mihasho ya kha muvhuso wa lushaka na ya kha dzingu i tea u shumisana thwii na muvhuso wapo. 
* Dzimbekanyamishumo dza kha muvhuso wa lushaka na dza kha muvhuso wa dzingu dzi tea u fhatiwa nga kha dzi IPD dza masipala. 
* MINMEC dza kha muvhuso wapo vha fanela u tshimbidza mafhungo a u pandaladzwa ha maanda na mishumo zwi tshi ya kha muvhuso wapo - hezwi zwi do thusa zwauri hu vhe na u lambedza masheleni a fushaho uri muvhuso wapo u kone u shuma mishumo yo engedzedzwaho khawo. 
Tshumisamo vhukati ha Vhomasipala
Vhomasipala vha nga guda zwinzhi kha vhanwe ngavho arali vha nga fhata vhushaka nga tshavho. Sa tsumbo, vha nga:
* Tshintshana tshenzhemo ya pfunzo dze vha guda dzone. 
* Kovhekana vhashumeli / tshitafu na thekhinolodzhi. 
* Ita mutingati kha thandela dza vhubindudzi. 
* Renga gute / vhothe zwithu zwi ngaho vhunzhi ha zwishumiswa na tshumelo dza u eletshedza 
* Nekedzana tshumelo. 
Muvhuso wapo wo dzudzanyiwaho
Dzangano la muvhuso wapo wa Afurika Tshipembe (South African Local Governement Association (SALGA)) ndi tshigwada tsha lushaka tshine tsha imelela muvhuso wapo. Tshi na madzangano a tahe a bvaho kha madzingu othe. Heyi mirado i nga kona u alusa tshumisana vhukati ha Vhomasipala. Vha nga kona u bvisa na vhupfiwa havho kha muvhuso wapo nga kha vhaimeli vhavho kha khoro ya lushaka ya madzingu (National Council of Provinces (NCOP)) na MINMEC dza Muvhuso wapo. 
Hafhu, SALGA ndi dzangano la vhashumi line la nga filata vhushaka havhudi na madzangano a masipala na U shela mulenzhe kha U bveledza vhushaka ha vhudi kila vhashuini.
Nga u pfufhifhadza...
Tshumisano, muvhuso wa lushaka, wa dzingu na wapo i nga kona u alusa mvelaphanda kha lushaka, u shumisana zwavhudi tshumelo dzi re hone na u khwathisa muvhuso wavhudi na vhuimo ha ntha ha muvhuso. 

Vhushaka vhukati ha mivhuso - u sudzuluswa ha tshelede i tshi bva kha muvhuso wa lushaka i tshi ya kha muvhuso wa dzingu na kha muvhuso wapo. 
Ndinganyiso ya malamba - Mulayotewa u amba zwauri vhomasipala vha tea u wana mukovhe u bvaho kha mbuelo ya lushaka. Muvhuso wa lushaka u do vhona zwauri tshipida itsho tshi do vha vhugai.
U pandaladza - u nekedza mushumo kha mirado yapo ine ya kona u ita mishumo iyo zwavhudi nahone lu fushaho.
MINMEC vha mivhuso wapo - ndi komiti ya lushaka ine ya shuma na mafhungo a kwamaho muvhuso wapo. Mirado ya iyi komiti ndi Minisita wa Mafhungo a Dzingu na Mveledziso ya Mulayotewa, mirado ya tahe ya madzingu vhane vha vha dzi MEC vha zwa muvhuso wapo na SALGA.
KHETHEKANYO D: SISITEME YA NDAULO

Khethekanyo D ya Bammbiri Litshena i sedza nga ha zwigwada zwiraru zwo fhambananaho zwa vhumasipala na lushaka lwo fhambanaho lwa masipala kha tshigwada tshinwe na tshinwe. 
Zwigwada zwa Vhumasipala
Mulayotewa u tea zwigwada zwiraru zwa vhumasipala 
Tshigwada tsha (A): Vhumasipala vhu re na vhumasipala na khoro ya maanda a vhusimamilayo
Tshigwada tsha (B): Vhumasipala vhune ha kovhekana khoro ya masipala na maanda a vhusimilayo kha vhupo haho na vhumasipala ha kha Khethekanyo C nga ngomu ha vhupo vhune ha wela khaho.
Tshigwada tsha (C): Vhumasipala vhune ha vha na khorotshitumbe ya masipala na maanda a vhusimamilayo hawo kha vhupo vhune ha katela vhumasipala ho vhalaho.
Muvhuso wa lushaka u do vhea tshikalo tsha uri ndi lini hune vhupo ha do vha na masipala wa Tshigwada tsha (A) masipala wa Tshigwada tsha (B) na masipala wa Tshigwada tsha (C).
Tshaka dza vhumasipala
Kha tshigwada tshinwe na tshinwe hu nga vha na tshaka dzo fhambananaho dza vhumasipala. Muvhuso wa lushaka u do nanga uri tshaka idzo dzo fhambananaho ndi dzifhio. Muvhuso wa dzingu na wone u do nanga uri ndi tshaka dzifhio dza vhumasipala dzine dza do wanala kha vhumasipala ha kha dzingu. 
Vhupo ha Metiropolitheni (Metropolitan areas)
Vhupo ha Metiropholitheni ndi vhupo vhuhulwane ha doroboni hune ha vha na vhadzulapo vhanzhi. Hu na vhupo ha rathi ha metiropholitheni kha lino la Afurika Tshipembe. Ndi Pretoria, Cape Town, Durban, Lekoa- Vaal na Kayalami.
Vhupo hovhu vhu toda dzudzanyo dza tshipeshala kha muvhuso. Muvhuso wa Metiropholitheni u nga kona u bveledza thodea dzi angaredzaho ndaulo ya hovhu vhupo vhuhulu ha doroboni. Hezwi zwi a thodea kha u alusa ikonomi na bveledzaphanda ya kutshilele kwa vhathu na henefho fhethu - masipala wa nga thungo u anzela u thogomela zwa kha vhupo hawe fhedzi hu si vhupo hothe ha kha metiropholitheni. Izwi zwi nga thusa na kha uri lupfumo lwa vhupo hothe lu shumiswe nga ndila i no vhuedza munwe na munwe - nga maanda ho sedziwa vhathu vhala vha divhazwakale i si na zwivhuya.
Bammbiri Litshena li amba nga ha tshaka mbili dzo fhambananaho dza muvhuso wa metiropholitheni.
1. Muvhuso wa metiropholitheni u re na dzikomiti kha zwisi (dziwadi). 
2. Muvhuso wa metiropholitheni u na zwivhumbeo zwa metiropholitheni. 
Muvhuso u fanela u dzudzanya fhungo lauri ndi lushaka lufhio kha idzo mbili lune lwa fanela u wanala kha dzingu.
Tshaka mbili dza muvhuso wa kha Metiropholitheni
1. Muvhuso wa metiropholitheni u re na dzikomiti kha zwisi (dziwadi)
Kha ulu lushaka lwa muvhuso wa metiropholitheni, khoro ya metiropholitheni i do vha na maanda othe kha mishumo ya masipala. U nga dzudzanya zwauri u vhe na maanda othe kana wa phandaladza minwe mishumo kha yuniti dza henefho fhethu.
Khoro dza zwisi / dziwadi dzi do thomiwa kha kusi u itela zwauri vhadzulapo vha vhe na u kwamana na muvhuso wa metiropholitheni. Khoro dza dziwadi dzi fanela u khwathisa vhudifhinduleli kha vhadzulapo. Khoro ya metiropholitheni i do dzudzanya zwauri ndi maanda na mishumo ifhio ine komiti dza metiropholitheni dzi fanela u shuma mushumo wa ndeme kha u wana zwithu zwihulwane - ndi tshipida tsha ndeme tsha dzi IDP. Vha fanela u kwamiwa kha mafhungo a kwamaho fhethu henefho. 
2. Muvhuso wa metiropholitheni u na zwivhumbeo zwituku zwa metiropholitheni
Zwivhumbeo zwituku ndi khorwana dza khoro ya honoho vhupo. Dzo vhumbiwa nga kusi (wadi) na vhaimeleli vha tshivhalo tshi edanaho vha imeleli vha mirado ya khoro ya vhupo honoho. Khoro ya metiropholitheni i do dzudzanya zwauri ndi afhio maanda na mishumo i teaho u phandaladzwa na zwivhumbeo izwo. Hezwi zwi katela tshumelo dzi ngaho sa u kumbela mathukhwi, na phetho ya pulane dza vhupo honoho. Khoro i nga dzhia maga a u thogomela dzinwe tshumelo dzi ngaho sa nyisedzo ya madi na mudagasi - kana i nga di thusana na zwivhumbeo zwituku kha heyi mishumo.
Mushumo wa muvhuso wa Metiropholitheni
Muvhuso wa Metiropholitheni u fanela:
* U alusa u edana ha zwithu na khathulo kwao. 
* U vhona zwauri muthelo u na mbuelo kha muthu munwe na munwe a wanalaho kha vhupo ha Metiropholitheni. 
* U pulana vhupo ha Metiropholitheni hothe uri vhuimo ha tshitalula vhu tshintshe, vhukoni kha sia la ikonomi hu engedzedzee na u alusa kutshilele kwa vhathu kwo tanganelanaho. 
* U alusa dimokirasi kha vhupo nga u ita zwauri vhadzulapo vha dzhenelela kha mafhungo a muvhuso wa vhupo havho na a dorobo yothe - komiti dza dziwadi na zwivhumbeo zwituku zwi do vha na mushumo muhulu kha u fhata dimokirasi. 
* U nekedza tshumelo kwadzo na nga ndila yavhudi - sa tshone tshipikwa tshihulwane, tshumelo dza ndeme dzi fanela u iswa kha avho vhothe vha sa diphiniho ngadzo. 
Muvhuso wa kha Tshitiriki
Vhupo hothe vhu wanalaho nga nnda ha vhupo ha metiropholitheni vhu do vha na muvhuso wa tshitiriki (Tshipida tsha (C)) na masipala wapo (Tshipida tsha (B)). Vhusimamilayo ha lushaka vhu do tshea kha la uri maanda na mishumo zwi do khethekanywa hani vhukati ha Khoro ya Tshitiriki na masipala wa vhupo honoho.
Vhupo vhu sa weliho kha Metiropholitheni vhu na fhethu hunzhi ha u fhata khaho - u bva kha dorobo zwadzo u ya kha mahaya o thalanganaho. Ndi mushumo wa muvhuso wa Tshitiriki u vhona zwauri kupulanele kwothe kwa tshitiriki, ho katelwa na u thusa mivhuso iyo yapo ine i si vhe na maanda kana mutheo wa muthelo muhulwane wa u kona u bveledza mishumo yothe ya masipala.
Milayo ya Muvhuso wa Tshitiriki 
* U pulana muvhuso wo tanganelaho wa tshitiriki tshothe - Khoro ya Tshitiriki i fanela u bveledza dzi IPD dza shango lothe. Hezwi zwi do thusa kha uri mushumo wa dzi IPD dza masipala dzi shumisane na dzimbekanyamishumo dza muvhuso wa lushaka na wa dzingu kha u bveledza tshitiriki tshothe. 
* Ndisedzo ya tshumelo nnzhi - Khoro dza Tshitiriki dzi tea u wana masheleni a u bveledza ndisedzo ya tshumelo nnzhi nga u thoma khosekhose / mithelo (mithelo ye kale yo vha i tshi vhidzwa RSC). 
* U nekedza thuso ya zwa thekiniki kha vhomasipala vha no khou kundelwa. 
* U isa tshumelo kha vhupo vhune vhomasipala vha hone vha khou mbalelwa u ita nga uralo nga mulandu wa mutheo wa muthelo u re fhasi kana thodea ya tshumelo dza vha fhasi. 
Tshipida tsha (B) khoro dza masipala (khoro dzapo)
Kha muvhuso wa Tshitiriki hu do vha na tshaka tharu dza masipala wa tshipida tsha (B).
1. Masipala wa doroboni.
2. Masipala o tanganyaho wa doroboni na wa mahayani.
3. Masipala wa mahayani.
1. Masipala wa doroboni
Dorobo nnzhi dzi do vha na masipala wa doroboni ane a do vha na vhudifhinduleli ha u nekedza tshumelo dzothe dza masipala. Vhupo hu siho mulayoni na vhunwe vhupo vhu no wanala tsini na idzi dorobo vhu do wela nga ngomu ha masipala.
2. Masipala o tanganyaho wa doroboni na wa mahayani
Kha vhunwe vhuimo, mikano ya masipala wa hone vhu do engedzwa hu tshi khou katelwa na vhupo ha henefho tsini. Hezwi zwi do vha zwi tshi khou amba u tanganya masipala wa doroboni na wa mahayani. Hezwi zwi do engedzedza mutheo wa muthelo u itela u pulana ha vhudi na nyisedzo.
3. Vhupo ha mahayani
Huna fhethu hunzhi ho fhambananaho ha mahayani kha lino shango. Maanda a masipala kha vhupo uvhu a fhambana u bva kha avhudi u ya kha a si avhudi. Bammbiri Litshena li dzinginya zwauri Vhomasipala vhothe vha mahayani vha fanela u thoma nga mutheo wa maanda na mishumo. Maanda manwe a no do vha o sala a do dzhiiwa nga muvhuso wa Tshitiriki. Musi maanda a masipala wa mahayani a tshi hula, u do dzhia maanda manzhi na mishumo minzhi. Masipala wa mahayani o khwathaho a nga kona u dzhia maanda manzhi na mishumo minzhi nga u tavhanya. Vhanwe vha nga ita ngauralo nga murahu ha tshifhinga, musi maanda avho a tshi vho aluwa.
Kha vhupo vhututuku vhu re na vhadzulapo vha si gathi vho thalanganaho kha vhupo vhuhulwane, tshipida tsha (B) masipala a nga si konadzee u vha hone. Kha vhupo ho raloho vhu sa fani na hunwe, hu tea u vha na dzudzanyo dza tshipeshala dza u vhona zwauri vhadzulapo vha imelelwa nga Khoro ya tshitiriki. 
Vharangaphanda vha sialala
Bammbiri Litshena li amba nga ha vhushaka vhukati ha muvhuso wapo na vhurangaphanda ha sialala - hu songo kateliwa na zwinwe zwiga nga ha muvhuso wa sialala. Bammbiri Litshena li dzinginya nga ha vhurangaphanda ha tshumisano vhukati ha vhomasipala na vharangaphanda vha sialala. Vhavhusi vha sialala vha tea u vha na vhaimeleli vhavho kha muvhuso wapo na kha khoro ya Tshitiriki vhane vha do vha eletshedza nga ha thodea na zwivhangalelwa zwa vhathu vhavho. Mushumo hoyu wo fhambana na mushumo we wa khethwa nga Vhakhantshelara. Muvhuso wa dzingu u fanela u tamba tshipida kha u tshea mafhungo a uri ndi vhutambo vhufhio vhune ha fanela u fhiwa vhavhusi vha sialala.
Bammbiri Litshena li ambaho nga ha mafhungo a sialala li khou dzudzanya na mihasho ya muvhuso i khou sedzulusa mafhungo a kwamaho vharangaphanda vha sialala.
Zwa zwino hu na vhomasipala vha edanaho 843 na dzikhantselara dza 11 300 kha la Afurika Tshipembe. Tshivhalo tsha vhomasipala na tsha dzikhantselara tshi fanela u fhungudzwa u itela zwauri vhomasipala vha kone u bveledza tshumelo dzavhudi nga mutengo wa fhasi.
Khethekanyo ya mikano
Bodo ya masipala ya u khethekanya i do vhea mikano ya masipala, hu na u kwamana na Vho MEC vha muvhuso wapo na vhumasipala. Muvhuso wa lushaka u do vhea tshikalo tsha u khethekanya. Hu do dzhielwa nzhele u vhona zwauri mikano ya masipala i thusa vhomasipala kha u phetha mishumo yavho sa zwe ya laedziswa zwone kha mulayotewa. 

Khoro ya maanda a vhusimamilayo - maanda a u ita mbekanyamaitele na u phetha milayo ya kha muvhuso wa lushaka, muvhuso wa dzingu na muvhuso wa masipala. 
Tshikalo - ndi milayo ine ya tea u tevhedzwa musi hu tshi khou dzhiiwa phetho kana u nangiwa ha masia a zwigwada zwo fhambananaho zwa vhumasipala.
U pandaladza - u nekedza mushumo kha mirado yapo ine ya kona u ita mishumo iyo zwavhudi nahone lu fushaho.
Mutheo wa muthelo - ndi vhubvo ha mbuelo ine khayo masipala a nga kona u wana masheleni a u shuma mushumo wawe. Hezwi zwi katela mavhengele, mabindu, vhane vha zwithu, vhabadeli vha rennde, etc.
Tshumelo nnzhi - u dzhenisa dziphaiphi, dzithambo, na zwinwe zwishumiswa zwi todeaho u isa madi manzhi, mudagasi kana gese fhethu hune ha vha vhukati ha vhupo ha masipala. U bva hafha fhethu, tshumelo nnzhi dzi khou todea u isa madi kana mudagasi thwii kha vhathu vha no dzi shumisa.
Khethekanyo - masipala munwe na munwe kha lino shango u fanela u oliwa kha mapa u sumbedza vhupo vhune Khoro ine ya vha na vhudifhinduleli naho. Mushumo wa u humbula zwauri ndi ngafhi hune ha tea u tshewa mikano u vhidzwa u pfi ndi khethekanyo (demarcation).
KHETHEKANYO E: SISITEME YA POLITIKI

Khethekanyo C ya Bammbiri Litshena i amba nga ha maanda na mishumo ya khoro. Hezwi zwi amba u katela mushumo wa Nedorobo, khorotshitumbe na dzinwe khorwana. 
Ku tshetshelwe kwa mafhungo
Masipala munwe na munwe u na vhudifhinduleli kha u tshea mafhungo a politiki, na ndaulo ine ya do dzhia phetho yo itwaho nga khoro. Mulayotewa u bula zwauri phetho dzothe dzine dza kwama ndowendowe ya maanda a masipala na mishumo zwi tea u dzhiiwa nga khoro. Naho zwo ralo a zwi tou vha zwithu zwi leluwaho - nga maanda kha khoro khulwane - uri khoro yothe i tshee mafhungo. Nga nthani ha izwo, milayo ya lushaka i do tendela khoro dzi tshi vha na muimeleli a na maanda wa khorotshitumbe kha khorotshitumbe ya Nedorobo kana kha khorotshitumbe. Maanda ane a nga si vhe na muimeleli ndi haya:
?  U pasiswa ha mulayo wapo. 
?  U tendelana na mugaganyagwama. 
?  U engedzedza mbandelo, mithelo, kosekose na minwe mishumo. 
?  U wana nyadzimo (tshikolodo). 
Hezwi zwothe zwi fanela u itiwa nga khoro yothe.
Hune khoro ya rumela muimeleli wa Nedorobo kha khorotshitumbe, khoro i do kona u lavhelesa kushumele na u mu hwedza vhudifhinduleli.
Khorotshitumbe ya Nedorobo
Khorotshitumbe ya Nedorobo i nangiwa u bva kha khoro ya masipala. Khoro i dzudzanya zwauri ndi afhio maanda ane a fanela u rulelwa khoro ya masipala. Khoro i nga di tendela Nedorobo a tshi nanga khoro ya tshivhalo tshituku yo vhumbiwaho nga mirado ya khoro (vhakhantselara) ya u thusa Nedorobo. Naho zwo ralo, ndi Nedorobo ane a shumisa maanda, hu si khoro lini. Vhudi ha khorotshitumbe ya Nedorobo ndi ha uri i thusa muvhuso wapo na u tendela vhurangaphanda ho khwathaho. Zwi a leluwa kha nnyi na nnyi u di kwamanya na muthu muthihi u fhirisa u dikwamanya na komiti. 
Komiti ya Khorotshitumbe
Komiti ya khorotshitumbe ndi tshigwada tsha mirado ya khoro (vhakantselara) vho nangiwaho nga khoro ya masipala. Nedorobo ndi ene mudzulaphanda wa khorotshitumbe. Naho zwo ralo, Nedorobo a si ene khorotshitumbe ya Nedorobo lini - maanda a zwandani zwa Komiti ya Khorotshitumbe. Khoro i tou phetha zwauri ndi maanda afhio ane a fanela u iswa kha komiti ya khorotshitumbe. 
Muvhuso wa dzingu u do phetha kha la uri ndi lushaka lufhio lwa sisiteme ya u tshea mafhungo lune lwa shumiswa kha dzingu.
Dzinwe komiti
Khoro dzi nga thoma dzinwe komiti dza u dzi thusa. Hedzi dzi katela:
* Komiti dza u langula na u lavhelesa - u lavhelesa mishumo i ngaho sa u vhulunga madi kana ndaulo ya mashika. 
* Komiti dza fhethu - u lavhelesa mishumo ya henefho fhethu. 
* Komiti ya mbekanyamaitele - u ita mbekanyamaitele nga ha tshinwe tshithu nga tshifhinga tsho vhewaho. 
Vhomasipala vhahulwane vha fanela u thoma komiti ya muvhalelano (Audit Committee) ya u sedza muvhalelano wa masheleni a masipala na komiti ya thendara (Tender Commitee) ya u langula kuitele kwa u thendara.
Vhurangaphanda ha maimo
Vhurangaphanda ha maimo, vhukoni na u dinekedzela vhu a todea u ita zwauri masipala a kone u thusa kha mvelaphanda na u vhona zwauri hu vhe na maimo a ntha kha tshumelo dza muvhuso. Vhakhantselara vha fanela u bveledza vhurangaphanda vhu angaredzaho vhupo hothe na mbono. Vha fanela u kona u fhata tshumisano na vhoramabindu, madzangano a vhupo honoho na zwinwe zwigwada zwine zwa nga thusa kha mvelapahanda. Vha fanela u kona u dzhia mbekanyamaitele dzo serekanaho na u alusa vhudifhinduleli na u vhonala ha zwithu.
Naho zwo ralo, kha vhunzhi ha vhakantselara vha linganaho 11 300 kha la Afurika Tshipembe ndi vha no tou shuma lwa tshifhinga-nyana. Vha a lwa na u laula mishumo yavho yothe ho katelwa na ya khoro. Bammbiri Litshena li themendela nga ha u fhungudzwa ha tshivhalao tshothe tsha vhakhantselara na u engedzedza tshivhalo tsha vhakhantselara vha no do shuma tshifhinga tshothe vho di imiselaho mushumo wavho wa khoro.
Khetho dza masipala
Khoro ya masipala i do khethiwa nga ndila i tevhelaho:
?  Hu do vha na khetho ya lihoro yo tewaho kha tshivhalo tsha vhaimeleli.
?  Hu do vha na khetho ya kusi (wadi) yo tewaho kha la uri muthu wa u thoma kha wane mushumo*. 
Khetho dza lihoro dzi do tshea mafhungo a tshivhalo tsha zwidulo tshine lihoro la tea u vha nazwo. Tshivhalo tsha zwidulo zwa lihoro zwi do langulwa nga u bvisa tshivhalo tsha zwidulo zwa kusi (wadi) zwo winiwaho kha khetho ya kusi kha tshivhalo tshothe tsha zwidulo zwo winiwaho kha khetho dza lihoro.
Tsumbo ya u khetha

Hu na zwidulo zwa 20 kha khoro 
KHA KHETHO YA LIHORO:
Lihoro la Z lo wina 70% kha zwidulo zwa lihoro.
Hezwi zwi amba zwauri Lihoro la Z li na madzulo a 14
(70% ya 20) = TSHIVHALO GUTE ndi madzulo a 14.
KHA KHETHO DZA KUSI:
Lihoro la Z lo wina zwisi (wadi) dza 6.
TSHIVHALO TSHA ZWIDULO ZWA LIHORO:
Lihoro la Z li tewa nga u engedzedzwa madzulo a 8 uri zwo tangana zwi vhe 14 (14 - 6 zwidulo zwa kusi = 8) zwo winiwaho kha khetho dza lihoro.
LIHORO LA Z ngauralo li na madzulo a 6 kha kusi na madzulo a 8 a kha lihoro.
Vhaimelakhetho vha vhafumakadzi
Mahoro a zwa politiki a tutuwedza u thoma u bveledza tshivhalo tshi edanaho kha mbeu dza vhathu. Hezwi zwi do thusa zwauri hu vhe na vhaimelakhetho vhanzhi vha vhafumakadzi kha khetho dza khoro ya masipala.
Nga u pfufhifhadza...
Muvhuso wa mvelaphanda wapo u toda vharangaphanda vho khwathaho, vha na vhukoni na mbono. Sisiteme ya u tshea mafhungo kha Bammbiri Litshena i themendela zwauri hu vhe na ndivho ya u khwathisa vhakhantselara na u ita mutevhe wa mafhungo, hu u itela zwauri hu vhe na muvhuso wa masipala wa vhubveledzi. 

Muimeleli - u hwedza maanda na mishumo kha munwe murado kana munwe muthu-vho. 
Maanda a khorotshitumbe - ndi maanda a u ita mbekanyamaitele dzi kwamaho kushumele kwa masipala.
Tshivhalo tsha vhaimeleli - Mahoro a newa zwidulo zwi tshi ya nga tshivhalo tsha kha dana (percentage) tsha khetho gute dzo wanalaho.
Wa u thoma kha wane mushumo - Ndi muimelakhetho muthihi fhedzi a no wina tshidulo - ndi muimelakhetho a re na tshivhalo tshinzhi tsha dzivouthu.

 
KHETHEKANYO F: SISITEME YA NDAULO

Ndaulo ya masipala i angaredza vhulanguli na maanda a u shuma ha mihasho ya masipala kha u dzhia mbekanyamaitele na mbekanyamishumo dza khoro. Ndaulo i na mushumo wa u isedza tshumelo dza khwine kha vhupo. Khethekanyo E kha Bammbiri Litshena i themendela zwauri hu vhe na maele a vhukonibale kha u isa tshumelo dza ndeme kha munwe na munwe hu u itela u khwinisa ndeme dza tshumelo nga u angaredza. 
Maele o fhambananaho a nyisedzo ya tshumelo
Masipala u tea u wana ndila yavhudi ya u isa tshumelo dzi konadzeaho, dza maimo avhudi kha vhadzulapo nga maanda kha vhathu vha saathu u vha na tshumelo dza ndeme. Bammbiri Litshena li themendela ndila dzo fhambananaho dza u swikelela hezwi. Vhomasipala vha fanela u nanga maele o patekanaho kha u swikelela nyisedzo ya tshumelo na ndivho dza mvelaphanda.
Maanda a u fhata
Vhomasipala vhanzhi vha tea u khwinisa sisiteme dza ndaulo dzavho na u gudisa na u alusa maanda kha u shuma. Hezwi zwi nga katela maga a no nga sa:
U tshintsha ndaulo
U fha maanda vhashumi
Kontiraka ya u shuma kha vhashumi vha maimo a ntha
U thusa vhashumi vha vharangaphanda nga u vha nea mafhungo na nyeletshedzo dzi yaho kha vhadzulapo
Milayo ya vhudifari
U gudisa na u bveledza maanda a u shuma
Vhukando ha u thongomela vhathu vhe vha vha sa dzhielwi ntha tshifhingani tsha muvhuso wa tshitalula
U pandaladza vhudifhinduleli ha ndaulo
Maga avhudi a u shuma
Zwanda na tshenzhemo ya vhashumi vha re kha vhuimo ha phanda zwi fanela u shumiswa kha u khwinisa tshumelo
Tshumisano
Hezwi zwi kwama u thoma yuniti dza u isa tshumelo, dzi no langulwa nga ndila ya vhubindudzi, dzo khethekanywaho nga ndaulo dzi na vhudifhinduleli kha khoro.
Vhushaka ha nnyi na nnyi
Hovhu ndi vhushaka vhu re vhukati ha masipala na minwe mirado ya nnyi na nnyi. Tsumbo ndi ya vhushaka vhukati ha masipala na poswo vhune ha tendela nnyi na nnyi u badela mbadelo dzawe poswoni. Hezwi zwi ita zwauri vhathu vha kone u badela na u bvisa muhwalo wa uri vhathu vha tevhelele dzibadelo kha vhalanguli.
Tshumisano na dzi CBO na NGO
Dzi CBO na NGO dzi na zwikili na tshenzhemo ine ya nga vha ya ndeme kha u laula - sa tsumbo, kha u gudisa, kha dzithandela dza mvelaphanda na mabindu matuku.
U nea dzikontiraka
Hezwi zwikwama dzikontiraka dzine masipala a dzi nea dzikhamphani dza nnyi na nnyi u bveledza thodea dzi no khou todea. Kontiraka idzi dzi nga ita uri badelo dzi vhe fhasi na u khwinisa tshumelo nga ndila i fushaho. Khoro i fanela u lavhelesa kushumele na u vhona zwauri maimo ndi a ntha.
Thendelano ya u hira
Izwi ndi zwithihi na u nea kontiraka mushumo fhedzi zwone zwi kwama u vhulungiwa ha masheleni manzhi kha zwifhato. Sa tsumbo, tshifhinga tsha kontiraka tshi edana (minwaha ya 20 u swika kha ya 30) nahone mukontiraka u tendelwa u dzhia vhudifhinduleli kha zwifhato na u vhulunga ngatsho. Mukontiraka u adzela u dzhia vhudifhinduleli kha u kuvhanganya mbuelo. Nga murahu ha kontiraka vhune ha tshifhato vhu humela kha masipala.
U tshintsha vhune ha tshithu
U phuraivethaiza zwi katele u rengiswa ha thundu dza masipala dzi tshi rengiselwa khamphani ya phuraivete ine ya vha na vhudifhinduleli ha u isa tshumelo kha vhathu. Kha tshino tshiimo tshumelo dza ndeme dzi ngaho sa madi, tshika, mudagasi na tshika yo omoho zwi songo rengiswa tshothe. Naho zwo ralo, khoro i nga humbula nga ha u phuraivethaiza tshumelo dzi si dza ndeme. Hezwi zwi nga alusa mbuelo ya masipala na a tendele khero uri i sedzane na tshumelo dza ndeme.
DZHIELANI NZHELE HEZWI: Vhusimamilayo ha muvhuso wa lushaka u do nekedza muhango (framework) kha vho masipala vha no khou dzhenelela tshumisano na tshumelo ya phuraivete.
Ndumbo (fokasi) kha tshumelo dza murengi
Vhashumi zwavho vha tangana ha vhadzulapo duvha linwe na linwe. Ndi vhone vha itaho mushumo wa nyisedzo ya tshumelo. Vha toda u isa mafhungo na thuso kha nnyi na nnyi: Ndi zwa ndeme zwauri sisiteme ya mulayotibe i na zwivhuya kha u shumiswa nga nnyi na nnyi.
Vhushaka kha vhashumi
Madzangano a vhashumi vha masipala na vha muvhuso wapo o dzudzanywaho a na mushumo wa ndeme une a fanela u fhata vhushaka vhukati ha mutholi na mutholiwa na vhushaka vhu pfadzaho kha sisiteme ya vhashumi. Khoro ya pfano ya muvhuso wapo wa Afurika Tshipembe (South African Local Government Burgaining Council (SALGBC) i do shuma mushumo muhulwane kha a mveledzaphanda tshumisano vhukati ha madzangano a mishumo a masipala, vhulangi na khoro kha u tandulula dzithaidzo. Tshithu tshihulwane hu do vha u fara nyambedzano dza kushumele ku fanaho kha vhashumeli vha masiala na sisiteme ya tsedzuluso ya mishumo, u engedzedza mashumele na u fhata mutheo u pfadzaho wa u thongomela vhathu vhe vha vha vha sa dzhielwi ntha nga muvhuso wa kale.
VHUGUDISI KHA MUVHUSO WAPO
Vhugudisi ha tshitafu
Tshitafu tsha zwino a tsho ngo kona u swikelela kha khaedu yo livhanaho na muvhuso wapo wa mvelaphanda. Sisiteme ya u gudisa tshitafu i fanela u dzudzanywa nga vhuswa. National Local Government Sector Education and Training Authority i do dzudzanya vhugudisi kha muvhuso wapo na u laula tshikwama tsha Pfunzo na Vhugudisi. Mbumbo ya vhugudisi ha kha dzingu ho katela na vhaimeleli vha bvaho kha muhasho wa vhashumi na kha wa dzingu na kha muvhuso wapo - i do wana todea dza dzingu, u fha thendara kha madzangano a vhugudisi, a u lavhelesas vhugudisi kha vhanekedzi vha tshumelo ho katelwa dziyunivesithi, dzithekhinikoni, dzi NGO, mihasho ya vhugudisi ya masipala, mirado ya dziphurofesheni na vhanekedzi vha vhugudisi ha zwa makwevho (mbambadzo).
Vhugudisi ha mirado ya khoro
SALGA i do shuma mushumo muhulwane kha vhugudisi ha mirado ya khoro. Mbekanyamushumo ya vhugudisi ha dzikhantselara i do thomiwa uri i tangane na khetho dza masipala dzi daho.
Nga u pfufhifhadza......
U swikelela ndivho dza mvelaphanda, masipala u tea u khwinisa ndaulo yawe, u alusa maanda a vhashumi na u dzhiela ntha zwithu zwiswa, maela a vhukonibale kha u isa tshumelo. 

 
KHETHEKANYO G: GWAMA LA MASIPALA

Khethekanyo heyi ya Bammbiri Litshena i amba nga ha u dzudzanywa hafhu ha sisiteme ya tshikwama tsha masipala uri vhomasipala vha kone u dzudzanya mugaganyagwama na u nekedza vhathu tshumelo dzavhudi. I sedza masia a ndeme a tshikwama tsha masipala sa:
?  Mbuelo. 
?  Phirisedzo ya mishumo ya phuraivete. 
?  Vhubindudzi ha mabindu a phuraivete. 
?  Mugaganyagwama, muvhalelano na u ndivhadza. 
Mbuelo
Vhomasipala vha toda mbuelo ya masheleni i fhulufhedzeaho. Nga u angaredza vhomasipala vha badela 90% kha tshinyalelo ya duvha linwe na linwe i tshi bva kha mbuelo yavho. Naho zwo ralo, vhanwe vhomasipala - nga maanda vha mahayani - a vha na mbuelo nnzhi ine ngayo vha nga kona u di badelela vhone vhane. Havha vhomasipala vha wana tshipida tshihulwane tsha mukovhe u bvaho kha mbuelo ya muvhuso wapo. Inwe ndila ya u engedzedza mbuelo ya vhomasipala vha shayaho - i ngaho sa muthelo wa thundu kha vhupo ha hayani i do sedzuluswa.
Zwi di nga na kha avho vhomasipala vha re na vhukoni, hu na thodea ya uri vha engedzedze sisiteme yavho ya masheleni u itela kushumisele kwavhudi kwa lupfumo, u tandulula thaidzo dza zwithu zwo salelaho murahu na u sa edana ha zwithu na u alusa vhudifhinduleli. Bammbiri Litshena li themendela zwithu zwi tevhelaho:
Muthelo wa thundu
Hu fanela u vha na sisiteme i fanaho ya muthelo wa thundu kha shango lothe. Hezwi zwi katela zwithu zwi ngaho sa ndila ya vhupimathengo ha thundu, tshifhinga tsha vhupimathengo na ndila dza u thusa avho vhane vha nga si kone u kondelala u badela mbadelo dzo fhelelaho.
Kosekose
Mivhuso ya kha metiropholitheni na ya kha Tshitiriki i tea u vhea kosekose ya RSC na JSB. Heyi ndi mithelo ya vhubindudzi yo tewaho kha tshivhalo tsha vhatholi. Ndi ndila ya ndeme ya mbuelo nahone i fanela u dzula i hone. Fhedzi hu na khombo ya uri ndila iyi a i tutuwedzi u tholiwa ha vhashumi vhanzhi na uri arali kosekose ya masipala i ntha nga maanda, mabindu a do pfulutshela kha vhunwe vhupo. Muvhuso wa lushaka u do dzhia maga a u tandulula thaidzo hedzi.
Muthelo wa zwivhaswa
Tshpida tsha muthelo wa zwivhaswa wa lushaka u nga di newa muvhuso wapo uri u do kona u lugisa dzibada.
Mbadelo dza tshumelo
Tshipida tsha tshumelo - dzi ngaho sa madi, mudagasi na tshampungane - ndi zwone zwibveledzi zwihulwane zwi dzhenisaho masheleni kha vhomasipala. Ndi zwa ndeme / vhuthogwa zwauri vhashumisi vha tshumelo idzo vha badele mitengo yo fhelelaho ya tshumelo hedzi. Sisiteme ya u thusedza kha u badela i fanela u thomiwa u vhona zwauri vhala vhane vha sa kone u badela mitengo yo fhelelaho vha kone u wana tshumelo dza ndeme. Zwauri sisiteme ya u thusa kha u badela i shuma hani zwi fanela u vha khangala kha munwe na munwe.
U vhona zwauri mbadelo dzi khou wanala murahu, vhomasipala vha fanela u vha na ndila yavhudi ya u kala mimithara tshifhinga tshothe na ndila yavhudi ya u rumela manwalo a sumbedzaho tshelede i kolodiwaho. Hu fanela u vha na vhukando ho khwathaho kha avho vhane vha kona u badela fhedzi vha tshi nanga u sa badela.
Tsudzuluso ya masheleni vhukati ha mivhuso
Heyi ndi tshelede i no sedzuluswa i tshi bva kha muvhuso wa lushaka i tshi ya kha muvhuso wapo. Hu na tshaka tharu dza tsudzuluso ya masheleni:
* Mbadelo nga zhendedzi. 
* Tsudzuluso ya khephithala. 
* Tsudzuluso ya thengo. 
Mbadelo nga zhendedzi
Hedzi ndi mbadelo dzi yaho kha vhomasipala musi vha tshi isa tshumelo vho ima tshiimoni tsha muvhuso wa dzingu. Vhomasipala vha fanela u vhona zwauri vha khou badelwa nga vhudalo kha mishumo ye vha i ita nga fhasi ha muvhuso wa dzingu.
Tsudzuluso ya masheleni a u thoma bindu
Haya ndi masheleni a u fhata zwishumiswa. U bva nga 1997, hedzi tsudzuluso dzo vha dzi tshi khou itiwa nga Consolidated Municipal Infrastructure Programme. Hezwi zwo thusa u livhisa badelo kha vhomasipala. Maga a do dzhiiwa a u lugisa sisiteme ya kubadelele kha masipala wa mahayani.
Tsudzuluso ya thengo dza maitele
Kha Mulayotewa (tshipida 214) tshi amba zwauri vhomasipala vha fanela u wana tshipida tshi edanaho tsha mbuelo i bvaho kha muvhuso wa lushaka. Tshipida hetshi tshi do vha tshikwama tsha masheleni o sudzuluselwaho kha vhomasipala. Thaidzo kha tshino tshifhinga ndi ya uri vhomasipala a vha na vhutanzi ha uri vha do wana vhugai, kana uri tshelede iyo vha do i wana lini. Hezwi zwi ita uri hu vhe na vhuleme kha masipala uri a ite pulane dza nga ha vhumatshelo.
U fhenya thaidzo hedzi, mukovhe u edanaho (tshelede yothe i re hone ya muvhuso wapo ya thengo dza maitele) i do shumelwa phanda nga fhasi ha minwaha mitanu, nga fhasi ha muhango wa muvhuso wa tshumiso ya maitele (pulane ya mugaganyagwama ya minwaha mitanu). Mukovhe u edanaho u do phandaladzwa kha vhomasipala u ya nga ha fomula. Fomula iyo i do vha yo livhanywa kha ndinganyiso ine ya ita zwauri vhomasipala vha kone u nekedza tshumelo kha vhathu vha holaho masheleni matuku nga mutengo wa fhasi. Tshipida tshihulwane tsha u edanisa mukovhe tshi do ya kha avho vhomasipala vha re na thodea khulwane ya u thusa lushaka, nga maanda vhomasipala vha mahayani.
Masheleni a do sudzuluswa thwii a tshi ya kha vhomasipala. Vhomasipala vha fanela u vhona zwauri mbuelo ya tshumelo dza ndeme dzi a swika kha vhathu vha holaho masheleni a fhasi.
U vhulungwa ha masheleni nga vhubindudzi ha phuraivete
Vhomasipala vha toda vhubindudzi ha phuraivete kha u vhulunga masheleni uri vha kone u tandulula zwithu zwo salela murahu na u fha munwe na munwe tshumelo dza ndeme. Bammbiri Litshena li anganya ndila nnzhi dza u thusa vhubindudzi ha phuraivete nga ha zwishumiswa.
U koloda
Muvhuso wa lushaka u khou sedza ndila dzi leluwaho dza u ita zwauri vhomasipala vha hadzime masheleni kha madzangano a na masheleni a phuraivete. Bammbiri Litshena li aganya ndila dzo vhalaho dza u tutuwedza vhubindudzi ha phuraivete kha zwishumiswa. 
* U ita mugaganyagwama zwavhudi na u kushumisele kwa masheleni nga vhomasipala. 
* Ndaulo ya u kolodisa u ita zwauri vhashumisi vha badele tshumelo dzine vha dzi wana. 
* Milayo i pfalaho yo vhewaho nga muvhuso wa lushaka. 
* Maga a pfalaho ane a fanela u dzhiiwa arali masipala a tshi khou balelwa u badela tshikolodo. 
* Sisiteme ya ndaulo yavhudi ine ya do sumbedza tshiimo tsha masheleni a masipala. 
Tshikolodo tsha u thusa
Vhomasipala vha fanela u koloda masheleni kha vhubindudzi ha phuraivete nga ndila yo vuleaho. Naho zwo ralo, vhanwe vhomasipala a vhaho kha vhuimo ha u ita ngauralo. Sa liga la u pfukela kha u koloda kha vhubindudzi ha phuraivete, vhubindudzi ha phuraivete ha tshipeshala vhu nga thusa kha u bveledza vhubindudzi ha phuraivete kha zwikolodo.
Bannga ya Mveledziso ya Afurika Tshipembe (Development Bank of South Africa), na Municipal Infrastructure Investment Unit dzi nga thusa vhomasipala kha u lugisa thandela na u wana tshikolodo tsha mishumo mihulwane.
Mugaganyagwama, muvhalelano na muvhigo
Maitele a muvhalelano nga u angaredza a khou thomiwa kha vhomasipala nahone zwa zwino ho no thomiwa na mbuelo dzavhudi. Maitele a muvhalelano a angaredza zwi tevhelaho:
Muvhalelano wa masheleni a tshikwama tsha ngomu
Hu fanela u vha na sisiteme i leluwaho ya u vhea dzirekhodo dza zwikwama zwa masheleni na ndaka. Hezwi zwi do thusa khoro na nnyi na nnyi u pfesesa tshiimo tsha masheleni a masipala. Sa tsumbo, hu fanela u vha na bugu dza bannga dzi songo vhalaho na ndila yo leluwaho ya u rekhoda ndila ine masheleni a masipala a shumisiswa zwone kha ndaka yo fhatelwaho. Masipala u fanela u ita mugaganyagwama u itela zwauri a zwi divhe zwauri a si tshelede yothe yo kolodiwaho i no do badelwa. Hezwi zwi amba zwauri zwi nga itea vha badelwa thukhu kha ye vha vha vho humbulela yone.
Muvhalelano wa ndaka yo tou fhatiwaho
Ndaka yo tou fhatiwaho - i no nga sa phaiphi dza madi, zwititshi zwituku zwa mudagasi - zwi vhidza masheleni manzhi musi zwi tshi thoma u fhatiwa. Nga murahu ha tshifhinga mutengo wazwo u a tsela fhasi. Arali masipala a sa dzhiela hezwi nzhele musi zwi tshi thoma u fhatwa, a nga si kone u divha mutengo wa u bveledza tshumelo. A nga si kone u badelisa vhatwirengi mutengo wa vhukuma wa tshumelo idzo. Ndeme ya vhukuma ya ndaka yo nambatedziwaho i do thusa khoro kha u khwinisa kupulanele kwa masheleni na u ita mugaganyagwama.
Muvhigo wa nga ngomu
Mafhungo a fanela u vhigiwa kha mirado ya khoro na kha vhalanguli. Milayo yo thomiwa ya sisiteme ya vhuimo ha u vhiga nga ha masheleni. Hezwi zwi do thusa zwauri mafhungo a ndeme a masheleni a dzule a tshi nekedzwa mirado ya khoro na vhalangi nga ndila i sa kodi u pfesesea.
Muvhigo wa nnda
Muvhuso wa lushaka na muvhuso wa dzingu i na vhudifhinduleli ha u laula tshiimo tsha masheleni a masipala. Hezwi zwi swikelelwa zwavhudi nga tshitatamennde tsha muvhigo wa nwaha tsha masheleni tshine tsha iswa kha Auditor-General. Vhomasipala vha fanela u dovha vha fha muthu munwe na munwe muvhigo wa vhukuma nahone u pfeseseaho.
Nga u pfufhifhadza...
Masheleni a masipala a fanela u laulwa zwavhudi kha u isa tshumelo, u kunga vhubindudzi ha phuraivete na u shumisa zwavhudi lupfumo lu re hone. Hezwi zwi do ita usi vhathu vho no tshea mafhungo na nnyi na nnyi u divha zwauri masheleni a masipala a khou laulwa hani. 

Vhukoni- u vha na zwibveledzwa zwinzhi na maanda a u kona u isa tshumelo nga masipala. 
Ndaka na ndaka yo tou fhatiwaho
Ndaka - ndi tshinwe na tshinwe tshine tsha vha tsha masipala tshine tsha vha na ndeme ya tshelede. Sa tsumbo, zwifhato, dzibada, zwinwe zwishumiswa, mimodoro, zwishumiswa zwa khomphutha, mishumo ya zwanda, etc.
Ndaka yo fhatiwaho - ndi ndaka ine i nga si kone u sudzuluswa - sa tsumbo shango, zwifhato na zwishumiswa.

 
KHETHEKANYO H: MAITELE A U TSHINTSHA TSHIIMO TSHA MUVHUSO

Tshipida tsha u fhedzisa tsha Bammbiri Litshena tshi sedza maga ane a nga dzhiiwa kha u thoma sisiteme ntswa ya muvhuso wapo wa mvelaphanda. 
U khethekanya mikano
Liga la ndeme ndi u thoma sisiteme ntswa ya muvhuso wa masipala ine ya do farwa kha khetho dza lushaka lwothe dza 1999/2000. Muvhuso wa lushaka u khou ita ndungiselo dza khetho idzo nga u thoma bodo ya masipala ya khethekanyo ya mikano ine ya do ola mikano ya masipala na mikano ya dziwadi dza vhomasipala.
Milayo na dzindaela
U tshintshiwa ha minwe milayo na dzindaela khathihi na milayo na ndaela ntswa zwi khou todea u ita zwauri Bammbiri Litshena li thomiwe. Muvhuso wa lushaka na muvhuso wa dzingu u khou dzudzanya milayo na ndaela dzine dza do tendela u thomiwa ha sisiteme ntswa. Heyi milayo na ndaela dzi do tshimbidzwa nga ndila dzo teaho dza Phalamenndeni phanda ha musi dzi tshi vha mulayo.
 

 
Mbekanyamishumo ya u thusa kha kutshintshele kwa zwithu
U engedzedza izwo zwo bulwaho afho ntha, muvhuso wa lushaka na muvhuso wa dzingu u fanela u thoma mbekanyamushumo ya u thusa muvhuso wapo ine ya angaredza:
* Mbekanyamushumo ya maanda o tanganelanaho ya u khwinisa tshiimo tsha vhashumeli vha muvhuso wapo. 
* U gudisa nga ha ndaulo na u bveledza. 
* U thusa nga ha thekiniki ya u alusa nyisedzo ya tshumelo. 
* Thuso ya pulane ya mvelaphanda yo tanganelanaho na u khwinisa ikonomi ya vhupo. 
* U thoma sisiteme ya ndaulo ya u ita. 
* U ita mutevhe wa sisiteme ya masheleni u itela zwauri vhomasipala vha divhe hu tshe na tshifhinga zwauri ndi masheleni afhio ane vha do a wana a tshi bva kha muvhuso wa lushaka. 
* U badelwa ha zwinwe zwithu zwa ndeme zwa u shandukisa zwithu. 
* U shumisa na SALGA kha u thusa vhashumeli vha mirado ya khoro (vhakantselara) kha mishumo yavho miswa. 
Naho zwo ralo, u bvelaphanda ha u tshintshiwa ha maitele a zwithu zwi zwandani zwa murado wa khoro munwe na munwe, vhaofisiri na vhadzulapo. Munwe na munwe washu u fanela u shela mulenzhe kha mvelaphanda na dimokirasi kha vhupo vhune ra dzula khaho. 

